# ضفز (ض-ف-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%81%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%81%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ض - ف - ز
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%81%D8%B2/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الضاد والزاي والفاء معهما
ض ف ز يستعمل فقط
ضفز
ضَفَزتُ البَعيرَ ضَفْزاً: لَقَّمْتُه لُقَماً عِظاماً فاضْطَفَزَ.
وكلُّ لُقْمةٍ ضَفيزةٌ.
وضَفَزْتُ اللجِّامَ على الفَرَس، وضَفَزْتُه لِجامَه: أَدْخَلْتُه في فيِهِ.

##### Türkçe

باب **الضاد** و**الزاي** و**الفاء** معهما
**ض ف ز** yalnızca kullanılır.

**ضفز**
**ضَفَزتُ** **البَعيرَ** **ضَفْزاً**: Ona büyük lokmalar lokma lokma yedirdim de **فاضْطَفَزَ**.
Her bir lokma **ضَفيزةٌ**dur.
**وضَفَزْتُ** **اللجِّامَ** **على الفَرَس**، ve **وضَفَزْتُه** **لِجامَه**: Onu ağzına soktum.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%81%D8%B2/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

ضَفَزَ الشيءَ ضَفْزاً: رفَعه، والمرأة: وطِئَها، والرجل: قَفَزَ، والبعير: جمع له ضِغْثاً من حشيش يلْقَمه.

##### Türkçe

**ضَفَزَ** şeyi **ضَفْزاً**: onu kaldırdı; ve kadın: onunla cinsel ilişkide bulundu; ve adam: sıçradı; ve deve: ona yutturmak üzere ottan bir **ضِغْثاً** topladı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%81%D8%B2/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ض ز ف
ضفز : ضفز يده . قال : قال الليث : الضفز : تلقيمك البعير لقما عظاما ، تقول : ضفزته فاضطفز ، وكل واحدة منها ضفيزة ، ويقال : ضفزت الفرس لجامه ، إذا أدخلته في فيه .
أبو عبيد ، عن أبي زيد : الضفز والأفز : العدو ، ويقال : منه ضفز يضفز ، وأفز يأفز .
وقال غيره : أبز وضفز بمعنى واحد .
وقال عمرو ، عن أبيه : الضفز : الجماع .
وقال أعرابي : ما زلت أضفز بها ، أي أنيكها إلى أن سطع الفرقان ، أي السحر .
قال : والضفز التلقيم ، والضفز الدفع ، والضفز : القفز .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ‘ ملعون كل ضفاز ‘ .
وقال الزجاج : معنى الضفاز : النمام مشتق من الضفز ، وهو شعير يجش فيعلفه البعير ، وقيل للنمام : ضفاز ؛ لأنه يزور القول ، كما يهيأ هذا الشعير لقما لعلف الإبل ، ولذلك قيل للنمام : ‘ قتاب ‘ من قولهم : دهن مقتت ، أي مطيب بالرياحين .

##### Türkçe

ض ز ف
**ضفز**: elini **ضفز** etti. Dedi ki: el-Leys dedi ki: **الضفز**: deveye büyük lokmalar lokma ettirmen(=yutturman)dır; dersin ki: onu **ضفز** ettirdim de o da **اضطفز** etti; bunların her birine **ضفيزة** denir. Ve denir ki: atın gemini **ضفز** ettim; onu ağzına soktuğunda.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الضفز** ve **الأفز**: koşmadır; ve denir ki: ondan **ضفز يضفز** ve **أفز يأفز**.

Başkası dedi ki: **أبز** ve **ضفز** bir mânâdadır.

Amr, babasından: **الضفز**: cinsel birleşmedir.

Bir bedevî dedi ki: “Onunla durmadan **أضفز** ediyordum”; yani onu cinsel olarak ilişkiye giriyordum; ta ki **الفرقان** parlayıncaya kadar; yani seher.

Dedi ki: **الضفز** lokma ettirmedir; **الضفز** itmedir; **الضفز**: sıçramadır.

Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet olundu ki şöyle dedi: “Lanetlenmiştir her **ضفاز**.”

