# ضغط — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%BA%D8%B7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D8%BA%D8%B7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضغط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%BA%D8%B7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ضغط

الضَّغْطُ والضَّغْطةُ: عصر شيء إِلى شيء. ضَغَطَه يَضْغَطُه ضَغْطاً: زَحَمه إِلى حائطٍ ونحوه، ومنه ضَغْطةُ القبر. وفي الحديث: لتَضْغَطُنّ على باب الجنة أَي تُزْحَمُون. يقال: ضَغَطَه إِذا عصَره وضيَّق عليه وقَهَره.
ومنه حديث الحُدَيْبِيةِ: لا يتحدّث العرب أَنَّا أُخِذْنا ضُغْطةً أَي عَصْراً وقَهراً. وأَخذت فلاناً ضُغْطة، بالضم، إِذا ضيَّقت عليه لتُكْرِهَهُ على الشيء. وفي الحديث: لا يَشْتَرِيَنَّ أَحدُكم مالَ امرِئٍ في ضُغْطةٍ من سُلطان أَي قَهْرٍ. والضُّغْطةُ: الضِّيق. والضُّغطة: الإِكْراه.
والضِّغاطُ: المُزاحَمةُ. والتَّضاغُطُ: التَّزاحُم. وفي التهذيب: تَضاغَطَ الناسُ في الزِّحامِ.
والضُّغطة، بالضم: الشدة والمَشقة. يقال: ارفع عنا هذه الضُّغطة. والضاغِطُ: كالرَّقِيبِ والأَمِين يُلْزَمُ به العامل لئلا يَخُونَ فيما يَجْبي. يقال: أَرسَلَه ضاغِطاً على فلان، سمي بذلك لتضييقه على العامل؛ ومنه الحديث: قالت امرأَةُ مُعاذٍ له وقد قَدِمَ من اليمن لمّا رجع عن العمل: أَين ما يَحْمِلُه العامِلُ من عُراضة أَهله؟ فقال: كان معي ضاغِطٌ أَي أَمِينٌ حافِظٌ، يعني اللّه عزّ وجلّ المُطَّلِعَ على سَرائرِ العِباد، وقيل: أَراد بالضَّاغِط أَمانةَ اللّه التي تَقَلَّدَها فأَوْهَمَ امرأَته أَنه كان معه حافظ يُضيِّق عليه ويمنعه على الأَخذ ليُرْضِيَها. ويقال: فعل ذلك ضُغطة أَي قَهْراً واضْطِراراً. وضَغط عليه واضْتَغَطَ: تَشدّد عليه في غُرْمٍ أَو نحوه؛ عن اللحياني، كذا حكاه اضْتَغَطَ بالإِظهار، والقِياسُ اضْطَغَطَ. والضاغِطُ: أَن يتحرّكَ مِرْفَقُ البعير حتى يقعَ في جنبه فيَخْرِقَه. والضاغِطُ في البعير: انْفِتاقٌ من الإِبْطِ وكثرةٌ من اللحم، وهو الضَّبُّ أَيضاً. والضاغطُ في الإِبل: أَن يكون في البعير تحت إِبطه شِبه جِرابٍ أَو جِلْد مجتمع؛ وقال حَلْحلةُ بن قيس بن اشيم وكان عبد الملك قد أَقْعده ليُقادَ منه وقال له: صَبْراً حَلْحَل، فأَجابه:أَصْبَرُ من ذي ضاغِطٍ عَرَكْرَك
قال: الضاغط الذي أَصل كِرْكِرَتِه يَضْغَط موضع إِبطه ويؤثِّر فيه ويَسْحَجُه.
والمَضاغِطُ: مواضع ذاتُ أَمْسِلةٍ مُنخفضة، واحدها مَضْغَطٌ. والضغيط: رَكِيّةٌ يكون إِلى جنبها رَكِيّةٌ أُخرى فتَنْدَفِنُ إِحداهما فتَحْمَأُ فيُنْتِنُ ماؤُها فيَسِيلُ في ماء العذْبة فيُفْسِدُها فلا يُشْرَبُ، قال: فتلك الضَّغِيطُ والمَسِيطُ؛ وأَنشد:
يَشْرَبْنَ ماء الأَجْنِ والضَّغِيطِ،
ولا يَعَفْنَ كَدَرَ المَسِيطِ
أَراد ماء المَنْهلِ الآجِن أَو إِضافةَ الشيء إِلى نفسه. ورجل ضَغِيطٌ: ضعيفُ الرأْي لا يَنْبَعِثُ مع القوم، وجمعه ضَعْطى لأَنه كأَنه داء. وضُغاطٌ: موضع.
وروي عن شريح أَنه كان لا يُجِيزُ الضُّغْطةَ، يُفَسَّر تفسيرين: أَحدهما الإِكْراهُ، والآَخَر أَن يُماطِل بائعه بأَداء الثَّمن ليَحُطّ عنه بعضَه؛ قال النضر: الضُّغْطةُ المُجاحَدةُ، يقول: لا أُعْطِيك أَو تَدَعَ ممّا لك عليَّ شيئاً؛ وقال ابن الأَثير في حديث شريح: هو أَن يَمْطُلَ الغريمُ بما عليه من الدِّينِ حتى يَضْجَرَ صاحب الحقّ ثم يقول له: أَتَدَعُ منه كذا وكذا وتأْخذ الباقيَ مُعَجَّلاً؟ فيَرْضى بذلك. وفي الحديث: يُعتق الرجل من عبده ما شاء إِن شاء ثلثاً أَو ربعاً أَو خمساً ليس بينه وبين اللّه ضُغْطة. وفي الحديث: لا تجوز الضُّغْطة؛ قيل: هي أَن تُصالِحَ من لك عليه مالٌ على بعضه ثم تَجِد البينة فتأْخذه بجميع المال.

