# ضفف — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%81%D9%81/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%81%D9%81/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%81%D9%81.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ضفف

الضفف، محركة: كثرة العيال نقله الجوهري عن ابن السكيت، وأنشد لبشير بن النكث - قال الصاغاني: ويروى لعمرو بن حميل وقال الأصمعي: هو لبعض الأعراب -:
  قد اجتذى من الدماء وانتعل
  وكبر الله وسمـى ونـزل
  بمنزل ينزله بنو عـمـل
  لا ضفف يشغله ولا ثقـل أي: لا يشغله عن نسكه وحجه عيال ولا متاع. وروي عن اللحياني: الضفف: الغاشية والعيال، وقيل: الحشم. وفي الحديث عن الحسن: أن النبي صلى الله عليه وسلم لم يشبع من خبز ولحم إلا على ضفف وروى مالك بن دينار هذا الحديث عن الحسن، وقال: سألت عنها بدويا فقال: هو التناول مع الناس، أو كثرة الأيدي على الطعام، أو الضيق والشدة، أو هو أن تكون الأكلة أكثر من مقدار الطعام قاله ثعلب، قال: والحفف: أن يكونوا بمقداره، وقد تقدم، وقال الأصمعي: أن يكون المال قليلا ومن يأكله كثيرا. وقال الفراء: الضفف: الحاجة نقله الجوهري. قال: والضفف أيضا: العجلة يقال: لقيته على ضفف: أي على عجل من الأمر، ومنه قول الشاعر:
  وليس في رأيه وهن ولا ضفف

  والضفف: الضعف وبه فسر أيضا بعضهم قول الشاعر المذكور. وقال شمر: الضفف: ما دون ملء المكيال، ودون كل مملوء وهو الأكل دون الشبع. والضفف: ازدحام الناس على الماء نقله الجوهري. والضفة: الفعلة الواحدة منه. وقال الأصمعي: ماء مضفوف: أي مزدحم عليه مثل مشفوه، قال الراجز:
  لا يستقي في النزح المضفوف
  إلا مدارات الغروب الجـوف هكذا أنشده الجوهري والصاغاني وابن فارس، وكذلك حكاه الليث. وقال اللحياني: ماؤنا اليوم مضفوف: كثير الغاشية من الناس والماشية، وأنشد كما ذكرنا. قال ابن بري: وروى أبو عمرو الشيباني هذين البيتين المظفوف بالظاء، وقال: العرب تقول: وردت ماء مظفوفا: أي مشغولا، وأنشد البيتين. ورجل ضف الحال: أي رقيقه مأخوذ من الضفف، بمعنى الشدة والضيق، نقله الجوهري. قال شيخنا: قلت: ورد أيضا ضفف، محركة دون إدغام، وبالإدغام أكثر. قلت: قال سيبويه: ورجل ضفف الحال، وقوم ضففو الحال، قال: والوجه الإدغام، ولكنه جاء على الأصل. وضف الناقة يضفها ضفا: حلبها بكفه كلها لغة في ضبها، كما في الصحاح، زاد غيره: وذلك لضخم الضرع، ونقله الأزهري عن الكسائي، قال: ضببت الناقة أضبها ضبا: إذا حلبتها بالكف، قال: وقال الفراء: هذا هو الضف بالفاء. فأما الضب، فهو: أن تجعل إبهامك على الخلف، ثم ترد أصابعك على الإبهام والخلف جميعا، وقال غيره: الضف: جمعك خلفيها بيدك إذا حلبتها، وقال الحياني: هو أن يقبض بأصابعه كلها على الضرع. وناقة ضفوف: كثيرة اللبن لا تحلب إلا بالكف. وكذا شاة ضفوف بينتا الضفاف، ومنه قوله:
  حلبانة ركبانة ضفوف
  تخلط بين وبر وصوف ويروى بالصاد، وقد تقدم. وضفة النهر، ويكسر: جانبه ومنه حديث عبد الله بن خباب مع الخوارج: فقدموه على ضفة النهر، فضربوا عنقه اقتصر الجوهري على الكسر، وصوبه القتيبي، وقال الأزهري: الصواب الفتح، والكسر لغة فيه. وضفتا الوادي، أو الحيزوم، ويكسر: جانباه عن ابن الأعرابي، وأنشد
  يدعه بضفتي حيزومه وقد استعاره علي رضي الله تعالى عنه للجفن، فقال: فيقف ضفتي جفونه أي: جانبيها. وضفة البحر: ساحله. والضفة من الماء: دفعته الأولى. وقال الأصمعي: دخلت في ضفة القوم، وضفضفتهم: أي جماعتهم ونقله الليث أيضا هكذا. وضفيفة من بقل: أي ضغيفة حكاه ابن السكيت، وذلك إذا كانت الروضة ناضرة متخيلة، وتقدم عن أبي مالك أنه ضغيغة، بغينين معجمتين. وقال أبو سعيد: يقال: هو من ضفيفنا ولفيفنا كذا في النسخ، والصواب تقديم لفيفنا، كما هو نص العباب، ويدل له قوله بعد: أي ممن نلفه بنا، ونضفه إلينا إذا حزبته الأمور أي: نابته واعترته. والضفافة، كسحابة: من لا عقل له نقله الصاغاني. وضفه ضفا: جمعه وأنشد أبو مالك:
  فراح يحدوها على أكسائها
  يضفها ضفا على اندرائها

