# ضف (ض-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ض - ف
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الضاد والفاء
ضف ، فض : ( مستعملان ) .
ضف : قال الليث : الضَّفَّةُ ، والضِّفة ، لغتان ، وهما : جانبا النهر اللذان يقع عليها النَّبائِتُ ، والجميع الضَّفَات ، والضِّفّات .
وقال الأصمعيّ وغيره : ضَفَّةُ الوادي ، وضِيفُهُ جانبه . وقال القُتَيْبيّ : الصواب الضِّفَّةُ بالكسر .
قلت : الضَّفَّة لغةٌ عالية جَيِّدة .
وفي الحديث أن النَّبي لم يَشْبَعْ من خبزٍ ولحم إلا على ضفف ، وبعضُهم يرويه : على شَظَف . قال أبو عُبَيد ، قال أبو زيد : الضَّفَفُ والشَّظَفُ جميعاً : الضِّيقُ والشِّدَّة ، تقول : لم يَشْبعَ إلا بضيق وقِلَّة .
قال أبو عُبيد : ويقال : في الضَّفَفِ : إنَّهُ اجْتماع الناس ، يقول : لم يَأْكل وحده ، ولكن مع النّاس .
وقال الأصمعيّ : ماء مَضْفُوفٌ ، وهو الذي كَثُر عليه الناس وأنشد :
لا يَسْتَقِي في النَّزَح المضْفوفِ
إلاَّ مُدَاراتُ الْغُروبِ الْجُوف
وقال أبو العباس أحمد بن يحيى : الضَّفَفُ : أن تكون الأَكْلَة أكثر من مِقْدَار المال ، والْحَفَفُ : أن تكون الأكلة بمقدار المال .
وكان النبي إذا أَكَلَ كانَ من يأكل معه أكثر عَدَداً مِن قَدْرِ مبلغ المأكول وكفافِه .
وقال ابن الأعرابيّ : الضّفَفُ : الْقِلّة ، والْحفَف : الحاجة .
قال : وقال العُقَيلِي : وُلِدَ الإنسانُ على حَفَف . أي على حاجَةٍ إليه . وقال : الضّفَف والْحفَف واحد .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : أصابهم من العيش ضَفَفٌ وحَفَف وشَظَفٌ ، كل هذا من شِدّة العيش .
وقال الليث : الضّفف : العَجلَة في الأَمْر ، وأنشد :
وليس في رأيه وَهْنٌ ولا ضَفَفُ
ويقال : لَقيته على ضَفَف ، أي على عَجل من الأمر .
شمِر : الضَّفَفُ : ما دون ملءِ المِكْيال ، وكل مملوء وهو الأكل دون الشِّبع .
أبو عبيد : عن الكسائيّ : ضَبَبْتُ الناقة أَضُبُّها ضَبّاً ؛ إذا حَلَبْتَها بالكف . قال : وقال الفَرّاء : هذا هو الضَّفُّ بالفاء ، فأما الضّبُّ فأَنْ تَجعلَ إبْهامَك على الْخِلْف ، ثم تَرُدُّ أَصابِعَكَ على الإبهام والْخِلْف جميعاً .
ويقال : من الضَّفِّ : ضَفَفْتُ ، أَضُفُّ .
أبو عَمْرو : ناقةٌ ضَفوف : كثيرةُ اللبن ، وعين ضَفُوف : كثيرة الماء ، وأنشد :
حَلْبَانَةٌ رَكبانَةٌ ضَفُوفُ
وقال شمِر نحواً منه ، وقال الطرماح :
وتَجُودُ من عَيْنِ ضَفو
فِ الْغَرْبِ مُتْرَعَةِ الْجَدَاوِل
قال : وماء مضفوف كثير الغاشية ، وأنشد :
ما يَسْتَقِي في النَّزحِ المضْفوف
إلاّ مُدَاراتُ الْغُروب الْجُوفِ
قال : والمدار الْمَسوَّى إذا وقعَ في الْبِئر اجْتَحَفَ ماؤُها ، وقالت امرأةٌ من العرب : تُوُفَّى أبو صِبْياني ، فما رُئِيَ عليهم حَفَفٌ ولا ضَفَفٌ ، أي لم يُرَ عليهم حُفُوفٌ ولا ضيق .
وقال الليث : الضَّفُّ : الحلب بالكَفِّ كلِّه ، وأنشد :
بِضَفِّ القوادِم ذاتِ الْفُضو
لِ لا بالْبكاء الكِمَاشِ اهْتِصارا
أبو عُبيد : عن الكسائيّ : الْجَفّة والضَّفَّة جماعة القوم .
وقال الأصمعيّ : دخلتُ في ضَفَّة القوم ، أي في جماعتهم .
وقال الليث : دخل فلان في ضَفّة القوم
وضَفْضَفَتهم ، أي في جماعتهم .
وقال أبو سَعِيد : يقال فلان من لَفِيفَنا وضَفِيفِنا ، أي ممن نَلُفُّهُ بنا ، ونَضُفُّه إلينا ، إذا حَزَبَتْنَا الأمور .
وقال أبو عَمْرو : شاة ضَفّةُ الشَّخْبِ ، أي واسعة الشّخب .
وقال أبو زَيْد : قوم مُتضافّون : خفيفة أموالهم .
وقال أبو مَالك : قوم متضافُّون : مُجْتمعون ، وأنشد :
فراحَ يَحْدُوها على أكْسائِها
يضُفُّها ضَفّاً على انْدِرائِها
أي يجمعها . وقال غيلان :
ما زالَ بالْعُنفِ وفَوقَ الْعُنفِ
حتى اشْفَتَرّ الناسُ بعد الضَّفِّ
أي تفرّقوا بعد اجتماع . قال : والضُّفّ ، والجميع الضِّفَفَة : هُنَيَّةٌ تشبه الْقراد إذا لَسعت شَرِيَ الْجِلْدُ بَعْدَ لَسْعَتِها ، وهي رَمْداء في لونها ، غبراء .
فض : قال الليث : الفَضُّ تفريقُك حَلقَةً من الناس بعد اجتماعهم ، ويقال فَضَضْتُهم فانفضُّوا ، وأنشد :
إذا اجْتَمَعُوا فَضَضْنَا حُجْرَتَيْهم
ونَجْمَعُهُمْ إذا كانوا بَدَادِ
وفَضَضْتُ الخاتَم من الكتاب ، أي كَسَرْته ، ومنه قولهم : لا يَفْضُض اللَّهُ فاكَ .
ورُوِي في حديث العباس بن عبد المطلب أنه قال : ( يا رسول الله ، أي إريدُ أن أَمْتَدِحَكَ ) فقال : ( قل ، لا يَفْضُض اللَّهُ فَاكَ ) ؛ ثم أنشده قصيدة مدحه بها ، ومعناه : لا يُسقِط الله أَسْنانَك ، والفَم يقوم مَقامَ الأسنان ، وهذا من فَضّ الخاتم والجموع ، وهو تَفْرِيقها .
قال الله جلّ وعزّ : لاَنْفَضُّواْ مِنْ حَوْلِكَ ) ( آل عمران : 159 ) أي : تفرقوا .
وفي حديث خالد بن الوليد أنه كتب إلى مَرازبة فارس : ( أما بعد ؛ فالحمد للَّهِ الذي فَضّ خَدَمَتكم ) .
قال أبو عُبيد : معناه فرَّق جمعكم ؛ وكل مُنْكَسِرٍ مُتَفَرِّق ، فهو منفضّ ، وأصل الخَدَمَة الخَلْخَال ، وجمعها خِدَام .
والفِضة معروفة . قال الله عزَّ وجلَّ : ( قَوَارِيرَاْ قَوَارِيرَاْ مِن فِضَّةٍ قَدَّرُوهَا تَقْدِيراً ) ( الإنسان : 16 ) .
يسأل السائل : فتقول : كيف تكون القوارير من فضة جوهَرُها غير جَوْهَرِها ؟ . فقال الزَّجَّاج : معنى قوارير من فِضة : أصل القوارير الذي في الدنيا من الرَّمْل ، فأَعْلَمَ الله أنَّ أفضلَ تلك القوارير أصْله من فضة يُرَى من خارجها ما في داخلها .
قلت : فجمع مع صفاء قواريره الأمْنَ من الكسْر ، وقبوله الجبر مثل الفِضة ، وهذا من أَحْسن ما قيل فيه .
وقال شمر : الفَضْفاضَةُ : الدِّرْعُ الواسِعَة .
وقال عمرو بن معدي كرب :
وأَعْدَدْتُ للْحَرْبِ فَضْفاضَةً
كأَنَّ مَطَاوِيهَا مِبْرَدُ
قال : وقميص فَضفاض : واسعٌ ، وجارية فضفاضة : كثيرة اللَّحْم مع الطُّول والجسم . وقال رؤبة :
رَقْرَاقَةٌ في بُدْنِها الْفَضْفَاضِ
والفَضفاض : الواسع .
وقال رؤبة :
يُسْعِطْنَهُ فَضفَاضَ بَوْلٍ كالصَّبِرْ
أبو عُبيد الفَضِيض : الماء السائل ، والسّربُ مثله .
وقالت عائشة لمروان : ( إن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال لأبيكَ كذَا وكذا ؛ فأَنت فَضَضٌ منه ) . أرادت أنك قطعة منه ، وفَضَضُ الماء : ما انتشر منه إذا تُطُهِّرَ به .
وفي حديث أم سلمة أنها قالت : ( جاءتْ امرأةٌ إلى رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فقالت : إنّ ابنَتي تُوُفِّيَ عنها ، زوجُها وقد اشْتَكتْ عينها ، أَفتَكْحُلُها ؟ فقال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) لا ، مَرَّتين أو ثلاثاً ، إنما هي أربعة أشهر وعشر ، وقد كانت إحداكُنَّ ترمى بالبَعْرة على رأس الحوْل ، قالت زينب بنت أم سلمة : ومعنى الرَّمْي بالبَعْرَةِ : أن المرأةَ كانت إذا تُوُفِّيَ عنها زَوْجُها دخلت خِفْشاً ، ولَبِسَتْ شرّ ثيابها حتى تَمُرّ بها سنة ، ثم تُؤْتى بَدابّة : شاةٍ أو طَيْر ، فتَفْتَضُّ بها ، فقلما تَفْتَضُّ بشيء إلاّ مات ، ثم تَخْرُجُ فتُعْطَى بَعْرَةً فَتَرْمِي بها ) .
وقال القُتَيْبِي سألت الحجازيين عن الافْتضاض فذكروا أن المُعْتَدَّةَ كانت لا تَغْتَسِل ، ولا تَمَسُّ ماءً ، ولا تُقَلِّم ظُفْراً ، ولا تَنْتِفُ من وجهها شعراً ، ثم تخْرج بعد الحوْل بأَقْبَح مَنْظرٍ ، ثم تَفْتَضُّ بطائر تمسح به قُبُلَها وتَنْبِذُه ، فلا يكاد يعيش .
قال : وهو من فضضّتُ الشيء ، أي كَسَرته ، كأنها تكون في عِدّة من زوجها فتكسِر ما كانت فيه ، وتخرج منه بالدَّابّة .
قلت : وقد رَوى الشافعيُّ هذا الحديث ، غير أنه رَوى هذا الحرف بعيْنه ، فَتَقْبِضُ به بالقاف والصاد ، وقد مَرّ تفسيره في باب القاف .
ورجل فضفاض : كثير العطاء ، شُبِّه بالماء الفضفاض ، وتَفَضْفَضَ البول ، إذا انتشر على فخذي الناقة . والمِفَضُّ ما يُفَضُّ به مَدَرُ الأرض المُثَارَة ، وهو المِفْضاض ، ويقال : افْتَضّ فلانٌ جاريته واقْتَضَّها ، إذا افْتَرعها .
وفَضَّاض : من أَسْماءِ العرب .
وقال الليث : فلان فُضَاضَةُ وَلَدِ أبيه ، أي آخِرهم .
قلت : والمعروفُ بهذا المعنى فلان نُضَاضَةُ وَلَد أبيه بالنُّون .
أبو عُبيد ، عن الفراء : الفاضّةُ : الداهِية ، وهن الْفَوَاضّ .
وقال شِمر في قوله : ( أنا أول من فَضّ خَدَمةَ الْعَجَم ) : يريد كَسَرهم وفرّق جَمعهم ، وكلُّ شيء كسرتَه وفَرَّقتْه فقد فَضَضتَه . وطارت عِظامُه فُضاضاً ، إذا تَطايرَتْ عند الضَّرب .
قال : والفَضَضُ : المتفرق من الماء ، والعَرق . وأنشد لابن ميّادة : تجلو بأخضر من فروع أراكة
حسن المنصب كالفضيض البارد
قال : الفضض المتفرق من ماء البرد أو المطر ، وفي حديث عمر : حين انقطعنا من فضض الحصا .
قال أبو عبيد : يعني ما تفرق منه ، وكذلك الفضيض .
وقال شمر في قول عائشة لمروان : ‘ أنت فضض من لعنة رسول الله ‘ . قال : الفضض اسم ما انفض ، أي تفرق . والفضاض نحوه .