Ez-Zeccâc dedi ki: **الضفاز**’ın mânâsı: laf taşıyıcıdır; **الضفز**’den türemiştir; o, kaynatılan arpadır; deveye yem olarak yedirilir. Ve laf taşıyıcıya **ضفاز** denildi; çünkü o sözü tahrif eder; tıpkı bu arpanın develerin yemlenmesi için lokmalar hâlinde hazırlanması gibi. Bundan dolayı laf taşıyıcıya “**قتاب**” denildi; onların “**دهن مقتت**” sözünden; yani reyhanlarla güzel kokulandırılmış.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%81%D8%B2/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد والفاء وما يثلثهما)
(*ضفن) الضاد والفاء والنون أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على رمْي الشَّيءِ بخفاء. والأصل فيه ضَفَنت بالرّجُل الأرضَ، إِذا رميتَه وضربتَ الأرض به. ومنه ضَفَن البعيرُ برِجْله: خبط بها. وضَفَن بغائِطِه: رمى به. وضَفَن الحِمْلَ على ناقته: حَمَله عليها. وضَفَنَه برِجْله: ضَربه. والقياس في ذلك كلِّه واحد.
ومن الباب: ضَفَنَ إلى القوم، إِذا لجَأَ إليهم فجلس عندهم. وهذا عندي مما ينبغي أن يزاد فيه وصْف، فيقال: "وهم لا يريدونه"، كأنَّه رمى بِنَفسِه عليهم. والدَّليل على هذا قولهم للطفيليّ الذي يجيء مع الضّيف: ضَيْفَن. وهذا فَيْعَل من ضَفَن. وقد سمعتُ ولم أسمعه من عالم، أنَّ الذي يجيء مع الضَّيفن الضَّيْفنَانُ([1])، ولا أدري كيف صحّتُه. والقِياس يُجيزه. قال في الضَّيْفَن:
إذا جاءَ ضيفٌ جاء للضَّيف ضيفنٌ *** فأودى بما يُقرَى الضُّيوفُ الضَّيافنُ([2])ومن الباب الضِّفَنّ، وهو الأحمق مع عِظَم خَلْق.
(ضفو) الضاد والفاء والحرف المعتل أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على سبوغ وتمام. يقال: ثوبٌ ضافٍ، وفرسٌ ضافي السَّبيب، إِذا كان شَعَر ذَنبه وافياً. وفلانٌ في ضَفْو وضَفْوةٍ من عَيْشِه. قال الأخطل([3]):
إذا الهَدَفُ المِعزالُ صَوَّبَ رأسَه *** وأعجبَه ضَفْوٌ من الثَّلّةِ الخُطْلِ([4])الخُطْل: المُسترخية الآذان. ورجلٌ ضافي الرأس، أي كثير شَعَر الرأْس، قال:
* إذا استغَثْتَ بضافي الرَّأس نَعَّاق([5]) *
وضَفَْوَى: موضعٌ.
(ضفر) الضاد والفاء والراء أصلٌ صحيح، وهو ضمُّ الشَّيءِ إلى الشَّيءِ نسجاً أو غيره عريضاً. ومن الباب ضَفائِر الشّعَر، وهي كل شَعَر ضُفِر حتى يصيرَ ذُؤابة. ومن الباب قولُهم: تضافَرُوا عليه، أي تعاوَنُوا. وأصله عندي من ضفائر الشعر، وهو أن يتقاربوا حتى كأنَّ كلَّ واحدٍ منهم قد شدَّ ضفيرتَه بضفيرة الآخر. وهذا قِياسٌ حسَن في المساعدة والمظاهَرة وغيرهما. يقال إنَّ الضفِر: حِقْفٌ من الرّمل. والذي نحفظه في كتاب أبي عُبيدٍ العَقِدة والضَّفِرة الرمل المُنْعَقد. ويقال كِنانةٌ ضَفِرةٌ، أي ممتلئة. وأصلها من تَضافُرِ ما فيها من السِّهام، وهو تجمُّعها. والضَّفيرة،  هي التي يقال لها المُسَنّاة، وسمِّيت بذلك كأنما ضُفِرَتْ ضَفْراً، كالشَّيء يُضَمُّ بعضُهُ إلى بعضٍ نسجاً وغيرَه.
(ضفز) الضاد والفاء والزاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على دَفْعِ شيءٍ بشيءٍ تلقمه، ثمَّ يُحمَل على ذلك. من ذلك [الضَّفز] : لَقْم البعير. ويقال الضَّفَر: أن تُلقِمه إِيّاه وإن كرِهَه.  والعرب تقول ضَفزْتُهُ حقَّه فما قَبِلَه، أي إِنِّي أكرهتُه عليه. ومن الباب: ضفَزت الفرسَ لجامَه، أي أدخَلتُهُ في فيه. وقد يقال الضَّفْز: الجِماع، وهو قريب من الباب.
(ضفس) الضاد والفاء والسين ليس بشيء، إلاَّ أنَّ ابنَ دُريد ذكر أن الضَّفْس مثل الضَّفْز.
(ضفط) الضاد والفاء والطاء أُصَيلٌ يقولون إنّه صحيحٌ، وأَصلهُ الحُمق والجَفَاء. يقال للأحمق ضَفِيطٌ بيِّن الضَّفَاطة. ويقال: الضَّفَّاط: الذي يُكْرِي الإِبل. والضَّفَّاطة فيما يقال: الإِبل تحمل المتاع. وأحسب أنَّ البابَ كلُّه مما لا يعوَّل عليه.
(ضفع) الضاد والفاء والعين ليس بشيء. على أنَّ الخليل حكى ضَفَع: جَعس. والسلم([6]).
--------------ــــ
([1]) لم يذكر هذا اللفظ في اللسان ولا في القاموس.
([2]) أنشده في اللسان (ضيف، ضفن) بدون نسبة.
([3]) سيأتي في (هدف).
([4]) كذا في الأصل. وفي المجمل: "الهذلي"، وهو الصواب؛ إذا البيت التالي لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 43 واللسان (هدف، عزل، ضفا) كما سبق في حواشي (خطل).
([5]) لتأبطَ شراً من القصيدة الأولى في المفضليات، ويروى أيضاً "نغاق" بالمعجمة وصدره:  * فذاك همي وغزوي أستغيث به *
([6]) كذا وردت هذه الكلمة في الاصل.