  أي: يجمعها. وقال الفراء: ضف المصطلي ضفا: ضم أصابعه وجمعها، فقربها من النار. وقال أبو عمرو: يقال: شاة ضفة الشخب: أي واسعته كما في اللسان والعباب. وقال أبو مالك: الضف بالضم: هنية تشبه القراد وهي غبراء في لونها رمداء، إذا لسعت شري الجلد بعد لسعتها ج: ضففة كقردة. ويقال: تضافوا: إذا كثروا واجتمعوا على الماء وغيره والصاد لغة فيه، وقال أبو مالك: قوم متضافون: أي مجتمعون، قال غيلان:
  ما زلت بالعنف وفوق العنف حتى اشفتر الناس بعد الضف أي: تفرقوا بعد اجتماع، ونقل ابن سيده: تضافوا على الماء: إذا كثروا عليه، عن يعقوب، وقال اللحياني: إنهم لمتضافون على الماء، أي: مجتمعون مزدحمون عليه. وتضافوا أيضا: إذا خفت أحوالهم هكذا هو نص العباب، ومثله في سائر النسخ، والصواب أموالهم، كما هو نص النوادر لأبي زيد. ومما يستدرك عليه: عين ضفوف، كصبور: كثيرة الماء، قال الطرماح:
  وتجود من عـين ضـفـو                      ف الغرب مترعة الجداول وجمع ضفة الوادي، بالكسر: الضفاف، قال:
  يقذف بالخشب على الضفاف ورجل مضفوف، مثل مثمود، إذا نفد ما عنده، نقله الجوهري، وهو مجاز، هكذا حكاه اللحياني، وروى غيره: رجل مضفوف عليه.

### Türkçe

**الضفف**، harekeli: çocukların çokluğu; el-Cevherî bunu İbnü’s-Sikkît’ten nakletti. Beşîr b. en-Nekث için inşâd etti — es-Sağânî dedi: Amr b. Humeyl için rivayet olunur; el-Asmaʿî dedi: o, bazı bedevîlerindir —:
  Kanlardan çekip aldı ve ayakkabı edindi
  Ve Allah’ı tekbir etti ve isimlendirdi ve indi
  Benû ʿAmel’in indiği bir menzile
  Ne **ضفف** onu meşgul eder ne de yük
Yani: onu ibadetinden ve haccından çocuklar ve eşya meşgul etmez. el-Lihyânî’den rivayet olundu: **الضفف**: kalabalık (örtücü topluluk) ve çocuklar; ve denildi: hizmetkârlar. Hadiste el-Hasen’den: Peygamber صلى الله عليه وسلم ekmek ve etten ancak **ضفف** üzere doydu. Mâlik b. Dînâr bu hadisi el-Hasen’den rivayet etti ve dedi: bunun hakkında bir bedevîye sordum, dedi ki: o, insanlarla birlikte yemedir; yahut yemeğin üzerinde ellerin çokluğudur; yahut darlık ve şiddettir; yahut yemeğin, yemeğin miktarından daha çok olmasıdır; bunu Saʿleb söyledi. Dedi: ve **الحفف**: onların onun miktarınca olmasıdır; ve daha önce geçti. el-Asmaʿî dedi: malın az, onu yiyenin çok olmasıdır. el-Ferrâ dedi: **الضفف**: ihtiyaç; el-Cevherî onu nakletti. Dedi: ve **الضفف** ayrıca: acele; denir: onu **ضفف** üzere gördüm: yani işten acele üzere; ve ondan şairin sözü:
  Görüşünde ne gevşeklik vardır ne de **ضفف**

