# ضلع (ض-ل-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%84%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ض - ل - ع
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والضاد واللام معهما
ع ض ل، ع ل ض، ض ل ع مستعملات، ض ع ل، ل ض ع، ل ع ض مهملات عضل: العَضَلة: موضع اللحم من الساقين والعضدين. وإنه لعضِل الساقَين إذا كثر لحمهما.
ويد عضِلة، وساق عضِلة: ضخمة.
وداء عُضال، إذا أعْيىَ الأطباء، وأَعْضَلَهم فلم يقوموا به.
وأمر مُعْضل يغلب الناس أن يقوموا به. قال ذو الإصبع:
واحدةٌ أعضّلكم أمـرُهـا		فكيف لو دُرْتُ على أربع
بلغنا أنّ ذا الإصبع تزوج فأتي حيّه يسألهم مهرها فلم يعطوه، فهجاهم يقول: عجزتم عن مهر واحدة فكيف لو تزوجت بأربع نسوة. وقوله: فكيف لو درْت، أي: فكيف لو قامت الحرب على ساق.
ولو قيل للحم الساق عضيلة وعضائل جاز.
وتقُول: عضَّلْتُ عليه، أي: ضيَّقْتُ عليه في أمره وحلت بينه وبين ما يريد ظلماً.
وعُضِلَتِ المرأة، بالتخفيف إذا لم تطلّق، ولم تترك، ولا يكون العَضْلُ ألاّ بعد التزويج.
وعَضَّلَتِ المرأةُ بولدها، إذا عسر عليها ولادُها، وأَعْضَلَتْ مثله، وأعْسَرَتْ فهي مُعَضِّلْ ومُعْضِل.
والعَضَل مواضع بالبادية كثيرة الغياض.
بنو عضَل من أسد.
واعضَلَتِ الشجرة إذا كثرت أغصانها، واشتدّ التفافها، قال:
....شـــجـــــاعٌ		تَرَاَّدَ في غصون معضئلّه
علض: العِلَّوْض: ابن آوى بلغة حمير، ولم يعرفه الضرير وغيره.
ضلع: الضِّلَع والضِّلْعُ. يقال: ناولته ضلعاً من بطِّيخ، تشبيهاً بالضلع.
وثلاثُ أَضْلُع، والجميع أضلاع. والضِّلَعُ يؤنث.
والضِّلَعُ القُصَيْرَى: آخر الأضلاع من كل شيء ذي ضِلَع وأقصرها. وفي الحديث: " إنّ حواء خلقت من الضِّلَعِ القُصَيْرَى من ضلوع آدم عليه السَّلام " .
والالتواءُ في أخلاق النساء وراثة عَلِقَتْهُنّ من الضِّلَع، لأنّها عوجاء.
والضَّليع: الجسيم. قال:
عَبْلٌ وكيعٌ ضليعٌ مُقْرَبٌ أرِنٌ		للمقرَبات أمامَ الخيل مُعْتَرَقُ
والأضلَع: يوصف به الشديد والغليظ.
ودابّة مُضْلِع: لا تقوَى أضلاعها على الحمل.
وحِمْلٌ مُضْلِعٌ، أي: مُثْقِل. واضطلعت بهذا الحِمْل، أي: احتملته أضلاعي. وإنّي لهذا الحِمْل مضطلع، ولهذا الأمر مطُّلع، الضاد مدغمة في الطاء، وليس من المطالعة. والمضلّعة من الثياب: التّي وشيُها مثل الضِّلَع. قال أبو ليلى: هو المسبّر.
قال:
تَجَافَى عن المأثور بيني وبينها		وتُدني عليها السابريّ المضلّعا
ورجل أضلَعُ، وامرأة ضلعاءُ، وقوم ضُلْعٌ، إذا كانت سنّه شبيهة بالضِّلَع.
والضالع: الجائر والمائل، أخذه من الضِّلَعِ لأنّها مائلة عوجاء. قال النابغة:
أتأخذ عبداً لم يخـنْـكَ أمـانةً		وتترك عبداً ظالماً وهو ضالع
وفلان أضلعهم، أي: أضخمهم.

##### Türkçe

**باب العين والضاد واللام معهما**
ع ض ل, ع ل ض, ض ل ع kullanımdadır; ض ع ل, ل ض ع, ل ع ض ihmaldir. **عضل**: **العَضَلة**: baldırların ve pazıların etinin bulunduğu yer. Ve “o, baldırlarınca **عضِل**’dir” (denir), ikisinin eti çoğaldığı zaman.
Ve **يد عضِلة** ve **ساق عضِلة**: iri.
Ve **داء عُضال**: tabipleri âciz bıraktığı, onları yorduğu ve onunla başa çıkamadıkları zaman.
Ve **أمر مُعْضل**: insanların onunla başa çıkmaya galip gelemedikleri (iş). ذو الإصبع dedi ki:
واحدةٌ أعضّلكم أمـرُهـا		فكيف لو دُرْتُ على أربع
Bize ulaştı ki ذو الإصبع evlendi; sonra kavmine gelip onlardan onun mehrini istedi, ona vermediler; bunun üzerine onları hicvetti, şöyle diyerek: Bir tek (kadının) mehrinden âciz kaldınız; peki dört kadınla evlenseydim nasıl olurdu. Ve onun sözü: **فكيف لو درْت**; yani: savaş bir bacak üzerinde kalksaydı nasıl olurdu.
Ve eğer baldırın etine **عضيلة** ve **عضائل** denilse câiz olur.
Ve dersin ki: **عضَّلْتُ عليه**; yani: onun işinde ona daralttım ve zulmen onunla istediği şey arasına girdim.
Ve **عُضِلَتِ المرأة**, tahfîf ile: boşanmadığı, bırakılmadığı zaman; ve **العَضْلُ** ancak evlendirmeden sonra olur.
Ve **عَضَّلَتِ المرأةُ بولدها**: doğumu ona zor geldiği zaman; ve bunun benzeri **أَعْضَلَتْ**; ve **أَعْسَرَتْ**; o hâlde o **مُعَضِّلْ** ve **مُعْضِل**’dir.
Ve **العَضَل**: çölde, sık korulukları çok olan yerlerdir.
**بنو عضَل**: Esed’dendir.
Ve **اعضَلَتِ الشجرة**: dalları çoğaldığı ve dolaşması sıkılaştığı zaman. Dedi ki:
....شـــجـــــاعٌ		تَرَاَّدَ في غصون معضئلّه

**علض**: **العِلَّوْض**: Himyer dilinde çakalın oğludur; kör ve başkaları onu bilmedi.

**ضلع**: **الضِّلَع** ve **الضِّلْعُ**. Denir ki: “Ona karpuzdan bir **ضلع** verdim”; **الضِّلَع**’a benzetme olarak.
Ve “üç **أَضْلُع**”; ve hepsi **أضلاع**. Ve **الضِّلَعُ** müennestir.
Ve **الضِّلَعُ القُصَيْرَى**: her **ضِلَع** sahibi şeyin kaburgalarının sonuncusu ve onların en kısası. Ve hadiste: “Havvâ, Âdem’in (ona selâm) kaburgalarından **الضِّلَعِ القُصَيْرَى**’dan yaratıldı.”
Ve kadınların ahlâkındaki eğrilik bir mirastır; onlara **الضِّلَع**’dan yapışıp kalmıştır; çünkü o eğridir.
Ve **الضَّليع**: iri cüsseli. Dedi ki:
عَبْلٌ وكيعٌ ضليعٌ مُقْرَبٌ أرِنٌ		للمقرَبات أمامَ الخيل مُعْتَرَقُ
Ve **الأضلَع**: şiddetli ve kalın olana vasıf olarak söylenir.
Ve **دابّة مُضْلِع**: kaburgaları yüke güç yetirmeyen (binit).
Ve **حِمْلٌ مُضْلِعٌ**; yani: ağırlaştıran. Ve “bu **الحِمْل** ile **اضطلعت**”; yani: kaburgalarım onu yüklendi. Ve “ben bu **الحِمْل** için **مضطلع**’ım ve bu iş için **مطُّلع**’ım”; **الضاد**, **الطاء**’a idğam edilmiştir; ve bu, **المطالعة**’dan değildir.
Ve elbiselerden **المضلّعة**: nakşı **الضِّلَع** gibi olan. Ebû Leylâ dedi: o, **المسبّر**’dir.
Dedi ki:
تَجَافَى عن المأثور بيني وبينها		وتُدني عليها السابريّ المضلّعا
Ve **رجل أضلَعُ** ve **امرأة ضلعاءُ** ve **قوم ضُلْعٌ**: dişi **الضِّلَع**’a benzer olduğu zaman.
Ve **الضالع**: haksızlık eden ve meyleden; onu **الضِّلَع**’dan aldı; çünkü o meyilli, eğridir. Nâbiga dedi ki:
أتأخذ عبداً لم يخـنْـكَ أمـانةً		وتترك عبداً ظالماً وهو ضالع
Ve “falanca onların **أضلعهم**’idir”; yani: onların en irisi.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الضِلعُ: واحدة الضُلوعِ والأضْلاعِ. ويقال أيضاً: هم عليَّ ضِلَعٌ جائرةٌ. وتسكين اللام فيهما جائزٌ. والضِلَعُ أيضاً: الجُبَيْلُ المنفرد. وقال أبو نصر: الجبلُ الذليلُ المستدِقُ. يقال: انزلْ بتلك الضِلَعِ. وضَلَعَ بالفتح، يَضْلَعُ ضَلْعاً بالتسكين، أي مال وجَنَفَ. والضالِعُ: الجائرُ. يقال: ضَلْعُكَ مع فلان، أي مَيْلُكَ معه وهواك. وفي المثل: "لا تَنْقُشِ الشَوْكةَ بالشَوكة فإنَّ ضَلْعَها معها"، يُضْرَبُ للرجل يخاصم آخر فيقول: اجعلْ بيني وبينك فلاناً، لرجل يهوَى هواه.
ويقال: خاصمتُ فلاناً فكان ضَلْعُكَ عليَّ، أي مَيْلُكَ. والضَلَعُ بالتحريك: الاعوجاج خِلْقَةَ. وقال:
وقد يَحْمِلُ السيفَ المُجَرَّبَ رَبُّهُعلى ضَلَعٍ في مَتْنِهِ وهو قاطِعُ
تقول منه: ضَلِعَ بالكسر يَضْلَعُ ضَلَعاً، وهو ضَلِعٌ. والضَلَعُ أيضاً في قول سُوَيْدِ بن أبي كاهل:
سَعَةَ الأخلاقِ فينا والضَلَع
القُوَّةُ واحْتِمالُ الثَقيلِ. والضَلاعَةُ: القوّةُ وشدةُ الأضلاع. تقول منه: ضَلُعَ الرجل بالضم فهو ضَليعٌ. قال ابن السكيت: الفرسُ الضَليعُ: التامُّ الخَلْقِ المُجْفَرُ، الغليظ الألواحِ، الكثير العصب. وتَضَلّعَ الرجل، أي امتلأ شِبَعاً ورِيًّا. والإضْلاعُ: الإمالةُ. تقول منه: حِمْلٌ مُضْلِعٌ، أي مُثْقِلٌ. ومنه قول الأعشى:
وحَمْلٌ لِمُضْلِع الأثْقال
قال: ويقال فلان مَضْلِعٌ بهذا الأمر، أي قويٌّ عليه، وهو مُفْتَعِلٌ من الضلاعةِ. قال: ولا تقل مَطَّلِعٌ بالإدغام. وقال أبو نصر أحمد بن حاتم: يقال هو مُضْطَلِعٌ بهذا الأمر ومُطَّلِعٌ له. فالاضْطِلاعُ من الضَلاعَةِ وهي القوة، والاطِّلاعُ من العُلُوِّ، من قولهم: اطَّلَعْتَ الثنية، أي عَلَوْتُها، أي هو عالٍ لذلك الأمر مالِكٌ له. وتَضْليعُ الثوبِ: جَعْلُ وَشْيِهِ على هيئة الأضْلاعِ.

##### Türkçe

**الضِلعُ**: **الضُلوعِ** ve **الأضْلاعِ**’ın bir tanesi. Ve ayrıca denilir: “Onlar benim aleyhime **ضِلَعٌ جائرةٌ**’dir.” Bu ikisinde de lâmın sükûnlanması câizdir. Ve **الضِلَعُ** ayrıca: münferit küçük dağdır. Ebû Nasr dedi: alçak, incelen dağ. Denilir: “Şu **الضِلَعِ**’a in.” Ve **ضَلَعَ** (fetha ile), **يَضْلَعُ** **ضَلْعاً** (sükûn ile): yani meyletti ve eğrildi. Ve **الضالِعُ**: haksızlık eden. Denilir: “Senin **ضَلْعُكَ** falanla beraberdir”; yani onunla meylin ve hevan. Meselde: “**لا تَنْقُشِ الشَوْكةَ بالشَوكة فإنَّ ضَلْعَها معها**”; bir adamın bir başkasıyla çekişip de “Benimle senin arana falanı koy” dediği kimse hakkında darb-ı mesel olur; (bu) onun hevasını seven bir adam içindir.

Ve denilir: “Falanla çekiştim de senin **ضَلْعُكَ** benim aleyhime oldu”; yani meylin. Ve **الضَلَعُ** (hareke ile): yaratılıştan eğriliktir. Ve dedi ki:
وقد يَحْمِلُ السيفَ المُجَرَّبَ رَبُّهُعلى ضَلَعٍ في مَتْنِهِ وهو قاطِعُ

Ondan şöyle dersin: **ضَلِعَ** (kesra ile) **يَضْلَعُ** **ضَلَعاً**; ve o, **ضَلِعٌ**’dir. Ve **الضَلَعُ** ayrıca Süveyd b. Ebî Kâhil’in sözünde:
سَعَةَ الأخلاقِ فينا والضَلَع

**القُوَّةُ** ve ağır olanı yüklenmektir. Ve **الضَلاعَةُ**: kuvvet ve kaburgaların şiddetidir. Ondan şöyle dersin: adam **ضَلُعَ** (damme ile), o hâlde o **ضَليعٌ**’dir. İbnü’s-Sikkît dedi: **الفرسُ الضَليعُ**: yaratılışı tam olan, iri yapılı, levhaları kalın, siniri çok olan (attır). Ve adam **تَضَلّعَ**; yani tokluk ve suya kanma ile doldu. Ve **الإضْلاعُ**: eğiltmedir. Ondan şöyle dersin: **حِمْلٌ مُضْلِعٌ**; yani ağırlaştıran. Ve ondan A‘şâ’nın sözü:
وحَمْلٌ لِمُضْلِع الأثْقال

Dedi: ve denilir: “Falan bu işte **مَضْلِعٌ**’dır”; yani ona karşı güçlüdür; ve o, **الضلاعةِ**’dan **مُفْتَعِلٌ**’dir. Dedi: ve idğam ile **مَطَّلِعٌ** deme. Ebû Nasr Ahmed b. Hâtim dedi: denilir: o bu işte **مُضْطَلِعٌ**’dır ve ona **مُطَّلِعٌ**’dır. Şu hâlde **الاضْطِلاعُ** **الضَلاعَةِ**’dandır; o da kuvvettir. Ve **الاطِّلاعُ** yükseklikten (gelir); onların “**اطَّلَعْتَ الثنية**” sözünden; yani “ona yükseldim”; yani o, o iş için yüksek (mevkide) olan, ona mâlik olandır. Ve **تَضْليعُ الثوبِ**: nakışını **الأضْلاعِ** heyeti üzere yapmaktır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والضاد مع اللام
عضل ، علض ، ضلع ، ضعل
استعمل من وجوهه : عضل ، علض ، ضلع ، ضعل .
عضل : قال الله عزّ وجلّ : ( فَلاَ تَعْضُلُوهُنَّ أَن يَنكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ ) ( البَقَرَة : 232 ) نزلت في مَعقِل بن يَسار المُزَني ، وكان زوّج أختَه رجلاً فطلَّقهَا ، فلما انقضت عِدّتُها خطبَها ، فآلى ألاّ يزوّجه إياها ، ورغبتْ أخته فيه ، فنزلت : ( فَلاَ تَعْضُلُوهُنَّ ) ( البَقَرَة : 232 ) الآية . ويقال عَضَل فلانٌ أيِّمَه ، إذا منعها من التزويج يعضُلها ويعضِلها عَضْلاً . قاله الأصمعيّ وغيره .
وأما قول الله : ( وَلاَ تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُواْ بِبَعْضِ مَآ ءَاتَيْتُمُوهُنَّ إِلاَّ أَن يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُّبَيِّنَةٍ ) ( النِّساء : 19 ) فإنَّ العَضْل في هذه الآية من الزَّوج لامرأته ، وهو أن يُضارَّها ولا يحسنَ معاشرتَها ليضطرّها بذلك إلى الافتداء منه بمهرها ؛ سماه الله عَضْلاً لأنه يمنعها حقَّها من النَّفقة وحُسن العِشرة والإنصاف في الفراش ، كما أن الوليّ إذا منع حريمتَه من التزويج ، قد منعها الحقَّ الذي أبيح لها من النكاح إذا دعَتْ إلى كفءٍ لها .
وروى معمر عن أيُّوب عن أبي قلابة أنه قال في الرجل يَطّلع من امرأته على فاشحة ، قال : لا بأس أن يضارَّها حتَّى
تختلع منه . قال الأزهريّ : فجعل الله اللواتي يأتين الفاحشةَ مستثنَياتٍ من جملة النساء اللواتي نَهَى الله أزواجهنّ من عَضْلهنَّ ليذهبوا ببعض ما آتَوهن من الصداق .
وروي عن عمر أنه قال : ( أعضَلَ بي أهلُ الكوفة ، ما يرضَون بأمير ولا يرضاهم أمير ) قال أبو عبيد : قال الأمويّ في قوله ( أعضل بي أهلُ الكوفة ) : هو من العُضال وهو الأمر الشديد الذي لا يقوم به صاحبُه . يقال قد أعضلَ الأمرُ فهو مُعضِل . قال : ويقال قد عضَّلت المرأة تعضيلاً ، إذا نشِب الولدُ فخرجَ بعضُه ولم يخرجْ بعضٌ فبقي معترضاً وكان أبو عبيدة يحمل هذا على إعضال الأمر ويراه منه .
ويقال : أنزلَ القوم بي أمراً مُعضِلاً لا أقوم به . وقال ذو الرمة :
ولم أقذِفْ لمؤمنةٍ حَصانٍ
بإذن الله مُوجِبةً عُضالا
وقال شمر : الداء العُضَال : المنكَر الذي يأخُذ مُبادَهةً ثم لا يلبث أن يقتُل ، وهو الذي يعي الأطبّاء . يقال أمرٌ عُضال ومُعْضِل ، فأوّلُه عُضال ، فإذا لزِم فهو مُعضِل .
قال : وعَضْل المرأة عن الزَّوْج : حبسها .
وقال الأصمعيّ : يقال عضّلت الأرضُ بأهلها ، إذا ضاقت بهم لكثرتهم . وأنشد لأوس بن حجَر :
ترى الأرضَ مِنَّا بالفضاء مريضةً
معضِّلةً منا بِجمعٍ عَرَمْرمِ
ويقال فلانٌ عُضْلةٌ من العُضَل ، أي داهيةٌ من الدَّواهي .
وأما العَضَل بفتح الضاد والعين فهو الجُرَذ ، وجمعه عِضْلان . وقال ابن الأعرابي : العَضَل ذكر الفأر . وقال الليث : بنو عَضَل : حيٌّ من كنانة وقال غيره : عَضَل والدِّيش : حيانِ يقال لهما القارَة ، وهم من كنانة .
وقال أبو زيد : عضَّلت الناقة تعضيلاً وبدّدت تبديداً ، وهو الإعياء من المشي والرُّكوبِ وكلِّ عمل . وقال أبو مالك : عضّلت المرأةُ بولدها ، إذا غَصَّ في الفرج فلم يخرجْ ولم يدخلْ .
وسئل الشعبيّ عن مسألة مُشْكلةٍ فقال : ( زَبَّاء ذاتُ وَبَرٍ ، لو وردت على أصحاب محمد لعَضَّلَتْ بهم ) قال شمر : عضَّلت بهم ، أي ضاقت عليهم .
قلت : أراد أنّهم يَضيقون بالجواب عنها ذَرعاً ؛ لإشكالها .
وقال الليث : يقال للقطاةِ إذا نَشِب بيضُها : قطاة مُعَضِّل .
قال الأزهري : كلام العرب : قطاة مُطرِّق وامرأة معضِّل .
والعُضليُّ : القويّ من الرجال والعَضيل : المنكَر منهم الضَّخم الشأن ، الجمْع العَضِيلون والعُضَلاء . فإذا كان من غير الرجال فجمعُه عُضُل . وناقةٌ عضيلة : نكيرةٌ في الشدَّة . وحِصنٌ عَضِيل : نكير مُشرف . ومكانٌ عَضيل : ضيِّق بأهله ، ويكون المشرفَ ، نحو حِصنٍ عضيل . قال
مرّار :
إذا ضُمَّ لي بَحْرَا جذيمةَ والتقتْ
عليَّ روابي كلُّهنَّ عضيلُ
الروابي : الأشراف من الأرض .
أبو عمرو : العَضَلة : شجرة مثل الدِّفْلَى ، تأكلهُ الإبل فتشرب كلَّ يومٍ عليه الماء .
قال الأزهري : لا أدري أهِيَ العَضَلة أم العَصَلة ، ولم يروِها لنا الثِّقات عن أبي عمرو .
وقال الليث : العَضَلة : كل لحمةٍ غليظةٍ مُنْتَبرة مثل لحمة الساق والعضد . يقال ساقٌ عَضِلَةٌ : ضخمة . قال : والدَّاء العُضال : الذي أعيا الأطباءَ علاجُه . والأمر المُعْضِل : الذي قد أعيا صاحبَه القيامُ به . قال : وعضَّلت عليه ، أي ضيّقتُ عليه أمره وحُلتُ بينه وبين ما يَرُومه ، ظُلماً . قال : والعَضَل : موضع بالبادية كثير الغِياض . قال : واعضألَّت الشجرة ، إذا التفّت وكثر أغصانُها . وأنشد :
كأنّ زِمامُها أَيْمٌ شجاعٌ
تراءَدَ في غُصونٍ مُعْضئلّهْ
قال الأزهري : ورواه غيره : ( مُعطئلّهْ ) بالطاء .
علض : أهمله الليث غير حرفٍ واحد ، قال : العِلّوْض : ابن آوى ، بلغة حمير . وروى ثعلب عن ابن الأعرابي قال : العِلّوض : ابن آوى .
ضعل : أهمله الليث . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الضاعِل : الجمل القويّ . قال : والطاعل : السهم المقوَّم ولم أسمع هذين الحرفين إلاّ له . قال : والضَّعَل : دقّة البدن من تقارب النسب . وهذه الحروف غريبة ، وهي من ( نوادر ابن الأعرابيّ ) .
ضلع : أخبرني المنذريّ عن أبي الهيثم أنه قال : ضلوع كلِّ إنسان أربع وعشرون ضِلعاً ، وللصَّدر منها اثنتا عشرة ضِلعاً تلتقي أطرافها في الصدر ، وتتّصل أطراف بعضها ببعض وتسمَّى الجوانح ، وخلْفها من الظهر الكَتِفانِ ، والكتفانِ بحذاء الصدر . واثنتا عشرة ضلعاً أسفل منها في الجنبين ، البطنُ بينهما ، لا تلتقي أطرافُها ، على طرف كلّ ضلع منها شُرسُوف ، وبين الصَّدر والجنبين غُضروفٌ يقال له الرَّهابة ، ويقال له لسانُ الصَّدر . وكل ضِلع من أضلاع الجنبين أقصر من التي تليها إلى أن تنتهي إلى آخرها ، وهي التي في أسفل الجنب ، يقال لها الضِّلع الخِلْف .
أبو عبيد عن أبي زيد : الضالع : الجائر . وقال الكسائي مثله . وقد ضَلِعَ يَضْلَع ، إذا مال . ومنه قيل : ضَلْعُك مع فلان .
أبو زيد : هم عليه أَلْبٌ واحد ، وضَلْعٌ واحد . يعني اجتماعهم عليه بالعداوة .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( اللَّهم إنّي أعوذ بك من الهمِّ والحزَن ، والعَجْز والكسَل ، والبُخْل والْجُبْن ، وضَلَعِ الدَّين ، وغَلَبة الرجال ) . وقال ابن السكيت : الضَّلْع : الميل ، ومنه قولهم : ضَلْعُك مع فلان . قال : والضلَع : الاعوجاج . رُمحٌ ضَلِعٌ : معوَّج .
قلت : فمعنى ( ضَلَع الدَّين ) ثِقَلُه حتّى يميل
بصاحبه عن حدّ الاستواء لثقله .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه أمر امرأةً في دم الحيض يُصيب الثوب : ( حُتِّيه بِضِلَع ) . هكذا رواه الثقات بكسر الضاد وفتح اللام . وأخبرني المنذريُّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ أنه قال : الضِّلَع : العُود هاهنا .
قلت : أصل الضِّلَع ضِلَع الجنب ، وقيل للعود الذي فيه انحناء وعِرَضٌ واعوجاجٌ ضِلَع ، تشبيهاً بالضِّلَع الذي هو واحد الأضلاع .
وقال الليث : هي الضِّلَع والضِّلْع ، لغتان . قال : والعرب تقول هذه ضِلَعٌ وثلاث أضلُع .
وفي حديث ثالث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لمّا نظر إلى المشركين يوم بدرٍ قال : ( كأنّي بكم يا أعداء الله مُقتَّلينَ بهذه الضِّلَع الحمراء ) ، قال الأصمعيّ : الضِّلَع : جُبيل يستطيل في الأرض ليس بمرتفع في السماء ، يقال : انزل بهاتيك الضِّلَع . وقال غيره : الضِّلع جُبَيل صغيرٌ ليس بمنقاد وقال ابن شميل : الضِّلَع : خطٌّ يُخَطُّ في الأرض ثم يُخَطُّ آخر ، ثم يُبْذَر ما بينهما . ورُمْحٌ ضَلِعٌ : أعوج . وأنشد :
بكل شعشعاعٍ كجذع المزدَرَع
فَلِيقُه أجردُ كالرُّمح الضَّلِع
يصف الإبل تَنَاوَلُ الماءَ من الحوض بكل عُنقٍ كجِذع الزُّرنوق . والفليق : المطمئن في عنق البعير الذي فيه الحلقوم .
وقال الليث : يقال إنّي بهذا الأمر مُضطلعٌ ومُطَّلعٌ ، الضاد تدغَم في التاء فيصيران طاء مشدّدة ، كما تقول اطَّنَّني أي اتّهمني ، واطَّلم إذا احتمل الظُّلم . قال : واضطلع الحِمْلَ ، إذا احتملته أضلاعه . وقال ابن السكيت : هو مضطلِع بحمله ، أي قويٌّ عليه ، وهو من الضَّلاعة . قال : ولا يقال مطّلع بحمله .
وقال الليث : ورجلٌ أضلع وامرأةٌ ضَلعاءُ وقومٌ ضُلْع ، إذا كانت سنُّه شبيهةَ الضِّلع . قال : والأضلع يوصف به الشَّديد الغليظ .
وفي صفة النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه كان ضليعَ الفم . قال أبو عبيد : أراد أنه كان واسع الفم . وقال القتيبي : ضليع الفم : عظيمُه ، يقال ضليعٌ بَيِّنُ الضلاعة . قال : ومنه قول الجنيّ الذي صارعَ عمر بنَ الخطّاب : ( إنّي منهم لضليع ) قال أبو عبيد : معناه إني منهم لَعظيم الخَلْق . قال القتيبي : والعرب تذمُّ بصغر الفَمِ وتحمد سَعَته . قال : ومنه قوله في منطق النبي ( صلى الله عليه وسلم ) إنه ( كان يفتتح الكلام ويختمه بأشداقه ) ، وذلك لِرُحْب شِدقه . ويقال للرَّجُل إذا كان كذلك أشْدَق ، بيِّن الشّدِق .
وقال الأصمعيُّ : قلت لأعرابيّ : ما الجمال ؟ فقال : غُؤور العينين ، وإشرافُ الحاجبَين ، ورُحْب الشدقين .
وقال ابن السكيت : فرسٌ ضليع الخَلْق ، إذا كان تامَّ الخَلْق مُجْفَر الجنبين غليظَ الألواح كثير العَصَب . الضّليع : الطويل الأضلاع العريض الصدر الواسع الجنبين .
وقال الأصمعيّ : المضلوعة : القَوس . وقال المتنخِّل الهذليّ :
واسلُ عن الحبِّ بمضلوعةٍ
تابَعَها البارِي ولم يَعجَلِ
وقال ابن شميل : المضلَّع : الثوب الذي قد نُسج بَعضُه وترك بعضه . وقال غيره : بُردٌ مضلّع ، إذا كانت خطوطه عريضةً كالأضلاع .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الضَّوْلع : المائل بالهَوَى . هي ضِلَعٌ عليه أي جائرة عليه . وقال ابن هَرْمة يصف امرأة :
وهي علينا في حكمها ضِلَع
جائرة في قضائها خَنِعهْ

