# ضفع — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%81%D8%B9/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%81%D8%B9/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%81%D8%B9.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: ضفع

(باب الضاد والفاء وما يثلثهما)
(*ضفن) الضاد والفاء والنون أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على رمْي الشَّيءِ بخفاء. والأصل فيه ضَفَنت بالرّجُل الأرضَ، إِذا رميتَه وضربتَ الأرض به. ومنه ضَفَن البعيرُ برِجْله: خبط بها. وضَفَن بغائِطِه: رمى به. وضَفَن الحِمْلَ على ناقته: حَمَله عليها. وضَفَنَه برِجْله: ضَربه. والقياس في ذلك كلِّه واحد.
ومن الباب: ضَفَنَ إلى القوم، إِذا لجَأَ إليهم فجلس عندهم. وهذا عندي مما ينبغي أن يزاد فيه وصْف، فيقال: "وهم لا يريدونه"، كأنَّه رمى بِنَفسِه عليهم. والدَّليل على هذا قولهم للطفيليّ الذي يجيء مع الضّيف: ضَيْفَن. وهذا فَيْعَل من ضَفَن. وقد سمعتُ ولم أسمعه من عالم، أنَّ الذي يجيء مع الضَّيفن الضَّيْفنَانُ([1])، ولا أدري كيف صحّتُه. والقِياس يُجيزه. قال في الضَّيْفَن:
إذا جاءَ ضيفٌ جاء للضَّيف ضيفنٌ *** فأودى بما يُقرَى الضُّيوفُ الضَّيافنُ([2])ومن الباب الضِّفَنّ، وهو الأحمق مع عِظَم خَلْق.
(ضفو) الضاد والفاء والحرف المعتل أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على سبوغ وتمام. يقال: ثوبٌ ضافٍ، وفرسٌ ضافي السَّبيب، إِذا كان شَعَر ذَنبه وافياً. وفلانٌ في ضَفْو وضَفْوةٍ من عَيْشِه. قال الأخطل([3]):
إذا الهَدَفُ المِعزالُ صَوَّبَ رأسَه *** وأعجبَه ضَفْوٌ من الثَّلّةِ الخُطْلِ([4])الخُطْل: المُسترخية الآذان. ورجلٌ ضافي الرأس، أي كثير شَعَر الرأْس، قال:
* إذا استغَثْتَ بضافي الرَّأس نَعَّاق([5]) *
وضَفَْوَى: موضعٌ.
(ضفر) الضاد والفاء والراء أصلٌ صحيح، وهو ضمُّ الشَّيءِ إلى الشَّيءِ نسجاً أو غيره عريضاً. ومن الباب ضَفائِر الشّعَر، وهي كل شَعَر ضُفِر حتى يصيرَ ذُؤابة. ومن الباب قولُهم: تضافَرُوا عليه، أي تعاوَنُوا. وأصله عندي من ضفائر الشعر، وهو أن يتقاربوا حتى كأنَّ كلَّ واحدٍ منهم قد شدَّ ضفيرتَه بضفيرة الآخر. وهذا قِياسٌ حسَن في المساعدة والمظاهَرة وغيرهما. يقال إنَّ الضفِر: حِقْفٌ من الرّمل. والذي نحفظه في كتاب أبي عُبيدٍ العَقِدة والضَّفِرة الرمل المُنْعَقد. ويقال كِنانةٌ ضَفِرةٌ، أي ممتلئة. وأصلها من تَضافُرِ ما فيها من السِّهام، وهو تجمُّعها. والضَّفيرة،  هي التي يقال لها المُسَنّاة، وسمِّيت بذلك كأنما ضُفِرَتْ ضَفْراً، كالشَّيء يُضَمُّ بعضُهُ إلى بعضٍ نسجاً وغيرَه.
(ضفز) الضاد والفاء والزاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على دَفْعِ شيءٍ بشيءٍ تلقمه، ثمَّ يُحمَل على ذلك. من ذلك [الضَّفز] : لَقْم البعير. ويقال الضَّفَر: أن تُلقِمه إِيّاه وإن كرِهَه.  والعرب تقول ضَفزْتُهُ حقَّه فما قَبِلَه، أي إِنِّي أكرهتُه عليه. ومن الباب: ضفَزت الفرسَ لجامَه، أي أدخَلتُهُ في فيه. وقد يقال الضَّفْز: الجِماع، وهو قريب من الباب.
