# ضفز — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%81%D8%B2/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%81%D8%B2/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضفز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%81%D8%B2.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: ضفز

(باب الضاد والفاء وما يثلثهما)
(*ضفن) الضاد والفاء والنون أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على رمْي الشَّيءِ بخفاء. والأصل فيه ضَفَنت بالرّجُل الأرضَ، إِذا رميتَه وضربتَ الأرض به. ومنه ضَفَن البعيرُ برِجْله: خبط بها. وضَفَن بغائِطِه: رمى به. وضَفَن الحِمْلَ على ناقته: حَمَله عليها. وضَفَنَه برِجْله: ضَربه. والقياس في ذلك كلِّه واحد.
ومن الباب: ضَفَنَ إلى القوم، إِذا لجَأَ إليهم فجلس عندهم. وهذا عندي مما ينبغي أن يزاد فيه وصْف، فيقال: "وهم لا يريدونه"، كأنَّه رمى بِنَفسِه عليهم. والدَّليل على هذا قولهم للطفيليّ الذي يجيء مع الضّيف: ضَيْفَن. وهذا فَيْعَل من ضَفَن. وقد سمعتُ ولم أسمعه من عالم، أنَّ الذي يجيء مع الضَّيفن الضَّيْفنَانُ([1])، ولا أدري كيف صحّتُه. والقِياس يُجيزه. قال في الضَّيْفَن:
إذا جاءَ ضيفٌ جاء للضَّيف ضيفنٌ *** فأودى بما يُقرَى الضُّيوفُ الضَّيافنُ([2])ومن الباب الضِّفَنّ، وهو الأحمق مع عِظَم خَلْق.
(ضفو) الضاد والفاء والحرف المعتل أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على سبوغ وتمام. يقال: ثوبٌ ضافٍ، وفرسٌ ضافي السَّبيب، إِذا كان شَعَر ذَنبه وافياً. وفلانٌ في ضَفْو وضَفْوةٍ من عَيْشِه. قال الأخطل([3]):
إذا الهَدَفُ المِعزالُ صَوَّبَ رأسَه *** وأعجبَه ضَفْوٌ من الثَّلّةِ الخُطْلِ([4])الخُطْل: المُسترخية الآذان. ورجلٌ ضافي الرأس، أي كثير شَعَر الرأْس، قال:
* إذا استغَثْتَ بضافي الرَّأس نَعَّاق([5]) *
وضَفَْوَى: موضعٌ.
(ضفر) الضاد والفاء والراء أصلٌ صحيح، وهو ضمُّ الشَّيءِ إلى الشَّيءِ نسجاً أو غيره عريضاً. ومن الباب ضَفائِر الشّعَر، وهي كل شَعَر ضُفِر حتى يصيرَ ذُؤابة. ومن الباب قولُهم: تضافَرُوا عليه، أي تعاوَنُوا. وأصله عندي من ضفائر الشعر، وهو أن يتقاربوا حتى كأنَّ كلَّ واحدٍ منهم قد شدَّ ضفيرتَه بضفيرة الآخر. وهذا قِياسٌ حسَن في المساعدة والمظاهَرة وغيرهما. يقال إنَّ الضفِر: حِقْفٌ من الرّمل. والذي نحفظه في كتاب أبي عُبيدٍ العَقِدة والضَّفِرة الرمل المُنْعَقد. ويقال كِنانةٌ ضَفِرةٌ، أي ممتلئة. وأصلها من تَضافُرِ ما فيها من السِّهام، وهو تجمُّعها. والضَّفيرة،  هي التي يقال لها المُسَنّاة، وسمِّيت بذلك كأنما ضُفِرَتْ ضَفْراً، كالشَّيء يُضَمُّ بعضُهُ إلى بعضٍ نسجاً وغيرَه.
(ضفز) الضاد والفاء والزاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على دَفْعِ شيءٍ بشيءٍ تلقمه، ثمَّ يُحمَل على ذلك. من ذلك [الضَّفز] : لَقْم البعير. ويقال الضَّفَر: أن تُلقِمه إِيّاه وإن كرِهَه.  والعرب تقول ضَفزْتُهُ حقَّه فما قَبِلَه، أي إِنِّي أكرهتُه عليه. ومن الباب: ضفَزت الفرسَ لجامَه، أي أدخَلتُهُ في فيه. وقد يقال الضَّفْز: الجِماع، وهو قريب من الباب.