##### Türkçe

باب **العين** ve **الضاد** ile **اللام**
**عضل** ، **علض** ، **ضلع** ، **ضعل**
Yüzlerinden kullanılmıştır: **عضل** , **علض** , **ضلع** , **ضعل** .

**عضل**: Allah عزّ وجلّ dedi: ( **فَلاَ تَعْضُلُوهُنَّ أَن يَنكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ** ) ( **البَقَرَة : 232** ) **مَعقِل بن يَسار المُزَني** hakkında indi; kız kardeşini bir adamla evlendirmişti, o da onu boşadı; iddeti bitince onu istedi; onu kendisine evlendirmemeye yemin etti; kız kardeşi de onu istiyordu; bunun üzerine indi: ( **فَلاَ تَعْضُلُوهُنَّ** ) ( **البَقَرَة : 232** ) âyet. Ve denir: falan kimse, dulunu **عَضَل** etti; onu evlendirmekten men ettiğinde; onu **يعضُلها** ve **يعضِلها** diye, **عَضْلاً** (ile). Bunu **الأصمعيّ** ve başkaları söyledi.

Allah’ın şu sözüne gelince: ( **وَلاَ تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُواْ بِبَعْضِ مَآ ءَاتَيْتُمُوهُنَّ إِلاَّ أَن يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُّبَيِّنَةٍ** ) ( **النِّساء : 19** ) şüphesiz **العَضْل** bu âyette kocanın karısına karşıdır; o da ona eziyet etmesi ve onunla iyi geçinmemesidir; böylece onu, mehirinden kendisine fidye vermeye mecbur bırakmak için; Allah onu **عَضْلاً** diye adlandırdı; çünkü onu nafaka hakkından, iyi geçimden ve yatakta insaftan men eder; tıpkı velî, mahremesini evlenmekten men ettiğinde, ona, kendisine mubah kılınmış olan nikâh hakkını men etmiş olduğu gibi; kendisine denk birine çağırdığında.

**معمر**’in **أيُّوب**’dan, onun da **أبي قلابة**’dan rivayet ettiğine göre, o, karısından bir fuhuş gören adam hakkında dedi ki: Onu, kendisinden **تختلع** edinceye kadar sıkıştırmasında beis yoktur. **الأزهريّ** dedi: Böylece Allah, fuhuş getiren kadınları, Allah’ın kocalarını, kendilerine verdiklerinin bir kısmını götürmek için onları **عَضْلهنَّ** etmekten nehyettiği kadınlar topluluğundan istisna kıldı; sadaktan kendilerine verdiklerinin bir kısmını.

**عمر**’dan rivayet olundu ki dedi: ( **أعضَلَ بي أهلُ الكوفة ، ما يرضَون بأمير ولا يرضاهم أمير** ) **أبو عبيد** dedi: **الأمويّ**, ( **أعضل بي أهلُ الكوفة** ) sözünde dedi ki: Bu, **العُضال**dandır; o, sahibinin üstesinden gelemediği şiddetli iştir. Denir: iş **أعضلَ** etti; o da **مُعضِل**dir. Dedi: Ve denir: kadın **عضَّلت** etti, **تعضيلاً**; çocuk takılıp kaldığında; bir kısmı çıkıp bir kısmı çıkmadığında; böylece enlemesine kalır; **أبو عبيدة** bunu işin **إعضال**ına hamleder ve onu ondan görürdü.

Ve denir: kavim bana, kalkamadığım **أمراً مُعضِلاً** indirdi. Ve **ذو الرمة** dedi:
ولم أقذِفْ لمؤمنةٍ حَصانٍ
بإذن الله مُوجِبةً عُضالا

**شمر** dedi: **الداء العُضَال**: ansızın yakalayan, sonra da çok geçmeden öldüren inkâr edilir (tuhaf) hastalıktır; o, tabipleri aciz bırakan şeydir. Denir: **أمرٌ عُضال** ve **مُعْضِل**; ilkinin adı **عُضال**dır; yerleşip kalınca **مُعضِل**dir.

Dedi: Kadını kocadan **عَضْل** etmek: onu hapsetmektir.

**الأصمعيّ** dedi: Denir: yer, halkıyla **عضّلت**; onlara dar geldiğinde, çokluklarından dolayı. Ve **أوس بن حجَر**’in şu beyti okundu:
ترى الأرضَ مِنَّا بالفضاء مريضةً
معضِّلةً منا بِجمعٍ عَرَمْرمِ

Ve denir: falan kimse, **العُضَل**den bir **عُضْلة**dir; yani belâlardan bir belâdır.

**العَضَل**e gelince, **الضاد** ve **العين**in fethiyle, o **الجُرَذ**’dur; çoğulu **عِضْلان**dır. **ابن الأعرابي** dedi: **العَضَل** fare erkeğidir. **الليث** dedi: **بنو عَضَل**: **كنانة**’dan bir kabiledir. Başkası dedi: **عَضَل** ve **الدِّيش**: kendilerine **القارَة** denilen iki kabiledir; onlar **كنانة**’dandır.

**أبو زيد** dedi: dişi deve **عضَّلت** etti, **تعضيلاً**; ve **بدّدت** etti, **تبديداً**; o, yürüyüşten, binmekten ve her işten bitkin düşmektir. **أبو مالك** dedi: kadın, çocuğuyla **عضّلت** etti; çocuk ferçte boğazına takılıp ne çıkmadığında ne girdiğinde.

**الشعبيّ**’ye müşkil bir mesele soruldu; dedi ki: ( **زَبَّاء ذاتُ وَبَرٍ ، لو وردت على أصحاب محمد لعَضَّلَتْ بهم** ) **شمر** dedi: **عضَّلت بهم**; yani onlara dar geldi.

Dedim: Muradı, cevabında onlara güç yetmeyeceğidir; müşkilliğinden dolayı.

**الليث** dedi: yumurtası takılıp kalan **القطاة** için denir: **قطاة مُعَضِّل**.

**الأزهري** dedi: Arapların sözü: **قطاة مُطرِّق** ve **امرأة معضِّل**.

**العُضليُّ**: erkeklerden güçlü olan; **العَضيل**: onlardan inkâr edilir (tuhaf), büyük işli olan; çoğulu **العَضِيلون** ve **العُضَلاء**. Erkeklerden değilse, çoğulu **عُضُل**dür. Ve **ناقةٌ عضيلة**: şiddette yadırganır (pek çetin). Ve **حِصنٌ عَضِيل**: yadırganır, yüksek. Ve **مكانٌ عَضيل**: halkıyla dar; ve yüksek olan da olur; **حِصنٍ عضيل** gibi. **مرّار** dedi:
إذا ضُمَّ لي بَحْرَا جذيمةَ والتقتْ
عليَّ روابي كلُّهنَّ عضيلُ

**الروابي**: yerin yüksekleri.

**أبو عمرو**: **العَضَلة**: **الدِّفْلَى** gibi bir ağaç; develer onu yer, onun üzerine her gün su içer.

**الأزهري** dedi: Bilmiyorum, o **العَضَلة** midir yoksa **العَصَلة** midir; ve onu bize, **أبو عمرو**’dan güvenilirler rivayet etmedi.

**الليث** dedi: **العَضَلة**: baldır ve pazu eti gibi, her kalın, kabarık et parçasıdır. Denir: **ساقٌ عَضِلَةٌ**: iri. Dedi: **الدَّاء العُضال**: tabiplerin tedavisi aciz bıraktığıdır. Ve **الأمر المُعْضِل**: sahibini, onu yerine getirmekte aciz bırakan şeydir. Dedi: Ve ona karşı **عضَّلت** ettim; yani işini ona daralttım ve onunla istediği şey arasına girdim; zulmen. Dedi: Ve **العَضَل**: çölde, çalılığı çok bir yerdir. Dedi: Ağaç **اعضألَّت** etti; dalları birbirine dolaşıp çoğaldığında. Ve şu beyit okundu:
كأنّ زِمامُها أَيْمٌ شجاعٌ
تراءَدَ في غُصونٍ مُعْضئلّهْ

**الأزهري** dedi: Başkası onu şöyle rivayet etti: ( **مُعطئلّهْ** ) **الطاء** ile.

**علض**: **الليث** onu, tek bir harf dışında ihmal etti; dedi: **العِلّوْض**: **ابن آوى**’dır; **حمير** diliyle. **ثعلب** **ابن الأعرابي**’den rivayet etti; dedi: **العِلّوض**: **ابن آوى**.

**ضعل**: **الليث** onu ihmal etti. **أبو العباس** **ابن الأعرابي**’den rivayet etti; dedi: **الضاعِل**: güçlü deve. Dedi: ve **الطاعل**: doğrultulmuş ok; bu iki harfi ondan başkasından işitmedim. Dedi: ve **الضَّعَل**: nesebin yakınlığından bedenin inceliğidir. Bu harfler gariptir; ve onlar ( **نوادر ابن الأعرابيّ** )dendir.

**ضلع**: **المنذريّ** bana, **أبي الهيثم**’den haber verdi; dedi ki: Her insanın kaburgaları yirmi dört **ضِلع**tır; bunlardan göğüs için on iki **ضِلع** vardır; uçları göğüste buluşur; bazılarının uçları bazısına bağlanır ve **الجوانح** diye adlandırılır; onların arkasında sırttan **الكَتِفانِ** vardır; ve **الكتفانِ** göğüs hizasındadır. Ve onların altında yanlarda on iki kaburga vardır; karın ikisinin arasındadır; uçları buluşmaz; onlardan her kaburganın ucunda bir **شُرسُوف** vardır; göğüs ile yanlar arasında **غُضروفٌ** vardır; ona **الرَّهابة** denir; ve ona **لسانُ الصَّدر** denir. Ve yanların kaburgalarından her bir **ضِلع**, kendisinden sonrakinden daha kısadır; en sonuna varıncaya kadar; o da yanın alt tarafında olandır; ona **الضِّلع الخِلْف** denir.

**أبو عبيد**’in **أبي زيد**’den rivayeti: **الضالع**: haksızlık eden. **الكسائي** de bunun benzerini söyledi. Ve **ضَلِعَ يَضْلَع**; meylettiğinde. Ondandır ki denildi: **ضَلْعُك مع فلان**.

**أبو زيد**: Onlar ona karşı tek bir **أَلْبٌ**dür ve tek bir **ضَلْعٌ**dır. Yani düşmanlıkla ona karşı birleşmeleri.

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki dedi: ( **اللَّهم إنّي أعوذ بك من الهمِّ والحزَن ، والعَجْز والكسَل ، والبُخْل والْجُبْن ، وضَلَعِ الدَّين ، وغَلَبة الرجال** ). **ابن السكيت** dedi: **الضَّلْع**: meyildir; ve ondandır onların sözü: **ضَلْعُك مع فلان**. Dedi: ve **الضلَع**: eğriliktir. **رُمحٌ ضَلِعٌ**: eğri.

Dedim: ( **ضَلَع الدَّين** )in manası, ağırlığıdır; ta ki ağırlığından dolayı sahibini doğruluk sınırından meylettirsin.

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki, hayız kanı elbiseye isabet eden bir kadına emretti: ( **حُتِّيه بِضِلَع** ). Güvenilirler bunu, **الضاد**ın kesri ve **اللام**ın fethiyle böyle rivayet etti. **المنذريّ** bana, **ثعلب**’den, o da **ابن الأعرابيّ**’den haber verdi; dedi: **الضِّلَع** burada **العُود**dur.

Dedim: **الضِّلَع**ın aslı, yanın kaburgası olan **ضِلَع**tır; ve içinde eğrilik, en ve büküklük bulunan değneğe, tek kaburga olan **الضِّلَع**a benzetilerek **ضِلَع** denildi.

**الليث** dedi: O **الضِّلَع** ve **الضِّلْع**tır; iki lehçedir. Dedi: ve Araplar der: bu **ضِلَعٌ** ve üç **أضلُع**.

Üçüncü bir hadiste, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) Bedir günü müşriklere baktığında dediği rivayet olundu: ( **كأنّي بكم يا أعداء الله مُقتَّلينَ بهذه الضِّلَع الحمراء** ). **الأصمعيّ** dedi: **الضِّلَع**: yerde uzayan, göğe yükselmiş olmayan küçük dağcıktır; denir: şu **الضِّلَع**a in. Başkası dedi: **الضِّلع**: boyun eğik olmayan küçük bir dağcıktır. **ابن شميل** dedi: **الضِّلَع**: yere bir çizgi çizilir, sonra bir başkası çizilir, sonra ikisinin arasına tohum saçılır. Ve **رُمْحٌ ضَلِعٌ**: eğri. Ve şu beyit okundu:
بكل شعشعاعٍ كجذع المزدَرَع
فَلِيقُه أجردُ كالرُّمح الضَّلِع

Havuzdan suyu, **الزُّرنوق** gövdesi gibi her bir boyunla alan develeri vasfeder. **الفليق**: devenin boynunda, içinde gırtlak bulunan çukur yerdir.

**الليث** dedi: Denir: ben bu işte **مُضطلعٌ** ve **مُطَّلعٌ**ım; **الضاد** **التاء**ya idgam edilir; ikisi şeddeli **طاء** olur; tıpkı senin “**اطَّنَّني**” demen gibi; yani “beni itham etti”; ve “**اطَّلم**” zulmü yüklendiğinde. Dedi: ve yükü **اضطلع** etti; kaburgaları onu yüklendiğinde. **ابن السكيت** dedi: O, yüküyle **مضطلِع**dır; yani ona güçlüdür; bu **الضَّلاعة**dandır. Dedi: ve “yüküyle **مطّلع**” denmez.

**الليث** dedi: Ve **رجلٌ أضلع** ve **امرأةٌ ضَلعاءُ** ve **قومٌ ضُلْع**; dişi kaburgaya benzer olduğunda. Dedi: ve **الأضلع** şiddetli, kalın olana vasıf olur.

Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) sıfatında: o, **ضليعَ الفم** idi. **أبو عبيد** dedi: Muradı, ağzı geniş idi. **القتيبي** dedi: **ضليع الفم**: büyüğüdür; denir: **ضليعٌ**; **بَيِّنُ الضلاعة**. Dedi: ve ondandır, **عمر بنَ الخطّاب** ile güreşen cinin sözü: ( **إنّي منهم لضليع** ). **أبو عبيد** dedi: manası: ben onlardan yaratılışça büyüğüm. **القتيبي** dedi: Araplar ağzın küçüklüğüyle yerer, genişliğini över. Dedi: ve ondandır, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) konuşması hakkında sözü: ( **كان يفتتح الكلام ويختمه بأشداقه** ); bu, yanağının genişliğindendir. Ve erkek böyle olduğunda ona **أشْدَق** denir; **بيِّن الشّدِق**.

**الأصمعيُّ** dedi: Bir bedevîye dedim: güzellik nedir? Dedi: gözlerin çukur olması, kaşların yüksekliği, ve iki **الشدق**ın genişliği.

**ابن السكيت** dedi: **فرسٌ ضليع الخَلْق**; yaratılışı tam, yanları geniş, levhaları kalın, siniri çok olduğunda. **الضّليع**: kaburgaları uzun, göğsü geniş, yanları geniş olandır.

**الأصمعيّ** dedi: **المضلوعة**: yaydır. **المتنخِّل الهذليّ** dedi:
واسلُ عن الحبِّ بمضلوعةٍ
تابَعَها البارِي ولم يَعجَلِ

**ابن شميل** dedi: **المضلَّع**: bir kısmı dokunmuş, bir kısmı bırakılmış elbisedir. Başkası dedi: **بُردٌ مضلّع**; çizgileri kaburgalar gibi geniş olduğunda.