ـ

##### Türkçe

(باب **الضاد** ve **الفاء** ve onları üçleyen şey)
(*ضفن) **الضاد** ve **الفاء** ve **النون** sahih bir asıldır; bir şeyi gizlice atmaya delâlet eder. Aslı şudur: **ضَفَنت** bir adamla yeri, onu attığın ve onunla yere vurduğun zaman. Ondandır: **ضَفَن** deve ayağıyla: onunla çarptı. Ve **ضَفَن** dışkısıyla: onunla attı. Ve **ضَفَن** yükü dişi devesinin üzerine: onu onun üzerine yükledi. Ve **ضَفَنَه** ayağıyla: onu vurdu. Kıyas bunların hepsinde birdir.
Ve babdandır: **ضَفَنَ** kavme doğru, onlara sığındığı ve yanlarında oturduğu zaman. Bu, bence, kendisinde bir vasfın artırılması gerekenlerdendir; şöyle denir: “ve onlar onu istemezler”; sanki kendisini onların üzerine atmıştır. Bunun delili, misafirle birlikte gelen tufeyliye söyledikleri sözleridir: **ضَيْفَن**. Bu, **ضَفَن**’den **فَيْعَل**’dir. İşittim—bir âlimden işitmedim—ki **الضَّيفن** ile birlikte gelen kimse **الضَّيْفنَانُ**’dır([1]); onun sıhhatini bilmiyorum. Kıyas onu câiz kılar. **الضَّيْفَن** hakkında dedi ki:
إذا جاءَ ضيفٌ جاء للضَّيف ضيفنٌ *** فأودى بما يُقرَى الضُّيوفُ الضَّيافنُ([2])ومن الباب **الضِّفَنّ**; o, yaratılışın büyüklüğüyle birlikte ahmaktır.
(ضفو) **الضاد** ve **الفاء** ve illetli harf sahih bir asıldır; yaygınlık ve tamama delâlet eder. Denir: **ثوبٌ ضافٍ** ve **فرسٌ ضافي السَّبيب**; kuyruğunun kılı tam olduğu zaman. Ve falan kimse, yaşayışından bir **ضَفْو** ve **ضَفْوةٍ** içindedir. **الأخطل**([3]) dedi ki:
إذا الهَدَفُ المِعزالُ صَوَّبَ رأسَه *** وأعجبَه ضَفْوٌ من الثَّلّةِ الخُطْلِ([4])**الخُطْل**: kulakları sarkık olanlar. Ve **رجلٌ ضافي الرأس**; yani baş kılı çok olan. Dedi ki:
* إذا استغَثْتَ بضافي الرَّأس نَعَّاق([5]) *
Ve **ضَفَْوَى**: bir yerdir.
(ضفر) **الضاد** ve **الفاء** ve **الراء** sahih bir asıldır; bir şeyi bir şeye, dokuma veya başka bir şekilde, genişçe katmaktır. Babdandır **ضَفائِر الشّعَر**; o, örülüp zülüf oluncaya kadar örülen her saçtır. Ve babdandır onların sözü: **تضافَرُوا عليه**; yani ona yardımlaştılar. Aslı bence saç örgülerindendir; o da, birbirlerine yaklaşmalarıdır; ta ki sanki onlardan her biri kendi örgüsünü ötekinin örgüsüne bağlamış gibi. Bu, yardım ve destek ve başkalarında güzel bir kıyastır. Denir ki **الضفِر**: kumdan bir kum tepeciğidir. Bizim Ebû