##### Türkçe

**باب الضاد والفاء**
**ضف** ، **فض** : (kullanılan ikisi) .

**ضف** : Leys dedi: **الضَّفَّةُ** ve **الضِّفة** iki lugattır; ve onlar: üzerinde bitkilerin bulunduğu nehrin iki yanıdır; çoğulu **الضَّفَات** ve **الضِّفّات**tır.
Asmaî ve başkası dedi: **ضَفَّةُ** vadinin, ve **ضِيفُهُ** onun yanı(dır). Kuteybî dedi: doğru olan, kesre ile **الضِّفَّةُ**dur.
Dedim: **الضَّفَّة** yüksek (fasih) bir lugattır, iyi(dir).

Hadiste: Peygamber’in ekmek ve etten ancak **ضفف** üzere doyduğu (geçer); bazısı onu şöyle rivayet eder: **شَظَف** üzere. Ebû Ubeyd dedi, Ebû Zeyd dedi: **الضَّفَفُ** ve **الشَّظَفُ** ikisi birlikte: darlık ve şiddet(tir); dersin ki: ancak darlık ve azlık ile doydu.
Ebû Ubeyd dedi: **الضَّفَفِ** hakkında denir: o, insanların toplanmasıdır; der ki: yalnız başına yemedi, fakat insanlarla (birlikte).
Asmaî dedi: **ماء مَضْفُوفٌ**; o, üzerinde insanlar çoğalan sudur; ve inşad etti:
لا يَسْتَقِي في النَّزَح المضْفوفِ
إلاَّ مُدَاراتُ الْغُروبِ الْجُوف

Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ dedi: **الضَّفَفُ**: yemeğin, malın miktarından daha fazla olmasıdır; **الْحَفَفُ**: yemeğin, malın miktarınca olmasıdır.
Peygamber, yediği zaman, onunla birlikte yiyenler, yenilenin meblağı ve kifayeti miktarından daha çok sayıdaydı.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الضّفَفُ**: azlık; **الْحفَف**: ihtiyaç.
Dedi: ve Ukaylî dedi: insan **حَفَف** üzere doğdu; yani ona (muhtaç) bir ihtiyaç üzere. Ve dedi: **الضّفَف** ve **الْحفَف** bir(dir).
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: geçimden onlara **ضَفَفٌ** ve **حَفَف** ve **شَظَفٌ** isabet etti; bunun hepsi geçimin şiddetindendir.
Leys dedi: **الضّفف**: işte acele etmektir; ve inşad etti:
وليس في رأيه وَهْنٌ ولا ضَفَفُ
Ve denir: onu **ضَفَف** üzere karşıladım; yani işten bir acele üzere.
Şemir: **الضَّفَفُ**: ölçeğin dolusundan aşağı olan; ve her dolu olan, o da tokluktan aşağı yeme(ktir).

Ebû Ubeyd: Kisâî’den: **ضَبَبْتُ** deveyi, **أَضُبُّها** **ضَبّاً**; onu avuçla sağdığın zaman. Dedi: Ferrâ dedi: bu, **الضَّفُّ**dur, **الفاء** ile; ama **الضّبُّ** ise, başparmağını memenin üzerine koymandır; sonra parmaklarını başparmağın ve meme üzerine birlikte geri çevirirsin.
Ve denir: **الضَّفِّ**ten: **ضَفَفْتُ** ، **أَضُفُّ**.

Ebû Amr: **ناقةٌ ضَفوف**: sütü çok olan; ve **عين ضَفُوف**: suyu çok olan; ve inşad etti:
حَلْبَانَةٌ رَكبانَةٌ ضَفُوفُ
Şemir de ona yakınını söyledi; ve Tırmâh dedi:
وتَجُودُ من عَيْنِ ضَفو
فِ الْغَرْبِ مُتْرَعَةِ الْجَدَاوِل
Dedi: ve **ماء مضفوف** çok “gâşiye”li (üzerine üşüşeni çok)tur; ve inşad etti:
ما يَسْتَقِي في النَّزحِ المضْفوف
إلاّ مُدَاراتُ الْغُروب الْجُوفِ
Dedi: ve **المدار**: düzleştirilmiş (şey)dir; kuyuya düştüğü zaman onun suyu çekilir. Ve Araplardan bir kadın dedi: Ebû Sıbyânî vefat etti; üzerlerinde ne **حَفَفٌ** ne **ضَفَفٌ** görüldü; yani üzerlerinde ne **حُفُوفٌ** ne darlık görüldü.
Leys dedi: **الضَّفُّ**: bütün avuçla sağmaktır; ve inşad etti:
بِضَفِّ القوادِم ذاتِ الْفُضو
لِ لا بالْبكاء الكِمَاشِ اهْتِصارا

Ebû Ubeyd: Kisâî’den: **الْجَفّة** ve **الضَّفَّة** kavmin topluluğu(dur).
Asmaî dedi: kavmin **ضَفَّة**sine girdim; yani onların topluluğuna.
Leys dedi: falan, kavmin **ضَفّة**sine ve onların **ضَفْضَفَة**sine girdi; yani onların topluluğuna.
Ebû Saîd dedi: denir: falan bizim **لَفِيفَنا**mızdan ve **ضَفِيفِنا**mızdandır; yani, işler bize ağır geldiğinde, onu bize doladığımız ve onu bize kattığımız kimselerden.
Ebû Amr dedi: **شاة ضَفّةُ الشَّخْبِ**; yani sağımı geniş (bol) olan.
Ebû Zeyd dedi: **قوم مُتضافّون**: malları hafif olan.
Ebû Mâlik dedi: **قوم متضافُّون**: toplanmış olanlar; ve inşad etti:
فراحَ يَحْدُوها على أكْسائِها
يضُفُّها ضَفّاً على انْدِرائِها
yani onu toplar. Ve Geylân dedi:
ما زالَ بالْعُنفِ وفَوقَ الْعُنفِ
حتى اشْفَتَرّ الناسُ بعد الضَّفِّ
yani bir toplanmadan sonra dağıldılar. Dedi: ve **الضُّفّ**; çoğulu **الضِّفَفَة**: ısırdığı zaman, ısırığından sonra deri kaşınan, kene benzeri bir şeycik; rengi külrengidir, tozlu (gubârî).