(ضفس) الضاد والفاء والسين ليس بشيء، إلاَّ أنَّ ابنَ دُريد ذكر أن الضَّفْس مثل الضَّفْز.
(ضفط) الضاد والفاء والطاء أُصَيلٌ يقولون إنّه صحيحٌ، وأَصلهُ الحُمق والجَفَاء. يقال للأحمق ضَفِيطٌ بيِّن الضَّفَاطة. ويقال: الضَّفَّاط: الذي يُكْرِي الإِبل. والضَّفَّاطة فيما يقال: الإِبل تحمل المتاع. وأحسب أنَّ البابَ كلُّه مما لا يعوَّل عليه.
(ضفع) الضاد والفاء والعين ليس بشيء. على أنَّ الخليل حكى ضَفَع: جَعس. والسلم([6]).
--------------ــــ
([1]) لم يذكر هذا اللفظ في اللسان ولا في القاموس.
([2]) أنشده في اللسان (ضيف، ضفن) بدون نسبة.
([3]) سيأتي في (هدف).
([4]) كذا في الأصل. وفي المجمل: "الهذلي"، وهو الصواب؛ إذا البيت التالي لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 43 واللسان (هدف، عزل، ضفا) كما سبق في حواشي (خطل).
([5]) لتأبطَ شراً من القصيدة الأولى في المفضليات، ويروى أيضاً "نغاق" بالمعجمة وصدره:  * فذاك همي وغزوي أستغيث به *
([6]) كذا وردت هذه الكلمة في الاصل.

ـ

### Türkçe

(باب **الضاد** و**الفاء** وما يثلثهما)
(*ضفن) **الضاد** ve**الفاء** ve**النون** sahih bir asıldır; bir şeyi gizlice atmaya delâlet eder. Aslı şundadır: **ضَفَنت** ile adamı yere (attım); onu attığın ve onunla yere vurduğun zaman. Ondandır: deve ayağıyla **ضَفَن** etti: onunla çarptı. Ve **ضَفَن** etti dışkısıyla: onunla attı. Ve yükü devesinin üzerine **ضَفَن** etti: onu onun üzerine yükledi. Ve onu ayağıyla **ضَفَن** etti: ona vurdu. Kıyas bunların hepsinde birdir.
Ve babdandır: kavme **ضَفَنَ** etti; onlara sığındığı ve yanlarında oturduğu zaman. Bu, benim yanımda, kendisinde bir vasfın artırılması gerekenlerdendir; şöyle denilir: “ve onlar onu istemezler”; sanki kendisini onların üzerine atmış gibidir. Bunun delili, misafirle birlikte gelen tufeyliye onların **ضَيْفَن** demeleridir. Bu, **ضَفَن**’den **فَيْعَل**’dir. İşittim, fakat bir âlimden işitmedim ki, **الضَّيفن** ile birlikte gelen kimse **الضَّيْفنَانُ**’dır([1]); doğruluğunu bilmiyorum. Kıyas onu câiz görür. **الضَّيْفَن** hakkında dedi ki:
إذا جاءَ ضيفٌ جاء للضَّيف ضيفنٌ *** فأودى بما يُقرَى الضُّيوفُ الضَّيافنُ([2])ومن الباب **الضِّفَنّ**; o, yaratılışın büyüklüğüyle birlikte ahmaktır.
(ضفو) **الضاد** ve**الفاء** ve illetli harf sahih bir asıldır; yaygınlık ve tamamlığa delâlet eder. Denilir: **ثوبٌ ضافٍ** ve **فرسٌ ضافي السَّبيب**; kuyruğunun kılı tam olduğu zaman. Ve falan kimse, yaşayışında bir **ضَفْو** ve **ضَفْوةٍ** içindedir. **الأخطل**([3]) dedi ki:
إذا الهَدَفُ المِعزالُ صَوَّبَ رأسَه *** وأعجبَه ضَفْوٌ من الثَّلّةِ الخُطْلِ([4])**الخُطْل**: kulakları sarkık olanlar. Ve **رجلٌ ضافي الرأس**; yani baş kılı çok olan. Dedi ki:
* إذا استغَثْتَ بضافي الرَّأس نَعَّاق([5]) *
Ve **ضَفَْوَى**: bir yerdir.