**ثعلب**’in **ابن الأعرابي**’den rivayeti: **الضَّوْلع**: hevâ ile meyleden. O, ona karşı **ضِلَعٌ**dır; yani ona haksızlık edendir. **ابن هَرْمة** bir kadını vasfederek dedi:
وهي علينا في حكمها ضِلَع
جائرة في قضائها خَنِعهْ

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد واللام وما يثلثهما)
(ضلع) الضاد واللام والعين أصلٌ واحدٌ صحيح مطّرد، يدلُّ على ميل واعوجاج. فالضِّلَع: ضِلَعَ الإِنسان وغيرِهِ، سمِّيت بذلك للاعوجاج الذي فيها. ويقول القائل في وصف امرأة:
هي الضِّلع العوجاءُ لستَ تقيمها *** ألا إنّ تقويمَ الضُّلوع انكسارُها([1])وقولهم: دابّةٌ ضليعٌ مُجْفَر الجَنْبَين، إِنّما هو عندي من قوّة الأضلاع، واستعير ذلك في كلِّ شيء، حتَّى قيل لكل قويٍّ: *ضليع. وفي حديث عمر لما صَارَعَ الجنّيّ فقال له: "إِنِّي من بينهم لَضليع([2])". والرُّمح الضَّلِع([3]): المائل. قال:
* فَليقُه أجردُ كالرُّمح الضَّلِع([4]) *
ومن الباب: ضَلَعَ فلانٌ عن الحقِّ: مال. ومنه قولهم: كلَّمت فلاناً فكان ضَلْعُكَ عليَّ، أي مَيْلك.
قال ابنُ السِّكّيت: ضَلعت تضلع، إِذا مِلْت، ويقولون في المثل: "لا تنقُش الشَّوكة بالشَّوكة؛ فإِنَّ ضَلْعَها معها".
وأمَّا قولهم: تضلَّعَ الرَّجُل: امتلأَ أكلاً، فهو من هذا، أي إنَّ الشّيءَ من كثرته ملأ أضلاعَه. وأمَّا قولهم حِمْلٌ مُضْلِع، أي ثقيل، فهو من هذا، أي إنّ ثقله يصل إلى أضلاعه. وفلانٌ مُضْطَلِعٌ بهذا الأمر، أي إِنّهُ تَقْوَى أضلاعُهُ على حملهِ. فأمَّا قولُ سُوَيد:
* سَعَةَ الأخلاقِ فينا والضَّلَعْ([5]) *
فأصله من هذا، يريد القوّة على الأمور. قال المفضَّل: الضَّلَع الاتِّساع. وقال الأصمعيّ: هو احتمال الثِّقَلِ والقُوّةِ.
ومن الباب، وهو يقوِّي هذا القياس، قولهم: [هم عليه([6])] ضَلْعٌ واحد، يعنى ميلَهُمْ عليه بالعداوة. والله أعلم بالصَّواب.
--------------ــــ
([1]) البيت لحاجب بن دينار، كما في اللسان (ضلع).
([2]) في اللسان: "وفي الحديث أن عمر رضي الله عنه صارع جنياً فصرعه عمر ثم قال لـه: ما لذراعيك كأنهما ذراعا كلب؟ يستضعفه بذلك. فقال له الجني: أما إني منهم لضليع".
([3]) في الأصل: "الضليع"، صوابه في المجمل واللسان.
([4]) في الأصل: "فليلقها"، صوابه من إصلاح المنطق 321 واللسان (فلق).
([5]) صدره كما في المفضليات (1: 195)  واللسان (ضلع):
* كتب الرحمن والحمد لـه*
([6]) التكملة من المجمل.

ـ

##### Türkçe

(باب **الضاد** و**اللام** وما يثلثهما)
(**ضلع**) **الضاد** ve**اللام** ve**العين** (kökü) tek bir sahih, düzenli asıldır; bir meyil ve eğrilik üzerine delâlet eder. Şu hâlde **الضِّلَع**: insanın ve başkasının kaburgasıdır; onda bulunan eğrilik sebebiyle bununla adlandırılmıştır. Ve bir söyleyen, bir kadını vasfederken der ki:
O, eğri kaburgadır; sen onu doğrultamazsın *** Dikkat et: kaburgaların doğrultulması onların kırılmasıdır([1])Ve onların “yanları geniş, **ضليع** bir binek hayvanı” demeleri; bu, benim yanımda kaburgaların kuvvetindendir; ve bu, her şeyde ödünç alınmıştır; hattâ her kuvvetliye “**ضليع**” denilmiştir. Ve Ömer’in, cinle güreşip de ona: “Şüphesiz ben onların arasından elbette **لَضليع**’im([2])” dediği hadiste (de böyledir). Ve **الرُّمح الضَّلِع**([3]): eğik olandır. Dedi ki:
* Onun yarığı, eğik mızrak gibi pürüzsüzdür([4]) *
Ve babdandır: “Falan, haktan **ضَلَعَ** etti”: meyletti. Ve ondan onların “Falanla konuştum da senin **ضَلْعُكَ** benim aleyhime oldu” sözleri; yani senin meylin.
İbnü’s-Sikkît dedi: “**ضَلعت** **تضلع**”, meylettiğin zaman (denir); ve meselde derler ki: “Dikeni dikenle çıkarma; çünkü onun **ضَلْعَ**’ı onunla beraberdir.”
Ve onların “Adam **تضلَّعَ** etti”: yemekten doldu, sözleri ise bundandır; yani şey, çokluğundan onun kaburgalarını doldurdu. Ve onların “**حِمْلٌ مُضْلِع**”, yani ağır (yük) sözleri ise bundandır; yani onun ağırlığı kaburgalarına ulaşır. Ve “Falan bu işte **مُضْطَلِعٌ**’dır”, yani onun kaburgaları onu taşımaya güçlenir. Ama Süveyd’in sözü:
* Ahlâkın genişliği bizde ve **الضَّلَعْ**([5]) *
Onun aslı bundandır; işlere güç (yetirme)yi ister. Mufaddal dedi: **الضَّلَع** genişliktir. Asma‘î dedi: o, ağırlığı yüklenme ve kuvvettir.
Ve babdandır—ve bu kıyası kuvvetlendirir—onların: [**هم عليه**([6])] “tek bir **ضَلْعٌ**” sözleri; yani düşmanlıkla ona meyletmelerini kasteder. Ve Allah, doğruyu daha iyi bilendir.
--------------ــــ
([1]) Beyit, Lisân’da (ضلع) geçtiği üzere Hâcib b. Dînâr’ındır.
([2]) Lisân’da: “Hadiste: Ömer رضي الله عنه bir cinle güreşti; Ömer onu yere serdi; sonra ona dedi ki: Kolların niçin köpeğin kolları gibi? Bununla onu zayıf sayıyordu. Cin ona dedi ki: Dikkat et, şüphesiz ben onlardan elbette **لضليع**’im.”
([3]) Asılda: “**الضليع**”; doğrusu Mücmel ve Lisân’dadır.
([4]) Asılda: “فليلقها”; doğrusu Islahu’l-Mantık 321 ve Lisân (فلق)’tandır.
([5]) Sadrı, Mufaddaliyât’ta (1: 195) ve Lisân’da (ضلع):
* Rahmân yazdı ve hamd O’nadır*
([6]) Tekmile, Mücmel’dendir.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ض ل ع
هو منتفخ الضلوع والأضلع والأضلاع والأضالع‏.‏
ودابة ضليع‏:‏ بين الضلاعة مجفر الجنبين‏.‏
وأكل وشرب حتى تضلع‏.‏
قال‏:‏ فناولته من رسل كوماء جلدة وأغضيت عنه الطرف حتى تضلعا إذا قال قدني قلت بالله حلفة لتغني عني ذا إنائك أجمعا وحمل مضلع‏:‏ ثقيل على الأضلاع ولا أضطلع به‏.‏
وثوب مضلع‏:‏ وشيه كهيئة الأضلاع‏.‏
وقال امرؤ القيس‏:‏ تجافي عن المأثور بيني وبينها وتثني عليّ السابريّ المضلعا وكلّمت فلاناً وكان ضلعك عليّ أي ميلك‏.‏
ولا تنقش الشوكة بالشوكة فإن ضلعها معها‏.‏
ومن المجاز‏:‏ انزل بتلك الضلع وهي مكان مستدق من الجنبل‏.‏
وفي الحديث ‏"‏ كأنكم يا أعداء الله بهذه الضلع الحمراء مقتلين ‏"‏ وهم عليه ضلع جائرة أي مجتمعون عليه بالعداوة‏.‏
قال ابن هرمة‏:‏ وهي علينا في حكمها ضلع جائرة في قضائها جنفه ونصب ضلعاً للطير وهي الفخ لاحديداً به‏.‏
وضلع الشيء ضلعاً‏:‏ اعوج حتى صار كالضلع‏.‏
ورمح ضلع‏.‏

##### Türkçe

ض ل ع
O, kaburgaları şişkin olandır; **الضلوع** ve **الأضلع** ve **الأضلاع** ve **الأضالع**.
Ve **ضليع** bir binek hayvanı: **الضلاعة**si (kaburga genişliği) açık olan, iki yanı geniş.
Ve yedi ve içti, ta ki **تضلع** edinceye kadar.
Dedi: “Ona, **رسل** **كوماء**dan bir deri parçası verdim; gözümü ondan kıstım, ta ki **تضلعا** edinceye kadar. ‘Bana yeter’ dediğinde, ‘Allah’a yemin olsun, bir yemin: bu, senin bütün kabını benden giderecek’ dedim.” Ve **مضلع** bir yük: kaburgalara ağır olan; ve ben onunla **أضطلع** etmem.
Ve **مضلع** bir elbise: nakşı kaburgalar biçimindedir.
Ve İmru’ul-Kays dedi:
“Aramızdaki ve onun arasındaki miras kalmış olandan uzaklaşır;
Ve üzerime, **السابريّ** **المضلعا**yı büker.”
Ve falancayla konuştum; ve “senin **ضلعك**ın benim aleyhimedir” yani senin meylin.
Ve dikeni dikenle çıkarma; çünkü onun **ضلع**ı onunla beraberdir.
Ve mecazdandır: şu **الضلع**a in; o, dağın yanından ince bir yerdir.
Ve hadiste: “Sanki siz, ey Allah’ın düşmanları, şu kızıl **الضلع** ile öldürülmüşlersiniz.” Ve onlar onun üzerine **ضلع** **جائرة**dir; yani düşmanlıkla onun üzerine toplanmışlardır.
İbn Hirma dedi: “Ve o, hükmünde bizim üzerimize **ضلع** **جائرة**dir; hükmünde onun meyli ve sapması vardır.” Ve kuş için bir **ضلع** dikti; o, demiri olmayan tuzaktır.
**ضلع** şey **ضلعاً**: eğrildi, ta ki kaburga gibi oluncaya kadar.
Ve **ضلع** bir mızrak.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الضِّلَعُ والضِّلْعُ لغتان: مَحْنِيّة الجنب، مؤنثة، والجمع أَضْلُعٌ وأَضالِعُ وأَضْلاعٌ وضُلوعٌ؛ قال الشاعر:
وأَقْبَلَ ماءُ العَيْنِ من كُلِّ زَفْرةٍ،
إِذا وَرَدَتْ لم تَسْتَطِعْها الأَضالِعُ
وتَضَلَّعَ الرجلُ: امْتَلأَ ما بين أَضْلاعِه شِبَعاً وريّاً؛ قال ابن عَنّابٍ الطائي:
دَفَعْتُ إِليه رِسْلَ كَوْماءَ جَلْدةٍ،
وأَغْضَيْتُ عنه الطَّرْفَ حتَّى تَضَلَّعا
ودابّةٌ مُضْلِعٌ: لا تَقْوَى أَضْلاعُها على الحَمْلِ. وحِمْلٌ مُضْلِعٌ: مُثْقِلٌ للأَضْلاعِ. والإِضْلاعُ: الإِمالةُ. يقال: حِمْلٌ مُضْلِعٌ أَي مُثقِلٌ؛ قال الأَعشى:
عِنْدَه البِرُّ والتُّقَى وأَسَى الشَّقْـ
قِ وحَمْلٌ لِمُضْلِعِ الأَثقال
وداهِيةٌ مُضْلِعةٌ: تُثْقِلُ الأَضْلاع وتَكْسرها. والأَضْلَعُ: الشَّدِيدُ القَوِيُّ الأَضْلاعِ. واضْطَلَعَ بالحِمْل والأَمْرِ: احْتَمَلَتْه أَضلاعُه؛ والضَّلَعُ أَيضاً في قول سُوَيْد:
جَعَلَ الرَّحْمنُ، والحَمْدُ له،
سَعَةَ الأَخْلاقِ فينا، والضَّلَعْ
القُوَّةُ واحتمالُ الثَّقِيلِ؛ قاله الأَصمعي.
والضَّلاعةُ: القوَّةُ وشِدَّة الأَضْلاعِ، تقول منه: ضَلُعَ الرجل، بالضم، فهو ضليعٌ. وفرس ضلِيعٌ تامّ الخَلْق مُجْفَرُ الأَضْلاع غَلِيظُ الأَلْواحِ كثير العصب. والضَّلِيع: الطَّوِيلُ الأَضْلاعِ الواسِعُ الجنبين العظيم الصدر. وفي حديث مَقْتَل أَبي جهل: فَتَمَنَّيْتُ أَن أَكون بين أَضْلَعَ منهما أَي بين رجلين أَقوى من الرجلين اللذين كنت بينهما وأَشدّ، وقيل: الضَّلِيعُ الطوِيلُ الأَضْلاعِ الضَّخْم من أَيِّ الحيوان كان حتى من الجنّ. وفي الحديث: أَنَّ عمر، رضي الله عنه، صارَعَ جِنِّيّاً فَصَرَعَه عمرُ ثم قال له: ما لِذِراعَيْكَ كأَنهما ذِراعا كلب؟ يَسْتَضْعِفُه بذلك، فقال له الجِنِّيّ: أَما إِني منهم لَضَلِيعٌ أَي إِني منهم لعَظيم الخَلْقِ. والضَّلِيعُ: العظيم الخلق الشديد. يقال: ضَلِيعٌ بَيِّنُ الضَّلاعةِ، والأَضْلَعُ يوصف به الشديد الغليظ. ورجل ضَلِيعُ الفمِ: واسِعُه عظِيمُ أَسْنانِه على التشبيه بالضِّلْع. وفي صفته، صلى الله عليه وسلم: ضَلِيعُ الفَمِ أَي عَظِيمُه، وقيل: واسِعُه؛ حكاه الهرويُّ في الغريبين، والعرب تَحْمَدُ عِظَمَ الفَم وسَعَته وتَذُمُّ صِغَره؛ ومنه قولهم في صفة مَنْطِقِه، صلى الله عليه وسلم: أَنه كان يفتتح الكلام ويختتمه بأَشْداقِه، وذلك لِرَحْبِ شِدْقَيْهِ. قال الأَصمعي: قلت لأَعرابي: ما الجَمالُ؟ فقال: غُؤُورُ العينين وإِشرافُ الحاجِبَينِ ورَحْبُ الشِّدْقينِ. وقال شمر في قوله ضَلِيعُ الفم: أَراد عِظَمَ الأَسنان وتَراصُفَها. ويقال: رجل ضَليع الثنايا غليظها. ورجل أَضْلَعُ: سِنُّه شبيهة بالضَّلع، وكذلك امرأَة ضَلْعاءُ، وقوم ضُلْعٌ. وضُلُوعُ كلِّ إِنسان: أَربع وعشرون ضِلعاً، وللصدر منها اثنتا عشرة ضلعاً تلتقي أَطرافها في الصدر وتتصل أَطراف بعضها ببعض، وتسمى الجَوانِحَ، وخَلْفها من الظهر الكَتِفانِ، والكَتفانِ بجِذاء الصدر، واثنتا عشرة ضلعاً أَْفَلَ منها في الجنبين، البطن بينهما لا تلتقي أَطْرافُها، على طَرَف كل ضِلْع منها شُرْسُوف، وبين الصدر والجنبين غُضْرُوفٌ يقال له الرَّهابةُ، ويقال له لِسانُ الصدر، وكل ضِلْع من أَضْلاعِ الجنبين أَقْصَرُ من التي تليها إِلى أَن تنتهي إِلى آخرتها، وهي التي في أَسفل الجنب يقال لها الضِّلَعُ الخَلْفُ. وفي حديث غَسْلِ دَمِ الحَيْضِ: حُتِّيه بضِلَع، بكسر الضاد وفتح اللام، أَي بعود، والأَصل فيه الضِّلْع ضلع الجَنْبِ، وقيل للعود الذي فيه انْحِناء وعِرَضٌ: ضِلَع تشبيهاً بالضِّلْع الذي هو واحد الأَضْلاعِ، وهذه ضلع وثلاث أَضْلُع، قال ابن بري: شاهد الضِّلَعِ، بالفتح، قول حاجب بن ذُبْيان:
بَني الضِّلَعِ العَوْجاءِ، أَنْتَ تُقِيمُها،
أَلا إِنّ تَقْوِيمَ الضُّلُوع انْكِسارُها
وشاهد الضِّلْع، بالتسكين، قول ابن مفرِّغ:
ورَمَقْتُها فَوَجَدْتُها
كالضِّلْعِ، لَيْسَ لَها اسْتِقامهْ
ويقال: شَرِبَ فلان حتى تَضَلَّعَ أَي انْتَفَخَتْ أَضْلاعُه من كثرة الشرب، ومثله: شرب حتى أَوَّنَ أَي صار له أَوْنانِ في جنبيه من كثرة الشرب. وفي حديث زمزم: فأَخَذ بِعَراقِيها فشرب حتى تَضَلَّع أَي أَكثر من الشرب حتى تمدَّد جنبه وأَضلاعه. وفي حديث ابن عباس: أَنه كان يَتَضَلَّعُ من زمزم. والضِّلَعُ: خَطٌّ يُخَطُّ في الأَرض ثم يُخَطُّ آخر ثم يبذر ما بينهما.
وثياب مُضَلَّعةٌ: مُخَطَّطة على شكل الضِّلع؛ قال اللحياني: هو المُوَشَّى، وقيل: المُضَلَّعُ من الثياب المُسَيَّر، وقيل: هو المُخْتَلِفُ النَّسْجِ الرقيق، وقال ابن شميل: المضلَّع الثوب الذي قد نُسِجَ بعضه وترك بعضه، وقيل: بُرد مُضَلَّع إِذا كانت خطوطه عَريضة كالأَضْلاع. وتَضْلِيعُ الثوب: جعلُ وشْيِه على هيئة الأَضلاع. وفي الحديث: أَنه أُهْدِيَ له، صلى الله عليه وسلم، ثَوْبٌ سِيَراءُ مُضَلَّعةٌ بقَزٍّ؛ المضلع الذي فيه سيُور وخُطوط من الإِبْرَيْسَمِ أَو غيره شِبْهُ الأَضْلاع. وفي حديث علي: وقيل له ما القَسِّيّةُ؟ قال: ثياب مُضَلَّةٌ فيها حرير أَي فيها خطوط عريضة كالأَضْلاعْ.
ابن الأَعرابي: الضَّوْلَعُ المائِلُ بالهَوَى.
والضِّلَعُ من الجبل: شيءٌ مُسْتَدِقٌّ مُنْقادٌ، وقيل: هو الجُبَيْلُ الصغير الذي ليس بالطويل، وقيل: هو الجبيل المنفرد، وقيل: هو جبل ذلِيلٌ مُسْتَدِقٌّ طويل، يقال: انزل بتلك الضِّلع. وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، لما نظر إِلى المشركين يوم بدر قال: كأَني بكم يا أَعداءَ اللهِ مُقَتَّلِين بهذه الضِّلَعِ الحمْراءِ؛ قال الأَصمعي: الضِّلَع جبيل مستطيل في الأَرض ليس بمرتفع في السماء. وفي حديث آخر: إِنَّ ضَلْعَ قُرَيْشٍ عند هذه الضِّلَع الحمْراءِ أَي مَيْلَهم. والضِّلَعُ. الحَرَّةُ الرَّجِيلةُ. والضَّلَعُ: الجَزيرةُ في البحر، والجمع أَضلاع، وقيل: هو جزيرة بعينها.
والضَّلْعُ: المَيْلُ. وضَلَعَ عن الشيء، بالفتح، يَضْلَعُ ضَلْعاً، بالتسكين: مالَ وجَنَفَ على المثل. وضَلَعَ عليه ضَلْعاً: حافَ. والضالِعُ: الجائِرُ. والضالِعُ: المائِلُ؛ ومنه قيل: ضَلْعُك مع فلان أَي مَيْلُكَ معه وهَواك. ويقال: هُمْ عليَّ ضِلَعٌ جائرةٌ، وتسكين اللام فيهما جائز. وفي حديث ابن الزبير: فرَأى ضَلْعَ معاويةَ مع مَرْوانَ أَي مَيْلَه. وفي المثل: لا تَنْقُشِ الشوْكَةَ بالشوْكةِ فإِنَّ ضَلْعَها معها أَي مَيْلَها؛ وهو حديث أَيضاً يضرب للرجل يخاصم آخرَ فيقول: أَجْعَلُ بيتي وبيتك فلاناً لرجل يَهْوَى هَواه. ويقال: خاصَمْتُ فلاناً فكان ضَلْعُك عليَّ أَي مَيْلُكَ. أَبو زيد: يقال هم عليَّ أَلْبٌ واحد، وصَدْعٌ واحد، وضَلْعٌ واحد، يعني اجتماعَهم عليه بالعَداوة. وفي الحديث: أَنه، صلى الله عليه وسلم، قال: اللهم إِني أَعوذ بك من الهَمِّ والحَزَن والعَجْز والكَسَل والبُخْلِ والجُبْنِ وضَلَعِ الدَّيْنِ وغَلَبةِ الرجال؛ قال ابن الأَثير: أَي ثِقَلِ الدَّيْنِ، قال: والضَّلَعُ الاعْوِجاجُ، أَي يُثْقِلُه حتى يميل صاحبُه عن الاستواءِ والاعتدالِ لثقله. وفي حديث علي، كرم الله وجهه: وارْدُدْ إِلى الله ورسوله ما يُضْلِعُكَ من الخُطوبِ أَي يُثْقِلُك. والضَّلَعُ، بالتحريك: الاعْوِجاجُ خِلْقةً يكون في المشي من المَيْلِ؛ قال محمد بن عبد الله الأَزديّ:
وقد يَحْمِلُ السَّيْفَ المُجَرَّبَ رَبُّه
على ضَلَعٍ في مَتْنِه، وهْوَ قاطِعُ
فإِن لم يكن خلقة فهو الضَّلْعُ، بسكون اللام، تقول منه: ضَلعَ، بالكسر، يَضْلَعُ ضَلَعاً، وهو ضَلِعٌ. ورُمْحٌ ضَلِعٌ: مُعَوَّجٌ لم يُقَوَّمْ؛ وأَنشد ابن شميل:
بكلِّ شَعْشاعٍ كجِذْعِ المُزْدَرِعْ،
فَلِيقُه أَجْرَدُ كالرُّمْحِ الضَّلِعْ
يصف إِبلاً تَناوَلُ الماءَ من الحوض بكلِّ عُنُقٍ كجِذْعِ الزُّرْنُوق، والفَلِيقُ: المطمئِنُّ في عنق البعير الذي فيه الحُلْقُوم. وضَلِعَ السيفُ والرمْحُ وغيرهما ضَلَعاً، فهو ضَلِيعٌ: اعْوَجَّ. ولأُقِيمَنَّ ضَلَعَكَ وصَلَعَك أَي عِوَجَك. وقَوْسٌ ضَلِيعٌ ومَضْلُوعة: في عُودها عَطَفٌ وتقيومٌ وقد شاكَلَ سائرُها كَبِدَها؛ حكاه أَبو حنيفة؛ وأَنشد للمتنخل الهذلي:
واسْلُ عن الحِبِّ بمضْلُوعةٍ،
نَوَّقَها الباري ولم يَعْجَلِ
وضَلِيعٌ
(* قوله «وضليع القوس» كذا بالأصل، ولعله والضليعة.) :
القَوْسُ.
ويقال: فلان مَضْطَلِعٌ بهذا الأَمر أَي قويٌّ عليه، وهو مُفْتَعِلٌ من الضَّلاعةِ. قال: ولا يقال مُطَّلِعٌ، بالإِدغام. وقال أَبو نصر أَحمد بن حاتم: يقال هو مُضْطلِعٌ بهذا الأَمر ومُطَّلِعٌ له، فالاضْطلاعُ من الضَّلاعةِ وهي القوَّة، والاطِّلاعُ من الفُلُوِّ من قولهم اطَّلَعْتُ الثَّنِيَةَ أَي عَلَوْتُها أَي هو عالٍ لذلك الأَمرِ مالِكٌ له. قال الليث: يقال إنِّي بهذا الأَمر مُضْطَلِعٌ ومُطَّلِعٌ، الضاد تدغم في التاء فتصير طاء مشددة، كما تقول اظنَّنَّي أَي اتّهَمَني، واظَّلَمَ إِذا احتَمَلَ الظُّلْمَ. واضْطَلَعَ الحِمْلَ أَي احْتَمَلَه أَضلاعُه. وقال ابن السكية: يقال هو مُضْطَلِعٌ بحَمْلِه أَي قويٌّ على حَمْلِه، وهو مُفْتَعِلٌ من الضَّلاعة، قال: ولا يقال هو مُطَّلِع بحَمْله؛ وروى أَب الهيثم قول أَبي زبيد:
أَخُو المَواطِنِ عَيّافُ الخَنى أُنُفٌ
للنَّئباتِ، ولو أُضْلِعْنَ مُطَّلِعٌُ
(* قوله «انف» كذا ضبط بالأصل.)
أُضْلِعْنَ: أُثْقِلْنَ وأُعْظِمْنَ؛ مُطَّلِعٌ: وهو القويُّ على الأَمرِ المُحْتَمِلُ؛ أَراد مُضْطَلِعٌ فأَدْغَم، هكذا رواه بخطه، قال: ويروى مُضْطَلِعٌ. وفي حديث عليّ، عليه السلام، في صفة النبي، صلى الله عليه وسلم: كما حُمِّلَ فاضْطَلَع بأَمركَ لطاعتك؛ اضْطَلَعَ افتَعَلَ من الضَّلاعةِ وهي القوةُ. يقال: اضطَلَعَ بحمله أَي قَوِيَ عليه ونَهَضَ به. وفي الحديث: الحِمْلُ المُضْلِعُ والشَّرُّ الذي لا ينقطع إِظهارُ البدع؛ المُضْلِعُ: المُثْقِلُ كأَنه يَتَّكِئُ على الأَضْلاعِ، ولو روي بالظاء من الظَّلَعِ والغَمْزِ لكان وجهاً.