**فض** : Leys dedi: **الفَضُّ**: bir halka insanı, toplanmalarından sonra dağıtmandır; ve denir: **فَضَضْتُهم** de, onlar da **انفضُّوا**; ve inşad etti:
إذا اجْتَمَعُوا فَضَضْنَا حُجْرَتَيْهم
ونَجْمَعُهُمْ إذا كانوا بَدَادِ
Ve **فَضَضْتُ** kitabın mührünü; yani onu kırdım. Ondandır onların sözü: **لا يَفْضُض اللَّهُ فاكَ**.
Abbâs b. Abdülmuttalib’in hadîsinde rivayet edildi ki o dedi: (Ey Allah’ın elçisi, ben seni övmek istiyorum) dedi; o da dedi: (Söyle: **لا يَفْضُض اللَّهُ فَاكَ**) ; sonra onu övdüğü bir kaside inşad etti. Manası: Allah dişlerini düşürmesin; ve ağız, dişlerin yerini tutar. Bu, mührü ve toplulukları **فَضّ** etmektendir; o da onları dağıtmaktır.
Allah, aziz ve celil, dedi: **لاَنْفَضُّواْ مِنْ حَوْلِكَ** (Âl-i İmrân: 159); yani: dağıldılar.
Hâlid b. Velîd’in hadîsinde: Fars’ın merâzibelerine yazdı: (Amma ba‘d; hamd, sizin **خَدَمَت**inizi **فَضّ** eden Allah’adır).
Ebû Ubeyd dedi: manası, cem‘inizi dağıttı; ve her kırılmış dağılmıştır; o, **منفضّ**dır. **الخَدَمَة**nın aslı **الخَلْخَال**dır; çoğulu **خِدَام**.

**الفِضة** bilinen(dir). Allah عزّ وجلّ dedi: **قَوَارِيرَاْ قَوَارِيرَاْ مِن فِضَّةٍ قَدَّرُوهَا تَقْدِيراً** (İnsân: 16).
Soran sorar: dersin ki: şişeler nasıl gümüşten olur, cevheri onun cevheri değilken? Zecâc dedi: **قوارير من فِضة**nin manası: dünyadaki şişelerin aslı kumdandır; Allah bildirdi ki o şişelerin en faziletlisinin aslı gümüştendir; dışından, içindekiler görülür.
Dedim: şişelerinin saflığıyla birlikte kırılmadan emin olmayı ve gümüş gibi onarımı kabul etmeyi birleştirdi; bu, onun hakkında söylenenin en güzellerindendir.

Şemir dedi: **الفَضْفاضَةُ**: geniş zırh.
Amr b. Ma‘dîkerib dedi:
وأَعْدَدْتُ للْحَرْبِ فَضْفاضَةً
كأَنَّ مَطَاوِيهَا مِبْرَدُ
Dedi: ve **قميص فَضفاض**: geniş; ve **جارية فضفاضة**: boy ve bedenle birlikte eti çok olan. Rü’be dedi:
رَقْرَاقَةٌ في بُدْنِها الْفَضْفَاضِ
Ve **الفَضفاض**: geniş olan(dır).
Rü’be dedi:
يُسْعِطْنَهُ فَضفَاضَ بَوْلٍ كالصَّبِرْ

Ebû Ubeyd: **الفَضِيض**: akan su; ve **السّرب** onun gibidir.
Âişe, Mervân’a dedi: (Şüphesiz Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) babana şöyle şöyle dedi; sen de ondan **فَضَضٌ**sun). Muradı: sen ondan bir parçadır. Ve **فَضَضُ الماء**: onunla temizlenildiğinde ondan yayılan şeydir.

Ümmü Seleme’nin hadîsinde: dedi ki: (Bir kadın, Allah’ın elçisine ( صلى الله عليه وسلم ) geldi; dedi: kızımın kocası vefat etti, o da gözünden şikâyet etti; ona sürme çekeyim mi? Allah’ın elçisi ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: hayır; iki kere veya üç kere; o ancak dört ay ve on(dur). Sizden biriniz, yılın başında başına tezek atardı). Zeyneb bint Ümmü Seleme dedi: **الرَّمْي بالبَعْرَةِ**nin manası: kadın, kocası vefat ettiğinde, bir karanlık yere girerdi; en kötü elbisesini giyerdi; bir yıl geçinceye kadar. Sonra ona bir binek getirilirdi: bir koyun veya bir kuş; onunla **تَفْتَضُّ** ederdi; neredeyse hiçbir şeyle **تَفْتَضُّ** etmezdi ki o ölmesin. Sonra çıkar, ona bir tezek verilir, onunla atardı.

Kuteybî dedi: Hicazlılara **الافْتضاض** hakkında sordum; zikrettiler ki **المُعْتَدَّة** yıkanmazdı, suya dokunmazdı, tırnak kesmezdi, yüzünden kıl yolmazdı; sonra yıl dolunca en çirkin görünüşle çıkardı; sonra bir kuşla **تَفْتَضُّ** ederdi: onunla önünü siler ve onu atardı; neredeyse yaşamazdı.
Dedi: bu, **فضضّتُ الشيء**dendir; yani onu kırdım; sanki kocasından iddet içinde olur da içinde bulunduğu şeyi kırar ve hayvanla ondan çıkar.
Dedim: Şâfiî bu hadîsi rivayet etti; ancak bu harfi aynen **فَتَقْبِضُ** diye rivayet etti; **القاف** ve **الصاد** ile; onun tefsiri **القاف** babında geçti.

Ve **رجل فضفاض**: çok veren; **الماء الفضفاض**a benzetildi. Ve **تَفَضْفَضَ البول**: devenin uylukları üzerine yayıldığı zaman. Ve **المِفَضُّ**: onunla sürülmüş toprağın kesekleri parçalanan şeydir; o **المِفْضاض**dır. Ve denir: falan, cariyesini **افْتَضّ** etti ve **اقْتَضَّها**; onu bekâretini giderdiği zaman.
Ve **فَضَّاض**: Arapların isimlerindendir.
Leys dedi: falan, babasının çocuklarının **فُضَاضَةُ**sıdır; yani onların sonuncusu.
Dedim: bu manada bilinen, **النُّون** ile, falan babasının çocuklarının **نُضَاضَةُ**sıdır.
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: **الفاضّةُ**: musibet; onlar **الْفَوَاضّ**dır.

