# ضفس (ض-ف-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%81%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%81%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ض - ف - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%81%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد والفاء وما يثلثهما)
(*ضفن) الضاد والفاء والنون أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على رمْي الشَّيءِ بخفاء. والأصل فيه ضَفَنت بالرّجُل الأرضَ، إِذا رميتَه وضربتَ الأرض به. ومنه ضَفَن البعيرُ برِجْله: خبط بها. وضَفَن بغائِطِه: رمى به. وضَفَن الحِمْلَ على ناقته: حَمَله عليها. وضَفَنَه برِجْله: ضَربه. والقياس في ذلك كلِّه واحد.
ومن الباب: ضَفَنَ إلى القوم، إِذا لجَأَ إليهم فجلس عندهم. وهذا عندي مما ينبغي أن يزاد فيه وصْف، فيقال: "وهم لا يريدونه"، كأنَّه رمى بِنَفسِه عليهم. والدَّليل على هذا قولهم للطفيليّ الذي يجيء مع الضّيف: ضَيْفَن. وهذا فَيْعَل من ضَفَن. وقد سمعتُ ولم أسمعه من عالم، أنَّ الذي يجيء مع الضَّيفن الضَّيْفنَانُ([1])، ولا أدري كيف صحّتُه. والقِياس يُجيزه. قال في الضَّيْفَن:
إذا جاءَ ضيفٌ جاء للضَّيف ضيفنٌ *** فأودى بما يُقرَى الضُّيوفُ الضَّيافنُ([2])ومن الباب الضِّفَنّ، وهو الأحمق مع عِظَم خَلْق.
(ضفو) الضاد والفاء والحرف المعتل أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على سبوغ وتمام. يقال: ثوبٌ ضافٍ، وفرسٌ ضافي السَّبيب، إِذا كان شَعَر ذَنبه وافياً. وفلانٌ في ضَفْو وضَفْوةٍ من عَيْشِه. قال الأخطل([3]):
إذا الهَدَفُ المِعزالُ صَوَّبَ رأسَه *** وأعجبَه ضَفْوٌ من الثَّلّةِ الخُطْلِ([4])الخُطْل: المُسترخية الآذان. ورجلٌ ضافي الرأس، أي كثير شَعَر الرأْس، قال:
* إذا استغَثْتَ بضافي الرَّأس نَعَّاق([5]) *
وضَفَْوَى: موضعٌ.
(ضفر) الضاد والفاء والراء أصلٌ صحيح، وهو ضمُّ الشَّيءِ إلى الشَّيءِ نسجاً أو غيره عريضاً. ومن الباب ضَفائِر الشّعَر، وهي كل شَعَر ضُفِر حتى يصيرَ ذُؤابة. ومن الباب قولُهم: تضافَرُوا عليه، أي تعاوَنُوا. وأصله عندي من ضفائر الشعر، وهو أن يتقاربوا حتى كأنَّ كلَّ واحدٍ منهم قد شدَّ ضفيرتَه بضفيرة الآخر. وهذا قِياسٌ حسَن في المساعدة والمظاهَرة وغيرهما. يقال إنَّ الضفِر: حِقْفٌ من الرّمل. والذي نحفظه في كتاب أبي عُبيدٍ العَقِدة والضَّفِرة الرمل المُنْعَقد. ويقال كِنانةٌ ضَفِرةٌ، أي ممتلئة. وأصلها من تَضافُرِ ما فيها من السِّهام، وهو تجمُّعها. والضَّفيرة،  هي التي يقال لها المُسَنّاة، وسمِّيت بذلك كأنما ضُفِرَتْ ضَفْراً، كالشَّيء يُضَمُّ بعضُهُ إلى بعضٍ نسجاً وغيرَه.
(ضفز) الضاد والفاء والزاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على دَفْعِ شيءٍ بشيءٍ تلقمه، ثمَّ يُحمَل على ذلك. من ذلك [الضَّفز] : لَقْم البعير. ويقال الضَّفَر: أن تُلقِمه إِيّاه وإن كرِهَه.  والعرب تقول ضَفزْتُهُ حقَّه فما قَبِلَه، أي إِنِّي أكرهتُه عليه. ومن الباب: ضفَزت الفرسَ لجامَه، أي أدخَلتُهُ في فيه. وقد يقال الضَّفْز: الجِماع، وهو قريب من الباب.
(ضفس) الضاد والفاء والسين ليس بشيء، إلاَّ أنَّ ابنَ دُريد ذكر أن الضَّفْس مثل الضَّفْز.
(ضفط) الضاد والفاء والطاء أُصَيلٌ يقولون إنّه صحيحٌ، وأَصلهُ الحُمق والجَفَاء. يقال للأحمق ضَفِيطٌ بيِّن الضَّفَاطة. ويقال: الضَّفَّاط: الذي يُكْرِي الإِبل. والضَّفَّاطة فيما يقال: الإِبل تحمل المتاع. وأحسب أنَّ البابَ كلُّه مما لا يعوَّل عليه.
(ضفع) الضاد والفاء والعين ليس بشيء. على أنَّ الخليل حكى ضَفَع: جَعس. والسلم([6]).
--------------ــــ
([1]) لم يذكر هذا اللفظ في اللسان ولا في القاموس.
([2]) أنشده في اللسان (ضيف، ضفن) بدون نسبة.
([3]) سيأتي في (هدف).
([4]) كذا في الأصل. وفي المجمل: "الهذلي"، وهو الصواب؛ إذا البيت التالي لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 43 واللسان (هدف، عزل، ضفا) كما سبق في حواشي (خطل).
([5]) لتأبطَ شراً من القصيدة الأولى في المفضليات، ويروى أيضاً "نغاق" بالمعجمة وصدره:  * فذاك همي وغزوي أستغيث به *
([6]) كذا وردت هذه الكلمة في الاصل.