##### Türkçe

**الضِّلَعُ** ve **الضِّلْعُ** iki lugattır: böğrün eğri olanı; müennestir; çoğulu **أَضْلُعٌ** ve **أَضالِعُ** ve **أَضْلاعٌ** ve **ضُلوعٌ**; şair dedi ki:
Ve gözün suyu her iç çekişten,
geldi; eğer geldiğinde, **الأَضالِعُ** onu yapmaya güç yetiremezdi.

Ve **تَضَلَّعَ** adam: **أَضْلاعِه** arasındaki şey, tokluk ve kandırma ile doldu; İbn **عَنّابٍ** et-Tâî dedi ki:
Ona, derili, yumuşak yürüyüşlü, yığma bir (deve) sürdüm,
ve ondan gözümü yumdum, ta ki **تَضَلَّعا**.

Ve **دابّةٌ مُضْلِعٌ**: **أَضْلاعُها** yük üzerine güç yetiremez. Ve **حِمْلٌ مُضْلِعٌ**: **الأَضْلاعِ** için ağırlaştırıcı. Ve **الإِضْلاعُ**: eğme. Denir: **حِمْلٌ مُضْلِعٌ** yani ağırlaştırıcı; **الأَعشى** dedi ki:
Onun yanında iyilik ve takvâ ve yarığın tesellisi,
ve ağır yüklerin **لِمُضْلِعِ** bir yükü vardır.

Ve **داهِيةٌ مُضْلِعةٌ**: **الأَضْلاع**ı ağırlaştırır ve onları kırar. Ve **الأَضْلَعُ**: **الأَضْلاعِ**ı şiddetli güçlü olan. Ve **اضْطَلَعَ** yük ve iş ile: onu **أَضلاعُه** taşıdı; ve **الضَّلَعُ** ayrıca Süveyd’in sözünde:
Rahmân, hamd O’nadır,
bizde ahlâk genişliğini ve **الضَّلَعْ**ı kıldı

güç ve ağır olanı taşıma; bunu **الأَصمعي** söyledi.

Ve **الضَّلاعةُ**: güç ve **الأَضْلاعِ**ın şiddeti; ondan dersin: adam **ضَلُعَ** (ضم ile), o hâlde o **ضليعٌ**dir. Ve **فرس ضلِيعٌ**: yaratılışı tam, **الأَضْلاع**ı geniş, **الأَلْواحِ**ı kalın, siniri çok. Ve **الضَّلِيع**: **الأَضْلاعِ**ı uzun, iki böğrü geniş, göğsü büyük olan. Ve Ebû Cehil’in öldürülmesi hadîsinde: “İkisi arasında **أَضْلَعَ** olanın arasında olmayı temenni ettim” yani, arasında bulunduğum iki adamdan daha güçlü ve daha şiddetli iki adamın arasında. Ve denildi: **الضَّلِيعُ** her hangi bir hayvandan olursa olsun, hatta cinlerden bile, **الأَضْلاعِ**ı uzun, iri olandır. Ve hadîste: Ömer, رضي الله عنه, bir cinle güreşti; Ömer onu yere serdi, sonra ona dedi: “İki koluna ne oluyor, sanki ikisi bir köpeğin iki kolu?” bununla onu zayıf görür; cin ona dedi: “Ben onlardan elbette **لَضَلِيعٌ**um” yani ben onlardan elbette büyük yaratılışlıyım. Ve **الضَّلِيعُ**: yaratılışı büyük, şiddetli olan. Denir: **ضَلِيعٌ بَيِّنُ الضَّلاعةِ**; ve **الأَضْلَعُ** ile şiddetli kalın olan vasfedilir. Ve **رجل ضَلِيعُ الفمِ**: genişi, dişleri büyük olan; **الضِّلْع** ile benzetme üzere. Ve onun sıfatında, صلى الله عليه وسلم: **ضَلِيعُ الفَمِ** yani büyüğü; ve denildi: genişi; bunu Herevî **الغريبين**’de nakletti; Arap, ağzın büyüklüğünü ve genişliğini över, küçüklüğünü yerer; bundan, onun konuşmasının sıfatında, صلى الله عليه وسلم: “Sözü **بأَشْداقِه** ile açar ve onunla bitirirdi”; bu, iki **شِدْق**inin genişliği içindir. **الأَصمعي** dedi: Bir bedevîye dedim: “Güzellik nedir?” dedi: “Gözlerin çukur oluşu, iki kaşın yüksek oluşu, iki **شِدْق**in geniş oluşu.” Ve Şemmer, **ضَلِيعُ الفم** sözünde dedi: dişlerin büyüklüğünü ve birbirine bitişikliğini kastetti. Ve denir: adam **ضَليع الثنايا**: onların kalını. Ve **رجل أَضْلَعُ**: dişi **الضَّلع**a benzer; aynı şekilde kadın **ضَلْعاءُ**, ve kavim **ضُلْعٌ**. Ve her insanın **ضُلُوعُ**u: yirmi dört **ضِلعاً**dır; göğüs için ondan on iki **ضلعاً** vardır; uçları göğüste buluşur ve bazısının uçları bazısına bağlanır; ve **الجَوانِحَ** diye adlandırılır; onun arkasında sırttan **الكَتِفانِ** vardır; ve **الكَتفانِ** göğsün hizasındadır; ve on iki **ضلعاً** ondan aşağıda iki böğürde (vardır); karın ikisinin arasındadır; uçları buluşmaz; onlardan her **ضِلْع**ın ucunda **شُرْسُوف** vardır; göğüs ile iki böğür arasında bir **غُضْرُوفٌ** vardır, ona **الرَّهابةُ** denir; ona **لِسانُ الصدر** da denir; ve iki böğrün **أَضْلاعِ**ından her **ضِلْع**, onu izleyenden daha kısadır; ta ki en sonuncusuna varıncaya kadar; o, böğrün en altında olanıdır; ona **الضِّلَعُ الخَلْفُ** denir. Hayız kanını yıkama hadîsinde: “Onu bir **بضِلَع** ile kazı” (ضاد’ın kesri ve لام’ın fethi ile) yani bir çubukla; aslı, böğür **ضلع**ı olan **الضِّلْع**dır; ve içinde eğrilik ve enlik bulunan çubuğa, bir **ضِلَع** denildi; tek **الأَضْلاعِ**dan biri olan **الضِّلْع**a benzetme olarak; ve bu bir **ضلع**dır ve üç **أَضْلُع**; İbn Berî dedi: feth ile **الضِّلَعِ**ın şahidi, Hâcib b. Zübyân’ın sözü:
Ey **الضِّلَعِ العَوْجاءِ** oğulları, sen onu doğrultuyorsun;
dikkat et, **الضُّلُوع**un doğrultulması, onların kırılmasıdır.

Ve sükûn ile **الضِّلْع**ın şahidi, İbn Müferriğ’in sözü:
Ona baktım da onu buldum,
**كالضِّلْعِ** gibi; onun için doğruluk yoktur.

Ve denir: falan içti, ta ki **تَضَلَّعَ**; yani çok içmeden **أَضْلاعُه** şişti; bunun benzeri: içti, ta ki **أَوَّنَ**; yani çok içmeden iki böğründe iki **أَوْنانِ** oldu. Zemzem hadîsinde: “Onun **بِعَراقِيها**sını aldı da içti, ta ki **تَضَلَّعَ**”; yani çok içti, ta ki böğrü ve **أَضلاعُه** uzayıp yayıldı. İbn Abbâs hadîsinde: onun Zemzem’den **يَتَضَلَّعُ** olduğu. Ve **الضِّلَعُ**: yere bir çizgi çizilir, sonra bir başkası çizilir, sonra ikisinin arasına (tohum) saçılır.

Ve **ثياب مُضَلَّعةٌ**: **الضِّلع** şekli üzere çizgili; Lihyânî dedi: o, **المُوَشَّى**dır; ve denildi: elbiselerden **المُضَلَّعُ** **المُسَيَّر**dir; ve denildi: o, dokuması farklı olan ince olandır; İbn Şümeyl dedi: **المضلَّع** bir kısmı dokunmuş, bir kısmı bırakılmış olan elbisedir; ve denildi: çizgileri **الأَضْلاع** gibi geniş olduğunda **بُرد مُضَلَّع**.

Ve **تَضْلِيعُ الثوب**: onun **وشْي**ini **الأَضلاع** heyeti üzere yapmak. Ve hadîste: ona, صلى الله عليه وسلم, **ثَوْبٌ سِيَراءُ مُضَلَّعةٌ بقَزٍّ** hediye edildi; **المضلع**: içinde **سيُور** ve **خُطوط** bulunan, **الإِبْرَيْسَمِ**den veya başkasından, **الأَضْلاع** benzeri. Ve Ali hadîsinde: ona “**القَسِّيّةُ** nedir?” denildi; dedi: **ثياب مُضَلَّةٌ فيها حرير** yani içinde **الأَضْلاعْ** gibi geniş çizgiler vardır.

İbnü’l-A‘râbî: **الضَّوْلَعُ** hevâ ile meyleden.

Ve dağdan **الضِّلَعُ**: incecik, uzanıp giden bir şey; ve denildi: uzun olmayan küçük **الجُبَيْلُ**dür; ve denildi: tek başına olan **الجبيل**dir; ve denildi: alçak, ince, uzun bir dağdır; denir: şu **الضِّلع**a in. Ve hadîste: Peygamber, صلى الله عليه وسلم, Bedir günü müşriklere baktığında dedi: “Sanki sizi, ey Allah’ın düşmanları, bu kızıl **الضِّلَعِ**da öldürülmüş görüyorum”; **الأَصمعي** dedi: **الضِّلَع** yerde uzunca bir **جبيل**dir, gökte yüksek değildir. Ve başka bir hadîste: “Kureyş’in **ضَلْعَ**ı bu kızıl **الضِّلَع**ın yanında” yani onların meyli. Ve **الضِّلَعُ**: **الحَرَّةُ الرَّجِيلةُ**. Ve **الضَّلَعُ**: denizde ada; çoğulu **أَضلاع**; ve denildi: o, belirli bir adadır.

Ve **الضَّلْعُ**: meyil. Ve **ضَلَعَ** şeyden, feth ile, **يَضْلَعُ ضَلْعاً** (lâmın sükûnu ile): meyletti ve örnek üzere saptı. Ve **ضَلَعَ عليه ضَلْعاً**: haksızlık etti. Ve **الضالِعُ**: zulmeden. Ve **الضالِعُ**: meyleden; bundan denildi: “Senin **ضَلْعُك** falanla” yani onunla meylin ve hevân. Ve denir: “Onlar bana **ضِلَعٌ جائرةٌ**”; her ikisinde de lâmı sükûnlamak câizdir. İbn Zübeyr hadîsinde: Muâviye’nin Mervân ile **ضَلْعَ**ını gördü yani meylini. Ve meselde: “Dikeni dikenle çıkarma; çünkü onun **ضَلْعَ**ı onunladır” yani meyli; bu, bir hadîstir de; bir adamın bir başkasıyla çekişip “Benim evimi ve senin evini, onun hevâsını seven bir adama (hakem) yaparım” demesi için darb-ı mesel yapılır. Ve denir: falanla çekiştim de senin **ضَلْعُك** bana karşı oldu yani meylin. Ebû Zeyd: denir: “Onlar bana bir tek **أَلْبٌ**, bir tek **صَدْعٌ**, bir tek **ضَلْعٌ**” yani düşmanlıkta onun üzerine toplanmaları. Ve hadîste: onun, صلى الله عليه وسلم, dediği: “Allah’ım, ben sana gamdan ve hüzünden, acizlikten ve tembellikten, cimrilikten ve korkaklıktan, **ضَلَعِ الدَّيْنِ**den ve erkeklerin galebesinden sığınırım”; İbnü’l-Esîr dedi: yani borcun ağırlığından; dedi: ve **الضَّلَعُ** eğriliktir; yani onu ağırlaştırır, ta ki sahibi ağırlığından doğruluktan ve itidalden meyleder. Ve Ali hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: “Başına gelen belâlardan seni **يُضْلِعُكَ** olanı Allah’a ve Resûlü’ne döndür” yani seni ağırlaştıranı.

Ve **الضَّلَعُ** (hareke ile): yaratılıştan olan eğrilik; yürüyüşte meyilden olur; Muhammed b. Abdullah el-Ezdî dedi:
Ve tecrübeli kılıcı, sahibi,
sırtında bir **ضَلَعٍ** üzere taşıyabilir; hâlbuki o kesicidir.

Eğer yaratılıştan değilse, o **الضَّلْعُ**dur (lâmın sükûnu ile); ondan dersin: **ضَلعَ** (kesr ile) **يَضْلَعُ ضَلَعاً**; ve o **ضَلِعٌ**dir. Ve **رُمْحٌ ضَلِعٌ**: doğrultulmamış eğri; İbn Şümeyl inşâd etti:
Her bir parlak (deve) ile, ekincinin kütüğü gibi,
onun **فَلِيقُه**u çıplak, **كالرُّمْحِ الضَّلِعْ** gibi.

Havuzdan suyu, her bir boyunla, **جِذْعِ الزُّرْنُوق** gibi alan develeri vasfeder; ve **الفَلِيقُ**: devenin boynunda, **الحُلْقُوم**un bulunduğu yerdeki çukur. Ve kılıç ve mızrak ve başkası **ضَلِعَ** (eğrildi) **ضَلَعاً**; o hâlde o **ضَلِيعٌ**dir: eğrildi. “Senin **ضَلَعَكَ**ını ve **صَلَعَك**ını elbette doğrulturum” yani eğriliğini. Ve **قَوْسٌ ضَلِيعٌ** ve **مَضْلُوعة**: çubuğunda bükülme ve doğrultma vardır; ve geri kalanı onun **كَبِدَها**sına benzemiştir; bunu Ebû Hanîfe nakletti; ve Mütenahhil el-Hüzelî’ye ait olarak inşâd etti:
Sevgiliyi, bir **بمضْلُوعةٍ** ile sor,
onu yontan yaptı ve acele etmedi.

Ve **ضَلِيعٌ**: yay.

Ve denir: falan bu işte **مَضْطَلِعٌ**dır yani ona karşı güçlüdür; o, **الضَّلاعةِ**dan **مُفْتَعِلٌ**dir. Dedi: ve idğam ile **مُطَّلِعٌ** denmez. Ebû Nasr Ahmed b. Hâtim dedi: denir: o bu işte **مُضْطلِعٌ**dır ve ona **مُطَّلِعٌ**dır; böylece **الاضْطلاعُ** **الضَّلاعةِ**dandır, o da güçtür; ve **الاطِّلاعُ** **الفُلُوِّ**dandır; “**اطَّلَعْتُ الثَّنِيَةَ**” sözlerinden, yani ona yükseldim; yani o iş için yüksek, ona mâliktir. Leys dedi: denir: ben bu işte **مُضْطَلِعٌ**ım ve **مُطَّلِعٌ**ım; **الضاد** **التاء** içinde idğam edilir de şeddeli **طاء** olur; tıpkı “**اظنَّنَّي**” dersin, yani beni itham etti; ve “**اظَّلَمَ**” zulmü yüklendiğinde. Ve **اضْطَلَعَ الحِمْلَ** yani onu **أَضلاعُه** yüklendi. İbnü’s-Sikkît dedi: denir: o yüküyle **مُضْطَلِعٌ**dır yani onu taşımaya güçlüdür; o, **الضَّلاعة**dan **مُفْتَعِلٌ**dir; dedi: ve “o yüküyle **مُطَّلِع**dır” denmez; Ebü’l-Heysem, Ebû Zübeyd’in sözünü rivayet etti:
Mevkilerin kardeşi, çirkinliği tiksinen, onurlu;
musibetler için, eğer **أُضْلِعْنَ** olsalar, **مُطَّلِعٌ**.