Şemir, şu sözünde: (Ben, Acem’in **خَدَمة**sini **فَضّ** eden ilk kimseyim): onları kırmayı ve cem‘lerini dağıtmayı ister; ve her şeyi kırıp dağıttığında onu **فَضَضتَه**. Ve kemikleri **فُضاضاً** uçuştu; darbe anında saçıldığında.
Dedi: ve **الفَضَضُ**: sudan ve terden dağılmış olan. İbn Meyyâde’nin şu beytini inşad etti:
تجلو بأخضر من فروع أراكة
حسن المنصب كالفضيض البارد
Dedi: **الفضض** dolu suyundan veya yağmurdan dağılmış olandır. Ömer’in hadîsinde: çakılın **فضض**undan koptuğumuz zaman.
Ebû Ubeyd dedi: yani ondan dağılan şey; ve **الفضيض** de böyledir.
Şemir, Âişe’nin Mervân’a sözünde: ‘Sen, Allah’ın elçisinin lânetinden **فضض**sün’ dedi. Dedi: **الفضض** dağılanın adı(dır); yani ayrılan. Ve **الفضاض** da onun gibidir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد في المضاعف [والمطابق])
(ضع) الضاد والعين في المضاعف أصلٌ واحدٌ صحيحٌ، يدلُّ على الخضوع والضَّعْفِ. يقال تضعضعَ، إِذا ذلَّ وخَضَع. قال أبو ذؤيب:
وتجلُّدِي للشَّامِتِين أرِيهِمُ *** أنِّي لرَيْبِ  الدَّهرِ لا أتضعضعُ([1])وكلُّ ضعيفٍ ضَعْضَاعٌ، إِذا لم يكن ذا رأيٍ ولا قُوَّةٍ.
(ضغ) الضاد والغين ليس بشيء، ولا هو أصلاً يفرّع منه أو يقاس عليه، لكنَّهم يقولون: إنَّ الضَّغْضَغة: حِكايةُ أكلِ الذئبِ اللحْم. وقال الخليل: الضَّغْضَغة: لوك الدَّ‌رداء. ويقولون: الضَّغَّاغة([2]): الأحمق. والضغيغة: العجينُ *الرَّقيق. وأقاموا في عيشٍ ضغيغٍ، أي خَصيب. وليس هذا كلُّه بشيءٍ وإنْ ذُكِر.
(ضف) الضاد والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على أمرين: أحدهما الاجتماع، والآخر القِلة والضَّعف.
[فأمَّا الأوَّل فهو الضَّفف]، وهو اجتماع النَّاس على الشيءِ. ويقال ماء مضفوف، إذا كثُر عليه الناس. وطعامٌ مضفوف. وفي الحديث: "أنه عليه السلام لم يشبَع من خُبزٍ ولحم إلاَّ على ضَفَف". يراد بذلك كثرةُ الأيدي على الطَّعام. وقال في الماء:
لا يَسْتَقِي في النَّزَحِ المضفوفِ *** إلاَّ مُدَارَاتُ الغُروبِ الجُوفِ([3])وجانبا النَّهْرِ: ضَفَّتَاهُ، لاجتماعهما عليه، قال الخليل: ناقةٌ ضَفوفٌ، أي كثيرةُ اللَّبنِ لا تُحلَبُ إلاَّ ضَفَّاً. والضَّفُّ: الحَلَب بالكفِّ كلِّها.
وأمّا الآخر فقولُهم: في رأيِ فلانٍ ضَفَفٌ، أي ضَعف. ولقيتُهُ على ضَفَفٍ، أي عَجَلةٍ لم أتمكَّنْ منه.
(ضك) الضاد والكاف أُصَيلٌ صحيح فيه كلمتان: امرأةٌ ضكضاكة ورجل ضكْضاكٌ، يراد به القِصَر واكتنازُ اللَّحم. والكلمة الأخرى: الضَّكْضَكة سُرعة المَشي.
(ضل) الضاد واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على معنىً واحد، وهو ضَياع الشيء وذهابُهُ في غيرِ حَقِّه. يقال ضَلَّ يَضِلّ ويَضَلّ، لغتان. وكلُّ جائرٍ عن القصد ضالٌّ. والضَّلاَل والضَّلالَة بمعنى. ورجلٌ ضِلِّيل ومُضلَّل، إذا كان صاحبَ ضَلاَلٍ وباطل. وممّا يدُلُّ على أنّ أصل الضّلاَل ما ذكرناهُ، قولُهم أُضِلّ الميّتُ، إِذا دُفِنَ. وذاكَ كأنَّهُ شيءٌ قد ضاع. ويقولون: ضَلَّ اللَّبَنُ في الماءِ، ثم يقولون استُهْلِكَ. وقال في أُضِلَّ الميّت:
وآبَ مُضِلُّوهُ بعينٍ جَلِيَّةٍ *** وغودِرَ بالجَوْلان حَزمٌ ونائلُ([4])قال ابنُ السكِّيت: يقال أَضلَلْتُ بعيري، إذا ذهبَ منك؛ وضللت المسجد والدَّارَ، إِذا لم تهتدِ لهما. وكذلك كلُّ شيءٍ مُقيمٍ لا يُهتَدَى لـه. ويقال: أرضٌ مَضِلّة ومَضَلّة. ووقعوا في وادي تُضَُـلِّلَ، إذا وَقعوا في مَضَِلَّة.
(ضم) الضاد والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على مُلاءَمةٍ بين شيئين. يقال ضَمَمت الشّيءَ إلى الشيء فأنا أضُمُّه ضمّاً. وهذه إِضْمامةٌ من خَيل، أي جماعة. وفرسٌ سَبّاق الأضاميم، أي الجماعات. وإِضمامةٌ من كُتُب مثل إِضْبارة.
ومن الباب: أسدٌ ضَمْضَم وضُماضِمٌ: يضمُّ كلَّ شيءٍ.
(ضن) الضاد والنون أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على بُخْلٍ بالشيء. يقال ضَنِنْتُ بالشّيءِ أَضَنُّ به ضَنّاً وضَنانةً، ورجلٌ ضَنين. وهذا عِلْقُ مَضَنَّةٍ ومَضِنّة، إذا كان نفيساً يُضَنُّ به. وفلانٌ ضِنِّي مِنْ بين إخواني، إذا كان النّفِيسَ الذي يُضَنُّ به. وربما قالوا ضَنَنْتُ بفتح النون.
(ضأ) الضاد والهمزة كلمة صحيحة، وهي الضِّئْضئُ، وهو الأصل. وفي الحديث: "يخرج من ضِئْضِئِ هذا قومٌ يمرُقون من الدِّين"([5]).
وأمَّا الضاد والحرف المعتل فهو يدلُّ على صِياحٍ وجَلَبَة. من ذلك الضَّوَّة والضَّوْضَاة([6]): أصوات النّاس وجَلَبَتهم. يقال ضَوْضَوْا بلا همز.
(ضب) الضاد والباء أصلٌ واحدٌ يدلُّ عُظْمُه على الاجتماع. قال أبو زيد: أَضَبَّ القومُ إضباباً، إذا تكلّموا جميعاً. ثمّ يُحْمَل على هذا الأصلِ أكثرُ البابِ. من ذلك ضَبَّة الحديد، والجمع ضَبَّات. والضَّبّ: الغِلُّ في القلب. وقد أَضَبَّ على غِلٍّ في صدره، إذا جَمَعَه في صدرهِ. ومنه الضَّبَاب، وهو الذي كأنَّه غبارٌ يجتمع فيَستُر. وهذا يومٌ مُضِبٌّ. وضَبِبَ البلدُ: كثُر ضَبابه.
ومن الباب: التَّضَبُّب، وهو السِّمَن. والضَّبِيبة: سمنٌ ورُبٌّ([7]) يُجمع بينهما، يقال ضَبِّبُوا لصبيِّكم. والضبُّ من دوابِّ الأرضِ معروف، وسمِّي لتجمُّع خَلْقِهِ ولحْمِه؛ والجمع ضِباب: وربَّما شبِّه الطَّلْع به. قال:
أطَافَ بِفُحَّالٍ كأنَّ ضِبابَهُ *** بُطونُ الموالي يومَ عِيدٍ تَغَدَّتِ
يقول: طَلْعُها ضخمٌ كأنَّه ضِبابٌ ممتلئة. ثم شَبَّه تلك الضِّبابَ ببطونِ موالٍ تغدَّوْا فتضَلَّعُوا. ويقال: وقَعْنا في مَضَابَّ مُنْكَرة، أي قِطَعٍ من الأرض كثيرة  الضِّباب. والضُّبَاضِب: الرّجل *القصير السمين. فأمَّا قولهم: ضبَّ النّاقة، فهو مِثل ضَفَّها([8]) إِذا حَلَبَها بالكفّ جميعاً. قال الكسائيّ: فَطَرت النّاقةَ أفطرُها، إذا حلبتَها بطرف أصابعك. وضَبَبْتُها أَضُبُّها ضبّاً، إذا حَلَبْتَها بالكفِّ كلِّها. قال الفرَّاء: هذا هو الضَّفُّ. فأمَّا الضَّبُّ فأنْ تجعل إِبهامك على الخِلْف وأصابعَك على الإبهامِ والخِلْف معاً.
ومما شذَّ عن هذا الأصل قولُهم: ناقةٌ ضَبَّاءُ وبعيرٌ أضبُّ، وهو وجعٌ يأخذهما في الفِرْسِن([9]). فأمَّا قولُهم: ضَبّت لِثَتُه دماً، وضبَّت يدُهُ إذا سالت دماً، فليس من هذا الباب، إنّما هو مقلوب من بَضَّ([10])، وقد مرَّ.
(ضج) الضاد والجيم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على صِياحٍ بِضَجَر. من ذلك ضجَّ يضِجُّ ضجيجا، وضجَّ القوم ضِجَاجاً. قال أبو عبيد: أَضجَّ القوم إِضجاجاً، إذا جَلبُوا([11]) وصَاحُوا. فإِذا جزعوا من شيءٍ وغُلِبوا قيلَ ضَجُّوا. وقال: الضِّجَاج: المشاغَبة والمشارَّة. قال غيره، الضَّجُوج من الإِبل؛ التي تضجُّ إِذا حُلِبَت.
ومما شذَّ عن هذا الباب: الضَّجاج([12])، وهو خَرَز([13]).
(ضح) الضاد والحاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على رقَّةِ شيءٍ بعينه. من ذلك الضَّحضاح: الماء إلى الكَعبَين، سمِّي بذلك لرقّته. والضَّحضحة: تَرقرُقُ الشَّراب. ومنه الضِّحّ، وهو ضَوء الشَّمس إذا استمكَنَ من الأرض. وكان ابنُ الأعرابيِّ يقول:  هو لون الشَّمس. ويقولون: جاء فلانٌ بالضِّحِّ والرِّيح، يُراد به الكَثْرة، أي ما طلَعت عليه الشَّمس وما جَرَتْ عليه الرِّيح. قال: ولا يقال [الضِّيح([14])].
(ضخ) الضاد والخاء ليس بشيء. على أنَّهم يقولون: الضَّخّ: امتداد البَول. والمِضَخَّة: قَصَبةٌ يرمَى بها الماء فيمتدّ.
(ضد) الضاد والدال كلمتان متباينتان في القياس.
فالأولى: الضِّدّ ضِدّ الشيء. والمتضادّان: الشَّيئان لا يجوز اجتماعهما في وقتٍ واحد، كالليل والنَّهار.
والكلمةُ الأخرى الضَّدُّ،  وهو المَلْء، بفتح الضاد، يقال ضَدَّ القِربَة: ملأها، ضَدّاً.
(ضر) الضاد والراء ثلاثةُ أصول: الأوّل خلاف النَّفْع، والثاني: اجتماعُ الشَّيء، والثالث القوّة.
فالأوَّل الضَّرّ: ضدُّ النَّفْع. ويقال ضَرَّه يضُرُّه ضَرّاً. ثمَّ يحمل على هذا كلُّ ما جانَسَه أو قارَبَه. فالضُّرُّ: الهُزال. والضِّرّ: تزوُّج المرأة على ضَرَّة. يقال نكحَتْ فلانةُ على ضِرّ، أي على امرأةٍ كانت قَبْلَها. وقال الأصمعيّ: تزوّجَت المرأةُ على ضُرٍّ وضِرّ. قال: والإِضرار مثلُه، وهو رجلٌ مُضِرٌّ. والضَّرَّة: اسمٌ مشتقٌّ من الضَّرِّ، كأنَّها تضرُّ الأخرى كما تضرُّها تلك. واضطُرَّ فلانٌ إلى كذا، من الضرورة. ويقولون في الشِّعر "الضَّارُورة". قال ابنُ الدُّمينة:
أثيِبِي أخا ضارورةٍ أشفَقَ العِدَى *** عليه وقَلّت في الصديق مَعاذرُهْ([15])والضَّرِير: المُضَارَّة. وأكثر ما يُستعمَل في الغَيْرة؛ يقال ما أشدَّ ضريره عليها. وشُبِّه الحَجَرانِ للرَّحَى بالضَّرَّتينِ فقيل لهما الضَّرَّتانِ. والضَّرِير: الذي به ضَرَرٌ من ذَهاب عَيْنِه. أو ضَنَى جِسْمِه.
وأمّا الأصلُ الثاني فَضَرَّة الضَّرع: لَحْمتُه. قال أبو عُبيد: الضَّرَّة: التي لا تخلو من اللَّبن. وسمِّيت بذلك لاجتماعِها. وضَرَّةُ الإبهام : اللحم المجتمع تحتَها. ومن الباب: المُضِرّ: الذي له ضَرَّةٌ من مال، وهو من صِفَة المال الكثير. قال:
بِحَسْبِكَ في القومِ أن يَعلموا *** بأنَّكَ فيهم غَنِيٌّ مُضِرّْ([16])وأمّا الثالث فالضرير: قُوَّة النّفْس. ويقال: فلانٌ ذو ضرير على الشيء، إذا كان ذا صبرٍ عليه ومقاساة، في قول جرير:
* جُرأةً وضَرِيرا([17]) *
ويقال للفرس: أضرَّ على فأس اللِّجامِ، إذا أَزَم عليه.
(ضز) الضاد والزاء كلمةٌ واحدةٌ، وهي الضَّزز، وهو لُصوق الحنَك الأعلى بالأسفل؛ رجلٌ أَضَزُّ.
 ---------------------ـ
([1]) ديوان أبي ذؤيب 3 والمفضليات (2: 222)، واللسان (ضعع).
([2]) هذا اللفظ مما انفرد به في المجمل والمقاييس.
([3]) الرجز في اللسان (ضفف).
([4]) البيت للنابغة، كما أسلفت في حواشي (جول).
([5]) في اللسان: "وفي الحديث أن رجلاً أتى النبي صلى الله عليه وآله وسلم وهو يقسم الغنائم فقال لـه: اعدل فإنك لم تعدل. فقال: يخرج من ضئضئ هذا قوم يقرؤون القرآن لا يجاوز تراقيهم، يمرقون من الدين كما يمرق السهم من الرمية".
([6]) والضوضاء، بالهمز أيضاً.
([7]) في الأصل: "وربما"، تحريف. وفي المجمل: "والضبيبة: السمن والرب يجمع بينهما ويؤكل".
([8]) في الأصل: "ضبها" صوابه في المجمل.
([9]) في الأصل: " الفرس"، صوابه في المجمل.
([10]) في الأصل: "بضن".
([11]) يقال جلب، وأجلب، بالتشديد.
([12]) ضبطه في القاموس كسحاب، وفي المجمل بتشديد الجيم. وهذا اللفظ لم يرد في اللسان.
([13]) في القاموس: "خرزة".
([14]) التكملة من المجمل.
([15]) في الأصل: "أتتني"، صوابه في اللسان (ضرر) حيث ورد البيت بدون نسبة. ولم أجد البيت في ديوان ابن الدمينة.
([16]) البيت للأشعر الرقبان الأسدي، جاهلي، يهجو ابن عمه رضوان. اللسان (ضرر).
([17]) قطعة من بيت له في ديوانه 290 واللسان (ضرر). وهو بتمامه:
من كل جرشعة الهواجر زادها  *** بعد المفاوز جرأة وضريرا