ـ

##### Türkçe

(باب **الضاد** و**الفاء** وما يثلثهما)
(*ضفن) **الضاد** ve**الفاء** ve**النون** sahih bir asıldır; bir şeyi gizlice atmaya delâlet eder. Bunun aslı: **ضَفَنت** ile adamı yere (yapmaktır); onu atıp onunla yere vurduğun zaman. Ondandır: deve ayağıyla **ضَفَن** etti: onunla çarptı. Ve **ضَفَن** etti dışkısıyla: onunla attı. Ve **ضَفَن** etti yükü dişisinin üzerine: onu onun üzerine yükledi. Ve onu ayağıyla **ضَفَن** etti: onu vurdu. Kıyas bunların hepsinde birdir.
Ve babdandır: **ضَفَنَ** kavme doğru; onlara sığındığı ve yanlarında oturduğu zaman. Bu, bence, kendisinde vasıf artırılması gerekenlerdendir; şöyle denir: “ve onlar onu istemezler”; sanki kendisini onların üzerine atmıştır. Bunun delili, misafirle birlikte gelen tufeyliye söyledikleri sözleridir: **ضَيْفَن**. Bu, **ضَفَن**’den **فَيْعَل** veznindedir. İşittim—bir âlimden işitmedim—ki **الضَّيفن** ile birlikte gelen kimse **الضَّيْفنَانُ**’dır; onun sıhhatini bilmiyorum. Kıyas onu câiz kılar. **الضَّيْفَن** hakkında dedi ki:
إذا جاءَ ضيفٌ جاء للضَّيف ضيفنٌ *** فأودى بما يُقرَى الضُّيوفُ الضَّيافنُ
Ve babdandır: **الضِّفَنّ**; o, yaratılışın büyüklüğüyle birlikte ahmaktır.
(ضفو) **الضاد** ve**الفاء** ve illetli harf sahih bir asıldır; yaygınlık ve tamlığa delâlet eder. Denir: **ثوبٌ ضافٍ** ve **فرسٌ ضافي السَّبيب**; kuyruğunun kılı tam olduğu zaman. Ve falan kimse, yaşayışından bir **ضَفْو** ve **ضَفْوةٍ** içindedir. **الأخطل** dedi ki:
إذا الهَدَفُ المِعزالُ صَوَّبَ رأسَه *** وأعجبَه ضَفْوٌ من الثَّلّةِ الخُطْلِ
**الخُطْل**: kulakları sarkık olanlar. Ve **رجلٌ ضافي الرأس**; yani baş kılı çok olan. Dedi ki:
* إذا استغَثْتَ بضافي الرَّأس نَعَّاق *
Ve **ضَفَْوَى**: bir yerdir.
(ضفر) **الضاد** ve**الفاء** ve**الراء** sahih bir asıldır; o, bir şeyi bir şeye, dokuma olarak veya başka türlü, genişçe katmaktır. Babdandır: **ضَفائِر الشّعَر**; o, her saçtır ki örülür, ta ki bir zülüf oluncaya kadar. Ve babdandır onların sözü: **تضافَرُوا عليه**; yani ona yardımlaştılar. Aslı bence saç örgülerindendir; o da, birbirlerine yaklaşmalarıdır; ta ki sanki onlardan her biri kendi örgüsünü ötekinin örgüsüne bağlamış gibi. Bu, yardım ve destek ve başkalarında güzel bir kıyastır. Denir ki **الضفِر**: kumdan bir **حِقْفٌ**tur. Bizim Ebû Ubeyd’in kitabında koruduğumuz: **العَقِدة** ve **الضَّفِرة**; bağlanmış kumdur. Ve denir: **كِنانةٌ ضَفِرةٌ**; yani dolu. Aslı, içindeki okların **تَضافُرِ**undandır; o da onların toplanmasıdır. Ve **الضَّفيرة**: ona **المُسَنّاة** denilen şeydir; bununla adlandırıldı, sanki **ضُفِرَتْ** bir **ضَفْراً** ile; tıpkı bir şeyin, dokuma ve başkasıyla, bir kısmının bir kısmına katılması gibi.