**أُضْلِعْنَ**: ağırlaştırıldılar ve büyütüldüler; **مُطَّلِعٌ**: o, işe güçlü olan, yüklenen; **مُضْطَلِعٌ**ı kastetti de idğam etti; bunu böylece kendi hattıyla rivayet etti; dedi: ve **مُضْطَلِعٌ** diye de rivayet olunur. Ve Ali hadîsinde, عليه السلام, Peygamberin, صلى الله عليه وسلم, sıfatında: “Nasıl yüklendiyse, senin emrinle **فاضْطَلَع**; senin itaatin için”; **اضْطَلَعَ** **الضَّلاعةِ**dan, o da güçtür, **افتَعَلَ**dır. Denir: yüküyle **اضطَلَعَ** yani ona güç yetirdi ve onunla ayağa kalktı. Ve hadîste: **الحِمْلُ المُضْلِعُ** ve kesilmeyen şer: bid‘atları ortaya çıkarmak; **المُضْلِعُ**: ağırlaştırıcıdır; sanki **الأَضْلاعِ** üzerine dayanır; eğer **الظَّلَعِ** ve **الغَمْزِ**den **بالظاء** ile rivayet edilseydi, bir vecih olurdu.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ض ل ع * * الضِّلْعُ * بوزن العنب واحد * الضُّلُوعِ * و * الأضْلاعِ * وتسكين اللام جائز و * الضَّالِعُ * الجائر و * الضَّلْعُ * بوزن الضَّرعِ الميل والجنف وبابه قطع قال رسول الله ]ص[ ﴿أعوذ بك من * ضَلَعِ * الدَّيْن﴾ أي ثقل الدَّيْن يقال ضلعك مع فلان أي ميلك معه وهواك وفي المثل لا تنقش الشوكة بالشوكة فإن ضلعها معها يُضرب للرجل يخاصم آخر فيقول اجعل بيني وبينك فلانا لرجل يهوى هواه و * تَضَلَّعَ * الرجل امتلأ شبعا وريا

##### Türkçe

* ض ل ع * * **الضِّلْعُ** * “عنب” vezninde, **الضُّلُوعِ**’un ve **الأضْلاعِ**’ın bir tanesi; ve **اللام**’ı sükûnlamak câizdir. Ve **الضَّالِعُ**: câir (haktan sapan). Ve **الضَّلْعُ** “ضَّرع” vezninde: meyil ve cenef (eğrilik); ve onun bâbı **قطع**’dır. Resûlullah ]ص[ dedi ki: {Sana **ضَلَعِ** **الدَّيْن**’den sığınırım} yani borcun ağırlığı. Denir ki: “Falan ile **ضلعك**” yani onunla meylin ve hevân. Ve meselde: “Dikeni dikenle çıkarma; çünkü onun **ضلعها** onunladır”; bir adam için darb-ı mesel olur: bir başkasıyla çekişir de der ki: “Benimle senin arana falanı koy”; hevâsını sevdiği bir adam için. Ve **تَضَلَّعَ** adam: doyma ve kanma ile doldu.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الضلع، كعنب وجذع، الأولى لغة الحجاز، والثانية لغة تميم، وشاهد الأول في قول الشاعر - أنشده ابن فارس -:
  هي الضلع العوجاء لست تقيمها                      ألا إن تقويم الضلوع انكسارها قلت: وهو قول حاجب بن ذبيان، ورواه ابن بري:
  بني الضلع العوجاء أنت تقيمها ومنه الحديث:  إن المرأة خلقت من ضلع، وإن أعوج ما في الضلع أعلاها، فإن ذهبت تقيمها كسرتها، وإن استمتعت بها استمتعت بها وفيها عوج  وشاهد الثاني قول ابن مفرغ:
  ورمقتها فـوجـدتـهـا                      كالضلع ليس لها استقامه و وجد في بعض النسخ: كعنب وجذم، وجذع وجذم في الضبط سواء، لأن كلاهما بالكسر. قال شيخنا: وحكى بعض المحشين فتح الضاد من سكون اللام، وهو غير معروف في دواوين اللغة. قلت: وقد ولعت به العامة، حتى كادوا لا ينطقون بغيره؛ لخفته على اللسان، ولولا أن القياس لا مدخل له في اللغة لكان له وجه، م: أي معروفة، وهي محنية الجنب، مؤنثة، كما هو المشهور، وقيل: مذكرة، وقيل: بالوجهين، وهو مختار ابن مالك وغيره، ج: أضلع وضلوع، وأضلاع، وعلى الأخير اقتصر الجوهري، وشاهد الأول قول أبي ذؤيب:
  فرمى فألحق صاعديا مطحرا                      بالكشح فاشتملت عليه الأضلع وشاهد الثاني مر في قول حاجب ابن ذبيان، وشاهد الثالث قول المسيب بن علس يصف ناقة:
  وإذا أطفت بها أطفت بكلكل                      نبض القوائم مجفر الأضلاع

  قال شيخنا: ومفاد مختار الصحاح أن الضلوع: ما يلي الظهر، والأضلاع: ما يلي الصدر، وتسمى الجوانح، والضلع مشترك بينهما. قال:  وهذا الفرق غير معروف لأحد من أئمة اللغة، فتأمل. قلت: والظاهر أن في العبارة سقطا، والذي ذكره صاحب اللسان وغيره: أن ضلوع كل إنسان أربع وعشرون ضلعا، وللصدر منها اثنا عشر ضلعا تلتقي أطرافها في الصدر، وتتصل أطراف بعضها ببعض، وتسمى الجوانح، وخلفها من الظهر الكتفان، والكتفان بحذاء الصدر، واثنا عشر ضلعا أسفل منها في الجنبين، البطن بينهما لا تلتقي أطرافها، على طرف كل ضلع منها شرسوف، وبين الصدر والجنبين غضروف، يقال له: الرهابة، ويقال له: لسان الصدر، وكل ضلع من أضلاع الجنبين أقصر من التي تليها، إلى أن تنتهي إلى آخرها، وهي التي في أسفل الجنب، يقال لها: الضلع الخلف. يقال: هم كذا علي ضلع جائرة، هكذا رواه الجوهري، قال وتسكين اللام فيه جائز، ونقله الصاغاني في العباب، والزمخشري في الأساس، وليس في عباراتهم لفظة كذا زاد الأخير: وهو مجاز، والمعنى: أي مجتمعون علي بالعداوة. قلت: والأصل في ذلك قول أبي زيد، يقال: هم علي إلب واحد، وصدع واحد، وضلع واحد، يعني اجتماعهم عليه بالعداوة. من المجاز: الضلوع: ما انحنى من الأرض، أو الطريق من الحرة كما في العباب. الضلع كعنب: الجبيل المنفرد، كما في الصحاح، وقال غيره: هو الصغير الذي ليس بالطويل، أو هو الجبل الذليل المستدق، نقله الجوهري عن أبي نصر، وزاد غيره: الطويل المنقاد، فهو ضد، وقال الأصمعي: الضلع: جبيل مستطيل في الأرض، ليس بمرتفع في السماء، يقال: انزل بتلك الضلع ومنه الحديث أنه:  لما نظر إلى المشركين يوم بدر قال: كأنكم يا أعداء الله بهذه الضلع الحمراء مقتلين  ، كما في العباب، والرواية:  كأني بكم يا أعداء الله مقتلين بهذه الضلع الحمراء  . وفي حديثه الآخر:  إن جمع قريش عند هذه الضلع الحمراء من الجبل  . وعن الأصمعي أنه وجد بدمشق ضلع مكتوب فيه: هذا من ضلع أضاخ. ضلع: ع، بالطائف. في الحديث أنه أمر امرأة في دم الحيض يصيب الثوب، فقال:  حتيه بضلع  قال ابن الأعرابي: أراد به العود ها هنا، أو العود الذي فيه عرض واعوجاج، تشبيه بضلع الحيوان. ويوم الضلعين، مثنى: من أيامهم، أي العرب، كما في العباب وضلع بني الشيصبان، وهم طائفة من الجن. ضلع القتلى، ضلع بني مالك، وضلع الرجام: أسماء مواضع، كما في العباب. وضلع الخلف: اسم كية من الكيات، وهي أن تكون كية وراء ضلع الخلف، وهي في أسفل الجنب. من المجاز: ضلع من البطيخ، أي حزة منه، تشبيها بالضلع. قال ابن عباد: الضلعة بهاء: سمكة صغيرة خضراء قصيرة العظم. من المجاز: ضلع عنه، كمنع، ضلعا: مال وجنف. ضلع عليه ضلعا: جار، فهو ضالع، مائل وجائر. ضلع فلانا: ضربه في ضلعه. وضلع السيف، كفرح يضلع ضلعا: اعوج، فهو ضلع، وهو خلقة فيه، وأنشد الجوهري للشاعر وهو محمد بن عبد الله الأزدي:
  وقد يحمل السيف المجرب ربه                      على ضلع في متنه وهو قاطع من المجاز: الضالع: الجائر، قال النابغة الذبياني يعتذر إلى النعمان:
  أتوعد عبدا لم يخـنـك أمـانة                      وتترك عبدا ظالما وهو ضالع

  أي: جائر، ويروى: ظالع. أي: مذنب. ويقال: ضلعك معه، أي ميلك معه وهواك. في المثل: لا تنقش الشوكة بالشوكة، فإن ضلعها معها. يضرب للرجل يخاصم آخر كذا في الصحاح، قيل: القياس تحريكه؛ لأنهم يقولون ضلع مع فلان، كفرح، ولكنهم خففوا، وهذا عجيب مع ذكره قريبا ضلع كمنع: مال، ومع هذا فلا حاجة إلى ادعاء التخفيف، ثم قال الجوهري: فيقول: اجعل بيني وبينك فلانا لرجل يهوى هواه، ومنه حديث ابن الزبير: أنه نازع مروان عند معاوية رضي الله عنه، فرأى ضلع معاوية مع مروان، فقال: أطع الله يطعك الناس، فإنه لا طاعة لك علينا إلا في حق الله. ويقال: خاصمت فلانا، فكان ضلعك علي، أي ميلك. والضلع محركة: الاعوجاج خلقة، يكون في المشي من الميل ويسكن، ومنه: لأقيمن ضلعك، بالوجهين، هكذا في سائر النسخ وهو خطأ، والصواب فيه الضلع محركة فقط، وقد اشتبه على المصنف لما رأى في التهذيب والمحكم: لأقيمن ضلعك وصلعك، أي اعوجاجك، فظن أن كليهما بالضاد، وإنما الفرق في التحريك والسكون، وليس كما ظن، وإنما هو بالضاج والصاد، ودليل ذلك أنه لم ينقل عن أحد من الأئمة التسكين في العوج الخلقي، فتأمل وأنصف. أو هو، أي الضلع في البعير بمنزلة الغمز في الدواب، وقد ضلع، كفرح، فهو ضلع، والأشبه أن يكون هذا هو تفسير الظلع، بالظاء، يقال: بعير ظالع، إذا كان يتقي ويعرج، كما سيأتي، فإن لم يكن الاعوجاج خلقة، فهو الضلع، بالتسكين، تقول: هو ضالع، وقد ضلع، كمنع، هذا هو الصواب في تحقيق هذا المحل. الضلع أيضا - في قول سويد بن أبي كاهل -:
  كتب الرحمن والحمد لـه                      سعة الأخلاق فينا والضلع : القوة واحتمال الثقيل، نقله الجوهري عن الأصمعي. الضلع من الدين: ثقله، ومنه حديث الدعاء:  اللهم إني أعوذ بك من الهم والحزن، والعجز والكسل، والبخل والجبن، وضلع الدين، وغلبة الرجال  ، قال ابن الأثير: أي ثقل الدين. قال: والضلع: الاعوجاج، أي يثقله حتى يميل صاحبه عن الاستواء والاعتدال لثقله، وهو مجاز. والضلاعة: القوة وشدة الاضطلاع، تقول منه: فهو ضليع، أي قوي شديد، وقيل: هو الطويل الأضلاع، العظيم الخلق، الضخم من أي حيوان كان، حتى من الجن، ومنه الحديث:  أن عمر رضي الله عنه صارع جنيا فصرعه عمر، ثم قال له: ما لذراعيك كأنهما ذراعا كلب? - يستضعفه بذلك - فقال له الجني: أما إني منهم لضليع. أي عظيم الخلق شديد، ج: ضلع بالضم، الظاهر أنه بضمتين كنجيب ونجب. قال ابن السكيت: فرس ضليع: تام الخلق مجفر غليظ الألواح، كثير العصب، قال امرؤ القيس:
  ضليع إذا استدبرته سـد فـرجـه                      بضاف فويق الأرض ليس بأعزل

  وقال غيره: هو الطويل الأضلاع الواسع الجنبين، العظيم الصدر. ورجل ضليع الفم، أي عظيمه، أو واسعه، هذا قول أبي عبيد، والأول قول القتيبي، وحكاه الهروي في الغريبين، وبهما فسر الحديث:  كان صلى الله عليه وسلم ضليع الفم  أو عظيم الأسنان متراصفها، وهو قول شمر، وهو على التشبيه بضلع الإنسان، وبه فسر الحديث المذكور، قال القتيبي: والعرب تحمد سعة الفم، وعظمه، وتذم صغره، ومنه في صفته صلى الله عليه وسلم أنه: كان يفتتح الكلام ويختتمه بأشداقه، وذلك لرحب شدقيه. وقال الأصمعي: قلت لأعرابي: ما الجمال? قال: غؤور العينين، وإشراف الحاجبين، ورحب الشدقين. قلت: والعجم بخلاف ذلك؛ فإنهم يمدحون بصغر الفم في أشعارهم. ورجل أضلع: شديد غليظ عظيم الخلق، وبه فسر حديث عبد الرحمن بن عوف رضي الله عنه في مقتل أبي جهل: تمنيت أن أكون بين أضلع منهما، فقتلا أبا جهل. أي بين رجلين أقوى من اللذين كنت بينهما، أو رجل أضلع: سنه شبيهة بالضلع، قاله الليث، وهي ضلعاء، ج: ضلع، بالضم. قال ابن الأعرابي: الضولع كجوهر: المائل بالهوى، وهو مجاز. قال الأصمعي: المضلوعة: القوس التي في عودها عطف وتقوم، كما في العباب، وفي اللسان: تقويم، قد شاكل سائرها كبدها حكاه أبو حنيفة، وأنشد للمتنخل الهذلي:
  واسل عن الحب بمضلوعة                      تابعها الباري ولم يعجـل ويروى: نوقها كالضليع والمضلوعة، هكذا في النسخ، وفيه تكرار، والصواب: كالضليع، والضليعة، يقال: قوس ضليعة، أي غليظة كما في شرح الديوان. وأضلعه: أماله، وهو مجاز. منه حمل مضلع، كمحسن أي مثقل للأضلاع، قال الأعشى:
  عنده البر والتقى وأسى الصر                      ع وحمل لمضلع الأثـقـال ويروى: وأسى الشق. وفي الحديث:  الحمل المضلع، والشر الذي لا ينقطع، إظهار البدع  قال ابن الأثير: المضلع: المثقل كأنه يتكئ على الأضلاع، ولو روي بالظاء - من الظلع والغمز - لكان وجها. وهو مضلع لهذا الأمر، كما في العباب، ومضطلع بهذا الأمر، أي قوي عليه، زاد الجوهري: وقال ابن السكيت: ولا تقل مطلع، بالإدغام. وقال أبو نصر أحمد بن حاتم: يقال: هو مضطلع بهذا الأمر ومطلع له: فالاضطلاع من الضلاعة، وهي القوة، والاطلاع من العلو. من قولهم: اطلعت الثنية، أي علوتها، أي هو عال لذلك الأمر، مالك له، هذا نص الصحاح، وجوزه الليث أيضا، فقال: مضطلع ومطلع، الضاد تدغم في التاء، فتصيران طاء مشددة، كما تقول: اظنني، أي اتهمني، واظلم، إذا احتمل الظلم، وسيأتي زيادة بيان لذلك في ط-ل-ع وفي حديث علي رضي الله عنه، في صفته صلى الله عليه وسلم:  كما حمل، فاضطلع بأمرك لطاعتك  هو افتعل من الضلاعة، أي قوي عليه، ونهض به. ودابة مضلع: لا تقوى أضلاعها على الحمل، كما في اللسان والمحيط. وتضليع الثوب: جعل وشيه على هيئة الأضلاع، نقله الجوهري. قال ابن شميل: المضلع كمعظم: الثوب نسج بعضه وترك بعضه، وقال اللحياني: هو الموشى، وقيل: المضلع من الثياب: المسير، وهو الذي فيه سيور من الإبريسم، وقيل: هو المخطط، وهو الذي فيه خطوط من القز عريضة شبيهة بالأضلاع. وقيل: هو المختلف النسج الرقيق، قال امرؤ القيس - ويروى ليزيد بن الطثرية -:
  تصد عن المأثور بيني وبينهـا                      وتدني عليها السابري المضلعا

  ضلع الرجل، كمنع، وتضلع، أي امتلأ ما بين أضلاعه شبعا وريا، قال ابن عناب الطائي:
  دفعت إليه رسل كومـاء جـلـدة                      وأغضيت عنه الطرف حتى تضلعا أو تضلع: امتلأ ريا حتى بلغ الماء أضلاعه فانتفخت من كثرة الشرب، ومنه حديث ابن عباس: أنه كان يتضلع من زمزم. وفي حديث زمزم: فأخذ بعراقيها فشرب حتى تضلع. أي أكثر من الشرب حتى تمدد جنبه وأضلاعه. ومما يستدرك عليه: الأضالع: جمع الضلع، وقيل: هو جمع أضلع، قال الشاعر:
  وأقبل ماء العين من كل زفرة                      إذا وردت لم تستطعها الأضالع وداهية مضلعة: تقل الأضلاع وتكسرها، وهو مجاز. ورجل ضليع الثنايا: غليظها. والضلع: خط يخط في الأرض، ثم يخط آخر، ثم يبذر ما بينهما. وقبة مضلعة: على هيئة الأضلاع. والضلع: الجزيرة في البحر، والجمع: الأضلاع، وقيل: هو جزيرة بعينها. وأضلعته الخطوب: أثقلته. ورمح ضلع، ككتف: معوج لم يقوم، وأنشد ابن شميل:
  بكل شعشاع كجذع المزدرع                      فليقه أجرد كالرمح الضلع قلت: وهو لابي محمد الفقعسي يصف إبلا تتناول الماء من الحوض بكل عنق كجذع الزرنوق، والفليق: المطمئن في عنق البعير الذي في الحلقوم. ورمح ضليع: أعوج، وكذلك ضالع. وقال ابن عباد: المضلوع: المكسور الضلع. والمستضلع: القوي، قال أمية بن أبي عائذ:
  وإن يلق خيلا فمستـضـلـع                      تزحزح عن مشرفات العوالي كذا في شرح الديوان. والضلع: أحد أودية صنعاء اليمن، وفيه يقول الشاعر:
  يا حبذا أنت يا صنعاء من بلـد                      وحبذا وادياك: الظهر والضلع ويقال: نصب ضلعا للطير، وهو الفخ لا حديد به، كما في الأساس.

##### Türkçe

**الضلع**; **عنب** ve **جذع** gibi; birincisi Hicaz dili, ikincisi Temîm dili; birincinin şahidi şairin sözü içinde — İbn Fâris’in inşâd ettiği —:
  O, **الضلع** eğri olandır; sen onu doğrultamazsın;                      Dikkat et: **الضلوع**’un doğrultulması onun kırılmasıdır. Dedim: Bu, Hâcib b. Zebyân’ın sözüdür; İbn Berrî onu şöyle rivayet etti:
  Ey **الضلع** eğri olanın oğulları, sen onu doğrultuyorsun. Bundan hadîs:  “Şüphesiz kadın bir **ضلع**’dan yaratıldı; ve **الضلع**’da en eğri olanı onun en üstüdür; eğer onu doğrultmaya gidersen onu kırarsın; eğer onunla faydalanırsan onunla faydalanırsın ve onda eğrilik vardır.”  İkincinin şahidi İbn Müferrığ’ın sözü:
  Ona baktım da onu buldum                      **الضلع** gibi; onun için doğruluk yoktur. Ve bazı nüshalarda bulundu: **عنب** ve **جذم** gibi; **جذع** ve **جذم** ضبطta birdir; çünkü ikisi de kesre iledir. Şeyhimiz dedi: Bazı hâşiye yazanlar, lâmın sükûnundan dolayı dâdın fethasını nakletti; bu, dil divanlarında bilinmiş değildir. Dedim: Avam ona tutuldu; hatta neredeyse ondan başkasıyla telaffuz etmez oldular; dil üzerinde hafifliğinden dolayı; eğer kıyasın dilde bir girişi olmasaydı onun için bir vech olurdu. **م**: yani bilinen; o, yanın eğilmişidir; me’nnestir, meşhur olan üzere; ve denildi: müzekkerdir; ve denildi: iki vech iledir; bu, İbn Mâlik ve başkalarının tercihidir. **ج**: **أضلع** ve **ضلوع** ve **أضلاع**; ve sonuncusu üzerine Cevherî iktisar etti. Birincinin şahidi Ebû Züeyb’in sözü:
  Attı da yükseleni, temizlenmiş olarak, yetiştirdi                      **الكشح** ile; böylece **الأضلع** onu kuşattı. İkincinin şahidi, Hâcib b. Zebyân’ın sözünde geçti; üçüncünün şahidi, Müseyyeb b. ‘Ales’in bir dişi deveyi vasfederken sözü:
  Onun etrafında dolaştığında, **كلكل** ile dolaşırsın                      Ayakların nabzı; **مجفر الأضلاع**.

  Şeyhimiz dedi: Muhtârü’s-Sıhâh’ın faydası şudur ki: **الضلوع** sırt tarafına yakın olanlardır; **الأضلاع** göğüs tarafına yakın olanlardır; ve **الجوانح** diye adlandırılır; ve **الضلع** ikisi arasında müşterektir. Dedi: Bu fark, dil imamlarından hiçbiri için bilinmiş değildir; öyleyse düşün. Dedim: Zâhir olan, ibarede bir düşüklük olduğudur; Lisân sahibi ve başkalarının zikrettiği şudur: Her insanın **ضلوع**’u yirmi dört **ضلع**dır; bunlardan göğüs için on iki **ضلع** vardır; uçları göğüste buluşur; ve bazılarının uçları bazısına bağlanır; ve **الجوانح** diye adlandırılır; ve onların arkasında sırttan iki **الكتفان** vardır; ve iki **الكتفان** göğsün hizasındadır; ve on iki **ضلع** daha vardır, onlardan aşağıda iki yanda; karın ikisinin arasındadır; uçları buluşmaz; onlardan her **ضلع**ın ucunda bir **شرسوف** vardır; ve göğüs ile iki yan arasında bir **غضروف** vardır; ona **الرهابة** denir; ve ona **لسان الصدر** denir; ve iki yanın **أضلاع**’ından her **ضلع**, kendisini izleyenden daha kısadır; ta ki sonuna varıncaya kadar; ve o, yanın altındaki olandır; ona **الضلع الخلف** denir. Denir: “Onlar bana **ضلع** haksızlık üzere böyledir”; Cevherî onu böyle rivayet etti; dedi: onda lâmın sükûnu câizdir; Sâğânî onu **العباب**’da, Zemahşerî de **الأساس**’ta nakletti; ve onların ibarelerinde “böyledir” lafzı yoktur; sonuncu şunu artırdı: “ve o mecazdır”; mânâ: yani bana düşmanlık üzere toplanmışlardır. Dedim: Bunun aslı Ebû Zeyd’in sözüdür: denir: “Onlar bana bir **إلب** üzere, bir **صدع** üzere ve bir **ضلع** üzere”; yani ona düşmanlıkla toplanmaları. Mecazdan: **الضلوع**: yerden eğilen şey; yahut **الحرة**’dan yol, **العباب**’da olduğu gibi. **الضلع** **عنب** gibi: tek başına olan küçük dağ, **الصحاح**’ta olduğu gibi; başkası dedi: o, uzun olmayan küçük olandır; yahut o, alçak, incecik dağdır; Cevherî onu Ebû Nasr’dan nakletti; başkası artırdı: uzun, boyun eğen; böylece o zıddır. Asma‘î dedi: **الضلع**: yerde uzamış küçük dağdır; gökte yüksek değildir; denir: “Şu **الضلع**’a in.” Bundan hadîs: onun, Bedir günü müşriklere baktığında dediği:  “Sanki siz, ey Allah’ın düşmanları, şu kırmızı **الضلع** ile öldürülmüşlersiniz.”  **العباب**’da olduğu gibi; rivayet:  “Sanki ben sizi, ey Allah’ın düşmanları, bu kırmızı **الضلع** ile öldürülmüş görüyorum.”  Ve onun diğer hadîsinde:  “Kureyş’in toplanması şu dağın kırmızı **الضلع**’ı yanındadır.”  Asma‘î’den: Dımaşk’ta üzerinde şu yazılı bir **ضلع** buldu: “Bu, **ضلع أضاخ**’tandır.” **ضلع**: **ع**; Tâif’te. Hadîste: Hayız kanı elbiseye isabet eden bir kadın hakkında emretti; dedi:  “Onu bir **ضلع** ile kazı.”  İbnü’l-A‘râbî dedi: Burada onunla **العود**’u kastetti; yahut genişliği ve eğriliği olan **العود**’u; hayvanın **ضلع**’ına benzetme olarak. Ve **يوم الضلعين**, tesniye: onların günlerindendir; yani Arapların; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **ضلع بني الشيصبان**; onlar cinlerden bir taifedir. **ضلع القتلى**, **ضلع بني مالك** ve **ضلع الرجام**: yer adlarıdır; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **ضلع الخلف**: dağlamalardan bir dağlamanın adıdır; o, **ضلع الخلف**’ın arkasında bir dağlama olmasıdır; ve o, yanın altındadır. Mecazdan: **ضلع** karpuzdan; yani ondan bir parça; **ضلع**a benzetme olarak. İbn ‘Abbâd dedi: **الضلعة** (hâ ile): küçük, yeşil, kısa kemikli bir balıktır. Mecazdan: **ضلع عنه**, **منع** gibi, **ضلعا**: meyletti ve saptı. **ضلع عليه ضلعا**: haksızlık etti; o hâlde o **ضالع**dır; meyilli ve haksızlık edici. **ضلع فلانا**: onu **ضلع**’ında dövdü. Ve **ضلع السيف**, **فرح** gibi, **يَضْلَعُ ضلعا**: eğrildi; o hâlde o **ضلع**dır; ve o, onda yaratılıştandır. Cevherî şair için — o Muhammed b. ‘Abdullah el-Ezdî’dir — inşâd etti:
  Tecrübeli kılıç, sahibini taşıyabilir                      Onun sırtında bir **ضلع** üzere; hâlbuki o kesicidir. Mecazdan: **الضالع**: haksızlık eden. Nâbiga ez-Zübyânî, Nu‘mân’a özür dilerken dedi:
  Sana emanette hıyanet etmemiş bir köleyi mi tehdit ediyorsun                      Ve zalim bir köleyi bırakıyorsun; hâlbuki o **ضالع**dır.