Ubeyd’in kitabında muhafaza ettiğimiz: **العَقِدة** ve **الضَّفِرة** düğümlenmiş kumdur. Ve denir: **كِنانةٌ ضَفِرةٌ**; yani dolu. Aslı, içindeki okların **تَضافُرِ**’undandır; o, onların toplanmasıdır. Ve **الضَّفيرة**: kendisine **المُسَنّاة** denilen şeydir; ona bu ad verildi, sanki **ضُفِرَتْ** bir **ضَفْراً** ile; tıpkı bir şeyin, dokuma ve başkasıyla, bir kısmının bir kısmına katılması gibi.
(ضفز) **الضاد** ve **الفاء** ve **الزاء** sahih bir asıldır; bir şeyi, onu lokma ettirdiğin bir şeyle itmeye delâlet eder; sonra bunun üzerine taşınır. Bundan: **الضَّفز**: devenin lokma edişi. Ve denir **الضَّفَر**: onu, istemese de, ona lokma ettirmen. Araplar der ki: **ضَفزْتُهُ** hakkını, fakat kabul etmedi; yani ben onu ona zorla kabul ettirdim. Ve babdandır: **ضفَزت** ata gemini; yani onu ağzına soktum. Ve bazen denir **الضَّفْز**: cima; o, babdan yakındır.
(ضفس) **الضاد** ve **الفاء** ve **السين** bir şey değildir; ancak İbn Düreyd, **الضَّفْس**’in **الضَّفْز** gibi olduğunu zikretti.
(ضفط) **الضاد** ve **الفاء** ve **الطاء** küçük bir asıldır; onun sahih olduğunu söylerler; aslı ahmaklık ve kabalıktır. Ahmağa **ضَفِيطٌ** denir; **الضَّفَاطة**’sı açık olan. Ve denir: **الضَّفَّاط**: develeri kiraya veren kimse. Ve **الضَّفَّاطة**—söylendiğine göre—develerin eşyayı taşımasıdır. Ve sanırım ki babın hepsi, kendisine dayanılmayacak şeylerdendir.
(ضفع) **الضاد** ve **الفاء** ve **العين** bir şey değildir. Şu var ki Halîl **ضَفَع**’ı nakletti: pisledi. Ve **السلم**([6]).
--------------ــــ
([1]) Bu lafız, Lisân’da da Kâmûs’ta da zikredilmedi.
([2]) Lisân’da (ضيف، ضفن) nisbesiz olarak inşâd etti.
([3]) (هدف)’te gelecektir.
([4]) Asılda böyle. Mücmel’de: “الهذلي”; o doğrudur; zira sonraki beyit, divanında 43’te ve Lisân’da (هدف، عزل، ضفا) daha önce (خطل) haşiyelerinde geçtiği üzere Ebû Züeyb el-Hüzelî’nindir.
([5]) Teebbete Şerran’ın Mufaddaliyât’taki birinci kasidesindendir; ayrıca mu‘ceme ile “نغاق” da rivayet edilir; ve sadrı:  * فذاك همي وغزوي أستغيث به *
([6]) Bu kelime asılda böyle vârid oldu.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%81%D8%B2/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ض ف ز
ضفَزتُ البعيرَ العلفَ إذا لقّمته إياه على كره‏.‏
وضفزت الفرس لجامه‏:‏ أدخلته في فيه‏.‏

