# ضفر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%81%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%81%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%81%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ضفر

ضفر يضفر، من حد ضرب، إذا وثب في عدوه، كأفر، قاله الأصمعي. ضفر الشعر ونحوه، يضفره ضفرا: نسج بعضه على بعض. وقيل: الضفر: نسج الشعر وغيره عريضا، والتضفير مثله. وضفر الحبل: فتله. وانضفر الحبلان، إذا التويا معا. وضفر يضفر ضفرا: عدا، وقيل: أسرع وقيل: سعى، قاله الجوهري. وقيل: طفر وقفز، قاله الزمخشري. والضفر، بالفتح: ما يشد به البعير من شعر مضفور، كالضفار، كسحاب ج: ضفور وضفر، بضمهما، وفيه لف ونشر مرتب، قال ذو الرمة:
  أوردته قلقات الضفر قد جعلـت                      تشكو الأخشة في أعناقها صعرا وفي المحكم: الضفر: كل خصلة من الشعر على حدتها، قال بعض الأغفال: ودهنت وسرحت ضفيري كالضفيرة، وجمعها ضفائر. وفي حديث أم سلمة أنها قالت للنبي صلى الله عليه وسلم  إني امرأة أشد ضفر رأسي، أفأنقضه للغسل?  أي تعمل شعرها ضفائر، وهي الذؤابة المضفورة فقال  إنما يكفيك ثلاث حثيات من الماء  . وقال الأصمعي: هي الضفائر، والجمائر ، وهي غدائر المرأة، واحدتها ضفيرة وجميرة. ولها ضفيرتان، وضفران، أيضا، أي عقيصتان، عن يعقوب. وقال أبو زيد: الضفيرتان للرجال دون النساء، والغدائر للنساء، وهي المضفورة.
 والضفر: ما عظم من الرمل، وتجمع، وقال الليث: الضفر: حقف من الرمل طويل عريض، ومنهم من يثقل، وأنشد: عوانك من ضفر مأطور وقيل: هو ما تعقد بعضه على بعض، كالضفرة، بكسر الفاء، كزنخة، ج: ضفور، بالضم، وجمع الضفرة ضفر.
 والضفر: البناء بحجارة بلا كلس ولا طين، وقد ضفر الحجارة حول بيته ضفرا. ومن المجاز: الضفر: إلقاء العلف في فم الدابة وتلقيمه إياها على كره، ذكره الزمخشري. والضفر: جمع الشعر، وقد ضفرت المرأة شعرها، تضفره ضفرا: جمعته. ومن المجاز: تضافروا على الأمر: تطاهروا وتعاونوا عليه، كذا في المحكم. وزاد في الأساس: وضافرته: عاونته، ومنه حديث علي رضي الله عنه  عجبت من تضافرهم على باطلهم وفشلكم عن حقكم  . وعن ابن بزرج، يقال: تضافر القوم على فلان، وتظافروا عليه، وتظاهروا، بمعنى واحد، كله، إذا تعاونوا وتجمعوا عليه وتألبوا. وتصابروا مثله.

  وفي الحديث  ما على الأرض من نفس تموت لها عند الله خير تحب أن ترجع إليكم، ولا تضافر الدنيا إلا القتيل في سبيل الله  فإنه يحب أن يرجع فيقتل مرة أخرى  المضافرة: المعاودة والملابستها إلا الشهيد، قال الزمخشري هو عندي مفاعلة من الضفز، وهو الطفر والوثوب في العدو، أي لا يطمح إلى الدنيا ولا ينزو إلى العود إليها إلا هو، وذكره الهروي بالراء، وقال : معناه التألب. وذكره الزمخشري ولم يقيده، لكنه جعل اشتقاقه من الضفز، وهو القفز والطفر، وذلك بالزاي، قال ابن الأثير: ولعله يقال بالراء وبالزاي، فإن الجوهري قال: الضفر: السعي، وقد ضفر يضفر ضفرا. والأشبه بما ذهب إليه الزمخشري أنه بالزاي. كذا في اللسان. وفي حديث جابر  ما جزر عنه الماء وصفير البحر فكله، ، أي شطه وجانبه، وهو الضفيرة أيضا  وضفير: جبل بالشام، نقله الصاغاني هكذا. قلت: ويقال: ذو ضفير أيضا. ضفيرة، بهاء: أرض بوادي العقيق، الصاغاني. ومما يسترك عليه: الضفير: الحبل المفتول من الشعر، فعيل بمعنى مفعول، وبه فسر الحديث  إذا زنت الأمة فبعها ولو بضفير  . وقال ابن الأعرابي: الضفيرة: مثل المسناة المسطيلة في الأرض فيها خشب وحجارة، وضفرها: عملها، من الضفر، وهو النسخ وإدخال البعض في البعض، وفي الحديث  وأشار بيده وراء الضفيرة  قال أبو منصور :أخذت الضفيرة من الضفر، وإدخال بعضه في بعض معترضا، ومنه قيل للبطان المعرض: ضفر وضفيرة. وكنانة ضفيرة، أي ممتلئة. وقيل: الضفيرة: أرض سهلة مستطيلة منبتة تقود يوما أو يومين. والضافر في الحج: من يعقص شعره. والضفر: حزام الرحل، وقد يجمع على أضفار. وضفر الدابة يضفرها ضفرا: ألقى اللجام في فيها، وهو مجاز.

