# ضلع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%84%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ضلع

الضلع، كعنب وجذع، الأولى لغة الحجاز، والثانية لغة تميم، وشاهد الأول في قول الشاعر - أنشده ابن فارس -:
  هي الضلع العوجاء لست تقيمها                      ألا إن تقويم الضلوع انكسارها قلت: وهو قول حاجب بن ذبيان، ورواه ابن بري:
  بني الضلع العوجاء أنت تقيمها ومنه الحديث:  إن المرأة خلقت من ضلع، وإن أعوج ما في الضلع أعلاها، فإن ذهبت تقيمها كسرتها، وإن استمتعت بها استمتعت بها وفيها عوج  وشاهد الثاني قول ابن مفرغ:
  ورمقتها فـوجـدتـهـا                      كالضلع ليس لها استقامه و وجد في بعض النسخ: كعنب وجذم، وجذع وجذم في الضبط سواء، لأن كلاهما بالكسر. قال شيخنا: وحكى بعض المحشين فتح الضاد من سكون اللام، وهو غير معروف في دواوين اللغة. قلت: وقد ولعت به العامة، حتى كادوا لا ينطقون بغيره؛ لخفته على اللسان، ولولا أن القياس لا مدخل له في اللغة لكان له وجه، م: أي معروفة، وهي محنية الجنب، مؤنثة، كما هو المشهور، وقيل: مذكرة، وقيل: بالوجهين، وهو مختار ابن مالك وغيره، ج: أضلع وضلوع، وأضلاع، وعلى الأخير اقتصر الجوهري، وشاهد الأول قول أبي ذؤيب:
  فرمى فألحق صاعديا مطحرا                      بالكشح فاشتملت عليه الأضلع وشاهد الثاني مر في قول حاجب ابن ذبيان، وشاهد الثالث قول المسيب بن علس يصف ناقة:
  وإذا أطفت بها أطفت بكلكل                      نبض القوائم مجفر الأضلاع

  قال شيخنا: ومفاد مختار الصحاح أن الضلوع: ما يلي الظهر، والأضلاع: ما يلي الصدر، وتسمى الجوانح، والضلع مشترك بينهما. قال:  وهذا الفرق غير معروف لأحد من أئمة اللغة، فتأمل. قلت: والظاهر أن في العبارة سقطا، والذي ذكره صاحب اللسان وغيره: أن ضلوع كل إنسان أربع وعشرون ضلعا، وللصدر منها اثنا عشر ضلعا تلتقي أطرافها في الصدر، وتتصل أطراف بعضها ببعض، وتسمى الجوانح، وخلفها من الظهر الكتفان، والكتفان بحذاء الصدر، واثنا عشر ضلعا أسفل منها في الجنبين، البطن بينهما لا تلتقي أطرافها، على طرف كل ضلع منها شرسوف، وبين الصدر والجنبين غضروف، يقال له: الرهابة، ويقال له: لسان الصدر، وكل ضلع من أضلاع الجنبين أقصر من التي تليها، إلى أن تنتهي إلى آخرها، وهي التي في أسفل الجنب، يقال لها: الضلع الخلف. يقال: هم كذا علي ضلع جائرة، هكذا رواه الجوهري، قال وتسكين اللام فيه جائز، ونقله الصاغاني في العباب، والزمخشري في الأساس، وليس في عباراتهم لفظة كذا زاد الأخير: وهو مجاز، والمعنى: أي مجتمعون علي بالعداوة. قلت: والأصل في ذلك قول أبي زيد، يقال: هم علي إلب واحد، وصدع واحد، وضلع واحد، يعني اجتماعهم عليه بالعداوة. من المجاز: الضلوع: ما انحنى من الأرض، أو الطريق من الحرة كما في العباب. الضلع كعنب: الجبيل المنفرد، كما في الصحاح، وقال غيره: هو الصغير الذي ليس بالطويل، أو هو الجبل الذليل المستدق، نقله الجوهري عن أبي نصر، وزاد غيره: الطويل المنقاد، فهو