##### Türkçe

ض ف ز
**ضفَزتُ** deveyi yemi; ona bunu istemeyerek lokma lokma yedirdiğim zaman.
Ve **ضفزت** atı gemi: onu ağzına soktum.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%81%D8%B2/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الضَّفَزُ والضَّفِيزة: شعير يُجَشُّ ثم يُبَلُّ وتُعْلَفُه الإِبلُ، وقد ضَفَزْتُ البعير أَضْفِزُه ضَفْزاً فاضْطَفَزَ، وقيل: الضَّفْزُ أَن تُلْقِمَه لُقَماً كباراً، وقيل: هو أَن تُكْرهه على اللَّقْم، وكل واحدة من اللُّقَمِ ضَفِيزَة؛ ومنه حديث النبي، صلى الله عليه وسلم: أَنه مَرَّ بوادي ثمود فقال: من كان اعْتَجَنَ بمائِهِ فَلْيَضْفِزْه بَعِيرَه أَي يُلْقِمْه إِياه. وفي حديث الرؤْيا: فَيَضْفِزُونَه في أَحدهم أَي يدفعونه فيه من ضَفَزْت البعير إِذا علفته الضَّفائِزَ، وهي اللُّقم الكبار، وقال لعلي، كرم الله وجهه: أَلا إِنَّ قوماً يزعمون أَنهم يحبونك يُضْفَزُونَ الإِسلام ثم يَلْفِظونه، قالها ثلاثاً؛ معناه يُلَقَّنُونه ثم يتركونه فلا يقبلونه. وفي بعض الحديث: أَوْتَرَ بسبع أَو تسع ثم نام حتى سُمِع ضَفِيزُه؛ إِن كان محفوظاً فهو الغَطِيطُ، وبعضهم يرويه وصَفِيره، بالصاد المهملة والراء، والصَّفِير بالشفتين يكون. وضَفَزْتُ الفرسَ اللجامَ إِذا أَدخلته في فِيهِ؛ قال الخطابي: الصَّفِير ليس بشيءٍ وأَما الضَّفِيزُ فهو كالغَطِيط وهو الصوت الذي يُسْمع من النائم عند ترديد نَفَسه. وضَفَزه برجله ويده: ضربه. والضَّفْزُ: الجماع. وضَفَزَها: أَكثَرَ لها من الجماع؛ عن ابن الأَعرابي. وقال أَعرابي: ما زلت أَضْفِزُها أَي أَنِيكُها إِلى أَن سطع الفُرْقانُ أَي السَّحَر. أَبو زيد: الضَّفْزُ والأَفْزُ العَدْوُ. يقال: ضَفَزَ يَضْفِزُ وأَفَزَ يأْفِزُ، وقال غيره: أَبَزَ وضَفَزَ بمعنى واحد.
وفي الحديث: ما على الأَرض من نَفْس تموت لها عند الله خير تُحِبُّ أَن ترجعَ إِليكم ولا تُضافِزَ الدنيا إِلاَّ القتيلَ في سبيل الله فإِنه يُحِبُّ أَن يرجع فيُقْتَلَ مرة أُخرى؛ المضافزَة: المعاودة والملابسة، أَي لا يحب مُعاوَدَةَ الدنيا وملابَسَتَها إِلاَّ الشهيدُ؛ قال الزمخشري: هو عندي مُفاعَلة من الضَّفْزِ، وهو الطَّفْر والوُثوب في العَدْوِ، أَي لا يطمح إِلى الدنيا ولا يَنْزُو إِلى العود إِليها إِلا هو، وذكره الهروي بالراء وقال: المُضافَرَة، بالضاد والراء، التَّأَلُّبُ، وقد تَضافَرَ القومُ وتَطافَروا إِذا تأَلَّبُوا، وذكره الزمخشري ولم يقيده لكنه جعل اشتقاقه من الضَّفْز وهو الطَّفْر والقَفْز، وذلك بالزاي، قال: ولعله يقال بالراء والزاي، فإِن الجوهري قال في حرف الراء: والضَّفْر السعي، وقد ضَفَر يَضْفِر ضَفْراً، قال والأَشبه بما ذهب إِليه الزمخشري أَنه بالزاي؛ ومنه الحديث: أَنه، عليه السلام، ضَفَزَ بين الصَّفا والمروة أَي هَرْوَل من الضَّفْزِ القَفز والوثوب؛ ومنه حديث الخوارج: لما قتل ذو الثُّدَيَّة ضَفَز أَصحابُ عليّ، كرم الله وجهه، أَي قَفَزُوا فرحاً بقتله. والضَّفْز: التَّلْقِيم. والضَّفْز: الدفع. والضَّفْز: القَفْزُ. وفي الحديث عن عليّ، رضوان الله عليه، أَنه قال: ملعونٌ كلُّ ضَفَّازٍ؛ معناه نَمَّام مشتق من الضَّفْز، وهو شعير يُجَشّ ليُعْلَفَه البعيرُ، وقيل للنَّمام ضَفَّاز لأَنه يُزوِّر القول كما يُهَيَّأُ هذا الشعير لعَلْفِ الإِبل، ولذلك قيل للنمامِ قَتَّات من قولهم دُهْن مُقَتَّت أَي مُطَيَّب بالرياحين.