Ve **الضفف**: zayıflık; ve zikredilen şairin sözünü bazıları bununla da tefsir etti. Şemir dedi: **الضفف**: ölçeğin dolusundan aşağı olan; ve her dolunun aşağısı; o, doymadan yemektir. **الضفف**: insanların su üzerine sıkışması; el-Cevherî onu nakletti. **الضفة**: ondan bir tek seferliktir. el-Asmaʿî dedi: **ماء مضفوف**: yani üzerine kalabalık olunmuş; **مشفوه** gibi. Râciz dedi:
  **النزح المضفوف**’ta su çekmez
  Ancak içi boş kovaların çevirmeleri
El-Cevherî, es-Sağânî ve İbn Fâris onu böyle inşâd etti; ve Leys de onu böyle hikâye etti. el-Lihyânî dedi: bugün suyumuz **مضفوف**: insan ve hayvandan kalabalığı çok; ve zikrettiğimiz gibi inşâd etti. İbn Berrî dedi: Ebû ʿAmr eş-Şeybânî bu iki beyti **المظفوف** (ظ ile) rivayet etti ve dedi: Araplar der: **ماء مظفوفا**’ya vardım: yani meşgul; ve iki beyti inşâd etti. **رجل ضف الحال**: yani onun ince olanı; **الضفف**’ten alınmıştır, şiddet ve darlık mânâsında; el-Cevherî onu nakletti. Şeyhimiz dedi: dedim: idğamsız, harekeli **ضفف** da vârid oldu; idğam ile olan daha çoktur. Dedim: Sîbeveyh dedi: **رجل ضفف الحال** ve **قوم ضففو الحال**; dedi: vech idğamdır; fakat asıl üzere geldi. **وضف الناقة يضفها ضفا**: onu avucunun tamamıyla sağdı; **ضبها**’da bir lugattır; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Başkası artırdı: bu, memenin iri oluşundandır. el-Ezherî onu el-Kisâî’den nakletti; dedi: **ضببت الناقة أضبها ضبا**: onu avuçla sağdığım zaman. Dedi: el-Ferrâ dedi: bu, **الضف** (ف ile)dir. Ama **الضب** ise: başparmağını arka tarafa koymandır; sonra parmaklarını başparmak ve arka tarafa birlikte döndürmendir. Başkası dedi: **الضف**: onu sağdığında iki arka memesini elinle toplaman. el-Hayânî dedi: o, bütün parmaklarıyla memeyi kavramandır. **ناقة ضفوف**: sütü çok; ancak avuçla sağılır. Ve aynı şekilde **شاة ضفوف**; ikisi de **الضفاف**ı açık olan. Ondan onun sözü:
  Binekli sağmal, binekli, **ضفوف**
  Yün ile kılı karıştırır
Ve ص ile rivayet olunur; ve daha önce geçti. **ضفة النهر**; ve kesrelenir: onun yanı. Ondan, Abdullah b. Habbâb’ın Hâricîlerle hadisi: onu nehrin **ضفة**’sine getirdiler, boynunu vurdular. el-Cevherî kesreye iktisar etti; el-Kuteybî onu doğru saydı. el-Ezherî dedi: doğru olan fetha’dır; kesre de onda bir lugattır. **ضفتا الوادي** yahut **الحيزوم**; ve kesrelenir: onun iki yanı; İbnü’l-Aʿrâbî’den. Ve inşâd etti:
  Onu **ضفتي حيزومه**’de bırakır
Ali رضي الله تعالى عنه onu göz kapağı için istiâre etti; dedi ki: **ضفتي جفونه**’de durur; yani: onun iki yanı. **ضفة البحر**: onun sahili. **الضفة** sudan: onun ilk itişidir. el-Asmaʿî dedi: **ضفة القوم**’a girdim ve onları **ضفضفتهم**: yani onların cemaatine; Leys de bunu böyle nakletti. **ضفيفة من بقل**: yani zayıf; İbnü’s-Sikkît onu hikâye etti; bu, çayır taze, hayal edilir olduğunda. Ve Ebû Mâlik’ten geçti ki o, iki noktalı غ ile **ضغيغة**’dir. Ebû Saʿîd dedi: denir: o, bizim **ضفيفنا**’mızdan ve **لفيفنا**’mızdandır; nüshalarda böyle. Doğrusu **لفيفنا**’yı öne almaktır; **العباب**’ın nassı böyledir; ve ona, sonra gelen sözü delâlet eder: yani, onu bize kattığımız ve onu bize topladığımız kimselerdendir; işler onu sıkıştırdığı zaman; yani ona geldi ve onu sardı. **الضفافة**، **كسحابة**: aklı olmayan; es-Sağânî onu nakletti. **وضفه ضفا**: onu topladı. Ebû Mâlik inşâd etti:
  Sonra onu örtülerinin üzerinde sürüp götürdü
  Onu **اندرائها**’sı üzerine **ضفا** ile toplar