ضد، وقال الأصمعي: الضلع: جبيل مستطيل في الأرض، ليس بمرتفع في السماء، يقال: انزل بتلك الضلع ومنه الحديث أنه:  لما نظر إلى المشركين يوم بدر قال: كأنكم يا أعداء الله بهذه الضلع الحمراء مقتلين  ، كما في العباب، والرواية:  كأني بكم يا أعداء الله مقتلين بهذه الضلع الحمراء  . وفي حديثه الآخر:  إن جمع قريش عند هذه الضلع الحمراء من الجبل  . وعن الأصمعي أنه وجد بدمشق ضلع مكتوب فيه: هذا من ضلع أضاخ. ضلع: ع، بالطائف. في الحديث أنه أمر امرأة في دم الحيض يصيب الثوب، فقال:  حتيه بضلع  قال ابن الأعرابي: أراد به العود ها هنا، أو العود الذي فيه عرض واعوجاج، تشبيه بضلع الحيوان. ويوم الضلعين، مثنى: من أيامهم، أي العرب، كما في العباب وضلع بني الشيصبان، وهم طائفة من الجن. ضلع القتلى، ضلع بني مالك، وضلع الرجام: أسماء مواضع، كما في العباب. وضلع الخلف: اسم كية من الكيات، وهي أن تكون كية وراء ضلع الخلف، وهي في أسفل الجنب. من المجاز: ضلع من البطيخ، أي حزة منه، تشبيها بالضلع. قال ابن عباد: الضلعة بهاء: سمكة صغيرة خضراء قصيرة العظم. من المجاز: ضلع عنه، كمنع، ضلعا: مال وجنف. ضلع عليه ضلعا: جار، فهو ضالع، مائل وجائر. ضلع فلانا: ضربه في ضلعه. وضلع السيف، كفرح يضلع ضلعا: اعوج، فهو ضلع، وهو خلقة فيه، وأنشد الجوهري للشاعر وهو محمد بن عبد الله الأزدي:
  وقد يحمل السيف المجرب ربه                      على ضلع في متنه وهو قاطع من المجاز: الضالع: الجائر، قال النابغة الذبياني يعتذر إلى النعمان:
  أتوعد عبدا لم يخـنـك أمـانة                      وتترك عبدا ظالما وهو ضالع

  أي: جائر، ويروى: ظالع. أي: مذنب. ويقال: ضلعك معه، أي ميلك معه وهواك. في المثل: لا تنقش الشوكة بالشوكة، فإن ضلعها معها. يضرب للرجل يخاصم آخر كذا في الصحاح، قيل: القياس تحريكه؛ لأنهم يقولون ضلع مع فلان، كفرح، ولكنهم خففوا، وهذا عجيب مع ذكره قريبا ضلع كمنع: مال، ومع هذا فلا حاجة إلى ادعاء التخفيف، ثم قال الجوهري: فيقول: اجعل بيني وبينك فلانا لرجل يهوى هواه، ومنه حديث ابن الزبير: أنه نازع مروان عند معاوية رضي الله عنه، فرأى ضلع معاوية مع مروان، فقال: أطع الله يطعك الناس، فإنه لا طاعة لك علينا إلا في حق الله. ويقال: خاصمت فلانا، فكان ضلعك علي، أي ميلك. والضلع محركة: الاعوجاج خلقة، يكون في المشي من الميل ويسكن، ومنه: لأقيمن ضلعك، بالوجهين، هكذا في سائر النسخ وهو خطأ، والصواب فيه الضلع محركة فقط، وقد اشتبه على المصنف لما رأى في التهذيب والمحكم: لأقيمن ضلعك وصلعك، أي اعوجاجك، فظن أن كليهما بالضاد، وإنما الفرق في التحريك والسكون، وليس كما ظن، وإنما هو بالضاج والصاد، ودليل ذلك أنه لم ينقل عن أحد من الأئمة التسكين في العوج الخلقي، فتأمل وأنصف. أو هو، أي الضلع في البعير بمنزلة الغمز في الدواب، وقد ضلع، كفرح، فهو ضلع، والأشبه أن يكون هذا هو تفسير الظلع، بالظاء، يقال: بعير ظالع، إذا كان يتقي ويعرج، كما سيأتي، فإن لم يكن الاعوجاج خلقة، فهو الضلع، بالتسكين، تقول: هو ضالع، وقد ضلع، كمنع، هذا هو الصواب في تحقيق هذا المحل. الضلع أيضا - في قول سويد بن أبي كاهل -:
  كتب الرحمن والحمد لـه                      سعة الأخلاق فينا والضلع : القوة واحتمال الثقيل، نقله الجوهري عن الأصمعي. الضلع من الدين: ثقله، ومنه حديث الدعاء:  اللهم إني أعوذ بك من الهم والحزن، والعجز والكسل، والبخل والجبن، وضلع الدين، وغلبة الرجال  ، قال ابن الأثير: أي ثقل الدين. قال: والضلع: الاعوجاج، أي يثقله حتى يميل صاحبه عن الاستواء والاعتدال لثقله، وهو مجاز. والضلاعة: القوة وشدة الاضطلاع، تقول منه: فهو ضليع، أي قوي شديد، وقيل: هو الطويل الأضلاع، العظيم الخلق، الضخم من أي حيوان كان، حتى من الجن، ومنه الحديث:  أن عمر رضي الله عنه صارع جنيا فصرعه عمر، ثم قال له: ما لذراعيك كأنهما ذراعا كلب? - يستضعفه بذلك - فقال له الجني: أما إني منهم لضليع. أي عظيم الخلق شديد، ج: ضلع بالضم، الظاهر أنه بضمتين كنجيب ونجب. قال ابن السكيت: فرس ضليع: تام الخلق مجفر غليظ الألواح، كثير العصب، قال امرؤ القيس:
  ضليع إذا استدبرته سـد فـرجـه                      بضاف فويق الأرض ليس بأعزل

  وقال غيره: هو الطويل الأضلاع الواسع الجنبين، العظيم الصدر. ورجل ضليع الفم، أي عظيمه، أو واسعه، هذا قول أبي عبيد، والأول قول القتيبي، وحكاه الهروي في الغريبين، وبهما فسر الحديث:  كان صلى الله عليه وسلم ضليع الفم  أو عظيم الأسنان متراصفها، وهو قول شمر، وهو على التشبيه بضلع الإنسان، وبه فسر الحديث المذكور، قال القتيبي: والعرب تحمد سعة الفم، وعظمه، وتذم صغره، ومنه في صفته صلى الله عليه وسلم أنه: كان يفتتح الكلام ويختتمه بأشداقه، وذلك لرحب شدقيه. وقال الأصمعي: قلت لأعرابي: ما الجمال? قال: غؤور العينين، وإشراف الحاجبين، ورحب الشدقين. قلت: والعجم بخلاف ذلك؛ فإنهم يمدحون بصغر الفم في أشعارهم. ورجل أضلع: شديد غليظ عظيم الخلق، وبه فسر حديث عبد الرحمن بن عوف رضي الله عنه في مقتل أبي جهل: تمنيت أن أكون بين أضلع منهما، فقتلا أبا جهل. أي بين رجلين أقوى من اللذين كنت بينهما، أو رجل أضلع: سنه شبيهة بالضلع، قاله الليث، وهي ضلعاء، ج: ضلع، بالضم. قال ابن الأعرابي: الضولع كجوهر: المائل بالهوى، وهو مجاز. قال الأصمعي: المضلوعة: القوس التي في عودها عطف وتقوم، كما في العباب، وفي اللسان: تقويم، قد شاكل سائرها كبدها حكاه أبو حنيفة، وأنشد للمتنخل الهذلي:
  واسل عن الحب بمضلوعة                      تابعها الباري ولم يعجـل ويروى: نوقها كالضليع والمضلوعة، هكذا في النسخ، وفيه تكرار، والصواب: كالضليع، والضليعة، يقال: قوس ضليعة، أي غليظة كما في شرح الديوان. وأضلعه: أماله، وهو مجاز. منه حمل مضلع، كمحسن أي مثقل للأضلاع، قال الأعشى:
  عنده البر والتقى وأسى الصر                      ع وحمل لمضلع الأثـقـال ويروى: وأسى الشق. وفي الحديث:  الحمل المضلع، والشر الذي لا ينقطع، إظهار البدع  قال ابن الأثير: المضلع: المثقل كأنه يتكئ على الأضلاع، ولو روي بالظاء - من الظلع والغمز - لكان وجها. وهو مضلع لهذا الأمر، كما في العباب، ومضطلع بهذا الأمر، أي قوي عليه، زاد الجوهري: وقال ابن السكيت: ولا تقل مطلع، بالإدغام. وقال أبو نصر أحمد بن حاتم: يقال: هو مضطلع بهذا الأمر ومطلع له: فالاضطلاع من الضلاعة، وهي القوة، والاطلاع من العلو. من قولهم: اطلعت الثنية، أي علوتها، أي هو عال لذلك الأمر، مالك له، هذا نص الصحاح، وجوزه الليث أيضا، فقال: مضطلع ومطلع، الضاد تدغم في التاء، فتصيران طاء مشددة، كما تقول: اظنني، أي اتهمني، واظلم، إذا احتمل الظلم، وسيأتي زيادة بيان لذلك في ط-ل-ع وفي حديث علي رضي الله عنه، في صفته صلى الله عليه وسلم:  كما حمل، فاضطلع بأمرك لطاعتك  هو افتعل من الضلاعة، أي قوي عليه، ونهض به. ودابة مضلع: لا تقوى أضلاعها على الحمل، كما في اللسان والمحيط. وتضليع الثوب: جعل وشيه على هيئة الأضلاع، نقله الجوهري. قال ابن شميل: المضلع كمعظم: الثوب نسج بعضه وترك بعضه، وقال اللحياني: هو الموشى، وقيل: المضلع من الثياب: المسير، وهو الذي فيه سيور من الإبريسم، وقيل: هو المخطط، وهو الذي فيه خطوط من القز عريضة شبيهة بالأضلاع. وقيل: هو المختلف النسج الرقيق، قال امرؤ القيس - ويروى ليزيد بن الطثرية -:
  تصد عن المأثور بيني وبينهـا                      وتدني عليها السابري المضلعا

  ضلع الرجل، كمنع، وتضلع، أي امتلأ ما بين أضلاعه شبعا وريا، قال ابن عناب الطائي:
  دفعت إليه رسل كومـاء جـلـدة                      وأغضيت عنه الطرف حتى تضلعا أو تضلع: امتلأ ريا حتى بلغ الماء أضلاعه فانتفخت من كثرة الشرب، ومنه حديث ابن عباس: أنه كان يتضلع من زمزم. وفي حديث زمزم: فأخذ بعراقيها فشرب حتى تضلع. أي أكثر من الشرب حتى تمدد جنبه وأضلاعه. ومما يستدرك عليه: الأضالع: جمع الضلع، وقيل: هو جمع أضلع، قال الشاعر:
  وأقبل ماء العين من كل زفرة                      إذا وردت لم تستطعها الأضالع وداهية مضلعة: تقل الأضلاع وتكسرها، وهو مجاز. ورجل ضليع الثنايا: غليظها. والضلع: خط يخط في الأرض، ثم يخط آخر، ثم يبذر ما بينهما. وقبة مضلعة: على هيئة الأضلاع. والضلع: الجزيرة في البحر، والجمع: الأضلاع، وقيل: هو جزيرة بعينها. وأضلعته الخطوب: أثقلته. ورمح ضلع، ككتف: معوج لم يقوم، وأنشد ابن شميل:
  بكل شعشاع كجذع المزدرع                      فليقه أجرد كالرمح الضلع قلت: وهو لابي محمد الفقعسي يصف إبلا تتناول الماء من الحوض بكل عنق كجذع الزرنوق، والفليق: المطمئن في عنق البعير الذي في الحلقوم. ورمح ضليع: أعوج، وكذلك ضالع. وقال ابن عباد: المضلوع: المكسور الضلع. والمستضلع: القوي، قال أمية بن أبي عائذ:
  وإن يلق خيلا فمستـضـلـع                      تزحزح عن مشرفات العوالي كذا في شرح الديوان. والضلع: أحد أودية صنعاء اليمن، وفيه يقول الشاعر:
  يا حبذا أنت يا صنعاء من بلـد                      وحبذا وادياك: الظهر والضلع ويقال: نصب ضلعا للطير، وهو الفخ لا حديد به، كما في الأساس.