### Türkçe

**الضَّغْطُ** ve **الضَّغْطةُ**: bir şeyi bir şeye doğru sıkmak. **ضَغَطَه يَضْغَطُه ضَغْطاً**: onu bir duvara ve benzerine doğru sıkıştırdı; bundan **ضَغْطةُ القبر** (kabir sıkması) da vardır. Hadiste: “**لتَضْغَطُنّ على باب الجنة**” yani “sıkıştırılacaksınız/izdihama uğratılacaksınız” denilmiştir. Denir ki: **ضَغَطَه**; onu sıktığı, ona darlık verdiği ve onu kahrettiği zaman.

Bundan, Hudeybiye hadisi: “Araplar, bizim bir **ضُغْطةً** ile alındığımızı konuşmasınlar” yani bir sıkma ve kahir ile. Ve “Falancayı **ضُغْطة** aldım”, (ضم ile) denir; onu bir şeye zorlamak için ona darlık verdiğin zaman. Hadiste: “Sizden biriniz, bir kimsenin malını sultanın bir **ضُغْطةٍ**sında satın almasın” yani bir kahirde. **الضُّغْطةُ**: darlık. **الضُّغطة**: zorlama.

**والضِّغاطُ**: sıkışma/izdiham. **والتَّضاغُطُ**: birbirine sıkışma/izdihamlaşma. Tehzîb’de: “**تَضاغَطَ الناسُ في الزِّحامِ**”: insanlar izdihamda birbirine sıkıştı.

**والضُّغطة** (ضم ile): şiddet ve meşakkat. Denir ki: “Bu **الضُّغطة**yı bizden kaldır.”

**والضاغِطُ**: gözetleyici ve emin gibi; işçiye, topladığında hıyanet etmesin diye onunla birlikte zorunlu kılınan kimse. Denir ki: “Onu falancanın üzerine **ضاغِطاً** olarak gönderdi”; işçiye darlık verdiği için böyle adlandırıldı. Bundan hadiste: Muâz’ın hanımı, Yemen’den gelip işten döndüğünde ona dedi ki: “İşçinin, ailesinin fazlalığından taşıdığı şey nerede?” O dedi ki: “Benimle birlikte bir **ضاغِطٌ** vardı” yani emin, koruyucu; yani kulların sırlarına muttali olan aziz ve celil Allah’ı kastediyor. Ve denildi ki: **الضَّاغِط** ile, üzerine yüklendiği Allah’ın emanetini kastetti; böylece hanımına, yanında onu sıkıştıran ve almaktan men eden bir koruyucu varmış vehmini verdi ki onu razı etsin.