(ضفس) الضاد والفاء والسين ليس بشيء، إلاَّ أنَّ ابنَ دُريد ذكر أن الضَّفْس مثل الضَّفْز.
(ضفط) الضاد والفاء والطاء أُصَيلٌ يقولون إنّه صحيحٌ، وأَصلهُ الحُمق والجَفَاء. يقال للأحمق ضَفِيطٌ بيِّن الضَّفَاطة. ويقال: الضَّفَّاط: الذي يُكْرِي الإِبل. والضَّفَّاطة فيما يقال: الإِبل تحمل المتاع. وأحسب أنَّ البابَ كلُّه مما لا يعوَّل عليه.
(ضفع) الضاد والفاء والعين ليس بشيء. على أنَّ الخليل حكى ضَفَع: جَعس. والسلم([6]).
--------------ــــ
([1]) لم يذكر هذا اللفظ في اللسان ولا في القاموس.
([2]) أنشده في اللسان (ضيف، ضفن) بدون نسبة.
([3]) سيأتي في (هدف).
([4]) كذا في الأصل. وفي المجمل: "الهذلي"، وهو الصواب؛ إذا البيت التالي لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 43 واللسان (هدف، عزل، ضفا) كما سبق في حواشي (خطل).
([5]) لتأبطَ شراً من القصيدة الأولى في المفضليات، ويروى أيضاً "نغاق" بالمعجمة وصدره:  * فذاك همي وغزوي أستغيث به *
([6]) كذا وردت هذه الكلمة في الاصل.

ـ

### Türkçe

(باب **الضاد** ve **الفاء** ve onları üçleyen şey)
(*ضفن) **الضاد** ve **الفاء** ve **النون** sahih bir asıldır; bir şeyi gizlice atmaya delâlet eder. Aslı şudur: **ضَفَنت** bir adamla yeri, onu attığın ve onunla yere vurduğun zaman. Ondandır: **ضَفَن** deve ayağıyla: onunla çarptı. Ve **ضَفَن** dışkısıyla: onunla attı. Ve **ضَفَن** yükü dişi devesinin üzerine: onu onun üzerine yükledi. Ve **ضَفَنَه** ayağıyla: onu vurdu. Kıyas bunların hepsinde birdir.
Ve babdandır: **ضَفَنَ** kavme doğru, onlara sığındığı ve yanlarında oturduğu zaman. Bu, bence, kendisinde bir vasfın artırılması gerekenlerdendir; şöyle denir: “ve onlar onu istemezler”; sanki kendisini onların üzerine atmıştır. Bunun delili, misafirle birlikte gelen tufeyliye söyledikleri sözleridir: **ضَيْفَن**. Bu, **ضَفَن**’den **فَيْعَل**’dir. İşittim—bir âlimden işitmedim—ki **الضَّيفن** ile birlikte gelen kimse **الضَّيْفنَانُ**’dır([1]); onun sıhhatini bilmiyorum. Kıyas onu câiz kılar. **الضَّيْفَن** hakkında dedi ki:
إذا جاءَ ضيفٌ جاء للضَّيف ضيفنٌ *** فأودى بما يُقرَى الضُّيوفُ الضَّيافنُ([2])ومن الباب **الضِّفَنّ**; o, yaratılışın büyüklüğüyle birlikte ahmaktır.
(ضفو) **الضاد** ve **الفاء** ve illetli harf sahih bir asıldır; yaygınlık ve tamama delâlet eder. Denir: **ثوبٌ ضافٍ** ve **فرسٌ ضافي السَّبيب**; kuyruğunun kılı tam olduğu zaman. Ve falan kimse, yaşayışından bir **ضَفْو** ve **ضَفْوةٍ** içindedir. **الأخطل**([3]) dedi ki:
إذا الهَدَفُ المِعزالُ صَوَّبَ رأسَه *** وأعجبَه ضَفْوٌ من الثَّلّةِ الخُطْلِ([4])**الخُطْل**: kulakları sarkık olanlar. Ve **رجلٌ ضافي الرأس**; yani baş kılı çok olan. Dedi ki:
* إذا استغَثْتَ بضافي الرَّأس نَعَّاق([5]) *
Ve **ضَفَْوَى**: bir yerdir.