ـ

##### Türkçe

(İkizlenmişte **الضاد** babı [ve mutâbık])

(**ضع**) İkizlenmişte **الضاد** ve **العين** tek bir sahih asıldır; boyun eğişe ve zayıflığa delâlet eder. **تضعضعَ** denir; zelil olup boyun eğdiği zaman. Ebû Züeyb dedi ki:
Ve benim şâmitlere karşı metânetim, onlara gösteririm *** ki ben zamanın musibetine karşı **لا أتضعضعُ**([1])
Ve her zayıf, **ضَعْضَاعٌ**dır; görüş ve kuvvet sahibi değilse.

(**ضغ**) **الضاد** ve **الغين** bir şey değildir; ondan dallandırılan yahut üzerine kıyas edilen bir asıl da değildir; lâkin onlar derler ki: **الضَّغْضَغة**: kurdun eti yemesinin taklididir. Halîl dedi ki: **الضَّغْضَغة**: **الدَّ‌رداء**’yı çiğneme. Ve derler: **الضَّغَّاغة**([2]): ahmak. Ve **الضغيغة**: ince hamur. Ve **ضغيغٍ** bir yaşayışta ikamet ettiler; yani bereketli. Ve bunun hepsi bir şey değildir, anılmış olsa da.

(**ضف**) **الضاد** ve **الفاء** iki şeye delâlet eden sahih bir asıldır: birincisi toplanma, diğeri azlık ve zayıflık.

[Birinciye gelince o **الضَّفف**’tir], o da insanların bir şey üzerinde toplanmasıdır. Ve **ماء مضفوف** denir; insanlar onun üzerine çok olduğu zaman. Ve **طعامٌ مضفوف**. Hadiste: “Onun, aleyhisselâm, ekmek ve etten ancak **على ضَفَف** üzere doyduğu” (vardır). Bununla, yemeğin üzerinde ellerin çokluğu kastedilir. Ve su hakkında dedi ki:
**لا يَسْتَقِي في النَّزَحِ المضفوفِ** *** **إلاَّ مُدَارَاتُ الغُروبِ الجُوفِ**([3])
Ve nehrin iki yanı: **ضَفَّتَاهُ**; onun üzerinde birleşmelerinden dolayı. Halîl dedi ki: **ناقةٌ ضَفوفٌ**; yani sütü çok, ancak **ضَفَّاً** olarak sağılır. Ve **الضَّفُّ**: bütün avuçla sağmadır.

Diğerine gelince, onların sözü: “Falanın görüşünde **ضَفَفٌ** vardır”; yani zayıflık. Ve onu **على ضَفَفٍ** üzere karşıladım; yani acele (hâlinde), onda sağlamca yerleşemedim.

(**ضك**) **الضاد** ve **الكاف** içinde iki kelime bulunan sahih bir asılcık: **امرأةٌ ضكضاكة** ve **رجل ضكْضاكٌ**; bununla kısalık ve etin dolgunlaşması kastedilir. Diğer kelime: **الضَّكْضَكة** yürüyüşün süratidir.

(**ضل**) **الضاد** ve **اللام** tek bir mânaya delâlet eden sahih bir asıldır; o da şeyin kaybolması ve hakkı olmayan yerde gitmesidir. **ضَلَّ يَضِلّ** ve **يَضَلّ** denir; iki lugat. Ve kasttan sapan her zâlim **ضالٌّ**dır. Ve **الضَّلاَل** ile **الضَّلالَة** aynı mânadadır. Ve **رجلٌ ضِلِّيل** ve **مُضلَّل**; eğer sapıklık ve bâtıl sahibi ise. Ve sapıklığın aslının, zikrettiğimiz şey olduğuna delâlet eden şeylerden: “**أُضِلّ الميّتُ**” demeleridir; defnedildiği zaman. Ve bu, sanki kaybolmuş bir şey gibidir. Ve derler: “**ضَلَّ اللَّبَنُ في الماءِ**”, sonra “**استُهْلِكَ**” derler. Ve **أُضِلَّ الميّت** hakkında dedi ki:
**وآبَ مُضِلُّوهُ بعينٍ جَلِيَّةٍ** *** **وغودِرَ بالجَوْلان حَزمٌ ونائلُ**([4])
İbnü’s-Sikkît dedi ki: “**أَضلَلْتُ بعيري**” denir; senden gittiği zaman. Ve “mescidi ve evi **ضللت**”; onlara yol bulamadığın zaman. Ve yol bulunamayan her mukim şey böyledir. Ve “**أرضٌ مَضِلّة** ve **مَضَلّة**” denir. Ve “**وادي تُضَُـلِّلَ**”e düştüler; bir **مَضَِلَّة**ye düştükleri zaman.

(**ضم**) **الضاد** ve **الميم** iki şey arasında bir uygunluğa delâlet eden tek bir asıldır. “Şeyi şeye **ضَمَمت**; ben onu **أضُمُّه** **ضمّاً**” denir. Ve bu, atlardan bir **إِضْمامةٌ**dır; yani bir topluluk. Ve “**فرسٌ سَبّاق الأضاميم**”; yani toplulukların (içinde) yarışçı. Ve kitaplardan bir **إِضمامةٌ**; **إِضْبارة** gibi.

Babdan: **أسدٌ ضَمْضَم** ve **ضُماضِمٌ**: her şeyi toplar.

(**ضن**) **الضاد** ve **النون** bir şeyde cimriliğe delâlet eden sahih bir asıldır. “Şeyde **ضَنِنْتُ**; onunla **أَضَنُّ** **ضَنّاً** ve **ضَنانةً**” denir; ve **رجلٌ ضَنين**. Ve bu, **عِلْقُ مَضَنَّةٍ** ve **مَضِنّة**dir; eğer nefis olup onunla cimrilik edilirse. Ve “Falan, kardeşlerim arasında benim **ضِنِّي**mdir”; eğer cimrilik edilen nefis (şey) ise. Ve bazen **ضَنَنْتُ** (nûn’u fetha ile) dediler.

(**ضأ**) **الضاد** ve hemze sahih bir kelimedir; o da **الضِّئْضئُ**dür ve o asıldır. Hadiste: “Bu(nun) **ضِئْضِئِ**’inden, dinden çıkan bir kavim çıkar”([5]).

**الضاد** ve illetli harf ise, bir bağırışa ve gürültüye delâlet eder. Ondan: **الضَّوَّة** ve **الضَّوْضَاة**([6]): insanların sesleri ve gürültüleri. “**ضَوْضَوْا**” hemzesiz denir.

(**ضب**) **الضاد** ve **الباء** büyüğü toplanmaya delâlet eden tek bir asıldır. Ebû Zeyd dedi ki: “Kavim **أَضَبَّ** etti **إضباباً**”; hep birlikte konuştukları zaman. Sonra bu asıl üzerine babın çoğu taşınır. Ondan: **ضَبَّة الحديد**; çoğulu **ضَبَّات**. Ve **الضَّبّ**: kalpteki kin. Ve göğsünde bir kin üzerine **أَضَبَّ** etti; onu göğsünde topladığı zaman. Ondan **الضَّبَاب**; o, sanki toplanıp örten bir toz gibidir. Ve bu, **يومٌ مُضِبٌّ**dür. Ve belde **ضَبِبَ**; sisi çok olduğu zaman.

Babdan: **التَّضَبُّب**; o semizliktir. Ve **الضَّبِيبة**: bir yağ ve bir pekmez([7]) ki ikisi bir araya toplanır; “çocuğunuza **ضَبِّبُوا**” denir. Ve yer hayvanlarından **الضبُّ** mâruftur; yaratılışının ve etinin toplanması sebebiyle böyle adlandırıldı; çoğulu **ضِباب**. Ve bazen **الطَّلْع** ona benzetildi. Dedi ki:
**أطَافَ بِفُحَّالٍ كأنَّ ضِبابَهُ** *** **بُطونُ الموالي يومَ عِيدٍ تَغَدَّتِ**
Der ki: onun **طَلْع**’ı iri; sanki dolu **ضِباب** gibidir. Sonra o **ضِباب**’ı, öğle yemeği yiyip tıka basa doyan mevlâların karınlarına benzetti. Ve “**مَضَابَّ مُنْكَرة**”ye düştük derler; yani **الضِّباب**’ı çok olan yer parçaları. Ve **الضُّبَاضِب**: kısa, şişman adam. “**ضبَّ النّاقة**” sözlerine gelince, o, **ضَفَّها** gibidir([8]); onu bütün avuçla sağdığı zaman. Kisâî dedi ki: “Deveyi **فَطَرت** ederim, **أفطرُها**”; parmak uçlarınla sağdığın zaman. Ve “Onu **ضَبَبْتُها أَضُبُّها ضبّاً**”; bütün avuçla sağdığın zaman. Ferrâ dedi ki: bu, **الضَّفُّ**tur. **الضَّبُّ** ise, başparmağını memenin üzerine koyman ve parmaklarını başparmak ve meme üzerine birlikte koymandır.

