# ضفز — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%81%D8%B2/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%81%D8%B2/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضفز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%81%D8%B2.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ضفز

الضَّفَزُ والضَّفِيزة: شعير يُجَشُّ ثم يُبَلُّ وتُعْلَفُه الإِبلُ، وقد ضَفَزْتُ البعير أَضْفِزُه ضَفْزاً فاضْطَفَزَ، وقيل: الضَّفْزُ أَن تُلْقِمَه لُقَماً كباراً، وقيل: هو أَن تُكْرهه على اللَّقْم، وكل واحدة من اللُّقَمِ ضَفِيزَة؛ ومنه حديث النبي، صلى الله عليه وسلم: أَنه مَرَّ بوادي ثمود فقال: من كان اعْتَجَنَ بمائِهِ فَلْيَضْفِزْه بَعِيرَه أَي يُلْقِمْه إِياه. وفي حديث الرؤْيا: فَيَضْفِزُونَه في أَحدهم أَي يدفعونه فيه من ضَفَزْت البعير إِذا علفته الضَّفائِزَ، وهي اللُّقم الكبار، وقال لعلي، كرم الله وجهه: أَلا إِنَّ قوماً يزعمون أَنهم يحبونك يُضْفَزُونَ الإِسلام ثم يَلْفِظونه، قالها ثلاثاً؛ معناه يُلَقَّنُونه ثم يتركونه فلا يقبلونه. وفي بعض الحديث: أَوْتَرَ بسبع أَو تسع ثم نام حتى سُمِع ضَفِيزُه؛ إِن كان محفوظاً فهو الغَطِيطُ، وبعضهم يرويه وصَفِيره، بالصاد المهملة والراء، والصَّفِير بالشفتين يكون. وضَفَزْتُ الفرسَ اللجامَ إِذا أَدخلته في فِيهِ؛ قال الخطابي: الصَّفِير ليس بشيءٍ وأَما الضَّفِيزُ فهو كالغَطِيط وهو الصوت الذي يُسْمع من النائم عند ترديد نَفَسه. وضَفَزه برجله ويده: ضربه. والضَّفْزُ: الجماع. وضَفَزَها: أَكثَرَ لها من الجماع؛ عن ابن الأَعرابي. وقال أَعرابي: ما زلت أَضْفِزُها أَي أَنِيكُها إِلى أَن سطع الفُرْقانُ أَي السَّحَر. أَبو زيد: الضَّفْزُ والأَفْزُ العَدْوُ. يقال: ضَفَزَ يَضْفِزُ وأَفَزَ يأْفِزُ، وقال غيره: أَبَزَ وضَفَزَ بمعنى واحد.
وفي الحديث: ما على الأَرض من نَفْس تموت لها عند الله خير تُحِبُّ أَن ترجعَ إِليكم ولا تُضافِزَ الدنيا إِلاَّ القتيلَ في سبيل الله فإِنه يُحِبُّ أَن يرجع فيُقْتَلَ مرة أُخرى؛ المضافزَة: المعاودة والملابسة، أَي لا يحب مُعاوَدَةَ الدنيا وملابَسَتَها إِلاَّ الشهيدُ؛ قال الزمخشري: هو عندي مُفاعَلة من الضَّفْزِ، وهو الطَّفْر والوُثوب في العَدْوِ، أَي لا يطمح إِلى الدنيا ولا يَنْزُو إِلى العود إِليها إِلا هو، وذكره الهروي بالراء وقال: المُضافَرَة، بالضاد والراء، التَّأَلُّبُ، وقد تَضافَرَ القومُ وتَطافَروا إِذا تأَلَّبُوا، وذكره الزمخشري ولم يقيده لكنه جعل اشتقاقه من الضَّفْز وهو الطَّفْر والقَفْز، وذلك بالزاي، قال: ولعله يقال بالراء والزاي، فإِن الجوهري قال في حرف الراء: والضَّفْر السعي، وقد ضَفَر يَضْفِر ضَفْراً، قال والأَشبه بما ذهب إِليه الزمخشري أَنه بالزاي؛ ومنه الحديث: أَنه، عليه السلام، ضَفَزَ بين الصَّفا والمروة أَي هَرْوَل من الضَّفْزِ القَفز والوثوب؛ ومنه حديث الخوارج: لما قتل ذو الثُّدَيَّة ضَفَز أَصحابُ عليّ، كرم الله وجهه، أَي قَفَزُوا فرحاً بقتله. والضَّفْز: التَّلْقِيم. والضَّفْز: الدفع. والضَّفْز: القَفْزُ. وفي الحديث عن عليّ، رضوان الله عليه، أَنه قال: ملعونٌ كلُّ ضَفَّازٍ؛ معناه نَمَّام مشتق من الضَّفْز، وهو شعير يُجَشّ ليُعْلَفَه البعيرُ، وقيل للنَّمام ضَفَّاز لأَنه يُزوِّر القول كما يُهَيَّأُ هذا الشعير لعَلْفِ الإِبل، ولذلك قيل للنمامِ قَتَّات من قولهم دُهْن مُقَتَّت أَي مُطَيَّب بالرياحين.