  Yani: haksızlık edici; ve “**ظالع**” diye rivayet edilir; yani: günahkâr. Ve denir: “Senin onunla **ضلع**ın”; yani onunla meylin ve hevan. Meselde: “Dikeni dikenle çıkarma; çünkü onun **ضلع**ı onunladır.” Bir adamın bir başkasıyla çekişmesi için darb-ı meseldir; **الصحاح**’ta böyledir. Denildi: kıyas, onu harekeli kılmaktır; çünkü onlar “Falanla **ضلع**”, **فرح** gibi, derler; fakat hafiflettiler; bu, onun az önce “**ضلع** **منع** gibi: meyletti”yi zikretmesiyle birlikte acayiptir; bununla beraber hafifletmeyi iddia etmeye ihtiyaç yoktur. Sonra Cevherî dedi: “Aramda seninle falanı kıl” der; hevasını seven bir adam için. Bundan İbn Zübeyr hadîsi: Muâviye رضى الله عنه yanında Mervân ile çekişti; Muâviye’nin **ضلع**ının Mervân ile olduğunu gördü; dedi: “Allah’a itaat et, insanlar sana itaat etsin; çünkü Allah hakkı dışında bizim üzerimizde sana itaat yoktur.” Ve denir: “Falanla çekiştim; senin **ضلع**ın benim aleyhimdeydi”; yani meylin. Ve **الضلع** (harekeli): yaratılıştan eğriliktir; yürüyüşte meyilden olur; ve sükûnlanır. Bundan: “Senin **ضلع**ını mutlaka doğrultacağım”; iki vech ile; bütün nüshalarda böyledir ve o hatadır; doğrusu onda yalnız **الضلع** (harekeli)dir. Musannif, **التهذيب** ve **المحكم**’de “Senin **ضلع**ını ve **صلع**ını mutlaka doğrultacağım”; yani eğriliğini, gördüğünde ona karıştı; böylece ikisinin de dâd ile olduğunu sandı; hâlbuki fark, hareke ve sükûndadır; ve sandığı gibi değildir; ancak o, **الضاج** ve **الصاد** iledir. Bunun delili: imamların hiçbirinden yaratılıştan eğrilikte sükûnu nakletmemiş olmasıdır; öyleyse düşün ve insaf et. Yahut o — yani **الضلع** — devede, binek hayvanlarda **الغمز** menzilesindedir; ve **ضلع**, **فرح** gibi; o hâlde o **ضلع**dır. Daha benzeri, bunun **الظلع**’ın tefsiri olmasıdır; **الظاء** ile; denir: **بعير ظالع**, eğer sakınır ve topallarsa; ileride geleceği gibi. Eğer eğrilik yaratılıştan değilse, o **الضلع**dır; sükûn ile; dersin: o **ضالع**dır; ve **ضلع**, **منع** gibi; bu, bu yerin tahkikinde doğru olandır. **الضلع** ayrıca — Süveyd b. Ebî Kâhil’in sözü içinde —:
  Rahmân yazdı ve hamd O’nadır                      Ahlâk genişliği bizde ve **الضلع**. : kuvvet ve ağır olanı yüklenme; Cevherî onu Asma‘î’den nakletti. Dinden **الضلع**: onun ağırlığıdır. Bundan dua hadîsi:  “Allah’ım, ben Sana gamdan ve hüzünden, acizlikten ve tembellikten, cimrilikten ve korkaklıktan, **ضلع الدين**’den ve erkeklerin galebesinden sığınırım.”  İbnü’l-Esîr dedi: yani dinin ağırlığı. Dedi: ve **الضلع**: eğriliktir; yani onu ağırlaştırır da sahibini ağırlığından dolayı doğruluk ve itidalden meylettirir; ve o mecazdır. Ve **الضلاعة**: kuvvet ve yüklenmenin şiddeti; ondan dersin: o hâlde o **ضليع**dır; yani güçlü, şiddetli. Ve denildi: o, uzun **الأضلاع**lı, büyük yaratılışlı, iri; hangi hayvan olursa olsun, hatta cinlerden bile. Bundan hadîs:  “Ömer رضى الله عنه bir cinle güreşti de Ömer onu yere serdi; sonra ona dedi: ‘Kolların niçin köpeğin iki kolu gibi?’ — bununla onu zayıf sayıyor —; cin ona dedi: ‘Dikkat et, ben onlardan elbette **ضليع**ım.’”  Yani büyük yaratılışlı, şiddetli. **ج**: **ضلع** (damm ile); zâhir olan, iki damme iledir; **نجيب** ve **نجب** gibi. İbnü’s-Sikkît dedi: **فرس ضليع**: yaratılışı tam, **مجفر**, kalın **الألواح**, çok sinirli. İmruü’l-Kays dedi:
  **ضليع**; onu arkadan gördüğünde, onun aralığını kapatır                      Yere yakın bir **ضاف** ile; **أعزل** değildir.

Ve başkası dedi: O, kaburgaları uzun, iki yanı geniş, göğsü büyük olandır. Ve **ضليع الفم** bir adam; yani onun büyüğü, yahut onun genişi; bu, Ebû Ubeyd’in sözüdür; birincisi Kuteybî’nin sözüdür; Herevî bunu **الغريبين**’de nakletti; ve onunla ikisiyle hadisi tefsir etti: “O (sallallahu aleyhi ve sellem) **ضليع الفم** idi” yahut dişleri büyük, birbirine bitişik idi; bu Şemr’in sözüdür; ve bu, insanın kaburgasına benzetme üzerinedir; ve onunla zikredilen hadisi tefsir etti. Kuteybî dedi: Araplar ağzın genişliğini ve büyüklüğünü överler; küçüklüğünü yererler; bundan, onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sıfatında: “Sözü yanaklarının kenarlarıyla açar ve onunla bitirirdi” olmasıdır; bu, iki yanağının kenarlarının genişliğindendir. Asmaî dedi: Bir bedevîye dedim: “Güzellik nedir?” Dedi: “Gözlerin çukur oluşu, kaşların yüksek oluşu, iki yanağın kenarlarının geniş oluşu.” Dedim: “Acemler bunun tersinedir; çünkü onlar şiirlerinde ağzın küçüklüğüyle medhederler.” Ve **أضلع** bir adam: yaratılışı şiddetli, kalın, büyük olandır; ve onunla Abdurrahman b. Avf (radıyallahu anh)’ın Ebû Cehil’in öldürülmesi hakkında hadisi tefsir edildi: “İkisinden daha **أضلع** olanların arasında olmayı temenni ettim; böylece Ebû Cehil’i öldürdüler.” Yani, arasında bulunduğum iki kişiden daha güçlü iki adamın arasında. Yahut **أضلع** bir adam: dişi kaburgaya benzer; bunu Leys söyledi; ve o **ضلعاء**dır; çoğulu: **ضلع** (ضمّ ile). İbnü’l-A‘râbî dedi: **الضولع** (cevher gibi): hevâ ile meyleden; bu mecazdır. Asmaî dedi: **المضلوعة**: odununda bir kıvrım olup doğrulan (yay)dır; **العباب**’da böyle; **اللسان**’da: “düzeltme”; onun ciğeri (orta kısmı) geri kalanına benzemiştir; bunu Ebû Hanîfe nakletti. Ve Mütenahhil el-Hüzelî’ye ait olarak inşad etti:
  Ve sevdayı **بمضلوعة** ile sor;
  Onu Yaratıcı ardınca kıldı ve acele etmedi.

Ve şöyle rivayet edilir: “Onun dişileri **كالضليع والمضلوعة** gibidir”; nüshalarda böyledir; onda tekrar vardır; doğrusu: “**كالضليع، والضليعة**”dır. Denir: **قوس ضليعة**; yani kalın; divan şerhinde olduğu gibi. Ve **أضلعه**: onu eğdi; bu mecazdır. Ondan: **حمل مضلع** (muhsin gibi); yani kaburgaları ağırlaştıran. A‘şâ dedi:
  Onun yanında iyilik ve takvâ ve düşenin acısı
  Ve ağır yükleri kaburgaları ağırlaştıran bir yük vardır.

Ve şöyle rivayet edilir: “ve yarığın acısı.” Hadiste: “**الحمل المضلع** ve kesilmeyen şer, bid‘atlerin izharı.” İbnü’l-Esîr dedi: **المضلع**: ağırlaştırılmış olandır; sanki kaburgalara dayanır. Eğer **الظاء** ile rivayet edilseydi — **الظلع** ve **الغمز**’den — bir vech olurdu. Ve o, bu iş için **مضلع**dır; **العباب**’da olduğu gibi; ve bu iş ile **مضطلع**dır; yani ona karşı güçlüdür. Cevherî artırdı: İbnü’s-Sikkît dedi: “İdğam ile **مطلع** deme.” Ebû Nasr Ahmed b. Hâtim dedi: Denir: “O, bu iş ile **مضطلع**dır ve ona **مطلع**dır”; **الاضطلاع** **الضلاعة**dandır; o da kuvvettir; **الاطلاع** ise yükseklikten. Onların sözünden: “**اطلعت الثنية**”; yani ona yükseldim; yani o iş için yüksek, ona mâliktir; bu, **الصحاح**’ın nassıdır; Leys de onu caiz gördü; şöyle dedi: **مضطلع** ve **مطلع**; **الضاد** **التاء** içinde idğam edilir; böylece ikisi şeddeli **طاء** olur; senin “**اظنني**” demen gibi; yani “beni itham et”; ve “**اظلم**”, zulmü yüklendiği zaman; bunun için daha fazla beyan **ط-ل-ع**’da gelecektir. Ve Ali (radıyallahu anh)’ın hadîsinde, onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sıfatında: “... taşıdığı gibi; emrini taşıdı da ona **فاضطلع**; senin itaatin için.” O, **الضلاعة**dan **افتعل**dir; yani ona güçlü oldu ve onunla ayağa kalktı. Ve **مضلع** bir binek: kaburgaları yüke güç yetirmez; **اللسان** ve **المحيط**’te olduğu gibi. Ve elbisenin **تضليع**i: nakşını kaburgalar heyeti üzere yapmak; Cevherî onu nakletti. İbn Şümeyl dedi: **المضلع** (muazzam gibi): elbise; onun bir kısmı dokunur, bir kısmı bırakılır. Lihyânî dedi: O, nakışlı olandır. Ve denildi: elbiselerden **المضلع**: **المسير**dir; o, içinde ibrişimden şeritler olandır. Ve denildi: o, çizgilidir; o, içinde kaburgalara benzer geniş ipek çizgileri olandır. Ve denildi: o, ince, dokuması farklı olandır. İmruü’l-Kays dedi — Yezîd b. et-Tıtriyye’ye de rivayet edilir —:
  Aramıza ve onun arasına konulmuş olandan yüz çevirir,
  Ve onun üzerine **السابري المضلعا**yı yaklaştırır.

**ضلع الرجل** (mena‘a gibi) ve **تضلع**: yani kaburgaları arasını tokluk ve suya kanma ile doldurdu. İbn ‘Anâb et-Tâî dedi:
  Ona sert, iri bir yığının elçilerini sürdüm;
  Ve gözümü ondan çevirdim, ta ki **تضلعا**.

Yahut **تضلع**: suya kanma ile doldu; su kaburgalarına varıncaya kadar; çok içmeden kaburgaları şişti. Ondan, İbn Abbâs’ın hadisi: onun Zemzem’den **يتضلع** olması. Ve Zemzem hadîsinde: “Onun iki kulpundan tuttu da içti, ta ki **تضلع**.” Yani çok içti; ta ki yanı ve kaburgaları gerildi. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الأضالع**: **الضلع**’ın çoğuludur; ve denildi: o, **أضلع**’ın çoğuludur. Şair dedi:
  Gözün suyu her iç çekişten geldi;
  Ona vardığında **الأضالع** onu taşıyamazdı.

Ve **مضلعة** bir musibet: kaburgaları yerinden çıkarır ve kırar; bu mecazdır. Ve **ضليع الثنايا** bir adam: onların kalını. Ve **الضلع**: yere bir çizgi çizilir, sonra bir başkası çizilir, sonra ikisinin arasına tohum saçılır. Ve **مضلعة** bir kubbe: kaburgalar heyeti üzere. Ve **الضلع**: denizde ada; çoğulu: **الأضلاع**; ve denildi: o, bizzat bir adadır. Ve olaylar onu **أضلعته**: onu ağırlaştırdı. Ve **ضلع** bir mızrak (ketif gibi): doğrultulmamış eğri. İbn Şümeyl inşad etti:
  Her parıltılı (boyun) ile, ekilmiş gövde gibi;
  Onun **فليق**i, **كالرمح الضلع** gibi pürüzsüzdür.

Dedim: O, Ebû Muhammed el-Fak‘asî’nindir; bir havuzdan su alan develeri, her boyunla, zernûk gövdesi gibi, vasfeder; **الفليق**: devenin boynunda, gırtlakta bulunan çökük yerdir. Ve **ضليع** bir mızrak: eğri; aynı şekilde **ضالع**. İbn Abbâd dedi: **المضلوع**: kaburgası kırık olandır. Ve **المستضلع**: güçlü olandır. Ümeyye b. Ebî ‘Âiz dedi:
  Ve eğer atlılar ile karşılaşırsa, o bir **مستضلع**dır;
  Yüksek mızrakların sivrilerinden geri çekilir.

Divan şerhinde böyle. Ve **الضلع**: Yemen San‘â’sının vadilerinden biridir; şair onda şöyle der:
  Ne hoşsun sen, ey San‘â, beldelerden;
  Ve ne hoş iki vadin: **الظهر** ve **الضلع**.

Ve denir: Kuş için **ضلعا** dikti; o, içinde demir olmayan tuzaktır; **الأساس**’ta olduğu gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَلَعَ
1 ضَلَعَ ذ , aor. ضَلَعَ , (S, O, Msb, K,) inf. n. ضَلْعٌ, (S, O, Msb,) It, or (assumed tropical:) he, inclined, or declined: (S, O, K:) it, or (assumed tropical:) he, declined, or deviated, from that which was right, or true: (S, O, Msb, K:) (assumed tropical:) he acted wrongfully, unjustly, injuriously, or tyrannically. (S, * O, * K.) You say, ضَلَعَ عَنْهُ (tropical:) He deviated, or turned away, from him, or it; or he did so, acting wrongfully, &c.: and ضَلَعَ عَلَيْهِ (assumed tropical:) he acted wrongfully, &c., against him. (TA.) And ضَلْعُكَ مَعَ فُلَانٍ (S, O, Msb, * K *) (assumed tropical:) Thy inclining, (S, O, Msb, K,) and thy love, or desire, (S, O,) is with such a one [i. e. in unison with that of such a one]. (S, O, Msb, * K: * in the Msb and K, مَعَهُ is put in the place of مَعَ فُلَانٍ.) And لَا تَنْقُشِ الشَّوْكَةَ بِالشَّوْكَةِ فَاـِنَّ ضَلْعَهَا مَعَهَا, (S, O, K,) or بِمِثْلِهَا [in the place of بالشوكة], (Meyd,) [lit. Extract not thou the thorn by means of the thorn, or by means of the like of it, for its inclination is with it,] meaning, demand not aid, in the case of thy want, of him who is more benevolent to the person from whom the object of want is sought than he is to thee: (Meyd:) a prov.: (S, Meyd, O:) applied to the man who contends in an altercation with another, and says, “ Appoint thou between me and thee such a one; ” pointing to a man who loves what he [i. e. the opponent of the speaker] loves: (S, O, K:) the author of the K adds, it is said that it should by rule be ضَلَعَكَ, for they say ضَلِعَ مَعَ فُلَانٍ, like فَرِحَ, [as though meaning he inclined with such a one,] but they have contracted it; which is wonderful, in consideration with his having mentioned shortly before, ضَلَعَ, like مَنَعَ, as signifying مَالَ. (TA.) One says also, خَاصَمْتُ فُلَانًا فَكَانَ ضَلْعُكَ عَلَىَّ i. e. (assumed tropical:) [I contended in an altercation with such a one and] thy inclining [was against me]. (S, O.) ― -b2- ضَلِعَ, aor. ضَلَعَ , (Mgh, Msb, K,) inf. n. ضَلَعٌ, (Mgh, Msb,) means It (a sword, K, or a thing, Msb) was, or became, crooked, or curved: (Mgh, Msb, K:) and ↓ تضلّع may mean the same: (Ham p. 80:) a poet says, (namely, Mohammad Ibn-'Abd-Allah El-Azdee, TA,)
وَقَدْ يَحْمِلُ السَّيْفَ المُجَرَّبَ رَبُّهُ
عَلَى ضَلَعٍ فِى مَتْنِهِ وَهْوَ قَاطِعُ
[And verily, or sometimes, or often, its owner bears the tried sword, notwithstanding crookedness in its broad side, it being sharp]: (S, O:) and (K) ضَلَعٌ signifies the being crooked, or curved, by nature; (S, O, K;) as also ضَلْعٌ; whence the saying, لَأُقِيمَنَّ ضَلَعَكَ and ضَلْعَكَ [I will assuredly straighten thy natural crookedness]: (K:) thus in the copies of the K; but this is a mistake, occasioned by the author's seeing in the T and M لَأُقِيمَنَّ ضَلَعَكَ and صَلَعَكَ meaning عَوَجَكَ, and his imagining both these nouns to be with ض and to differ in the manner stated above: (TA:) you say, ضَلِعَ, aor. ضَلَعَ , inf. n. ضَلَعٌ i. e. he, or it, was, or became, crooked, or curved, by nature: (S, O:) or ضَلَعٌ in the camel is like غَمْزٌ in horses or the like, [meaning the limping, or halting, or having a slight lameness, in the hind leg,] and the verb is ضَلِعَ; and the epithet [or part. n.] is ↓ ضَلِعٌ: (K:) or this is rather the explanation of ضَلْعٌ, with ظ; (TA;) [or as Mtr says,] ضَلْع as meaning what resembles عَرَجٌ [or natural lameness] is correctly ظَلْع: (Mgh:) but when it (i. e. the crookedness, TA) is not natural, one says, ضَلَعَ, like مَنَعَ, (K, TA,) [but this seems rather to relate to the meaning of “ limping, ” agreeably with what I have cited above from the Mgh,] and the inf. n. is ضَلْعٌ: (TA:) and the epithet [or part. n.] is ↓ ضَالِعٌ. (K.) -A2- ضَلُعَ, [aor. ضَلُعَ ,] inf. n. ضَلَاعَةٌ, He (a man, S, O, Msb, [and app. also a horse and the like, see its part. n. ضَلِيعٌ,]) was, or became, strong, or powerful; (S, O, Msb, K;) and strong, hard, or firm, in the أَضْلَاع [or ribs]. (S, O, K. [The latter is said in Har p. 6 to be the primary meaning; and the former, metaphorical.]) -A3- ضَلَعَ as syn. with تَضَلَّعَ: see the latter. -A4- ضَلَعَ فُلَانًا He struck such a one upon his ضِلَع [or rib]. (K.)

2 ضَلَّعَ see 4, in two places. ― -b2- تَضْلِيعُ الأَعْمَالِ is said by some to mean (assumed tropical:) The making deeds to deviate from the right, or direct, way or course: and by some to mean (assumed tropical:) the making them heavy, or burdensome. (Har p. 77.) ― -b3- تَضْلِيعُ الثَّوْبِ signifies The figuring the garment, or piece of cloth, with the form of أَضْلَاع [or ribs]. (S, O, K.) [See also the pass. part. n., below.]

اضلعهُ
4 اضلعهُ ذ , (K,) inf. n. اـِضْلَاعٌ, (S, O,) It, or he, made it, or (assumed tropical:) him, to incline, or decline; (S, O, K;) [and so ↓ ضلّعهُ; for] الاـِضْلَاعُ and التَّضْلِيعُ signify الاـِمَالَةُ. (Har p. 77.) ― -b2- [And It, or he, made it, or him, to be crooked, or curved; and so ↓ ضلّعهُ; for] الاـِضْلَاعُ and التَّضْلِيعُ signify also التَّعْوِيجُ. (Har ubi suprà.) ― -b3- [Hence,] one says also, أَضْلَعَتْهُ الخُطُوبُ, meaning (assumed tropical:) [Affairs, or great or grievous affairs,] burdened him [as though making him to incline, or curving him]. (TA.) -A2- See also 8.

تضلّع
5 تضلّع ذ : see 1, in the middle of the paragraph. ― -b2- [Also,] (S, O, K,) and ↓ ضَلَعَ, like مَنَعَ, (K,) said of a man, (S, O,) He became filled, (S, O, K,) or what was between his أَضْلَاع [or ribs] became filled, (TA,) with food, (S, O, K,) or drink: (S, O:) or with drink so that the water reached his أَضْلَاع, (K, TA,) and they became swollen out in consequence thereof: (TA in explanation of the former verb:) and the former verb is also expl. as meaning he drank much, so that his side and his ribs became stretched. (TA.) And تضلّع مِنَ الطَّعَامِ He became filled with the food; as though it filled his ribs. (Msb.)