Bu asıldan şâz olan şeylerden: “**ناقةٌ ضَبَّاءُ** ve **بعيرٌ أضبُّ**”; bu, ikisini de **الفِرْسِن**’de([9]) tutan bir ağrıdır. “**ضَبّت لِثَتُه دماً**” ve “eli **ضبَّت**”; kan aktığı zaman, bu babdan değildir; ancak **بَضَّ**’dan([10]) kalbedilmiştir; geçmişti.

(**ضج**) **الضاد** ve **الجيم** bıkkınlıkla bir bağırışa delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan: **ضجَّ يضِجُّ ضجيجا**, ve kavim **ضجَّ** etti **ضِجَاجاً**. Ebû Ubeyd dedi ki: “Kavim **أَضجَّ** etti **إِضجاجاً**”; gürültü çıkarıp([11]) bağırdıkları zaman. Bir şeyden sızlanıp yenildiklerinde “**ضَجُّوا**” denir. Ve dedi ki: **الضِّجَاج**: sataşma ve çekişmedir. Başkası dedi ki: develerden **الضَّجُوج**; sağıldığı zaman bağıran.

Bu babdan şâz olan şeylerden: **الضَّجاج**([12]); o, bir boncuktur([13]).

(**ضح**) **الضاد** ve **الحاء** bizzat bir şeyin inceliğine delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan: **الضَّحضاح**: topuklara kadar su; inceliğinden dolayı böyle adlandırıldı. Ve **الضَّحضحة**: içeceğin dalgalanıp parıldaması. Ondan **الضِّحّ**: güneş ışığı; yerden iyice yerleştiği zaman. İbnü’l-A‘râbî derdi ki: o, güneşin rengidir. Ve derler: “Falan, **بالضِّحِّ والرِّيح** ile geldi”; bununla çokluk kastedilir; yani güneşin doğduğu ve rüzgârın estiği (her şey). Dedi ki: **[الضِّيح]**([14]) denmez.

(**ضخ**) **الضاد** ve **الخاء** bir şey değildir. Şu var ki onlar derler: **الضَّخّ**: idrarın uzaması. Ve **المِضَخَّة**: su atılan bir kamış; böylece uzar.

(**ضد**) **الضاد** ve **الدال** kıyasta birbirinden ayrı iki kelimedir.

Birincisi: **الضِّدّ** şeyin zıddıdır. Ve **المتضادّان**: bir vakitte bir araya gelmeleri câiz olmayan iki şey; gece ve gündüz gibi.

Diğer kelime **الضَّدُّ**dür; o, doludur; **الضاد**’ın fethasıyla. “Tulum’u **ضَدَّ** etti”; onu doldurdu, **ضَدّاً**.

(**ضر**) **الضاد** ve **الراء** üç asıldır: birincisi faydanın zıddı, ikincisi şeyin toplanması, üçüncüsü kuvvet.

Birincisi **الضَّرّ**: faydanın zıddı. “Ona **ضَرَّه**; ona **يَضُرُّه** **ضَرّاً**” denir. Sonra bunun üzerine, ona benzeyen yahut ona yaklaşan her şey taşınır. Böylece **الضُّرُّ**: zayıflık. Ve **الضِّرّ**: kadının bir **ضَرَّة** üzerine evlenmesi. “Falan kadın **على ضِرّ** üzere nikâhlandı”; yani ondan önce olan bir kadın üzerine. Asma‘î dedi ki: kadın **على ضُرٍّ** ve **ضِرّ** üzere evlendi. Dedi ki: **الإِضرار** da onun gibidir; ve o, **رجلٌ مُضِرٌّ**dür. Ve **الضَّرَّة**: **الضَّرِّ**den türemiş bir isimdir; sanki o, ötekine zarar verir, o da ona zarar verdiği gibi. Ve falan, zaruretten, şuna **اضطُرَّ** oldu. Ve şiirde “**الضَّارُورة**” derler. İbnü’d-Dümeyne dedi ki:
**أثيِبِي أخا ضارورةٍ أشفَقَ العِدَى** *** **عليه وقَلّت في الصديق مَعاذرُهْ**([15])
Ve **الضَّرِير**: **المُضَارَّة**. En çok kıskançlıkta kullanılır; “ona karşı **ضريره** ne şiddetlidir” denir. Ve değirmenin iki taşına **الضَّرَّتينِ** benzetildi de onlara **الضَّرَّتانِ** denildi. Ve **الضَّرِير**: gözünün gitmesinden yahut bedeninin zayıflamasından bir zarar bulunan kimsedir.

İkinci asla gelince: **ضَرَّة الضَّرع**: onun etidir. Ebû Ubeyd dedi ki: **الضَّرَّة**: sütten boş kalmayan (kısım). Toplanmasından dolayı böyle adlandırıldı. Ve **ضَرَّةُ الإبهام**: onun altındaki toplanmış et. Babdan: **المُضِرّ**: maldan bir **ضَرَّة**si olan; bu, çok malın sıfatındandır. Dedi ki:
**بِحَسْبِكَ في القومِ أن يَعلموا** *** **بأنَّكَ فيهم غَنِيٌّ مُضِرّْ**([16])

Üçüncüye gelince: **الضرير**: nefsin kuvveti. Ve “Falan, şey üzerinde **ذو ضرير**dir”; eğer onun üzerinde sabır ve katlanma sahibi ise; Cerîr’in sözü üzere:
**جُرأةً وضَرِيرا**([17])
Ve ata: “**أضرَّ** dizginin demirine karşı” denir; onu sıktığı zaman.

(**ضز**) **الضاد** ve **الزاء** tek bir kelimedir; o da **الضَّزز**dir; üst damağın alt (damağa) yapışmasıdır; **رجلٌ أَضَزُّ**.

---------------------ـ
([1]) Ebû Züeyb divanı 3 ve el-Mufaddaliyât (2: 222), ve Lisân (**ضعع**).
([2]) Bu lafız, el-Mücmel ve el-Makâyîs’te onunla tek kalmıştır.
([3]) Recez, Lisân (**ضفف**)’te.
([4]) Beyit Nâbiga’nındır; daha önce (جول) haşiyelerinde geçtiği gibi.
([5]) Lisân’da: “Ve hadiste: bir adam Peygamber’e -Allah’ın salâtı ve âlihi üzerine olsun- ganimetleri taksim ederken geldi de ona dedi ki: adaletli ol, çünkü adaletli olmadın. O da dedi ki: bunun **ضئضئ**’inden bir kavim çıkar; Kur’an okurlar, köprücük kemiklerini geçmez; okun avdan çıktığı gibi dinden çıkarlar.”
([6]) Ve **الضوضاء**; hemze ile de.
([7]) Asılda: “وربما”; tahrif. Mücmel’de: “**والضبيبة: السمن والرب يجمع بينهما ويؤكل**”.
([8]) Asılda: “**ضبها**”; doğrusu Mücmel’dedir.
([9]) Asılda: “**الفرس**”; doğrusu Mücmel’dedir.
([10]) Asılda: “**بضن**”.
([11]) **جلب** ve **أجلب** denir; şeddeli olarak.
([12]) Kâmûs’ta **كسحاب** gibi ضبط edilmiştir; Mücmel’de **الجيم**’in şeddelenmesiyle. Bu lafız Lisân’da gelmemiştir.
([13]) Kâmûs’ta: “**خرزة**”.
([14]) Mücmel’den ikmâldir.
([15]) Asılda: “**أتتني**”; doğrusu Lisân (**ضرر**)’dedir; orada beyit nisbesiz olarak gelmiştir. Beyti İbnü’d-Dümeyne divanında bulmadım.
([16]) Beyit, câhiliye şairi el-Eş‘ar er-Rukbân el-Esedî’nindir; amcaoğlu Rıdvân’ı hicveder. Lisân (**ضرر**).
([17]) Divanında 290 ve Lisân (**ضرر**)’de bir beytin parçasıdır. Tamamı:
**من كل جرشعة الهواجر زادها**  *** **بعد المفاوز جرأة وضريرا**
ـ

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَفَّهُ
1 ضَفَّهُ ذ , (O, K,) aor. ضَفُ٣َ , inf. n. ضَفٌّ, (O,) He collected it together. (O; K,) ― -b2- And ضَفَّ, [app. for ضَفَّ أَصَابِعَهُ,] (Fr, O, K;) aor. and inf. n. as above, (Fr, O,) said of one warming himself, He closed his fingers together and put them near to the fire. (Fr, O, K.) ― -b3- And ضَفَّ النَّاقَةَ, (S, O, K,) aor. and inf. n. as above, (TA,) He milked the camel with the whole hand; (S, O, K, TA;) because of the largeness of the dug; mentioned by Az, on the authority of Ks; (TA;) a dial. var. of ضَبَّهَا: (S, O:) or, accord. to Fr, the doing thus is termed الضَّفُّ; but الضَّبُّ signifies “ the putting one's thumb upon the teat and then turning his fingers over the thumb and the teat together: ” or, as is said on other authority, الضَّفُّ signifies the clasping the two teats together with the hand when milking: [but this is also said to be the meaning of الضَّبُّ:] or, as Lh says, the grasping the teat with all one's fingers. (TA.) -A2- ضَفَّ القَوْمُ عَلَى الطَّعَامِ, or المَآءِ, [aor. app. ضَفِ٣َ or ضَفَ٣َ , or both,] inf. n. ضَفٌّ and ضَفَفٌ, [see the latter of these below,] The people, or party, pushed, pressed, crowded, or thronged, together upon the food, or the water. (TK.) [See also what next follows.]