##### Türkçe

**الضَّفَزُ** ve **الضَّفِيزة**: Develerin yediği; biçilip sonra ıslatılan arpa. “Ben deveyi **ضَفَزْتُ**; onu **أَضْفِزُه** **ضَفْزاً**; derken **فاضْطَفَزَ** (yedi)” denir. Ve denildi ki: **الضَّفْزُ**, ona büyük lokmalar yutturmandır. Ve denildi ki: onu lokma almaya zorlamandır. Lokmalardan her birine **ضَفِيزَة** denir. Bundan, Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) hadisi: Semûd vadisine uğradı da şöyle dedi: “Kim onun suyuyla hamur yoğurduysa, onu devesine **فَلْيَضْفِزْه**”; yani onu ona yuttursun. Rüya hadîsinde: “Onu birilerinin içine **فَيَضْفِزُونَه**”; yani onu onun içine iterler; “deveyi **ضَفَزْتُ**” (deveyi) dediğin vakit, ona **الضَّفائِزَ** yedirdiğinde (olur); o da büyük lokmalardır. Ali’ye (Allah yüzünü keremli kılsın) dedi ki: “Dikkat edin, bir kavim, seni sevdiklerini iddia ederler; **يُضْفَزُونَ** İslâm’ı, sonra onu tükürürler”; bunu üç defa söyledi; mânâsı: onu onlara telkin ederler, sonra onu bırakırlar da kabul etmezler. Bazı hadiste: “Yedi yahut dokuz ile vitr kıldı, sonra uyudu; nihayet **ضَفِيزُه** işitildi”; eğer mahfuz ise o, **الغَطِيطُ**tur. Bazıları onu “**وصَفِيره**” diye rivayet eder; **بالصاد** (ihmâl edilmiş) ve **الراء** ile. **الصَّفِير** dudaklarla olur. “Atı gemle **وضَفَزْتُ الفرسَ اللجامَ**” (yaptım) denir; onu ağzına soktuğun vakit. Hattâbî dedi ki: **الصَّفِير** bir şey değildir; ama **الضَّفِيزُ** ise **الغَطِيطُ** gibidir; o, uykudakinden nefesini tekrarlaması sırasında işitilen sestir.

Onu ayağıyla ve eliyle **وضَفَزه**: onu dövdü. **والضَّفْزُ**: cinsel birleşme. “Onu **وضَفَزَها**” (yaptı): onunla cinsel birleşmeyi çoğalttı; İbnü’l-A‘râbî’den. Bir bedevî dedi ki: “Ben onu, **أَضْفِزُها**; yani **أَنِيكُها**, **إِلى أَن سطع الفُرْقانُ**; yani seher (vakti) doğuncaya kadar.” Ebû Zeyd: **الضَّفْزُ** ve **الأَفْزُ** koşmadır. “**ضَفَزَ يَضْفِزُ** ve **أَفَزَ يأْفِزُ**” denir. Başkası dedi ki: **أَبَزَ** ve **ضَفَزَ** bir mânâdadır.

Hadiste: “Allah katında kendisi için daha hayırlı olduğu hâlde ölen hiçbir nefis, size geri dönmeyi ve dünyayı **تُضافِزَ** etmeyi sevmez; ancak Allah yolunda öldürülen müstesna; çünkü o, geri dönmeyi ve bir kere daha öldürülmeyi sever.” **المضافزَة**: tekrar etme ve iç içe olma; yani dünyaya tekrar dönmeyi ve onunla iç içe olmayı, ancak şehid sever. Zemahşerî dedi ki: O, bence **الضَّفْزِ**den bir **مُفاعَلة**dır; o da koşmada sıçrama ve atlamadır; yani o (şehid) dışında hiç kimse dünyaya göz dikmez ve ona dönmeye doğru sıçrayıp atılmaz. Herevî onu **بالراء** ile zikretti ve dedi ki: **المُضافَرَة**; **بالضاد والراء**; **التَّأَلُّبُ**tur. “Kavim **تَضافَرَ** ve **تَطافَروا**” denir; birleşip toplanıp birbirine destek oldukları vakit. Zemahşerî onu zikretti ve onu kayıtlamadı; fakat onun iştikakını **الضَّفْز**den yaptı; o da sıçrama ve atlamadır; bu ise **بالزاي** iledir. Dedi ki: Belki **بالراء والزاي** ile söylenir; çünkü Cevherî **حرف الراء**da dedi ki: “**والضَّفْر** sa‘ydir; **ضَفَر يَضْفِر ضَفْراً**.” Dedi ki: Zemahşerî’nin gittiği şeye daha benzer olan, onun **بالزاي** ile olmasıdır. Bundan hadîs: “O (aleyhisselâm), Safâ ile Merve arasında **ضَفَزَ** etti”; yani **هَرْوَل** etti; **الضَّفْز**den (yani) sıçrama ve atlamadan. Bundan Hâricîler hadîsi: “**ذو الثُّدَيَّة** öldürülünce, Ali’nin (Allah yüzünü keremli kılsın) ashabı **ضَفَز** etti”; yani onun öldürülmesine sevinerek sıçradılar.