(ضفر) **الضاد** ve**الفاء** ve**الراء** sahih bir asıldır; o, bir şeyi bir şeye, dokuma olarak veya başka türlü, genişçe katmaktır. Babdandır: **ضَفائِر الشّعَر**; o, her saçtır ki örülür, ta ki bir zülüf oluncaya kadar. Ve babdandır onların sözü: onun üzerine **تضافَرُوا**; yani yardımlaştılar. Aslı benim yanımda saç örgülerindendir; o da, birbirlerine yaklaşmalarıdır; ta ki sanki onlardan her biri kendi örgüsünü ötekinin örgüsüne bağlamış gibi. Bu, yardım ve destek ve başkalarında güzel bir kıyastır. Denilir ki **الضفِر**: kumdan bir kum tepeciğidir. Ebû Ubeyd’in kitabında muhafaza ettiğimiz: **العَقِدة** ve **الضَّفِرة** düğümlenmiş kumdur. Ve denilir: **كِنانةٌ ضَفِرةٌ**; yani dolu. Aslı, içindeki okların **تَضافُرِ**’undandır; o da onların toplanmasıdır. Ve **الضَّفيرة**: kendisine **المُسَنّاة** denilen şeydir; bununla adlandırıldı, sanki **ضُفِرَتْ** bir **ضَفْراً** ile; tıpkı bir şeyin, dokuma olarak ve başkasıyla, bir kısmının bir kısmına katılması gibi.
(ضفز) **الضاد** ve**الفاء** ve**الزاء** sahih bir asıldır; bir şeyi, onu lokma ettirdiğin bir şeyle itmeye delâlet eder; sonra bunun üzerine taşınır. Bundan: [**الضَّفز**]: devenin lokma edişi. Ve denilir **الضَّفَر**: onu, istemese de, ona lokma ettirmen. Araplar der ki: hakkını ona **ضَفزْتُهُ** da kabul etmedi; yani ben onu ona zorla kabul ettirdim. Ve babdandır: atın gemini **ضفَزت**; yani onu ağzına soktum. Ve denilebilir **الضَّفْز**: cima; o, babdan yakındır.
(ضفس) **الضاد** ve**الفاء** ve**السين** bir şey değildir; ancak İbn Düreyd, **الضَّفْس**’in **الضَّفْز** gibi olduğunu zikretti.
(ضفط) **الضاد** ve**الفاء** ve**الطاء** küçük bir asıldır; onun sahih olduğunu söylerler; aslı ahmaklık ve kabalıktır. Ahmağa **ضَفِيطٌ** denilir; **الضَّفَاطة**’sı açık olan. Ve denilir: **الضَّفَّاط**: develeri kiraya veren. Ve **الضَّفَّاطة** hakkında denildiğine göre: develer metayı taşır. Ve ben sanıyorum ki babın hepsi, kendisine dayanılmayanlardandır.
(ضفع) **الضاد** ve**الفاء** ve**العين** bir şey değildir. Şu var ki Halîl **ضَفَع**’ı nakletti: **جَعس**. Ve **السلم**([6]).
--------------ــــ
([1]) Bu lafız, **اللسان**’da da **القاموس**’ta da zikredilmedi.
([2]) **اللسان**’da (**ضيف**، **ضفن**) nisbesiz olarak inşad etti.
([3]) (**هدف**)’te gelecektir.
([4]) Asılda böyledir. **المجمل**’de: “**الهذلي**”; o doğrudur; zira sonraki beyit, divanında 43’te ve **اللسان**’da (**هدف**، **عزل**، **ضفا**) daha önce geçtiği üzere, Ebû Züeyb el-Hüzelî’nindir; (**خطل**) haşiyelerinde geçtiği gibi.
([5]) **لتأبطَ شراً**’a, **المفضليات**’teki birinci kasidedendir; ayrıca mu‘ceme ile “**نغاق**” diye de rivayet edilir; صدرُه:  * فذاك همي وغزوي أستغيث به *
([6]) Bu kelime asılda böyle vârid olmuştur.