Ve denir ki: “Bunu bir **ضُغطة** olarak yaptı” yani kahir ve zorunlulukla. **وضَغط عليه واضْتَغَطَ**: bir borç ve benzerinde ona karşı sert davrandı; Lihyânî’den. Böyle rivayet etti: **اضْتَغَطَ** (izhar ile); kıyas ise **اضْطَغَطَ**tır. **والضاغِطُ**: devenin dirseğinin hareket edip böğrüne düşmesi, böylece onu delmesidir. Devede **الضاغِطُ**: koltuk altından bir yırtılma ve etin çokluğudur; o, **الضَّبُّ** da (denilen şey)dir. Develerde **الضاغطُ**: devede koltuk altının altında, bir torbaya benzer yahut toplanmış bir deri bulunmasıdır. Halhala b. Kays b. Eşym dedi—Abdülmelik onu, kendisinden kısas yapılmak üzere oturtmuş ve ona: “Sabret, Halhal” demişti; o da ona cevap verdi:

أَصْبَرُ من ذي ضاغِطٍ عَرَكْرَك

Dedi ki: **الضاغط**; **كِرْكِرَتِه**nin kökü, koltuk altı yerini sıkar, onda iz bırakır ve onu sıyırır.

**والمَضاغِطُ**: alçak, çukur yerler; tekili **مَضْغَطٌ**tur.

**والضغيط**: yanında başka bir kuyu bulunan bir kuyu; ikisinden biri gömülür de çamurlanır, suyu kokar; sonra tatlı suyun içine akar da onu bozar, böylece içilmez. Dedi ki: işte o **الضَّغِيطُ** ve **المَسِيطُ**tur. Ve şu beyit okundu:

يَشْرَبْنَ ماء الأَجْنِ والضَّغِيطِ،
ولا يَعَفْنَ كَدَرَ المَسِيطِ

Menzilin bayat suyu yahut şeyin kendisine izafesini kastetti. **ورجل ضَغِيطٌ**: görüşü zayıf, kavimle birlikte harekete geçmeyen; çoğulu **ضَعْطى**dır; çünkü sanki o bir hastalıktır. **وضُغاطٌ**: bir yer.

Şurayh’tan rivayet edildi: o, **الضُّغْطةَ**yı caiz görmezdi; iki tefsirle açıklanır: birincisi zorlama, diğeri de satıcısına bedeli ödemede oyalanıp ondan bir kısmını düşürmesidir. Nadr dedi ki: **الضُّغْطةُ**; inatla inkâr ederek çekişmektir; yani: “Sana vermem; yahut benim üzerimdeki hakkından bir şey bırakırsın.” İbnü’l-Esîr, Şurayh hadisi hakkında dedi ki: o, borçlunun üzerindeki borcu ödemede gecikmesi; ta ki hak sahibi bıksın; sonra ona: “Şundan şundan vazgeçer misin ve kalanı peşin alır mısın?” demesidir; o da buna razı olur. Hadiste: “Kişi, kölesinden dilediğini azat eder; isterse üçte bir, yahut dörtte bir, yahut beşte bir; onunla Allah arasında bir **ضُغْطة** yoktur.” Hadiste: “**لا تجوز الضُّغْطة** (ضُّغْطة caiz olmaz)”; denildi ki: o, üzerinde mal bulunan kimseyle onun bir kısmı üzerine sulh yapman; sonra da delili bulup bütün mal ile onu almandır.