الاِضْطِلَاعُ
8 الاِضْطِلَاعُ ذ is from الضَّلَاعَةُ [inf. n. of ضَلُعَ] meaning “ the being strong, or powerful; ” (ISk, S, O, and Har p. 391;) الاِضْطِلَاعُ بِالشَّىْءِ signifying The raising the thing upon one's back, and rising with it, and having strength, or power, sufficient for it. (Har ibid.) And you say, اضطلع بِحَمْلِهِ, meaning He had strength, or power, to bear it, or carry it. (Mgh, and Har p. 645.) [See also the part. n., below.] And بِالأَمْرِ ↓ أَضْلَعَ (assumed tropical:) He had strength, or power, sufficient for the affair; as though his ribs had strength to bear it. (Msb.)

ضَلْعٌ
ضَلْعٌ ذ : see ضِلَعٌ, first sentence.

ضِلْعٌ
ضِلْعٌ ذ : see ضِلَعٌ, first and last sentences.

ضَلَعٌ
ضَلَعٌ ذ The weight, or burden, of debt, that bends the bearer thereof. (IAth, O, K.) And Strength, or power; (As, S, O, Msb, K;) a subst. in this sense, from ضَلُعَ; (Msb;) and the bearing, or endurance of that which is heavy, or burdensome. (As, S, O, K.) ― -b2- Also inf. n. of ضَلِعَ [q. v.]. (Mgh, Msb, K.)

ضَلِعٌ
ضَلِعٌ ذ Crooked, or curved, by nature. (S, O, TA.) And applied to a spear as meaning Crooked, or curved; not straightened: (TA:) or, so applied, inclining, or bending: (Ham p. 80:) and ↓ ضَلِيعٌ and ↓ ضَالِعٌ, so applied, [likewise] mean crooked, or curved. (TA.) ― -b2- See also 1, in the last quarter of the paragraph.

ضِلَعٌ
ضِلَعٌ ذ and ↓ ضِلْعٌ, (S, Mgh, O, Msb, K,) the former of the dial. of El-Hijلz and the latter of the dial. of Temeem, (Msb, TA,) and ↓ ضَلْعٌ, which is the only form, or almost the only one, that is used by the vulgar, is said by MF to be mentioned by some one or more of the commentators, but not known in the lexicons, (TA;) [A rib;] a certain appertenance of an animal, (Msb,) well known; (K;) the curved thing of the side; (TA;) a single bone of the bones of the side: (Mgh, Msb:) of the fem. gender, (Msb, K, TA,) accord. to common repute; or, as some say, masc.; or, accord. to some, whose opinion in this case is preferred by Ibn-Mلlik and others, of both genders: (TA:) pl. [of mult.] ضُلُوعٌ and [of pauc.] أَضْلَاعٌ (S, Mgh, O, Msb, K) and أَضْلُعٌ, (O, Msb, K,) and أَضَالِعُ also is a pl. of ضِلَعٌ, or, as some say, of [its pl.] أَضْلُعٌ. (TA.) ضِلَعُ الخَلْفِ [and الخِلْفِ] is [The rib] in the lowest part of the side [of a man, i. e. the lowest rib; and the hindmost rib in a beast]: (TA:) and signifies also A burn in the part behind what is thus termed. (O, K, TA.) ― -b2- Also (assumed tropical:) A piece of stick or wood; syn. عُودٌ; [erroneously supposed by Golius and Freytag to mean here the musical instrument thus called;] (IAar, O, K;) so in a saying of the Prophet to a woman, respecting a blood-stain on a garment, حُتِّيهِ بِضِلَعٍ (assumed tropical:) [Scrape thou it off with a piece of stick]: (IAar, O:) or (assumed tropical:) such as is wide and curved; as being likened to the ضِلَع (O, K) of an animal. (K.) ― -b3- And (tropical:) An oblong piece of a melon; (O, * K, TA;) as being likened to the ضِلَع [properly thus called]. (O, TA.) ― -b4- And (tropical:) A trap for birds; because of its gibbous shape: so in the saying, نَصَبَ ضِلَعًا لِلطَّيْرِ [He set up a trap for the birds]. (A, TA.) ― -b5- And The base, or lower part, of a raceme of a palm-tree. (TA in art. عهن.) ― -b6- And (assumed tropical:) A line that is made on the ground, after which another line is made, and then the space between these two is sown. (TA.) ― -b7- And (assumed tropical:) A small mountain apart from others: (S, O, K:) or a small mountain, such as is not long: (TA:) or a low and narrow mountain, (Aboo-Nasr, S, O, K, TA,) long and extended: or, accord. to As, a small mountain, extending lengthwise upon the earth, not high. (TA.) And [the pl.] ضُلُوعٌ signifies (tropical:) Curved tracts of ground: or tracks (طَرَائِق) of a [piece of stony ground such as is termed] حَرَّة. (O, K, TA.) ― -b8- Also (assumed tropical:) An island in the sea; pl. أَضْلَاعٌ: or, as some say, it is the name of a particular island. (TA.) ― -b9- [In geometry, (assumed tropical:) A side of a rectilinear triangle or square or polygon. ― -b10- And (assumed tropical:) A square root; called in arithmetic جَذْرٌ: see شَىْءٌ, near the end of the paragraph.] ― -b11- One says also, هُمْ عَلَىَّ ضِلَعٌ جَائِرَةٌ, (S, A, O, K, in the last of which, between هم and علىّ is inserted كَذَا,) and ↓ ضِلْعٌ is allowable, (S, TA,) meaning (tropical:) They are assembled against me with hostility: (A, TA:) the origin of which is the saying of AZ, one says, هُمْ عَلَىٌّ اـِلْبٌ وَاحِدٌ [or أَلْبٌ وَاحِدٌ] and صَدْعٌ وَاحِدٌ and ضِلَعٌ وَاحِدٌ, meaning as above. (TA.)

ضِلَعَةٌ
ضِلَعَةٌ ذ A certain small fish, green (خَضْرَآء), short in the bone. (Ibn-'Abbلd, O, K.)

ضَلِيعٌ
ضَلِيعٌ ذ : see ضَلِعٌ: ― -b2- and see also مَضْلُوعٌ, in three places. ― -b3- Also, applied to a man, (S, O, Msb,) Strong, or powerful; (S, O, Msb, K;) and strong, hard, or firm, in the أَضْلَاع [or ribs]: (S, O, K:) or, as some say, long in the أَضْلَاع, great in make, bulky; applied to any animal, even to a jinnee: (TA:) pl. ضُلْعٌ, (K,) or app., ضُلُعٌ [of which the former may be a contraction]. (TA.) And, applied to a horse, Complete, or perfect, in make or formation, large in the middle, thick in the [bones called] أَلْوَاح, having many sinews: (ISk, S, O, K:) or, so applied, thick in the أَلْوَاح; strong, hard, or firm, in the sinews: (Msb:) or, as some say, long in the ribs (الأَضْلَاع), wide in the sides, large in the breast. (TA.) And ضَلِيعُ الفَمِ A man large in the mouth: (Kt, O, K:) or wide therein: (A 'Obeyd, O, K:) expl. in the former sense, and in the latter, as applied to the Prophet; (O, TA;) width of the mouth, (Kt, O, K, TA,) and largeness thereof, (TA,) being commended by the Arabs, and smallness thereof being discommended by them; (Kt, O, K, TA;) whereas the Persians, or foreigners, (العَجَم,) commend smallness thereof: (TA:) or having large teeth, closely and regularly set together; (Sh, O, K;) and thus also expl., by Sh, as applied to the Prophet: (O, TA:) and ضَلِيعُ الثًّنَايَا a man whose central incisors are thick. (TA.)

ضَالِعٌ
ضَالِعٌ ذ Inclining, or declining: (TA: [like ظِالِعٌ:]) declining, or deviating, from that which is right, or true: acting wrongfully, unjustly, injuriously, or tyrannically. (S, O, K, TA.) ― -b2- See also ضَلِعٌ. ― -b3- And see 1, in the last quarter of the paragraph.

ضَوْلَعٌ
ضَوْلَعٌ ذ (tropical:) Inclining with love or desire. (IAar, O, K, TA.)

أَضْلَعُ
أَضْلَعُ ذ , applied to a man, [and accord. to the CK to a beast (دَابَّة) also,] Whose tooth is like the ضِلَع [or rib]; (Lth, O, K;) fem. ضَلْعَآءُ [perhaps applied to the tooth, but more probably, I think, to a woman]; (TA;) and pl. ضُلْعٌ. (K.) ― -b2- Also, (O, [but accord. to the K “ or, ”]) Strong, thick, (O, K, TA,) large in make. (TA.) ― -b3- And Stronger, or more powerful. (O, * TA.)

مُضْلِعٌ
مُضْلِعٌ ذ A load heavily burdening, or overburdening, (S, IAth, O, K, TA,) to the أَضْلَاع [or ribs]; (TA;) as though leaning, or bearing, upon the أَضْلَاع: (IAth, TA:) or a heavy load, which one is unable to bear; as also ↓ مُضَلِّعٌ. (Har p. 77.) [See also مُظْلِعٌ.] And, دَاهِيَةٌ مُضْلِعَةٌ (tropical:) A calamity that heavily burdens, or overburdens, and breaks, the أَضْلَاع [or ribs]. (TA.) ― -b2- And دَابَّةٌ مُضْلِعٌ A beast whose أَضْلَاع [or ribs] have not strength sufficient for the load. (Ibn-'Abbلd, O, L, K.) ― -b3- See also مُضْطَلِعٌ.

مُضَلَّعٌ
مُضَلَّعٌ ذ A garment, or piece of cloth, figured with stripes, like thongs, or straps, (O, K, TA,) these being of اـِبْرِيسَم, or of قَزّ, [i. e. silk, or raw silk,] wide, like أَضْلَاع [or ribs]: (TA:) or [simply] figured: (Lh, TA:) or variously woven, and thin: (TA:) or partly woven and partly left unwoven. (ISh, Az, O, K, TA.) ― -b2- And قُبَّةٌ مُضَلَّعَةٌ [A ribbed dome or cupola; i. e.] having the form of أَضْلَاع. (TA.)

مُضَلِّعٌ
مُضَلِّعٌ ذ : see مُضْلِعٌ.

مَضْلُوعٌ
مَضْلُوعٌ ذ Having the ضِلَع [or rib] broken. (Ibn-'Abbلd, O.) ― -b2- And قَوْسٌ مَضْلُوعَةٌ A bow in the wood of which are a bending (عَطْفٌ) and an evenness (تَقَوُّمٌ, as in the O and K, or تَقْوِيمٌ, as in the L), [app. towards each extremity,] the rest of it (سَائِرُهَا) being similar to its كَبِد [which means its middle part, or part where it is grasped with the hand, or part against which the arrow goes, &c., for it is variously explained]; (O, K, TA;) so accord. to As, (O, TA,) and AHn; (TA;) as also ↓ ضَلِيعٌ, (O, K, TA,) and ↓ ضَلِيعَةٌ; for which last, مَضْلُوعَةٌ is erroneously repeated in the K; [app. from its author finding it said in the O that such a bow is termed ضَلِيعٌ and مَضْلُوعَةٌ; and in the TK, مُضَوْلَعَةٌ is substituted for it:] ↓ قَوْسٌ ضَلِيعَةٌ is also expl. as meaning a thick bow. (TA.)

مُضْطَلِعٌ
مُضْطَلِعٌ ذ is from الضَّلَاعَةُ [inf. n. of ضَلُعَ]: so in the saying, فُلَانٌ مُضْطَلِعٌ بِهٰذَا الأَمْرِ i. e. Such a one is possessed of strength, or power, sufficient for this affair: so says ISk: and he adds that one should not say مُطَّلِعٌ: Aboo-Nasr Ahmad Ibn- Hلtim says, one says هُوَ مُضْطَلِعٌ بِهٰذَا الأَمْرِ and مُطَّلِعٌ له [also]; الاِضْطِلَاعُ being from الضَّلَاعَةُ meaning القُوَّةُ; and الاِطِّلَاعُ being from العُلُوُّ, from the saying اِطَّلَعْتُ الثَّنِيَّةَ meaning عَلَوْتُهَا [I ascended upon the mountain, or mountain-road, termed ثَنِيَّة]; i. e. he is one who has ascendancy with respect to this affair, who is master of it: (S, O, TA:) Lth expressly allows مُطَّلِعٌ for مُضْطَلِعٌ by the incorporation of the ض into the [letter that is originally] ت, so that the two together become ط with teshdeed. (TA.) And لِهٰذَا الأَمْرِ ↓ هُوَ مُضْلِعٌ means the same as مُضْطَلِعٌ as first expl. above, i. e. He is possessed of strength, or power, sufficient for this affair. (O, K. [In both, in this instance, لِهٰذَا, not بِهٰذَا.]) In the phrase اـِذَا كَانَ مُضْطَلِعًا عَلَى حَقِّهِ [If he be possessed of power, or ability, to obtain his right, or due], it seems that مضطلعا is made trans. by means of على because made to imply the meaning of قَادِرًا or مُقْتَدِرًا. (Mgh.) ↓ مُسْتَضْلِعٌ, likewise, signifies Having strength, or power. (TA.)

مُسْتَضْلِعٌ
مُسْتَضْلِعٌ ذ : see what next precedes.

##### Türkçe

**ضَلَعَ**
1 **ضَلَعَ** ذ , muzâri‘ı **ضَلَعَ** , (S, O, Msb, K,) mastarı **ضَلْعٌ**, (S, O, Msb,) O, yahut (farazî mecaz olarak:) o meyletti, yahut saptı: (S, O, K:) o, yahut (farazî mecaz olarak:) o, doğru yahut hak olan şeyden saptı, yahut ayrıldı: (S, O, Msb, K:) (farazî mecaz olarak:) o haksızlık etti, zulmetti, zarar verdi, yahut zorbalık etti. (S, * O, * K.) Denir ki, **ضَلَعَ عَنْهُ** (mecaz:) Ondan, yahut ondan (şeyden), saptı, yahut yüz çevirdi; yahut bunu, haksızlık ederek vb. yaptı: ve **ضَلَعَ عَلَيْهِ** (farazî mecaz olarak:) ona karşı haksızlık etti vb. (TA.) Ve **ضَلْعُكَ مَعَ فُلَانٍ** (S, O, Msb, * K *) (farazî mecaz olarak:) senin meylin, (S, O, Msb, K,) ve senin sevgin, yahut arzun, (S, O,) falanca iledir [yani falancanınkiyle uyum içindedir]. (S, O, Msb, * K: * Msb ve K’da **مَعَهُ**, **مَعَ فُلَانٍ** yerine konmuştur.) Ve **لَا تَنْقُشِ الشَّوْكَةَ بِالشَّوْكَةِ فَاـِنَّ ضَلْعَهَا مَعَهَا**, (S, O, K,) yahut **بِمِثْلِهَا** [**بالشوكة** yerine], (Meyd,) [lafzen: Dikeni dikenle, yahut onun benzeriyle çıkarma; çünkü onun meyli onunladır,] şu manadadır: ihtiyacın halinde, ihtiyacın talep edildiği kişiye sana olduğundan daha çok iyiliksever olan kimseden yardım isteme: (Meyd:) bir darb-ı meseldir: (S, Meyd, O:) bir başkasıyla ağız kavgasında çekişen ve “Benimle senin arana falancayı tayin et” diyen adama uygulanır; (S, O, K:) konuşanın (yani hasmın) sevdiğini seven bir adama işaret eder: (S, O, K:) K’nın müellifi ekler: kaidece bunun **ضَلَعَكَ** olması gerekir denilmiştir; zira onlar **ضَلِعَ مَعَ فُلَانٍ**, **فَرِحَ** gibi, [sanki “falancayla birlikte meyletti” manasında,] derler; fakat onu kısaltmışlardır; bu, hayret vericidir; çünkü o, az önce **ضَلَعَ**, **مَنَعَ** gibi, **مَالَ** manasında diye zikretmiştir. (TA.) Yine denir: **خَاصَمْتُ فُلَانًا فَكَانَ ضَلْعُكَ عَلَىَّ** yani (farazî mecaz olarak:) [Falancayla ağız kavgasında çekiştim ve] senin meylin [bana karşı] oldu. (S, O.) ― -b2- **ضَلِعَ**, muzâri‘ı **ضَلَعَ** , (Mgh, Msb, K,) mastarı **ضَلَعٌ**, (Mgh, Msb,) şu demektir: O (bir kılıç, K, yahut bir şey, Msb) eğriydi, yahut eğri oldu: (Mgh, Msb, K:) ve ↓ **تضلّع** da aynı manaya gelebilir: (Ham p. 80:) bir şair der ki, (yani Mohammad Ibn-'Abd-Allah El-Azdee, TA,)
وَقَدْ يَحْمِلُ السَّيْفَ المُجَرَّبَ رَبُّهُ
عَلَى ضَلَعٍ فِى مَتْنِهِ وَهْوَ قَاطِعُ
[Ve gerçekten, yahut bazen, yahut sıkça, sahibi denenmiş kılıcı, geniş yanındaki eğriliğe rağmen taşır; o kesicidir]: (S, O:) ve (K) **ضَلَعٌ** tabiatça eğri olmayı ifade eder; (S, O, K;) bunun gibi **ضَلْعٌ** da; buradan şu söz: **لَأُقِيمَنَّ ضَلَعَكَ** ve **ضَلْعَكَ** [Senin tabii eğriliğini mutlaka doğrultacağım]: (K:) K nüshalarında böyledir; fakat bu, müellifin T ve M’de **لَأُقِيمَنَّ ضَلَعَكَ** ve **صَلَعَكَ**’yı **عَوَجَكَ** manasında görmesi ve bu iki ismin de **ض** ile olduğunu ve yukarıda belirtilen tarzda farklılaştığını sanması sebebiyle meydana gelmiş bir hatadır: (TA:) denir: **ضَلِعَ**, muzâri‘ı **ضَلَعَ** , mastarı **ضَلَعٌ** yani o, yahut o (şey), tabiatça eğriydi, yahut eğri oldu: (S, O:) yahut devede **ضَلَعٌ**, atlarda yahut benzerlerinde **غَمْزٌ** gibidir, [yani arka bacakta topallama, yahut aksama, yahut hafif bir sakatlık bulunması,] fiil **ضَلِعَ**’dır; sıfat [yahut ism-i fâil] ↓ **ضَلِعٌ**’dır: (K:) yahut bu, daha ziyade **ظ** ile **ضَلْعٌ**’ın açıklamasıdır: (TA;) [yahut Mtr’nin dediği üzere,] **عَرَجٌ**’e benzeyen şey manasında **ضَلْع** doğru olarak **ظَلْع**’dır: (Mgh:) fakat o (yani eğrilik, TA) tabii olmadığında, **ضَلَعَ**, **مَنَعَ** gibi denir, (K, TA,) [lakin bu, yukarıda Mgh’dan naklettiğime uygun olarak daha ziyade “topallama” manasına ilişkin görünür,] mastar **ضَلْعٌ**’dır: (TA:) sıfat [yahut ism-i fâil] ↓ **ضَالِعٌ**’dır. (K.) -A2- **ضَلُعَ**, [muzâri‘ı **ضَلُعَ** ,] mastarı **ضَلَاعَةٌ**, O (bir adam, S, O, Msb, [ve görünüşe göre bir at ve benzeri de; ism-i fâili **ضَلِيعٌ**’e bak,]) güçlüydü, yahut güçlü oldu; (S, O, Msb, K;) ve **أَضْلَاع** [yahut kaburgalar] bakımından güçlü, sert, yahut sağlamdı. (S, O, K. [Bunun Har p. 6’da asıl mana olduğu; ilkinin mecaz olduğu söylenir.]) -A3- **ضَلَعَ**’ın **تَضَلَّعَ** ile eş anlamlı oluşu: ikincisine bak. -A4- **ضَلَعَ فُلَانًا** O, falancayı **ضِلَع**’ı [yahut kaburgası] üzerine vurdu. (K.)

2 **ضَلَّعَ**: iki yerde 4’e bak. ― -b2- **تَضْلِيعُ الأَعْمَالِ** bazılarınca (farazî mecaz olarak:) amelleri doğru yoldan saptırmak manasına denir: bazılarınca da (farazî mecaz olarak:) onları ağırlaştırmak, yahut yük kılmak manasına denir. (Har p. 77.) ― -b3- **تَضْلِيعُ الثَّوْبِ** elbiseyi, yahut kumaş parçasını, **أَضْلَاع** [yahut kaburgalar] şekliyle şekillendirmek demektir. (S, O, K.) [Aşağıda mef‘ûl ism-i mef‘ûle de bak.]

**اضلعهُ**
4 **اضلعهُ** ذ , (K,) mastarı **اـِضْلَاعٌ**, (S, O,) O, onu, yahut (farazî mecaz olarak:) onu (kimseyi), meylettirdi, yahut saptırdı; (S, O, K;) [ve böylesi ↓ **ضلّعهُ** da; zira] **الاـِضْلَاعُ** ve **التَّضْلِيعُ** **الاـِمَالَةُ** manasına gelir. (Har p. 77.) ― -b2- [Ve O, onu, yahut onu (kimseyi), eğri kıldı, yahut eğri yaptı; ve böylesi ↓ **ضلّعهُ** da; zira] **الاـِضْلَاعُ** ve **التَّضْلِيعُ** ayrıca **التَّعْوِيجُ** manasına gelir. (Har, yukarıda anılan yer.) ― -b3- [Bundan dolayı,] ayrıca denir: **أَضْلَعَتْهُ الخُطُوبُ**, yani (farazî mecaz olarak:) [işler, yahut büyük yahut ağır işler] onu yükledi [sanki onu meylettiriyor, yahut eğip büküyormuş gibi]. (TA.) -A2- 8’e de bak.