Yani: onu toplar. el-Ferrâ dedi: **ضف المصطلي ضفا**: parmaklarını birleştirdi ve topladı; sonra onları ateşe yaklaştırdı. Ebû ʿAmr dedi: denir: **شاة ضفة الشخب**: yani onu genişletti; **اللسان** ve **العباب**’da olduğu gibi. Ebû Mâlik dedi: **الضف** (ضم ile): kene benzeri bir şey; rengi tozlu, kül rengidir; ısırdığı zaman, ısırmasından sonra deriyi kabartır. Çoğulu: **ضففة**، **كقردة**. Ve denir: **تضافوا**: çoğaldıkları ve su ve başkası üzerine toplandıkları zaman; ص onda bir lugattır. Ebû Mâlik dedi: **قوم متضافون**: yani toplanmışlar. Ğaylân dedi:
  Sertlikle ve sertliğin üstünde durmadan devam ettim, ta ki insanlar **الضف**’dan sonra yarılıncaya kadar
Yani: toplanmadan sonra ayrıldılar. İbn Sîde nakletti: **تضافوا على الماء**: onun üzerinde çoğaldıkları zaman; Yaʿkûb’dan. el-Lihyânî dedi: onlar su üzerinde elbette **لمتضافون**’dur; yani onun üzerinde toplanmış, sıkışmışlardır. Ve **تضافوا** ayrıca: hâlleri hafiflediği zaman; **العباب**’ın nassı böyledir; ve diğer nüshalarda da böyledir. Doğrusu **أموالهم**’dur; Ebû Zeyd’in **النوادر**’inin nassı böyledir. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **عين ضفوف**، **كصبور**: suyu çok; et-Tırmâh dedi:
  Ve **عين ضفوف**’tan cömertçe verir
  Batının, kanalları dolu olanı
Ve vadinin **ضفة**’sinin cem‘i, kesre ile: **الضفاف**. Dedi:
  Tahtayı **الضفاف** üzerine fırlatır
Ve **رجل مضفوف**، **مثل مثمود**: yanında olan tükendiği zaman; el-Cevherî onu nakletti; ve o mecazdır. el-Lihyânî onu böyle hikâye etti. Başkası rivayet etti: **رجل مضفوف عليه**.