تضافّوا عَلَيْهِ
6 تضافّوا عَلَيْهِ ذ They multiplied, or became numerous, (S, O, K,) and collected themselves together, (O, K,) [and, accord. to an explanation of the part. n., by Lh, pushed, pressed, crowded, or thronged, together,] upon it, or at it; namely water, (S, O, K,) &c.; (O, K;) like تصافّوا. (TA.) ― -b2- And تضافوا signifies also, accord. to the O and K, خَفَّتْ أَحْوَالُهُمْ; but correctly, as in the “ Nawلdir ” of AZ, أَمْوَالُهُمْ [i. e. Their possessions became scanty]. (TA.)

ضَفٌّ
ضَفٌّ ذ Narrow, or strait, and hard: so in the phrase رَجُلٌ ضَفُّ الحَالِ [A man whose state, or condition, is narrow, or strait, and hard]: (AZ, S, O, K: *) and one says also الحَالِ ↓ رجل ضَفَفُ and قَوْمٌ ضَفَفُوا الحَالِ; but idghلm is more proper. (Sb, TA.) -A2- شَاةٌ ضَفَّةُ الشُّخْبِ A ewe, or goat, whose stream of milk from the udder is wide. (AA, O, L, K.)

ضُفٌّ
ضُفٌّ ذ A little thing resembling the tick, of the colour of ashes and dust, the sting, or bite, of which causes the skin to break forth with the eruption termed شَرًى [q. v.]: (Aboo-Mلlik, O, K:) pl. ضِفَفَةٌ, like قِرَدَةٌ. (K.)

ضَفَّةٌ
ضَفَّةٌ ذ A single act of pushing, pressing, crowding, or thronging, together upon water. (S, O, K. [See ضَفَفٌ]) ― -b2- دَخَلْتُ فِى ضَفَّةِ القَوْمِ and ↓ ضَفْضَفَتِهِمْ (O, K *) are phrases mentioned by As (O, TA) and Lth (TA) as meaning I entered among the company, or collective body, of the people, or party. (O, K. *) ― -b3- And ضَفَّةٌ signifies also The first دُفْعَة [i. e. rush, or quantity that pours forth at once or that is poured forth at once], or دَفْعَة [i. e. single act of pouring], (accord. to different copies of the K,) of water. (K.) -A2- See also the next paragraph, in five places.

ضِفَّةٌ
ضِفَّةٌ ذ (T, S, O, Mgh, Msb, K) and ↓ ضَفَّةٌ (T, O, Mgh, Msb, K) The side of a river (T, S, O, Mgh, Msb, K) and of a well: (Msb:) ضِفَّتَاهُ signifying its (a river's) two sides: (S:) and الوَادِى ↓ ضَفَّتَا, or الحَيْزُومِ, and ضِفَّتَاهُ, the two sides of the valley, or of the حيزوم [i. e. breast, or chest, &c.]: (IAar, K:) and البَحْرِ ↓ ضَفَّةُ [or ضِفَّتُهُ] the shore of the sea: (K:) and the dual of ↓ ضَفَّةٌ [or ضِفَّةٌ?] occurs in a saying of 'Alee metaphorically used as meaning (assumed tropical:) the two sides of the eyelids: (TA:) the pl. of ضِفَّةٌ is ضِفَفٌ, (Msb,) or ضِفَاف; (TA;) and that of ↓ ضَفَّةٌ is ضَفَّاتٌ. (Msb.)

ضَفَفٌ
ضَفَفٌ ذ The pushing, pressing, crowding, or thronging, together, of people, at, or upon, water [to drink thereof or to water their beasts]. (S, O, K. [See also 1, last explanation.]) And Numerousness of the persons composing a family, or household. (S, O, K:) or, accord. to Lh, visitors and friends that come time after time; and one's household, or family: or, as some say, i. q. حَشَمٌ [i. e. one's dependents, &c.]. (TA.) And The taking of food with other people: (S, O, K: *) thus in a trad. in which it is said of the Prophet, مَا شَبِعَ مِنْ خُبْزٍ وَلَحْمٍ اـِلَّا عَلَى ضَفَفٍ [He did not satiate himself with the eating of bread and flesh-meat except in a case of taking thereof with others], as expl. by a man of the desert in answer to a question put to him by Mلlik Ibn-Deenلr: (S, O: but in the latter, لَمْ يَشْبَعْ:) or the case of the eaters' being too many for the food: (Th, O, K:) [or,] accord. to Kh, (S, O,) numerousness of the hands upon the food: (S, O, Msb:) [or,] accord. to As, the case of the property's being little, and the devourers thereof many. (S, O.) [See also حَفَفٌ.] Accord. to AZ, (S, O,) Straitness, and hardness, or hardship: (S, O, Msb:) accord. to Fr, (S, O,) want. (S, O, Msb, K.) [See two exs. voce حَفَفٌ.] Also Weakness. (Fr, O, K.) And Haste (Fr, S, O, Msb) in an affair: (Msb:) so in the saying, لَقِيتُهُ عَلَى ضَفَفٍ [I met him, or found him, in a state of haste]. (Fr, S, O.) And A quantity less than will fill the measure, and less than anything that is filled. (Sh, O, K.) And Food, or the eating, less than satiates. (TA.) -A2- See also ضَفٌّ.

ضفاف
ضفاف ذ [thus written without any syll. sign] The quality denoted by the epithet ضَفُوفٌ applied to a she-camel or a ewe or goat. (TA.)

ضَفُوفٌ
ضَفُوفٌ ذ Having much milk, not to be milked save with the whole hand; (O, K; *) applied to a camel, (O, K,) and to a ewe or goat: so in a verse cited voce صُوفٌ, as some relate it; but as others relate it, the word is صَفُوف, with ص. (TA.) ― -b2- And [hence, app.,] عَيْنٌ ضَفُوفٌ (assumed tropical:) A source abounding with water. (TA.)

فُلَانٌ مِنْ لَفِيفِنَا وَضَفِيفِنَا
فُلَانٌ مِنْ لَفِيفِنَا وَضَفِيفِنَا ذ , (O, TA,) in the K هُوَ مِنْ ضَفِيفِنَا وَلَفِيفِنَا, but the former is the right order, (TA,) a saying mentioned by Aboo-Sa'eed, (O, TA,) means Such a one is of those whom we associate with us, and those whom we congregate with us, when events befall us. (O, K, * TA.)

ضَفَافَةٌ
ضَفَافَةٌ ذ , (O, K,) without teshdeed, (O,) like سَحَابَةٌ, (K,) Devoid of intellect, or intelligence. (O, K.)

ضَفْضَفَةٌ
ضَفْضَفَةٌ ذ : see ضَفَّةٌ.

مَآءٌ مَضْفُوفٌ
مَآءٌ مَضْفُوفٌ ذ A water that is thronged [so that it has become little in quantity]; (S, O, K;) like مَشْفُوهٌ; (S, O;) to which many men and cattle have come: (Lh, TA:) occurring in a verse cited voce مُدَارَةٌ, in art. دور: (S, O, TA:) in that verse, Aboo-' Amr Esh-Sheybلnee, instead of المَضْفُوف, read المَظْفُوف; which means [the same, (K in art. ظف,) or] “ occupied. ” (IB, TA.) ― -b2- [Hence,] رَجُلٌ مَضْفُوفٌ, (tropical:) A man exhausted of what he possessed [in consequence of much begging]; like مَثْمُودٌ: (S, O, TA:) [see also مَشْفُوهٌ:] some say مَضْفُوفٌ عَلَيْهِ. (TA.)

##### Türkçe

**ضَفَّهُ**
1 **ضَفَّهُ** ذ , (O, K,) muzâri‘ı **ضَفُ٣َ** , mastar ismi **ضَفٌّ**, (O,) O, onu bir araya topladı. (O; K,) ― -b2- Ve **ضَفَّ**, [görünüşe göre **ضَفَّ أَصَابِعَهُ** yerine,] (Fr, O, K;) muzâri‘ı ve mastar ismi yukarıdaki gibi, (Fr, O,) kendini ısıtan kimse hakkında söylenir: O, parmaklarını birbirine kapattı ve onları ateşe yaklaştırdı. (Fr, O, K.) ― -b3- Ve **ضَفَّ النَّاقَةَ**, (S, O, K,) muzâri‘ı ve mastar ismi yukarıdaki gibi, (TA,) O, deveyi bütün el ile sağdı; (S, O, K, TA;) meme ucunun büyüklüğünden dolayı; Ks’den rivayetle Az tarafından zikredilmiştir; (TA;) **ضَبَّهَا**’nın bir lehçe varyantıdır: (S, O:) yahut Fr’ye göre, böyle yapmaya **الضَّفُّ** denir; fakat **الضَّبُّ** “başparmağını meme ucunun üzerine koymak, sonra parmaklarını başparmağın ve meme ucunun üzerine birlikte çevirmek” demektir: yahut başka bir rivayete göre, **الضَّفُّ** sağarken iki meme ucunu el ile birbirine kenetlemek demektir: [fakat bunun **الضَّبُّ**’ün manası olduğu da söylenir:] yahut Lh’nin dediği gibi, meme ucunu bütün parmaklarıyla kavramaktır. (TA.) -A2- **ضَفَّ القَوْمُ عَلَى الطَّعَامِ**, yahut **المَآءِ**, [muzâri‘ı görünüşe göre **ضَفِ٣َ** veya **ضَفَ٣َ**, yahut ikisi de,] mastar ismi **ضَفٌّ** ve **ضَفَفٌ**, [bunların ikincisine aşağıda bak,] Kavim, yahut topluluk, yemeğin yahut suyun üzerine birbirine doğru itişti, sıkıştı, kalabalıklaştı, yahut üşüştü. (TK.) [Ayrıca hemen ardından gelen şeye de bak.]

