# ضلع — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D8%B9/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%84%D8%B9/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D8%B9.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: ضلع

(باب الضاد واللام وما يثلثهما)
(ضلع) الضاد واللام والعين أصلٌ واحدٌ صحيح مطّرد، يدلُّ على ميل واعوجاج. فالضِّلَع: ضِلَعَ الإِنسان وغيرِهِ، سمِّيت بذلك للاعوجاج الذي فيها. ويقول القائل في وصف امرأة:
هي الضِّلع العوجاءُ لستَ تقيمها *** ألا إنّ تقويمَ الضُّلوع انكسارُها([1])وقولهم: دابّةٌ ضليعٌ مُجْفَر الجَنْبَين، إِنّما هو عندي من قوّة الأضلاع، واستعير ذلك في كلِّ شيء، حتَّى قيل لكل قويٍّ: *ضليع. وفي حديث عمر لما صَارَعَ الجنّيّ فقال له: "إِنِّي من بينهم لَضليع([2])". والرُّمح الضَّلِع([3]): المائل. قال:
* فَليقُه أجردُ كالرُّمح الضَّلِع([4]) *
ومن الباب: ضَلَعَ فلانٌ عن الحقِّ: مال. ومنه قولهم: كلَّمت فلاناً فكان ضَلْعُكَ عليَّ، أي مَيْلك.
قال ابنُ السِّكّيت: ضَلعت تضلع، إِذا مِلْت، ويقولون في المثل: "لا تنقُش الشَّوكة بالشَّوكة؛ فإِنَّ ضَلْعَها معها".
وأمَّا قولهم: تضلَّعَ الرَّجُل: امتلأَ أكلاً، فهو من هذا، أي إنَّ الشّيءَ من كثرته ملأ أضلاعَه. وأمَّا قولهم حِمْلٌ مُضْلِع، أي ثقيل، فهو من هذا، أي إنّ ثقله يصل إلى أضلاعه. وفلانٌ مُضْطَلِعٌ بهذا الأمر، أي إِنّهُ تَقْوَى أضلاعُهُ على حملهِ. فأمَّا قولُ سُوَيد:
* سَعَةَ الأخلاقِ فينا والضَّلَعْ([5]) *
فأصله من هذا، يريد القوّة على الأمور. قال المفضَّل: الضَّلَع الاتِّساع. وقال الأصمعيّ: هو احتمال الثِّقَلِ والقُوّةِ.
ومن الباب، وهو يقوِّي هذا القياس، قولهم: [هم عليه([6])] ضَلْعٌ واحد، يعنى ميلَهُمْ عليه بالعداوة. والله أعلم بالصَّواب.
--------------ــــ
([1]) البيت لحاجب بن دينار، كما في اللسان (ضلع).
([2]) في اللسان: "وفي الحديث أن عمر رضي الله عنه صارع جنياً فصرعه عمر ثم قال لـه: ما لذراعيك كأنهما ذراعا كلب؟ يستضعفه بذلك. فقال له الجني: أما إني منهم لضليع".
([3]) في الأصل: "الضليع"، صوابه في المجمل واللسان.
([4]) في الأصل: "فليلقها"، صوابه من إصلاح المنطق 321 واللسان (فلق).
([5]) صدره كما في المفضليات (1: 195)  واللسان (ضلع):
* كتب الرحمن والحمد لـه*
([6]) التكملة من المجمل.

ـ

### Türkçe

(باب **الضاد** و**اللام** وما يثلثهما)
(**ضلع**) **الضاد** ve**اللام** ve**العين** (kökü) tek bir sahih, düzenli asıldır; bir meyil ve eğrilik üzerine delâlet eder. Şu hâlde **الضِّلَع**: insanın ve başkasının kaburgasıdır; onda bulunan eğrilik sebebiyle bununla adlandırılmıştır. Ve bir söyleyen, bir kadını vasfederken der ki:
O, eğri kaburgadır; sen onu doğrultamazsın *** Dikkat et: kaburgaların doğrultulması onların kırılmasıdır([1])Ve onların “yanları geniş, **ضليع** bir binek hayvanı” demeleri; bu, benim yanımda kaburgaların kuvvetindendir; ve bu, her şeyde ödünç alınmıştır; hattâ her kuvvetliye “**ضليع**” denilmiştir. Ve Ömer’in, cinle güreşip de ona: “Şüphesiz ben onların arasından elbette **لَضليع**’im([2])” dediği hadiste (de böyledir). Ve **الرُّمح الضَّلِع**([3]): eğik olandır. Dedi ki:
* Onun yarığı, eğik mızrak gibi pürüzsüzdür([4]) *
Ve babdandır: “Falan, haktan **ضَلَعَ** etti”: meyletti. Ve ondan onların “Falanla konuştum da senin **ضَلْعُكَ** benim aleyhime oldu” sözleri; yani senin meylin.
İbnü’s-Sikkît dedi: “**ضَلعت** **تضلع**”, meylettiğin zaman (denir); ve meselde derler ki: “Dikeni dikenle çıkarma; çünkü onun **ضَلْعَ**’ı onunla beraberdir.”
Ve onların “Adam **تضلَّعَ** etti”: yemekten doldu, sözleri ise bundandır; yani şey, çokluğundan onun kaburgalarını doldurdu. Ve onların “**حِمْلٌ مُضْلِع**”, yani ağır (yük) sözleri ise bundandır; yani onun ağırlığı kaburgalarına ulaşır. Ve “Falan bu işte **مُضْطَلِعٌ**’dır”, yani onun kaburgaları onu taşımaya güçlenir. Ama Süveyd’in sözü:
* Ahlâkın genişliği bizde ve **الضَّلَعْ**([5]) *
Onun aslı bundandır; işlere güç (yetirme)yi ister. Mufaddal dedi: **الضَّلَع** genişliktir. Asma‘î dedi: o, ağırlığı yüklenme ve kuvvettir.
Ve babdandır—ve bu kıyası kuvvetlendirir—onların: [**هم عليه**([6])] “tek bir **ضَلْعٌ**” sözleri; yani düşmanlıkla ona meyletmelerini kasteder. Ve Allah, doğruyu daha iyi bilendir.
--------------ــــ
([1]) Beyit, Lisân’da (ضلع) geçtiği üzere Hâcib b. Dînâr’ındır.
([2]) Lisân’da: “Hadiste: Ömer رضي الله عنه bir cinle güreşti; Ömer onu yere serdi; sonra ona dedi ki: Kolların niçin köpeğin kolları gibi? Bununla onu zayıf sayıyordu. Cin ona dedi ki: Dikkat et, şüphesiz ben onlardan elbette **لضليع**’im.”
([3]) Asılda: “**الضليع**”; doğrusu Mücmel ve Lisân’dadır.
([4]) Asılda: “فليلقها”; doğrusu Islahu’l-Mantık 321 ve Lisân (فلق)’tandır.
([5]) Sadrı, Mufaddaliyât’ta (1: 195) ve Lisân’da (ضلع):
* Rahmân yazdı ve hamd O’nadır*
([6]) Tekmile, Mücmel’dendir.

ـ
