# ضفر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%81%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%81%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%81%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ضفر

الضَّفْرُ: نَسْجُ الشعر وغيرِه عَرِيضاً، والتضْفِيرُ مثلُه. والضَّفيرةُ: العَقِيصَة؛ وقد ضَفَر الشعر ونحوَه ويَضْفِرُه ضَفْراً: نسجَ بعضَه على بعض. والضَّفْرُ: الفَتْل. وانْضَفَرَ الحَبْلانِ إِذا الْتَويا معاً. وفي الحديث: إِذا زَنَتِ الأَمةُ فبِعْها ولو بضفَيرٍ؛ أَي بحَبْل مفتول من شعر، فَعِيل بمعنى مفعول. والضَّفْر: ما شَدَدْت به البعيرَ من الشعر المضْفُور، والجمعُ ضُفُورٌ. والضَّفَارُ: كالضَّفْرِ والجمع ضُفُر؛ قال ذو الرمة:
أَوْرَدْته قَلِقاتِ الضُّفْر قد جَعَلت
تَشْكو الأَخِشَّةَ في أَعناقها صَعَرا
ويقال للذُّؤابة: ضَفِيرةٌ. وكلُّ خُصْلة من خُصَل شعر المرأَة تُضْفَر على حِدَة: ضَفِيرةٌ، وجمعُها ضِفائِرُ؛ قال ابن سيده: والضَّفر كل خُصْلة من الشعر على حِدَتِها؛ قال بعض الأَغْفال:
ودَهَنَتْ وَسَرَّحَتْ ضُفَيْرى
والضَّفِيرةُ: كالضَّفْر. وضَفَرَت المرأَة شعرها تَضْفِره ضَفْراً: جَمعته. وفي حديث عليٍّ: أَنَّ طَلْحة بن عُبَيدالله نازَعَه في ضَفِيرةٍ كان عليٌّ ضَفَرَها في وادٍ كانت إِحدى عُِدْوَتَى الوادي له، والأُخرى لِطَلْحةَ، فقال طلحةُ: حَمَل عليّ السُّيولَ وأَضَرّ بي؛ قال ابن الأَعرابي: الضَّفِيرةُ مثل المُسَنَّاة المستطيلة في الأَرض فيها خشبٌ وحجارة، وضَفْرها عَملُها من الضَّفْر، وهو النَّسْج، ومنه ضَفْرُ الشَّعَر وإِدْخالُ بعضِه في بعض؛ ومنه الحديث الآخر: فقام على ضَفِيرة السُّدَّة، والحديث الآخر: وأَشارَ بيده وراءَ الضَّفِيرة؛ قال منصور: أُخذَت الضَّفِيرةُ من الضَّفْر وإِدْخالِ بعضِه في بعض مُعْترِضاً؛ ومنه قيل للبِطَانِ المُعَرَّض: ضَفْرٌ وضَفِيرة. وكِنانةٌ ضفِيرةٌ أَي ممتلئة. وفي حديث أُم سلمة أَنها قالت للنبي، صلى الله عليه وسلم: إِني امرأَةٌ أَشُدّ ضَفْرَ رَأْسِي أَفأَنْقُضُه للغُسْل؟ أَي تَعْمل شعرها ضَفائرَ، وهي الذَّوائِب المَضْفُورة، فقال: إِنما يَكفيك ثَلاثُ حَثَياتٍ من الماء. وقال الأَصمعي: هي الضفائرُ والجَمائرُ، وهي غدائِرُ المرأَة، واحدتها ضَفِيرة وجَمِيرةٌ، ولها ضَفِيرتان وضَفْرانِ أَيضاً أَي عَقِيصتَان؛ عن يعقوب. أَبو زيد: الضَّفِيرتان للرجال دون النساء، والغدائرُ للنساء، وهي المَضْفُورة وفي حديث عمر: مَنْ عَقَصَ أَو ضَفَرَ فعليه الحَلْقُ، يعني في الحجّ. وفي حديث النخعي: الضافِر والمُلَبِّدُ والمُجَمِّرُ عليهم الحَلْقُ. وفي حديث الحسن بن علي: أَنه غَرَز ضَفْرَه في قفاه أَي طرَفَ ضفيرته في أَصلها. ابن بُزُرج: يقال تَضَافَرَ القومُ على فلان وتَظافَرُوا عليه وتظاهَروا بمعنى واحد كلُّه إِذا تعَاونوا وتَجَمَّعُوا عليه، وتأَلّبُوا وتصابَرُوا مثلُه. ابن سيده: تَضَافَرَ القومُ على الأَمر تَظاهَرُوا وتَعاوَنوا عليه.