**والضَّفْز**: yutturma. **والضَّفْز**: itme. **والضَّفْز**: sıçrama. Ali’den (Allah’ın rızası onun üzerine olsun) hadiste: “Her **ضَفَّازٍ** lânetlidir” dedi. Mânâsı: **نَمَّام**dır; **الضَّفْز**den türemiştir; o, devenin yemesi için biçilmiş arpadır. Ve denildi ki: **نَمَّام**a **ضَفَّاز** denildi; çünkü o, sözü tahrif eder; tıpkı bu arpanın develere yem olması için hazırlanması gibi. Bu sebeple **نَمَّام**a **قَتَّات** denildi; “**دُهْن مُقَتَّت**” sözlerinden; yani reyhanlarla kokulandırılmış.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%81%D8%B2/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الضفز، أهمله الجوهري، وقال الليث: هو لقم البعير لقما كبارا، أو لقمه مع كراهته ذلك. يقال: ضفزته، وكل واحدة من اللقم ضفيزة.  ومر النبي صلى الله عليه وسلم بوادي ثمود فقال: يا أيها الناس إنكم بواد ملعون، من كان اعتجن بمائه فليضفزه بعيره  أي يلقمه إياه. وقال لعلي رضي الله عنه:  ألا إن قوما يزعمون أنهم يحبونك يضفزون الإسلام ثم يلفظونه  قالها ثلاثا. معناه يلقنونه ثم يتركونه فلا يقبلونه. الضفز: الدفع، ومنه حديث الرؤيا:  فيضفزونه في في أحدهم  أي يدفعونه، وهو مجاز مأخوذ من ضفزت البعير. الضفز: الجماع، وضفزها: أكثر لها من الجماع، عن ابن الأعرابي. وقال أعرابي: ما زلت أضفزها إلى أن سطع الفرقان، أي الفجر أو السحر، وهو مجاز. قال أبو زيد: الضفز والأفز: العدو. يقال: ضفز يضفز وأفز يأفز. قال غيره: أبز وضفز بمعنى واحد، وهو الوثب والقفز. الضفز: الضرب باليد أو بالرجل. ويقال: ضفزه البعير، إذا زبنه برجله. الضفز: إدخال اللجام في الفرس، على التشبيه بلقم البعير، وهو يكرهه. في الحديث:  أوتر بسبع أو تسع ثم نام حتى سمع ضفيزه  الضفيز إن كان محفوظا فهو الغطيط، وهو الصوت الذي يسمع من النائم عند ترديد نفسه، وبعضهم يرويه صفيره، بالصاد المهملة والراء. قال الخطابي: وهذا ليس بشيء، والصواب الأول. الضفيزة، بهاء: اللقمة العظيمة يلقم البعير إياها، والجمع الضفائز. واضطفزه البعير: التقمه كارها. في الحديث عن علي رضي الله عنه أنه قال:  ملعون كل ضفاز  ، الضفاز، كشداد، هو النمام، مشتق من الضفز، محركة، اسم للشعير الذي يحش ثم يبل ليعلفه البعير، سمي به النمام لأنه يهيئ قول الزور كما يهيأ هذا الشعير للعلف، ولذلك قيل للنمام: قتات، من قولهم: دهن مقتت، أي مطيب بالرياحين. ومما يستدرك عليه: المضافزة: المعاودة والملابسة، وهو مفاعلة من الضفز وهو الطفر والوثوب في العدو، قاله الزمخشري، وهو الأشبه، وذكره الهروي بالراء، وقد ذكر في موضعه. والضفز: الهرولة في المشي، ومنه الحديث:  أنه عليه الصلاة والسلام ضفز بين الصفا والمروة  . والضفز: التلقيم. والضفيزة: الشعير المجشوش للعلف، لغة في الضفز محركة.

##### Türkçe

**الضفز**: Cevherî bunu ihmal etti. Leys dedi ki: O, devenin büyük lokmalarla lokma lokma yutmasıdır; yahut onu kerih görmesiyle birlikte onu lokma etmesidir. Denir ki: **ضفزته**; lokmaların her birine **ضفيزة** denir.