**تضافّوا عَلَيْهِ**
6 **تضافّوا عَلَيْهِ** ذ Onlar çoğaldılar, yahut çok oldular, (S, O, K,) ve kendilerini bir araya topladılar, (O, K,) [ve ism-i fâilin Lh tarafından yapılan bir açıklamasına göre, birbirine doğru itiştiler, sıkıştılar, kalabalıklaştılar, yahut üşüştüler,] onun üzerine, yahut ona; yani suya, (S, O, K,) vb.; (O, K;) **تصافّوا** gibi. (TA.) ― -b2- Ve **تضافوا** ayrıca O ve K’ye göre **خَفَّتْ أَحْوَالُهُمْ** demektir; fakat doğru olan, AZ’nin “**Nawلdir**”inde olduğu üzere, **أَمْوَالُهُمْ** [yani: Malları azaldı]. (TA.)

**ضَفٌّ**
**ضَفٌّ** ذ Dar, yahut sıkı, ve zor: **رَجُلٌ ضَفُّ الحَالِ** ibaresinde böyledir [Hâli, yahut durumu dar, yahut sıkı, ve zor olan bir adam]: (AZ, S, O, K: *) ve ayrıca **الحَالِ ↓ رجل ضَفَفُ** ve **قَوْمٌ ضَفَفُوا الحَالِ** da denir; fakat idğâm daha uygundur. (Sb, TA.) -A2- **شَاةٌ ضَفَّةُ الشُّخْبِ** Memeden süt akışı geniş olan bir koyun, yahut keçi. (AA, O, L, K.)

**ضُفٌّ**
**ضُفٌّ** ذ Kene benzeri, kül ve toz renginde küçük bir şey; sokması, yahut ısırması, derinin **شَرًى** denilen döküntü ile kabarmasına sebep olur [bk.]: (Aboo-Mلlik, O, K:) çoğulu **ضِفَفَةٌ**, **قِرَدَةٌ** gibi. (K.)

**ضَفَّةٌ**
**ضَفَّةٌ** ذ Su üzerine bir araya doğru itişmenin, sıkışmanın, kalabalıklaşmanın, yahut üşüşmenin tek bir defası. (S, O, K. [**ضَفَفٌ**’e bak]) ― -b2- **دَخَلْتُ فِى ضَفَّةِ القَوْمِ** ve ↓ **ضَفْضَفَتِهِمْ** (O, K *) As (O, TA) ve Lth (TA) tarafından “Ben, kavmin yahut topluluğun cemaatinin, yahut toplu gövdesinin arasına girdim” manasında zikredilen ibarelerdir. (O, K. *) ― -b3- Ve **ضَفَّةٌ** ayrıca Suyun ilk **دُفْعَة**’si [yani bir anda fışkıran yahut bir anda dökülen hamle, yahut miktar], yahut **دَفْعَة**’si [yani tek bir dökme fiili], (K’nin farklı nüshalarına göre) demektir. (K.) -A2- Ayrıca bir sonraki paragrafa, beş yerde, bak.

**ضِفَّةٌ**
**ضِفَّةٌ** ذ (T, S, O, Mgh, Msb, K) ve ↓ **ضَفَّةٌ** (T, O, Mgh, Msb, K) Nehrin kenarı (T, S, O, Mgh, Msb, K) ve kuyunun kenarı: (Msb:) **ضِفَّتَاهُ** onun (nehrin) iki kenarı demektir: (S:) ve الوَادِى ↓ **ضَفَّتَا**, yahut الحَيْزُومِ, ve **ضِفَّتَاهُ**, vadinin yahut **حيزوم**’un [yani göğüs, yahut göğüs kafesi, vb.] iki yanı: (IAar, K:) ve البَحْرِ ↓ **ضَفَّةُ** [yahut **ضِفَّتُهُ**] denizin sahili: (K:) ve ↓ **ضَفَّةٌ**’nin ikili şekli [yahut **ضِفَّةٌ**?] ‘Alee’nin bir sözünde, mecazen kullanılmış olarak (farzedilen mecaz:) göz kapaklarının iki yanı manasında vârid olmuştur: (TA:) **ضِفَّةٌ**’nin çoğulu **ضِفَفٌ**’dür, (Msb,) yahut **ضِفَاف**; (TA;) ve ↓ **ضَفَّةٌ**’nin çoğulu **ضَفَّاتٌ**’tır. (Msb.)

**ضَفَفٌ**
**ضَفَفٌ** ذ İnsanların, su yanında yahut su üzerine [ondan içmek yahut hayvanlarını sulamak için], birbirine doğru itişmesi, sıkışması, kalabalıklaşması, yahut üşüşmesi. (S, O, K. [Ayrıca 1’in son açıklamasına da bak.]) Ve Bir aileyi, yahut hâne halkını oluşturan kişilerin çokluğu. (S, O, K:) yahut Lh’ye göre, tekrar tekrar gelen ziyaretçiler ve dostlar; ve kişinin hâne halkı, yahut ailesi: yahut bazılarının dediği gibi, **حَشَمٌ** ile aynı manadadır [yani kişinin tâbileri, vb.]. (TA.) Ve Başkalarıyla birlikte yemek yeme: (S, O, K: *) nitekim bir hadiste, Peygamber hakkında şöyle denir: **مَا شَبِعَ مِنْ خُبْزٍ وَلَحْمٍ اـِلَّا عَلَى ضَفَفٍ** [O, ekmek ve et yemekten, ancak başkalarıyla birlikte yeme hâlinde doydu]; Mلlik Ibn-Deenلr’ın kendisine sorduğu bir soruya cevap olarak bir bedevî tarafından açıklandığı üzere: (S, O: fakat ikincisinde, **لَمْ يَشْبَعْ**:) yahut yiyenlerin yiyeceğe göre fazla olması hâli: (Th, O, K:) [yahut,] Kh’ye göre, (S, O,) yemeğin üzerinde ellerin çokluğu: (S, O, Msb:) [yahut,] As’a göre, malın az, onu yiyip tüketenlerin çok olması hâli. (S, O.) [Ayrıca **حَفَفٌ**’e de bak.] AZ’ye göre, (S, O,) darlık ve zorluk, yahut meşakkat: (S, O, Msb:) Fr’ye göre, (S, O,) ihtiyaç. (S, O, Msb, K.) [**حَفَفٌ** maddesinde iki örneğe bak.] Ayrıca Zayıflık. (Fr, O, K.) Ve Bir işte acele. (Fr, S, O, Msb) (Msb:) nitekim şu sözde: **لَقِيتُهُ عَلَى ضَفَفٍ** [Onu acele hâlinde karşıladım, yahut buldum]. (Fr, S, O.) Ve Ölçeği doldurmayacak, ve doldurulan herhangi bir şeyden daha az olan bir miktar. (Sh, O, K.) Ve Doyurmayan yiyecek, yahut yeme. (TA.) -A2- Ayrıca **ضَفٌّ**’e bak.

**ضفاف**
**ضفاف** ذ [böyle, herhangi bir hareke işareti olmaksızın yazılmıştır] Dişi deveye yahut koyun ya da keçiye uygulanan **ضَفُوفٌ** sıfatının delâlet ettiği nitelik. (TA.)

**ضَفُوفٌ**
**ضَفُوفٌ** ذ Sütü çok olan, ancak bütün el ile sağılabilen; (O, K; *) deveye, (O, K,) ve koyun ya da keçiye uygulanır: **صُوفٌ** maddesinde zikredilen bir beyitte böyledir, bazıları onu böyle rivayet eder; fakat başkaları rivayet ederken kelimeyi ص ile, **صَفُوف** yapar. (TA.) ― -b2- Ve [bundan dolayı, görünüşe göre,] **عَيْنٌ ضَفُوفٌ** (farzedilen mecaz:) Suyu bol bir kaynak. (TA.)

**فُلَانٌ مِنْ لَفِيفِنَا وَضَفِيفِنَا**
**فُلَانٌ مِنْ لَفِيفِنَا وَضَفِيفِنَا** ذ , (O, TA,) K’de **هُوَ مِنْ ضَفِيفِنَا وَلَفِيفِنَا**; fakat doğru sıralama birincisidir, (TA,) Aboo-Sa‘eed tarafından zikredilen bir sözdür, (O, TA,) şu manaya gelir: Böyle biri, olaylar başımıza geldiğinde, kendileriyle ünsiyet ettiğimiz kimselerdendir ve kendileriyle bir araya toplandığımız kimselerdendir. (O, K, * TA.)

**ضَفَافَةٌ**
**ضَفَافَةٌ** ذ , (O, K,) teşdîdsiz, (O,) **سَحَابَةٌ** gibi, (K,) Akıldan, yahut zekâdan yoksun. (O, K.)

**ضَفْضَفَةٌ**
**ضَفْضَفَةٌ** ذ : **ضَفَّةٌ**’ye bak.

**مَآءٌ مَضْفُوفٌ**
**مَآءٌ مَضْفُوفٌ** ذ Üzerine üşüşülmüş [öyle ki miktarı azalmış] bir su; (S, O, K;) **مَشْفُوهٌ** gibi; (S, O;) kendisine birçok insan ve sığır gelmiş olan: (Lh, TA:) **مُدَارَةٌ** maddesinde, دور babında zikredilen bir beyitte vârid olmuştur: (S, O, TA:) o beyitte, Aboo-‘Amr Esh-Sheybلnee, **المَضْفُوف** yerine **المَظْفُوف** okumuştur; bu da [aynı manaya gelir, (K, ظف maddesinde,) yahut] “meşgul edilmiş” demektir. (IB, TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **رَجُلٌ مَضْفُوفٌ**, (mecaz:) Çok dilenme sebebiyle sahip olduğu şeylerden tüketilip bitirilmiş bir adam; **مَثْمُودٌ** gibi: (S, O, TA:) [ayrıca **مَشْفُوهٌ**’e de bak:] bazıları **مَضْفُوفٌ عَلَيْهِ** der. (TA.)