الليث: الضَّفْرُ حِقْفٌ من الرَّمْل عَريض طويل، ومنهم من يُثَقِّل؛ وأَنشد:
عَوانِكٌ مِنْ ضَفَرٍ مَأْطُورِ
الجوهري: يقال للحِقْف من الرمل ضَفِيرةٌ، وكذلك المُسَنّاة، والضَّفْر من الرمل: ما عظُم وتجمّع، وقيل: هو ما تَعَقّد بعضُه على بعض، والجمع ضُفُورٌ. والضَّفِرةُ، بكسر الفاء: كالضَّفْرِ، والجمع ضَفِرٌ. والضَّفِرةُ: أَرضٌ سَهلة مستطيلة مُنْبِتة تقُودُ يوماً أَو يومين. وضَفِيرُ البحر: شَطُّه. وفي حديث جابر: ما جَزَرَ عنه الماءُ في ضَفِيرِ البحْر فَكُلْهُ، أَي شَطِّه وجانبه، وهو الضَّفِيرةُ أَيضاً. والضَّفْرُ: البِناءُ بحجارة بغير كِلْسٍ ولا طِينٍ؛ وضَفَرَ الحجارةَ حولَ بيِته ضَفْراً. والضَّفْرُ: السَّعْيُ. وضَفَرَ في عَدْوهِ يَضْفِر ضَفْراً أَي عدَا، وقيل: أَسرع. الأَصمعي: أَفَرَ وضَفَر، بالراء جميعاً، إِذا وَثَبَ في عَدْوهِ. وفي الحديث: ما على الأَرض من نَفْسٍ تَموت له عند الله خيرٌ تُحِبّ أَن تَرْجِعَ إِليكم ولا تُضافِرَ الدُّنيا إِلاَّ القَتِيل في سبيل الله، فإِنه يُحِبُّ أَن يرجعَ فيُقْتَلَ مرَّة أُخْرَى؛ المُضافَرَةُ: المُماوَدة والمُلابسةُ، أَي لا يُحبُّ مُعاوََدةَ الدنيا وملاَبستها إِلاَّ الشَّهِيدُ؛ قال الزمخشري: هو عندي مُفاعلة من الضَّفْر وهو الطَّفْر والوُثوب في العَدْوِ، أَي لا يَطْمَحُ إِلى الدنيا ولا يَنْزُو إِلى العَوْد إِليها إِلاَّ هو، وذكره الهروي بالراء وقال: المُضافرة، بالضاد والراء، التأَلُّبُ؛ وذكره الزمخشري ولم يقيده لكنه جعَل اشتقاقَه من الضَّفْز وهو الظَّفْرُ والقَفْزُ، وذلك بالزاي؛ قال ابن الأَثير: ولعله يقال بالراء والزاي، فإِنَّ الجوهري قال: الضَّفْرُ السَّعْيُ، وقد ضَفَر يضِفْر ضَفْراً، والأَشْبَهُ بما ذهب إِليه الزمخشري أَنه بالزاي. وفي حديث عليٍّ: مُضافَرة القومِ أَي مُعاونَتهم، وهذا بالراء لا شك فيه. والضَّفْرُ: حزامُ الرَّحْل، وضَفَرَ الدابَّةَ يَضْفِرُها ضَفْراً: أَلْقَى اللجامَ في فيها.