Peygamber صلى الله عليه وسلم Semûd vadisinden geçti de dedi ki: “Ey insanlar, siz lanetlenmiş bir vadidesiniz; kim onun suyuyla hamur yoğurduysa, devesine onu **فليضفزه بعيره**,” yani onu ona lokma ettirsin. Ali رضي الله عنه’a dedi ki: “Dikkat edin, bir kavim, seni sevdiklerini zannederler; **يضفزون الإسلام** sonra onu dışarı atarlar.” Bunu üç defa söyledi. Manası: Onu lokma ettirirler, sonra onu bırakırlar; onu kabul etmezler.

**الضفز**: itmedir. Ondan rüya hadisi: “**فيضفزونه في في أحدهم**” yani onu iterler; bu, **ضفزت البعير**’den alınmış bir mecazdır.

**الضفز**: cinsel birleşmedir. **وضفزها**: ona cinsel birleşmeyi çoğalttı; İbnü’l-A‘râbî’den. Bir bedevî dedi ki: “**ما زلت أضفزها** tâ ki **سطع الفرقان**,” yani fecir yahut seher; bu bir mecazdır.

Ebû Zeyd dedi ki: **الضفز** ve **الأفز**: koşmadır. Denir ki: **ضفز يضفز** ve **أفز يأفز**. Başkası dedi ki: **أبز** ve **ضفز** bir manadadır; o, sıçrama ve atlamadır.

**الضفز**: elle yahut ayakla vurmaktır. Ve denir ki: **ضفزه البعير**; deve onu ayağıyla tekmelediği zaman.

**الضفز**: gemi ata sokmaktır; devenin lokma etmesine benzetme üzere; hâlbuki o bunu kerih görür.

Hadiste: “Yedi yahut dokuzla vitir kıldı, sonra **ضفيزه**’i işitinceye kadar uyudu.” **الضفيز** eğer mahfuz ise o, horultudur; o, uyuyandan nefesini tekrarlaması sırasında işitilen sestir. Bazıları onu **صفيره** diye rivayet eder; **الصاد** المهملة ve **الراء** ile. Hattâbî dedi ki: Bu bir şey değildir; doğru olan birincisidir.

**الضفيزة** (هاء ile): devenin kendisine lokma ettirildiği büyük lokmadır; çoğulu **الضفائز**. **واضطفزه البعير**: deve onu kerih görerek yuttu.

Ali رضي الله عنه’dan hadiste, dedi ki: “Lanetli, her **ضفاز**.” **الضفاز** (شداد gibi): o, koğucudur; **الضفز**’den مشتق’tır. **ضفز** (محركة): deveye yedirilmek için biçilip sonra ıslatılan arpanın adıdır; koğucuya bu ad verildi; çünkü o, bu arpanın yeme hazırlanması gibi yalan sözü hazırlar. Bu sebeple koğucuya **قتات** denildi; onların “**دهن مقتت**” sözünden; yani reyhanlarla kokulandırılmış.

Ona istidrâk edilenlerdendir: **المضافزة**: tekrar etme ve temas etme; o, **الضفز**’den bir مفاعلة’dir; o da koşmada sıçrama ve atlamadır; Zemahşerî bunu söyledi; bu daha uygundur. Herevî onu **الراء** ile zikretti; yerinde zikredilmiştir.

Ve **الضفز**: yürüyüşte hızlı yürümektir; ondan hadis: “O عليه الصلاة والسلام **ضفز** Safâ ile Merve arasında.” Ve **الضفز**: lokma ettirmedir. Ve **الضفيزة**: yem için kabaca kırılmış arpadır; **الضفز** (محركة) hakkında bir lugattır.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%81%D8%B2/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ضفَز
ضفَز U ( n. ac. ضَفْز 1 ),
a.  Leapt, bounded.

b.  Thrust back; struck.

c.  Muzzled ( a camel ).

d.  Forced into the mouth of.

اِضْتَفَزَ
اِضْتَفَزَ VIII ( T ),
a.  see I (d) .

ضَفِيْزَة
ضَفِيْزَة 25t ,
a.  Big mouthful.

ضَفَّاْز
ضَفَّاْز 28 ,
a.  Slanderer, calumniator.

##### Türkçe

**ضفَز**
**ضفَز** U (n. ac. **ضَفْز** 1),
a. Sıçradı, atıldı.

b. Geri itti; vurdu.

c. Ağızlık vurdu (bir deveye).

d. Ağzına zorla soktu.

**اِضْتَفَزَ**
**اِضْتَفَزَ** VIII (T),
a. I (d)’ye bak.

**ضَفِيْزَة**
**ضَفِيْزَة** 25t,
a. Büyük lokma.

**ضَفَّاْز**
**ضَفَّاْز** 28,
a. İftiracı, karalayıcı.