(ضفز) **الضاد** ve**الفاء** ve**الزاء** sahih bir asıldır; bir şeyi, onu lokma ettirdiğin bir şeyle itmeye delâlet eder; sonra bunun üzerine taşınır. Bundan: **الضَّفز**: devenin lokma edişi. Ve denir **الضَّفَر**: onu ona lokma ettirmen; onu istemese bile. Araplar der ki: **ضَفزْتُهُ** hakkını, fakat kabul etmedi; yani ben onu ona zorladım. Ve babdandır: **ضفَزت** ata gemini; yani onu ağzına soktum. Ve denebilir: **الضَّفْز**: cima; o, babdan yakındır.
(ضفس) **الضاد** ve**الفاء** ve**السين** bir şey değildir; ancak İbn Düreyd, **الضَّفْس**’in **الضَّفْز** gibi olduğunu zikretti.
(ضفط) **الضاد** ve**الفاء** ve**الطاء**; **أُصَيلٌ** der ki: onun sahih olduğunu söylerler; aslı ahmaklık ve kabalıktır. Ahmağa **ضَفِيطٌ** denir; **الضَّفَاطة**sı açık olan. Ve denir: **الضَّفَّاط**: develeri kiraya veren kimse. Ve **الضَّفَّاطة**—denildiğine göre—develerin eşyayı taşımasıdır. Zannederim ki babın hepsi, kendisine dayanılmayacak şeylerdendir.
(ضفع) **الضاد** ve**الفاء** ve**العين** bir şey değildir. Şu var ki Halîl **ضَفَع**’ı nakletti: **جَعس**. Ve **السلم**.
--------------ــــ
([1]) Bu lafız, **اللسان**’da da **القاموس**’ta da zikredilmedi.
([2]) **اللسان**’da (**ضيف**، **ضفن**) içinde nisbesiz olarak inşad etti.
([3]) (**هدف**) içinde gelecektir.
([4]) Asılda böyledir. **المجمل**’de: “**الهذلي**”, ve o doğrudur; zira sonraki beyit, divanında 43’te ve **اللسان**’da (**هدف**، **عزل**، **ضفا**) içinde, daha önce (**خطل**) haşiyelerinde geçtiği üzere, Ebû Züeyb el-Hüzelî’nindir.
([5]) Teebbete Şerran’ın **المفضليات**’teki birinci kasidesindendir; ayrıca mu‘ceme ile “**نغاق**” diye de rivayet edilir; ve صدرُه:  * فذاك همي وغزوي أستغيث به *
([6]) Bu kelime asılda böyle vârid oldu.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%81%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ضَفَسْتُ البعير: جَمَعْت له ضِغْثاً من خَلًى فأَلْقَمْته إِياه كَضفَزْته.

##### Türkçe

**ضَفَسْتُ** deveyi: ona **ضِغْثاً** (bir demet) **خَلًى**’dan (kuru ottan) topladım da onu ona yedirdim; **كَضفَزْته** gibi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%81%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ضفس، أهمله الجوهري، وقال ابن دريد: هو لغة في ضفز، بالزاي، وكأن السين أبدلت من الزاي، يقال: ضفس البعير، يضفسه، بالكسر، ضفسا، إذا جمع ضغثا من حلي، وفي المحكم: من خلي، فألقمه إياه، كضفزه، وقد ذكر في موضعه، نقله الصاغاني في كتابيه.

##### Türkçe

**ضفس**: el-Cevherî onu ihmal etti. İbn Düreyd dedi ki: O, **ضفز**’de, **بالزاي** ile, bir dildir; sanki **السين** **الزاي**’den بدل edilmiştir. Denilir: **ضفس البعير**، **يضفسه**، kesre ile, **ضفسا**; eğer bir deve, **حلي**’den bir **ضغثا** toplarsa, sonra onu ona yedirirse; **كضفزه** gibidir. Ve o, kendi yerinde zikredilmiştir. es-Sâğânî onu iki kitabında nakletti.