### Türkçe

**الضَّفَزُ** ve **الضَّفِيزة**: Develerin yediği; biçilip sonra ıslatılan arpa. “Ben deveyi **ضَفَزْتُ**; onu **أَضْفِزُه** **ضَفْزاً**; derken **فاضْطَفَزَ** (yedi)” denir. Ve denildi ki: **الضَّفْزُ**, ona büyük lokmalar yutturmandır. Ve denildi ki: onu lokma almaya zorlamandır. Lokmalardan her birine **ضَفِيزَة** denir. Bundan, Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) hadisi: Semûd vadisine uğradı da şöyle dedi: “Kim onun suyuyla hamur yoğurduysa, onu devesine **فَلْيَضْفِزْه**”; yani onu ona yuttursun. Rüya hadîsinde: “Onu birilerinin içine **فَيَضْفِزُونَه**”; yani onu onun içine iterler; “deveyi **ضَفَزْتُ**” (deveyi) dediğin vakit, ona **الضَّفائِزَ** yedirdiğinde (olur); o da büyük lokmalardır. Ali’ye (Allah yüzünü keremli kılsın) dedi ki: “Dikkat edin, bir kavim, seni sevdiklerini iddia ederler; **يُضْفَزُونَ** İslâm’ı, sonra onu tükürürler”; bunu üç defa söyledi; mânâsı: onu onlara telkin ederler, sonra onu bırakırlar da kabul etmezler. Bazı hadiste: “Yedi yahut dokuz ile vitr kıldı, sonra uyudu; nihayet **ضَفِيزُه** işitildi”; eğer mahfuz ise o, **الغَطِيطُ**tur. Bazıları onu “**وصَفِيره**” diye rivayet eder; **بالصاد** (ihmâl edilmiş) ve **الراء** ile. **الصَّفِير** dudaklarla olur. “Atı gemle **وضَفَزْتُ الفرسَ اللجامَ**” (yaptım) denir; onu ağzına soktuğun vakit. Hattâbî dedi ki: **الصَّفِير** bir şey değildir; ama **الضَّفِيزُ** ise **الغَطِيطُ** gibidir; o, uykudakinden nefesini tekrarlaması sırasında işitilen sestir.

Onu ayağıyla ve eliyle **وضَفَزه**: onu dövdü. **والضَّفْزُ**: cinsel birleşme. “Onu **وضَفَزَها**” (yaptı): onunla cinsel birleşmeyi çoğalttı; İbnü’l-A‘râbî’den. Bir bedevî dedi ki: “Ben onu, **أَضْفِزُها**; yani **أَنِيكُها**, **إِلى أَن سطع الفُرْقانُ**; yani seher (vakti) doğuncaya kadar.” Ebû Zeyd: **الضَّفْزُ** ve **الأَفْزُ** koşmadır. “**ضَفَزَ يَضْفِزُ** ve **أَفَزَ يأْفِزُ**” denir. Başkası dedi ki: **أَبَزَ** ve **ضَفَزَ** bir mânâdadır.

Hadiste: “Allah katında kendisi için daha hayırlı olduğu hâlde ölen hiçbir nefis, size geri dönmeyi ve dünyayı **تُضافِزَ** etmeyi sevmez; ancak Allah yolunda öldürülen müstesna; çünkü o, geri dönmeyi ve bir kere daha öldürülmeyi sever.” **المضافزَة**: tekrar etme ve iç içe olma; yani dünyaya tekrar dönmeyi ve onunla iç içe olmayı, ancak şehid sever. Zemahşerî dedi ki: O, bence **الضَّفْزِ**den bir **مُفاعَلة**dır; o da koşmada sıçrama ve atlamadır; yani o (şehid) dışında hiç kimse dünyaya göz dikmez ve ona dönmeye doğru sıçrayıp atılmaz. Herevî onu **بالراء** ile zikretti ve dedi ki: **المُضافَرَة**; **بالضاد والراء**; **التَّأَلُّبُ**tur. “Kavim **تَضافَرَ** ve **تَطافَروا**” denir; birleşip toplanıp birbirine destek oldukları vakit. Zemahşerî onu zikretti ve onu kayıtlamadı; fakat onun iştikakını **الضَّفْز**den yaptı; o da sıçrama ve atlamadır; bu ise **بالزاي** iledir. Dedi ki: Belki **بالراء والزاي** ile söylenir; çünkü Cevherî **حرف الراء**da dedi ki: “**والضَّفْر** sa‘ydir; **ضَفَر يَضْفِر ضَفْراً**.” Dedi ki: Zemahşerî’nin gittiği şeye daha benzer olan, onun **بالزاي** ile olmasıdır. Bundan hadîs: “O (aleyhisselâm), Safâ ile Merve arasında **ضَفَزَ** etti”; yani **هَرْوَل** etti; **الضَّفْز**den (yani) sıçrama ve atlamadan. Bundan Hâricîler hadîsi: “**ذو الثُّدَيَّة** öldürülünce, Ali’nin (Allah yüzünü keremli kılsın) ashabı **ضَفَز** etti”; yani onun öldürülmesine sevinerek sıçradılar.

**والضَّفْز**: yutturma. **والضَّفْز**: itme. **والضَّفْز**: sıçrama. Ali’den (Allah’ın rızası onun üzerine olsun) hadiste: “Her **ضَفَّازٍ** lânetlidir” dedi. Mânâsı: **نَمَّام**dır; **الضَّفْز**den türemiştir; o, devenin yemesi için biçilmiş arpadır. Ve denildi ki: **نَمَّام**a **ضَفَّاز** denildi; çünkü o, sözü tahrif eder; tıpkı bu arpanın develere yem olması için hazırlanması gibi. Bu sebeple **نَمَّام**a **قَتَّات** denildi; “**دُهْن مُقَتَّت**” sözlerinden; yani reyhanlarla kokulandırılmış.