### Türkçe

**ضفر** **يضفر**: **حد ضرب** babından; düşmanına sıçradığı zaman, **كأفر** gibi; bunu **الأصمعي** söyledi. **ضفر** saç ve benzeri şeyi, onu **يضفره** **ضفرا**: bir kısmını bir kısmı üzerine ördü. Ve denildi: **الضفر**: saçı ve başkasını enli olarak örmektir; **التضفير** de onun gibidir. **وضفر** ipi: onu büktü. **وانضفر** iki ip, birlikte dolandıkları zaman. **ضفر** **يضفر** **ضفرا**: koştu; ve denildi: hızlandı; ve denildi: yürüdü/koştu; bunu **الجوهري** söyledi. Ve denildi: sıçradı ve atladı; bunu **الزمخشري** söyledi. Ve **الضفر** (fetha ile): deveye örülmüş kıldan bağlanan şey; **كالضفار** gibi; **كسحاب**; çoğulu: **ضفور**; ve **ضفر** (ikisini de damme ile). Ve onda tertipli “sarış ve yayış” vardır. **ذو الرمة** dedi:
  Onu, **الضفر**’ın huzursuzluklarıyla sulamaya götürdüm; (öyle ki)
  boyunlarında **صعرا** olarak, **الأخشة**’yi şikâyet eder oldular.

Ve **المحكم**’de: **الضفر**: saçtan her bir tutamın kendi başına olanı. Bazı **الأغفال** dedi: “Yağladım ve taradım **ضفيري**’mi, **كالضفيرة** gibi”; onun çoğulu **ضفائر**’dir. Ve **أم سلمة** hadîsinde: onun Peygamber’e صلى الله عليه وسلم şöyle dediği (rivayet edilmiştir): “Ben bir kadınım; başımın **ضفر**’ını sıkıca bağlıyorum; yıkanmak için onu çözüp bozayım mı?” Yani saçını **ضفائر** yapar; o da örülmüş **الذؤابة**’dır. Bunun üzerine dedi ki: “Sana ancak sudan üç avuç yeter.” Ve **الأصمعي** dedi: onlar **الضفائر** ve **الجمائر**’dir; onlar kadının **غدائر**’idir; bir tanesi **ضفيرة** ve **جميرة**’dir. Ve onun iki **ضفيرة**’si vardır; ve ayrıca iki **ضفر**’ı; yani iki **عقيصة**; **يعقوب**’dan. Ve **أبو زيد** dedi: **الضفيرتان** erkekler içindir, kadınlar için değil; **الغدائر** kadınlar içindir; o da örülmüş olandır.

Ve **الضفر**: kumdan büyüyen şeydir; ve toplanır. **الليث** dedi: **الضفر**: kumdan uzun enli bir **حقف**’tur. Ve onlardan kimi (lafzı) ağırlaştırır; ve şu beyit okunmuştur: “Senin yardımın, yağmurla ıslanmış bir **ضفر**’dandır.” Ve denildi: o, bir kısmı bir kısmı üzerine düğümlenen şeydir; **كالضفرة** (fâ’nın kesresiyle), **كزنخة** gibi; çoğulu: **ضفور** (damme ile). **الضفرة**’nin çoğulu **ضفر**’dır.