(ضفر) **الضاد** ve **الفاء** ve **الراء** sahih bir asıldır; bir şeyi bir şeye, dokuma veya başka bir şekilde, genişçe katmaktır. Babdandır **ضَفائِر الشّعَر**; o, örülüp zülüf oluncaya kadar örülen her saçtır. Ve babdandır onların sözü: **تضافَرُوا عليه**; yani ona yardımlaştılar. Aslı bence saç örgülerindendir; o da, birbirlerine yaklaşmalarıdır; ta ki sanki onlardan her biri kendi örgüsünü ötekinin örgüsüne bağlamış gibi. Bu, yardım ve destek ve başkalarında güzel bir kıyastır. Denir ki **الضفِر**: kumdan bir kum tepeciğidir. Bizim Ebû Ubeyd’in kitabında muhafaza ettiğimiz: **العَقِدة** ve **الضَّفِرة** düğümlenmiş kumdur. Ve denir: **كِنانةٌ ضَفِرةٌ**; yani dolu. Aslı, içindeki okların **تَضافُرِ**’undandır; o, onların toplanmasıdır. Ve **الضَّفيرة**: kendisine **المُسَنّاة** denilen şeydir; ona bu ad verildi, sanki **ضُفِرَتْ** bir **ضَفْراً** ile; tıpkı bir şeyin, dokuma ve başkasıyla, bir kısmının bir kısmına katılması gibi.
(ضفز) **الضاد** ve **الفاء** ve **الزاء** sahih bir asıldır; bir şeyi, onu lokma ettirdiğin bir şeyle itmeye delâlet eder; sonra bunun üzerine taşınır. Bundan: **الضَّفز**: devenin lokma edişi. Ve denir **الضَّفَر**: onu, istemese de, ona lokma ettirmen. Araplar der ki: **ضَفزْتُهُ** hakkını, fakat kabul etmedi; yani ben onu ona zorla kabul ettirdim. Ve babdandır: **ضفَزت** ata gemini; yani onu ağzına soktum. Ve bazen denir **الضَّفْز**: cima; o, babdan yakındır.
(ضفس) **الضاد** ve **الفاء** ve **السين** bir şey değildir; ancak İbn Düreyd, **الضَّفْس**’in **الضَّفْز** gibi olduğunu zikretti.
(ضفط) **الضاد** ve **الفاء** ve **الطاء** küçük bir asıldır; onun sahih olduğunu söylerler; aslı ahmaklık ve kabalıktır. Ahmağa **ضَفِيطٌ** denir; **الضَّفَاطة**’sı açık olan. Ve denir: **الضَّفَّاط**: develeri kiraya veren kimse. Ve **الضَّفَّاطة**—söylendiğine göre—develerin eşyayı taşımasıdır. Ve sanırım ki babın hepsi, kendisine dayanılmayacak şeylerdendir.
(ضفع) **الضاد** ve **الفاء** ve **العين** bir şey değildir. Şu var ki Halîl **ضَفَع**’ı nakletti: pisledi. Ve **السلم**([6]).
--------------ــــ
([1]) Bu lafız, Lisân’da da Kâmûs’ta da zikredilmedi.
([2]) Lisân’da (ضيف، ضفن) nisbesiz olarak inşâd etti.
([3]) (هدف)’te gelecektir.
([4]) Asılda böyle. Mücmel’de: “الهذلي”; o doğrudur; zira sonraki beyit, divanında 43’te ve Lisân’da (هدف، عزل، ضفا) daha önce (خطل) haşiyelerinde geçtiği üzere Ebû Züeyb el-Hüzelî’nindir.
([5]) Teebbete Şerran’ın Mufaddaliyât’taki birinci kasidesindendir; ayrıca mu‘ceme ile “نغاق” da rivayet edilir; ve sadrı:  * فذاك همي وغزوي أستغيث به *
([6]) Bu kelime asılda böyle vârid oldu.