### Türkçe

**الضَّفْرُ**: saçın ve başkasının genişçe örülmesi; **التضْفِيرُ** de onun gibidir.
**والضَّفيرةُ**: **العَقِيصَة**; ve saç ve benzerini **ضَفَر** eder ve onu **يَضْفِرُه** **ضَفْراً**: onun bir kısmını bir kısmı üzerine ördü. Ve **الضَّفْرُ**: bükme. Ve iki ip **انْضَفَرَ** etti, birlikte dolandıkları zaman. Ve hadiste: “Eğer cariye zina ederse onu sat, **ضفَيرٍ** ile bile olsa”; yani saçtan bükülmüş bir ip ile; **فَعِيل** vezninde **مفعول** mânasında. Ve **الضَّفْر**: örülmüş saçtan deveyle bağladığın şeydir; çoğulu **ضُفُورٌ**dur. Ve **الضَّفَارُ**: **كالضَّفْرِ**; çoğulu **ضُفُر**; ذو الرمة dedi ki:
أَوْرَدْته قَلِقاتِ **الضُّفْر** قد جَعَلت
تَشْكو الأَخِشَّةَ في أَعناقها صَعَرا
Ve **الذُّؤابة** için: **ضَفِيرةٌ** denir. Ve kadının saçının her bir tutamı ayrı ayrı örülür: **ضَفِيرةٌ**; çoğulu **ضِفائِرُ**; ابن سيده dedi ki: **والضَّفر** saçın her bir tutamının kendi başına olanıdır; bazı **الأَغْفال** dedi ki:
ودَهَنَتْ وَسَرَّحَتْ ضُفَيْرى
Ve **الضَّفِيرةُ**: **كالضَّفْر**. Ve kadın saçını **ضَفَرَت**; onu **تَضْفِره** **ضَفْراً**: onu topladı. Ve Ali’nin hadisinde: Talha b. Ubeydullah’ın, Ali’nin bir vadide **ضَفَرَها** ettiği bir **ضَفِيرةٍ** hususunda onunla çekiştiği; vadinin iki yakasından biri ona, diğeri Talha’ya ait idi; Talha dedi ki: “Ali selleri taşıdı ve bana zarar verdi”; ابن الأَعرابي dedi ki: **الضَّفِيرةُ** yerde uzunlamasına olan, içinde ağaç ve taş bulunan **المُسَنَّاة** gibidir; onun **ضَفْر**ı, **الضَّفْر**dan olan onu yapmaktır; o da **النَّسْج**dir; bundan saçın **ضَفْر**ı ve onun bir kısmını bir kısmına sokmak; ve bundan diğer hadis: “Derken **ضَفِيرة السُّدَّة** üzerinde durdu”; ve diğer hadis: “Ve eliyle **الضَّفِيرة**nin arkasına işaret etti”; منصور dedi ki: **الضَّفِيرة** **الضَّفْر**dan ve onun bir kısmını bir kısmına enlemesine sokmaktan alınmıştır; bundan, enlemesine olan **البِطَان**a **ضَفْرٌ** ve **ضَفِيرة** denildi. Ve **كِنانةٌ ضفِيرةٌ**: yani dolu. Ve Ümmü Seleme hadisinde: Peygambere, صلى الله عليه وسلم, dedi ki: “Ben başımın **ضَفْر**ını sıkıca bağlayan bir kadınım; gusül için onu çözecek miyim?” yani saçını **ضَفائرَ** yapar; onlar örülmüş **الذَّوائِب**dir; o da dedi ki: “Sana ancak sudan üç avuç yeter.” Ve الأَصمعي dedi ki: onlar **الضفائرُ** ve **الجَمائرُ**dir; onlar kadının **غدائِرُ**idir; bir tanesi **ضَفِيرة** ve **جَمِيرةٌ**dir; ve onun iki **ضَفِيرة**si ve iki **ضَفْر**ı da vardır, yani iki **عَقِيصتَان**; يعقوب’dan. أَبو زيد: **الضَّفِيرتان** kadınlar değil erkekler içindir; **الغدائرُ** kadınlar içindir; o da örülmüş olandır. Ve Ömer hadisinde: “Kim **عَقَصَ** eder veya **ضَفَرَ** ederse ona tıraş gerekir”; yani hacda. Ve النخعي hadisinde: **الضافِر** ve **المُلَبِّدُ** ve **المُجَمِّرُ** üzerine tıraş gerekir. Ve Hasan b. Ali hadisinde: onun **ضَفْر**ını ensesine sapladığı; yani **ضفيرته**nin ucunu kökünde. ابن بُزُرج: “Kavim falana karşı **تَضَافَرَ** etti” ve ona karşı **تَظافَرُوا** ve **تظاهَروا** denir; mânaca birdir; hepsi, ona karşı yardımlaştıkları, onun üzerine toplandıkları, birleşip kümelendikleri zaman; ve **وتصابَرُوا** da onun gibidir. ابن سيده: kavim iş üzerine **تَضَافَرَ** etti: ona karşı **تَظاهَرُوا** ve ona yardım ettiler.