Ve **الضفر**: kireç ve çamur olmaksızın taşlarla yapılan bina; ve evinin etrafına taşları **ضفرا** olarak dizdi/örüp yerleştirdi. Mecazdan: **الضفر**: hayvanın ağzına yemi atmak ve onu istemeyerek ona lokma lokma yedirmek; bunu **الزمخشري** zikretti. Ve **الضفر**: saçı toplamak; kadın saçını **ضفرت**; onu **تضفره** **ضفرا**: onu topladı. Mecazdan: **تضافروا** iş üzerinde: onun üzerinde birbirlerine arka çıktılar ve onun üzerinde yardımlaştılar; **المحكم**’de böyle. **الأساس**’ta artırdı: ve **ضافرته**: ona yardım ettim. Ondan, **علي** رضي الله عنه hadîsi: “Onların bâtılları üzerinde **تضافر** etmelerine ve sizin hakkınızdan gevşekliğinize şaştım.” Ve **ابن بزرج**’den: denilir: **تضافر** kavim falan kimse üzerine; ve **تظافروا** onun üzerine; ve **تظاهروا**; tek bir mânâda; hepsi, onun üzerinde yardımlaştıkları, toplandıkları ve ona karşı birleşip kümelendikleri zaman. **تصابروا** da onun gibidir.

Ve hadîste: “Allah katında kendisi için daha hayırlı olan bir nefis yoktur ki ölürken size dönmeyi sevsin; ve dünya **تضافر**’ı yoktur; ancak Allah yolunda öldürülen müstesna; çünkü o, dönüp bir kere daha öldürülmeyi sever.” **المضافرة**: yeniden dönme ve ona yapışıp sürdürmedir; ancak şehid (müstesna). **الزمخشري** dedi: o, bence **الضفز**’den bir **مفاعلة**’dir; o da düşmana karşı **الطفر** ve **الوثوب**’dur; yani dünyaya göz dikmez ve ona dönmeye sıçrayıp atılmaz; ancak o (şehid). **الهروي** onu **الراء** ile zikretti ve dedi ki: mânâsı **التألب**’dür. **الزمخشري** onu zikretti ve onu kayıtlamadı; fakat onun iştikakını **الضفز**’den yaptı; o da **القفز** ve **الطفر**’dır; bu da **الزاي** iledir. **ابن الأثير** dedi: belki **الراء** ile de **الزاي** ile de söylenir; çünkü **الجوهري** dedi ki: **الضفر**: **السعي**’dir; ve **ضفر** **يضفر** **ضفرا**. **الزمخشري**’nin gittiğine daha benzer olan, onun **الزاي** ile olmasıdır. **اللسان**’da böyle. **جابر** hadîsinde: “Suyun çekildiği ve denizin ıslık sesi (duyulan yer) her ne ise onu ye”; yani onun kıyısı ve yanı; o da **الضفيرة**’dir ayrıca. Ve **ضفير**: Şam’da bir dağdır; **الصاغاني** onu böyle nakletti. Dedim: ve **ذو ضفير** de denilir. **ضفيرة** (tâ-i merbûta ile): **وادي العقيق**’te bir arazi; **الصاغاني**. Ve kendisine dikkat çekilecek şeylerdendir: **الضفير**: kıldan bükülmüş ip; **فعيل** vezninde **مفعول** mânâsınadır; ve onunla hadîs tefsir edildi: “Cariye zina ederse onu sat; bir **ضفير** karşılığında bile olsa.” **ابن الأعرابي** dedi: **الضفيرة**: yerde uzunlamasına olan **المسناة** gibidir; içinde odun ve taş vardır; ve onun **ضفر**’ı: onu yaptı; **الضفر**’dan (gelir); o da örmek ve bir kısmı bir kısmının içine sokmaktır. Ve hadîste: “Ve eliyle **الضفيرة**’nin arkasına işaret etti.” **أبو منصور** dedi: **الضفيرة**’yi **الضفر**’dan aldım; ve bir kısmını bir kısmının içine, enlemesine olarak sokmaktır. Ondandır ki enlemesine olan kuşağa **ضفر** ve **ضفيرة** denildi. Ve **كنانة** **ضفيرة**’dir; yani doludur. Ve denildi: **الضفيرة**: bitkili, uzunlamasına düz bir arazidir; bir gün veya iki gün (yol) götürür. Ve hacda **الضافر**: saçını **يعقص** eden kimsedir. Ve **الضفر**: semerin kuşağıdır; ve **أضفار** üzerine de cem‘ edilebilir. **وضفر** binek hayvanını, onu **يضفرها** **ضفرا**: gemi onun ağzına attı; bu mecazdır.
