# ضفز — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%81%D8%B2/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%81%D8%B2/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضفز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%81%D8%B2.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ضفز

الضفز، أهمله الجوهري، وقال الليث: هو لقم البعير لقما كبارا، أو لقمه مع كراهته ذلك. يقال: ضفزته، وكل واحدة من اللقم ضفيزة.  ومر النبي صلى الله عليه وسلم بوادي ثمود فقال: يا أيها الناس إنكم بواد ملعون، من كان اعتجن بمائه فليضفزه بعيره  أي يلقمه إياه. وقال لعلي رضي الله عنه:  ألا إن قوما يزعمون أنهم يحبونك يضفزون الإسلام ثم يلفظونه  قالها ثلاثا. معناه يلقنونه ثم يتركونه فلا يقبلونه. الضفز: الدفع، ومنه حديث الرؤيا:  فيضفزونه في في أحدهم  أي يدفعونه، وهو مجاز مأخوذ من ضفزت البعير. الضفز: الجماع، وضفزها: أكثر لها من الجماع، عن ابن الأعرابي. وقال أعرابي: ما زلت أضفزها إلى أن سطع الفرقان، أي الفجر أو السحر، وهو مجاز. قال أبو زيد: الضفز والأفز: العدو. يقال: ضفز يضفز وأفز يأفز. قال غيره: أبز وضفز بمعنى واحد، وهو الوثب والقفز. الضفز: الضرب باليد أو بالرجل. ويقال: ضفزه البعير، إذا زبنه برجله. الضفز: إدخال اللجام في الفرس، على التشبيه بلقم البعير، وهو يكرهه. في الحديث:  أوتر بسبع أو تسع ثم نام حتى سمع ضفيزه  الضفيز إن كان محفوظا فهو الغطيط، وهو الصوت الذي يسمع من النائم عند ترديد نفسه، وبعضهم يرويه صفيره، بالصاد المهملة والراء. قال الخطابي: وهذا ليس بشيء، والصواب الأول. الضفيزة، بهاء: اللقمة العظيمة يلقم البعير إياها، والجمع الضفائز. واضطفزه البعير: التقمه كارها. في الحديث عن علي رضي الله عنه أنه قال:  ملعون كل ضفاز  ، الضفاز، كشداد، هو النمام، مشتق من الضفز، محركة، اسم للشعير الذي يحش ثم يبل ليعلفه البعير، سمي به النمام لأنه يهيئ قول الزور كما يهيأ هذا الشعير للعلف، ولذلك قيل للنمام: قتات، من قولهم: دهن مقتت، أي مطيب بالرياحين. ومما يستدرك عليه: المضافزة: المعاودة والملابسة، وهو مفاعلة من الضفز وهو الطفر والوثوب في العدو، قاله الزمخشري، وهو الأشبه، وذكره الهروي بالراء، وقد ذكر في موضعه. والضفز: الهرولة في المشي، ومنه الحديث:  أنه عليه الصلاة والسلام ضفز بين الصفا والمروة  . والضفز: التلقيم. والضفيزة: الشعير المجشوش للعلف، لغة في الضفز محركة.

### Türkçe

**الضفز**: Cevherî bunu ihmal etti. Leys dedi ki: O, devenin büyük lokmalarla lokma lokma yutmasıdır; yahut onu kerih görmesiyle birlikte onu lokma etmesidir. Denir ki: **ضفزته**; lokmaların her birine **ضفيزة** denir.

Peygamber صلى الله عليه وسلم Semûd vadisinden geçti de dedi ki: “Ey insanlar, siz lanetlenmiş bir vadidesiniz; kim onun suyuyla hamur yoğurduysa, devesine onu **فليضفزه بعيره**,” yani onu ona lokma ettirsin. Ali رضي الله عنه’a dedi ki: “Dikkat edin, bir kavim, seni sevdiklerini zannederler; **يضفزون الإسلام** sonra onu dışarı atarlar.” Bunu üç defa söyledi. Manası: Onu lokma ettirirler, sonra onu bırakırlar; onu kabul etmezler.

**الضفز**: itmedir. Ondan rüya hadisi: “**فيضفزونه في في أحدهم**” yani onu iterler; bu, **ضفزت البعير**’den alınmış bir mecazdır.

**الضفز**: cinsel birleşmedir. **وضفزها**: ona cinsel birleşmeyi çoğalttı; İbnü’l-A‘râbî’den. Bir bedevî dedi ki: “**ما زلت أضفزها** tâ ki **سطع الفرقان**,” yani fecir yahut seher; bu bir mecazdır.

Ebû Zeyd dedi ki: **الضفز** ve **الأفز**: koşmadır. Denir ki: **ضفز يضفز** ve **أفز يأفز**. Başkası dedi ki: **أبز** ve **ضفز** bir manadadır; o, sıçrama ve atlamadır.

**الضفز**: elle yahut ayakla vurmaktır. Ve denir ki: **ضفزه البعير**; deve onu ayağıyla tekmelediği zaman.

**الضفز**: gemi ata sokmaktır; devenin lokma etmesine benzetme üzere; hâlbuki o bunu kerih görür.

Hadiste: “Yedi yahut dokuzla vitir kıldı, sonra **ضفيزه**’i işitinceye kadar uyudu.” **الضفيز** eğer mahfuz ise o, horultudur; o, uyuyandan nefesini tekrarlaması sırasında işitilen sestir. Bazıları onu **صفيره** diye rivayet eder; **الصاد** المهملة ve **الراء** ile. Hattâbî dedi ki: Bu bir şey değildir; doğru olan birincisidir.

**الضفيزة** (هاء ile): devenin kendisine lokma ettirildiği büyük lokmadır; çoğulu **الضفائز**. **واضطفزه البعير**: deve onu kerih görerek yuttu.

Ali رضي الله عنه’dan hadiste, dedi ki: “Lanetli, her **ضفاز**.” **الضفاز** (شداد gibi): o, koğucudur; **الضفز**’den مشتق’tır. **ضفز** (محركة): deveye yedirilmek için biçilip sonra ıslatılan arpanın adıdır; koğucuya bu ad verildi; çünkü o, bu arpanın yeme hazırlanması gibi yalan sözü hazırlar. Bu sebeple koğucuya **قتات** denildi; onların “**دهن مقتت**” sözünden; yani reyhanlarla kokulandırılmış.

Ona istidrâk edilenlerdendir: **المضافزة**: tekrar etme ve temas etme; o, **الضفز**’den bir مفاعلة’dir; o da koşmada sıçrama ve atlamadır; Zemahşerî bunu söyledi; bu daha uygundur. Herevî onu **الراء** ile zikretti; yerinde zikredilmiştir.

Ve **الضفز**: yürüyüşte hızlı yürümektir; ondan hadis: “O عليه الصلاة والسلام **ضفز** Safâ ile Merve arasında.” Ve **الضفز**: lokma ettirmedir. Ve **الضفيزة**: yem için kabaca kırılmış arpadır; **الضفز** (محركة) hakkında bir lugattır.