الليث: **الضَّفْرُ** kumdan geniş uzun bir **حِقْفٌ**tur; ve onlardan kimi ağırlaştırır; ve şu beyit okundu:
عَوانِكٌ مِنْ **ضَفَرٍ** مَأْطُورِ
الجوهري: kumdan **حِقْف**a **ضَفِيرةٌ** denir; ve كذلك **المُسَنّاة**; ve kumdan **الضَّفْر**: büyüyen ve toplanan şeydir; ve denildi ki: onun bir kısmının bir kısmı üzerine düğümlendiği şeydir; çoğulu **ضُفُورٌ**dur. Ve **الضَّفِرةُ** (fâ’nın kesresiyle): **كالضَّفْرِ**; çoğulu **ضَفِرٌ**. Ve **الضَّفِرةُ**: düz, uzunlamasına, bitki bitiren bir arazidir; bir gün yahut iki gün sürer. Ve **ضَفِيرُ البحر**: onun kıyısıdır. Ve Câbir hadisinde: “Suyun, denizin **ضَفِيرِ**inde çekildiği şeyi ye”; yani onun kıyısı ve yanı; o da **الضَّفِيرةُ**dir ayrıca. Ve **الضَّفْرُ**: kireç ve çamur olmaksızın taşlarla yapılan bina; ve evinin etrafındaki taşları **ضَفَرَ** etti **ضَفْراً**. Ve **الضَّفْرُ**: koşma/çabalama. Ve koşusunda **ضَفَرَ** eder; **يَضْفِر** **ضَفْراً**: yani koştu; ve denildi ki: hızlandı. الأَصمعي: **أَفَرَ** ve **ضَفَر** (râ ile) ikisi birden, koşusunda sıçradığı zaman. Ve hadiste: “Allah katında kendisi için daha hayırlı olarak ölen hiçbir nefis, size geri dönmeyi ve dünyayı **تُضافِرَ** etmeyi sevmez; Allah yolunda öldürülen hariç; çünkü o geri dönmeyi ve bir kere daha öldürülmeyi sever”; **المُضافَرَةُ**: **المُماوَدة** ve **المُلابسة**; yani dünyaya yeniden dönmeyi ve onunla içli dışlı olmayı sevmez; ancak şehit (sever). الزمخشري dedi ki: o, bence **الضَّفْر**dan bir **مُفاعلة**dir; o da koşuda **الطَّفْر** ve sıçramadır; yani dünyaya göz dikmez ve ona dönüşe atılmaz; ancak o. Ve الهروي onu râ ile zikretti ve dedi ki: **المُضافرة** (ضاد ve râ ile) birleşip kümelenmedir; الزمخشري onu zikretti ve kayıtlamadı; fakat onun türetimini **الضَّفْز**dan yaptı; o da **الظَّفْر** ve **القَفْز**dir; bu da **الزاي** iledir; ابن الأَثير dedi ki: belki râ ve **الزاي** ile söylenir; çünkü الجوهري dedi ki: **الضَّفْرُ** koşma/çabalama’dır; ve **ضَفَر** eder, **يضِفْر** **ضَفْراً**; ve الزمخشري’nin gittiği şeye daha benzer olan, onun **الزاي** ile olmasıdır. Ve Ali hadisinde: **مُضافَرة القومِ** yani onların yardımlaşması; bu, râ iledir, bunda şüphe yoktur. Ve **الضَّفْرُ**: eyerin kuşağıdır; ve biniti **ضَفَرَ** eder, onu **يَضْفِرُها** **ضَفْراً**: gemi onun ağzına attı.