**تضلّع**
5 **تضلّع** ذ : paragrafın ortasında 1’e bak. ― -b2- [Ayrıca,] (S, O, K,) ve ↓ **ضَلَعَ**, **مَنَعَ** gibi, (K,) bir adam hakkında denir, (S, O,) O doldu, (S, O, K,) yahut onun **أَضْلَاع**’ı [yahut kaburgaları] arasındaki şey doldu, (TA,) yiyecekle, (S, O, K,) yahut içecekle: (S, O:) yahut içecekle, öyle ki su onun **أَضْلَاع**’ına ulaştı, (K, TA,) ve bunun sonucunda dışa doğru şişti: (TA, önceki fiilin açıklamasında:) ve önceki fiil ayrıca, çok içti; öyle ki yanı ve kaburgaları gerildi, diye açıklanır. (TA.) Ve **تضلّع مِنَ الطَّعَامِ** O, yemekten doldu; sanki kaburgalarını doldurmuş gibi. (Msb.)

**الاِضْطِلَاعُ**
8 **الاِضْطِلَاعُ** ذ **الضَّلَاعَةُ**’dan [**ضَلُعَ**’ın mastarı]dır; “güçlü olma” manasındadır; (ISk, S, O, ve Har p. 391;) **الاِضْطِلَاعُ بِالشَّىْءِ** şey’i sırtına yüklenmek, onunla kalkmak ve ona yetecek güç sahibi olmak demektir. (Har, aynı yer.) Ve denir: **اضطلع بِحَمْلِهِ**, yani onu taşımaya gücü yetti. (Mgh, ve Har p. 645.) [Aşağıda ism-i fâile de bak.] Ve **بِالأَمْرِ** ↓ **أَضْلَعَ** (farazî mecaz olarak:) iş için yeterli güce sahip oldu; sanki kaburgaları onu taşımaya güç yetiriyormuş gibi. (Msb.)

**ضَلْعٌ**
**ضَلْعٌ** ذ : **ضِلَعٌ**’a bak, ilk cümle.

**ضِلْعٌ**
**ضِلْعٌ** ذ : **ضِلَعٌ**’a bak, ilk ve son cümleler.

**ضَلَعٌ**
**ضَلَعٌ** ذ taşıyanı büken borç ağırlığı, yahut yükü. (IAth, O, K.) Ve güç, yahut kudret; (As, S, O, Msb, K;) bu manada bir isimdir, **ضَلُعَ**’dan; (Msb;) ve ağır yahut yük olan şeyi taşıma, yahut tahammül etme. (As, S, O, K.) ― -b2- Ayrıca **ضَلِعَ**’ın mastarıdır [bkz.]. (Mgh, Msb, K.)

**ضَلِعٌ**
**ضَلِعٌ** ذ tabiatça eğri, yahut kavisli. (S, O, TA.) Ve mızrağa uygulanarak, eğri, yahut kavisli; doğrultulmamış: (TA:) yahut ona uygulanarak, meyleden, yahut bükülen: (Ham p. 80:) ve ↓ **ضَلِيعٌ** ve ↓ **ضَالِعٌ** da, ona uygulanarak, [aynı şekilde] eğri, yahut kavisli demektir. (TA.) ― -b2- Paragrafın son çeyreğinde 1’e de bak.

**ضِلَعٌ**
**ضِلَعٌ** ذ ve ↓ **ضِلْعٌ**, (S, Mgh, O, Msb, K,) birincisi Hicaz lehçesinden, ikincisi Temîm lehçesinden, (Msb, TA,) ve ↓ **ضَلْعٌ**, ki avamın kullandığı tek şekil, yahut neredeyse tek şekildir; MF’ye göre bunun, şârihlerden bir veya birkaçı tarafından zikredildiği, fakat sözlüklerde bilinmediği söylenir, (TA;) [bir kaburga;] bir hayvanın belli bir uzvu, (Msb,) bilinen; (K;) yanın kavisli şeyi; (TA;) yan kemiklerinden tek bir kemik: (Mgh, Msb:) müennes cinstendir, (Msb, K, TA,) yaygın kanaate göre; yahut bazılarına göre müzekker; yahut bu hususta görüşü İbn-Mâlik ve başkalarınca tercih edilen bazılarına göre iki cinsiyetlidir: (TA:) çoğulu [cem‘-i kesret] **ضُلُوعٌ** ve [cem‘-i kıllet] **أَضْلَاعٌ** (S, Mgh, O, Msb, K) ve **أَضْلُعٌ**, (O, Msb, K,) ve **أَضَالِعُ** da **ضِلَعٌ**’ın çoğuludur; yahut bazılarına göre [onun çoğulu] **أَضْلُعٌ**’un çoğuludur. (TA.) **ضِلَعُ الخَلْفِ** [ve **الخِلْفِ**] yanın en alt kısmındaki [kaburga]dır [insanda yani en alt kaburga; hayvanda en arka kaburga]: (TA:) ve ayrıca, böyle adlandırılanın arkasındaki kısımda bir yanık manasına gelir. (O, K, TA.) ― -b2- Ayrıca (farazî mecaz olarak:) bir çubuk yahut odun parçası; eş anlamlısı **عُودٌ**; (IAar, O, K;) Peygamberin bir kadına, elbisedeki kan lekesi hakkında söylediği sözde böyledir: **حُتِّيهِ بِضِلَعٍ** (farazî mecaz olarak:) [Onu bir çubuk parçasıyla kazı]: (IAar, O:) yahut (farazî mecaz olarak:) geniş ve kavisli olan; hayvanın **ضِلَع**’ına benzetildiği için. (O, K.) ― -b3- Ve (mecaz:) bir kavun parçasının uzunlamasına bir dilimi; (O, * K, TA;) [asıl adıyla] **ضِلَع**’a benzetildiği için. (O, TA.) ― -b4- Ve (mecaz:) kuşlar için bir tuzak; kamburumsu şekli sebebiyle: şu sözde olduğu gibi, **نَصَبَ ضِلَعًا لِلطَّيْرِ** [Kuşlar için bir tuzak kurdu]. (A, TA.) ― -b5- Ve hurma ağacının salkımının dip kısmı, yahut alt kısmı. (TA, madde **عهن**’de.) ― -b6- Ve (farazî mecaz olarak:) yerde çizilen bir çizgi; ardından başka bir çizgi çizilir; sonra bu ikisi arasındaki boşluk ekilir. (TA.) ― -b7- Ve (farazî mecaz olarak:) başkalarından ayrı küçük bir dağ: (S, O, K:) yahut uzun olmayan küçük bir dağ: (TA:) yahut alçak ve dar bir dağ, (Aboo-Nasr, S, O, K, TA,) uzun ve uzanmış: yahut As’a göre, yeryüzü üzerinde boylamasına uzanan, yüksek olmayan küçük bir dağ. (TA.) Ve [çoğulu] **ضُلُوعٌ** (mecaz:) kavisli arazi parçaları manasına gelir: yahut [**حَرَّة** denilen taşlık arazinin] yolları (**طَرَائِق**). (O, K, TA.) ― -b8- Ayrıca (farazî mecaz olarak:) denizde bir ada; çoğulu **أَضْلَاعٌ**: yahut bazılarına göre, belirli bir adanın adıdır. (TA.) ― -b9- [Geometride, (farazî mecaz olarak:) doğrusal bir üçgenin yahut karenin yahut çokgenin bir kenarı.] ― -b10- Ve (farazî mecaz olarak:) karekök; aritmetikte **جَذْرٌ** diye adlandırılır: paragrafın sonuna yakın **شَىْءٌ**’e bak.] ― -b11- Ayrıca denir: **هُمْ عَلَىَّ ضِلَعٌ جَائِرَةٌ**, (S, A, O, K; sonuncusunda **هم** ile **علىّ** arasına **كَذَا** sokulmuştur,) ve ↓ **ضِلْعٌ** caizdir, (S, TA,) yani (mecaz:) onlar bana karşı düşmanlıkla toplanmışlardır: (A, TA:) bunun aslı AZ’nin sözüdür; denir: **هُمْ عَلَىٌّ اـِلْبٌ وَاحِدٌ** [yahut **أَلْبٌ وَاحِدٌ**] ve **صَدْعٌ وَاحِدٌ** ve **ضِلَعٌ وَاحِدٌ**, yani yukarıdaki gibi. (TA.)

**ضِلَعَةٌ**
**ضِلَعَةٌ** ذ yeşil (**خَضْرَآء**), kemiği kısa, küçük bir balık. (Ibn-'Abbâd, O, K.)

**ضَلِيعٌ**
**ضَلِيعٌ** ذ : **ضَلِعٌ**’a bak: ― -b2- ve ayrıca üç yerde **مَضْلُوعٌ**’a da bak. ― -b3- Ayrıca, bir adama uygulanarak, (S, O, Msb,) güçlü, yahut kudretli; (S, O, Msb, K;) ve **أَضْلَاع** [yahut kaburgalar] bakımından güçlü, sert, yahut sağlam: (S, O, K:) yahut bazılarına göre, **أَضْلَاع** bakımından uzun, yapılı, iri; cin dâhil her hayvana uygulanır: (TA:) çoğulu **ضُلْعٌ**, (K,) yahut görünüşe göre **ضُلُعٌ** [ki birincisi bunun kısaltması olabilir]. (TA.) Ve bir ata uygulanarak, yaratılışta tam, yahut mükemmel, orta kısmı büyük, **أَلْوَاح** denilen [kemikler] bakımından kalın, sinirleri çok: (ISk, S, O, K:) yahut ona uygulanarak, **أَلْوَاح** bakımından kalın; sinirler bakımından güçlü, sert, yahut sağlam: (Msb:) yahut bazılarına göre, kaburgalar (**الأَضْلَاع**) bakımından uzun, yanlar bakımından geniş, göğüs bakımından büyük. (TA.) Ve **ضَلِيعُ الفَمِ** ağzı büyük bir adam: (Kt, O, K:) yahut ağzı geniş: (A 'Obeyd, O, K:) önceki manada ve ikinci manada, Peygamber’e uygulanarak açıklanmıştır; (O, TA;) ağzın genişliği, (Kt, O, K, TA,) ve büyüklüğü, (TA,) Araplarca övülür; küçüklüğü ise yerilir; (Kt, O, K, TA;) hâlbuki Farslar yahut yabancılar (**العَجَم**) onun küçüklüğünü överler: (TA:) yahut dişleri büyük, birbirine yakın ve düzgün dizilmiş; (Sh, O, K;) ve Sh tarafından Peygamber’e uygulanarak da böyle açıklanmıştır: (O, TA:) ve **ضَلِيعُ الثًّنَايَا** orta kesici dişleri kalın olan bir adam. (TA.)

**ضَالِعٌ**
**ضَالِعٌ** ذ meyleden, yahut sapan: (TA: [**ظِالِعٌ** gibi:]) doğru yahut hak olan şeyden sapan, yahut ayrılan: haksızlık eden, zulmeden, zarar veren, yahut zorbalık eden. (S, O, K, TA.) ― -b2- **ضَلِعٌ**’a da bak. ― -b3- Paragrafın son çeyreğinde 1’e de bak.

**ضَوْلَعٌ**
**ضَوْلَعٌ** ذ (mecaz:) sevgi yahut arzu ile meyleden. (IAar, O, K, TA.)

**أَضْلَعُ**
**أَضْلَعُ** ذ , bir adama uygulanarak, [ve CK’ye göre bir hayvana (**دَابَّة**) da,] dişi **ضِلَع** [yahut kaburga] gibi olan; (Lth, O, K;) müennesi **ضَلْعَآءُ** [belki dişe uygulanır; fakat daha muhtemel olarak bir kadına]; (TA;) çoğulu **ضُلْعٌ**. (K.) ― -b2- Ayrıca, (O, [fakat K’ya göre “yahut,”]) güçlü, kalın, (O, K, TA,) yapılı büyük. (TA.) ― -b3- Ve daha güçlü, yahut daha kudretli. (O, * TA.)

**مُضْلِعٌ**
**مُضْلِعٌ** ذ kaburgalara (**أَضْلَاع**) ağır yük bindiren, yahut aşırı yük bindiren yük; (S, IAth, O, K, TA,) (TA;) sanki **أَضْلَاع** üzerine yaslanıyor, yahut yükleniyor gibi: (IAth, TA:) yahut taşınması mümkün olmayan ağır bir yük; bunun gibi ↓ **مُضَلِّعٌ** da. (Har p. 77.) [**مُظْلِعٌ**’a da bak.] Ve **دَاهِيَةٌ مُضْلِعَةٌ** (mecaz:) **أَضْلَاع**’ı [yahut kaburgaları] ağır yük altına sokan, yahut aşırı yük altına sokan ve kıran bir musibet. (TA.) ― -b2- Ve **دَابَّةٌ مُضْلِعٌ** yük için **أَضْلَاع**’ı [yahut kaburgaları] yeterli güce sahip olmayan bir hayvan. (Ibn-'Abbâd, O, L, K.) ― -b3- **مُضْطَلِعٌ**’a da bak.

**مُضَلَّعٌ**
**مُضَلَّعٌ** ذ kayışlar yahut şeritler gibi çizgilerle süslenmiş bir elbise, yahut kumaş parçası, (O, K, TA,) bunlar **اـِبْرِيسَم**’den yahut **قَزّ**’dan [yani ipek yahut ham ipek], geniş, **أَضْلَاع** [yahut kaburgalar] gibi: (TA:) yahut [sadece] süslenmiş: (Lh, TA:) yahut çeşitli dokunmuş ve ince: (TA:) yahut bir kısmı dokunmuş, bir kısmı dokunmadan bırakılmış. (ISh, Az, O, K, TA.) ― -b2- Ve **قُبَّةٌ مُضَلَّعَةٌ** [kaburgalı bir kubbe; yani] **أَضْلَاع** şekline sahip olan. (TA.)

**مُضَلِّعٌ**
**مُضَلِّعٌ** ذ : **مُضْلِعٌ**’a bak.

**مَضْلُوعٌ**
**مَضْلُوعٌ** ذ **ضِلَع**’ı [yahut kaburgası] kırılmış olan. (Ibn-'Abbâd, O.) ― -b2- Ve **قَوْسٌ مَضْلُوعَةٌ** odununda bir bükülme (**عَطْفٌ**) ve bir düzgünlük (**تَقَوُّمٌ**, O ve K’da böyle; yahut **تَقْوِيمٌ**, L’de böyle) bulunan, [görünüşe göre her iki uca doğru,] geri kalanı (**سَائِرُهَا**) onun **كَبِد**’ine benzer olan bir yay; (O, K, TA;) As’a göre böyledir, (O, TA,) ve AHn’ye göre; (TA;) bunun gibi ↓ **ضَلِيعٌ**, (O, K, TA,) ve ↓ **ضَلِيعَةٌ**; bu sonuncu için K’da yanlışlıkla **مَضْلُوعَةٌ** tekrar edilmiştir; [görünüşe göre müellifinin O’da böyle bir yayın **ضَلِيعٌ** ve **مَضْلُوعَةٌ** diye adlandırıldığını bulmasından; TK’da bunun yerine **مُضَوْلَعَةٌ** konmuştur:] ↓ **قَوْسٌ ضَلِيعَةٌ** ayrıca kalın bir yay manasında da açıklanır. (TA.)

**مُضْطَلِعٌ**
**مُضْطَلِعٌ** ذ **الضَّلَاعَةُ**’dan [**ضَلُعَ**’ın mastarı]dır: şu sözde böyledir: **فُلَانٌ مُضْطَلِعٌ بِهٰذَا الأَمْرِ** yani falanca bu iş için yeterli güç sahibidir: ISk böyle der: ve **مُطَّلِعٌ** denmemesi gerektiğini ekler: Aboo-Nasr Ahmad Ibn-Hâtim der ki, **هُوَ مُضْطَلِعٌ بِهٰذَا الأَمْرِ** ve **مُطَّلِعٌ له** [da] denir; **الاِضْطِلَاعُ** **الضَّلَاعَةُ**’dan olup **القُوَّةُ** manasındadır; **الاِطِّلَاعُ** ise **العُلُوُّ**’dandır; **اِطَّلَعْتُ الثَّنِيَّةَ** sözünden, yani **عَلَوْتُهَا** [**ثَنِيَّة** denilen dağa yahut dağ yoluna çıktım]; yani o, bu iş bakımından üstünlüğü olan, ona hâkim olandır: (S, O, TA:) Lth, **ض**’ın [aslında] **ت** olan harfe idğam edilmesiyle, ikisinin birlikte şeddeli **ط** olması suretiyle, **مُضْطَلِعٌ** yerine **مُطَّلِعٌ**’ı açıkça caiz görür. (TA.) Ve **لِهٰذَا الأَمْرِ** ↓ **هُوَ مُضْلِعٌ** yukarıda ilk açıklanan **مُضْطَلِعٌ** ile aynı manadadır; yani bu iş için yeterli güç sahibidir. (O, K. [Her ikisinde de bu yerde **لِهٰذَا**, **بِهٰذَا** değil.]) **اـِذَا كَانَ مُضْطَلِعًا عَلَى حَقِّهِ** [Eğer hakkını almaya gücü yeterse] ifadesinde, **مضطلعا**’nın **على** ile geçişli kılınması, **قَادِرًا** yahut **مُقْتَدِرًا** manasını tazammum etmesi sebebiyledir gibi görünür. (Mgh.) ↓ **مُسْتَضْلِعٌ** da aynı şekilde güç sahibi manasına gelir. (TA.)

**مُسْتَضْلِعٌ**
**مُسْتَضْلِعٌ** ذ : bir önce gelene bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ضَلَعَ
ضَلَعَ A ( n. ac. ضَلْع 1 ),
a.  Inclined, curved.

b.  Was unjust.

c.  Was distended with drink.

d.  Struck in the side.

ضَلِعَ
ضَلِعَ A ( n. ac. ضَلْع 1 ,  ضَلَع 4 ),
a.  Was bent, crooked, misshapen. _ast;

ضَلُعَ
ضَلُعَ U ( n. ac. ضَلَاْعَة 22t ),
a.  Was strong, sturdy, robust.

ضَلَّعَ
ضَلَّعَ II ,
a.  Bent, curved; made to bend, to turn aside.

b.  Marked with a ribbed pattern ( cloth ).

أَضْلَعَ
أَضْلَعَ IV ,
a.  see I (a) .

اِضْتَلَعَ
اِضْتَلَعَ VIII ( T ),
a.  Was strong.

b.  [ Bi ], Was strong enough for.

ضِلْع
ضِلْع 2 , ( pl. أَضْلُع 16 ,  ضُلُوْع 27 ,  أَضْلَاْع 38 ),
a.  Rib.

b.  Side ( of a triangle & c. ).

c.  Hillside, slope, ridge.

ضَلَع
ضَلَع 4 ,
a.  Strength.

ضَلِع
ضَلِع 5 ,
a.  Crooked, bent, curved; misshapen, deformed.

ضِلَع
ضِلَع 7 ,
a.  see 2 .

ضِلَعَة
ضِلَعَة 7t ,
a.  Side.

أَضْلَعُ
أَضْلَعُ 14 , ( pl. ضُلْع 3 ),
a.  Strong, powerful.

b.  Large-toothed.

ضَاْلِع
ضَاْلِع 21 ,
a.  see 5 .

b.  Inclining, deviating.

ضَلَاْعَة
ضَلَاْعَة 22t ,
a.  see 4 .

ضَلِيْع
ضَلِيْع 25 , ( pl. ضُلُع 10 ),
a.  Strong, powerful; flexible ( bow ).

b.  see 5 .

ضَلڤعَ
N. P. ضَلڤعَ I ,
a.  Bent, crooked; brokenribbed.

ضَلَّعَ
N. P. ضَلَّعَ II ,
a.  Ribbed garment.

أَضْلَعَ
N. Ag. أَضْلَعَ IV ,
a.  Burdensome, heavy, overburdening.

b.  [ La ], Strong enough for.

اِضْتَلَعَ
N. Ag. اِضْتَلَعَ VIII ( T ),
a.  see N. Ag. IV (b) .

##### Türkçe

**ضَلَعَ**
**ضَلَعَ** A ( n. ac. **ضَلْع** 1 ),
a. Eğildi, meyletti, kavisli oldu.

b. Zalim oldu.

c. İçecekle şişti.

d. Böğründen vurdu.

**ضَلِعَ**
**ضَلِعَ** A ( n. ac. **ضَلْع** 1 ,  **ضَلَع** 4 ),
a. Eğri oldu, çarpık oldu, biçimsiz oldu. _ast;

**ضَلُعَ**
**ضَلُعَ** U ( n. ac. **ضَلَاْعَة** 22t ),
a. Güçlü oldu, sağlam oldu, kuvvetli oldu.

**ضَلَّعَ**
**ضَلَّعَ** II ,
a. Eğdi, kavis verdi; eğilmeye, yana dönmeye sevk etti.

b. Kaburgalı desenle işaretledi ( kumaş ).

**أَضْلَعَ**
**أَضْلَعَ** IV ,
a. I (a)’ya bak.

**اِضْتَلَعَ**
**اِضْتَلَعَ** VIII ( T ),
a. Güçlü oldu.

b. [ Bi ], için yeterince güçlü oldu.

**ضِلْع**
**ضِلْع** 2 , ( pl. **أَضْلُع** 16 ,  **ضُلُوْع** 27 ,  **أَضْلَاْع** 38 ),
a. Kaburga.

b. Kenar ( üçgenin vb. ).

c. Yamaç, eğim, sırt.

**ضَلَع**
**ضَلَع** 4 ,
a. Güç.

**ضَلِع**
**ضَلِع** 5 ,
a. Eğri, çarpık, kavisli; biçimsiz, sakat.

**ضِلَع**
**ضِلَع** 7 ,
a. 2’ye bak.

**ضِلَعَة**
**ضِلَعَة** 7t ,
a. Yan.

**أَضْلَعُ**
**أَضْلَعُ** 14 , ( pl. **ضُلْع** 3 ),
a. Güçlü, kudretli.

b. Büyük dişli.

**ضَاْلِع**
**ضَاْلِع** 21 ,
a. 5’e bak.

b. Meyleden, saparak giden.

**ضَلَاْعَة**
**ضَلَاْعَة** 22t ,
a. 4’e bak.

**ضَلِيْع**
**ضَلِيْع** 25 , ( pl. **ضُلُع** 10 ),
a. Güçlü, kudretli; esnek ( yay ).

b. 5’e bak.

**ضَلڤعَ**
N. P. **ضَلڤعَ** I ,
a. Eğri, çarpık; kaburgası kırık.

**ضَلَّعَ**
N. P. **ضَلَّعَ** II ,
a. Kaburgalı giysi.

**أَضْلَعَ**
N. Ag. **أَضْلَعَ** IV ,
a. Yükleyici, ağır, aşırı yük bindiren.

b. [ La ], için yeterince güçlü.

**اِضْتَلَعَ**
N. Ag. **اِضْتَلَعَ** VIII ( T ),
a. N. Ag. IV (b)’ye bak.