### Türkçe

**الضلع**; **عنب** ve **جذع** gibi; birincisi Hicaz dili, ikincisi Temîm dili; birincinin şahidi şairin sözü içinde — İbn Fâris’in inşâd ettiği —:
  O, **الضلع** eğri olandır; sen onu doğrultamazsın;                      Dikkat et: **الضلوع**’un doğrultulması onun kırılmasıdır. Dedim: Bu, Hâcib b. Zebyân’ın sözüdür; İbn Berrî onu şöyle rivayet etti:
  Ey **الضلع** eğri olanın oğulları, sen onu doğrultuyorsun. Bundan hadîs:  “Şüphesiz kadın bir **ضلع**’dan yaratıldı; ve **الضلع**’da en eğri olanı onun en üstüdür; eğer onu doğrultmaya gidersen onu kırarsın; eğer onunla faydalanırsan onunla faydalanırsın ve onda eğrilik vardır.”  İkincinin şahidi İbn Müferrığ’ın sözü:
  Ona baktım da onu buldum                      **الضلع** gibi; onun için doğruluk yoktur. Ve bazı nüshalarda bulundu: **عنب** ve **جذم** gibi; **جذع** ve **جذم** ضبطta birdir; çünkü ikisi de kesre iledir. Şeyhimiz dedi: Bazı hâşiye yazanlar, lâmın sükûnundan dolayı dâdın fethasını nakletti; bu, dil divanlarında bilinmiş değildir. Dedim: Avam ona tutuldu; hatta neredeyse ondan başkasıyla telaffuz etmez oldular; dil üzerinde hafifliğinden dolayı; eğer kıyasın dilde bir girişi olmasaydı onun için bir vech olurdu. **م**: yani bilinen; o, yanın eğilmişidir; me’nnestir, meşhur olan üzere; ve denildi: müzekkerdir; ve denildi: iki vech iledir; bu, İbn Mâlik ve başkalarının tercihidir. **ج**: **أضلع** ve **ضلوع** ve **أضلاع**; ve sonuncusu üzerine Cevherî iktisar etti. Birincinin şahidi Ebû Züeyb’in sözü:
  Attı da yükseleni, temizlenmiş olarak, yetiştirdi                      **الكشح** ile; böylece **الأضلع** onu kuşattı. İkincinin şahidi, Hâcib b. Zebyân’ın sözünde geçti; üçüncünün şahidi, Müseyyeb b. ‘Ales’in bir dişi deveyi vasfederken sözü:
  Onun etrafında dolaştığında, **كلكل** ile dolaşırsın                      Ayakların nabzı; **مجفر الأضلاع**.

  Şeyhimiz dedi: Muhtârü’s-Sıhâh’ın faydası şudur ki: **الضلوع** sırt tarafına yakın olanlardır; **الأضلاع** göğüs tarafına yakın olanlardır; ve **الجوانح** diye adlandırılır; ve **الضلع** ikisi arasında müşterektir. Dedi: Bu fark, dil imamlarından hiçbiri için bilinmiş değildir; öyleyse düşün. Dedim: Zâhir olan, ibarede bir düşüklük olduğudur; Lisân sahibi ve başkalarının zikrettiği şudur: Her insanın **ضلوع**’u yirmi dört **ضلع**dır; bunlardan göğüs için on iki **ضلع** vardır; uçları göğüste buluşur; ve bazılarının uçları bazısına bağlanır; ve **الجوانح** diye adlandırılır; ve onların arkasında sırttan iki **الكتفان** vardır; ve iki **الكتفان** göğsün hizasındadır; ve on iki **ضلع** daha vardır, onlardan aşağıda iki yanda; karın ikisinin arasındadır; uçları buluşmaz; onlardan her **ضلع**ın ucunda bir **شرسوف** vardır; ve göğüs ile iki yan arasında bir **غضروف** vardır; ona **الرهابة** denir; ve ona **لسان الصدر** denir; ve iki yanın **أضلاع**’ından her **ضلع**, kendisini izleyenden daha kısadır; ta ki sonuna varıncaya kadar; ve o, yanın altındaki olandır; ona **الضلع الخلف** denir. Denir: “Onlar bana **ضلع** haksızlık üzere böyledir”; Cevherî onu böyle rivayet etti; dedi: onda lâmın sükûnu câizdir; Sâğânî onu **العباب**’da, Zemahşerî de **الأساس**’ta nakletti; ve onların ibarelerinde “böyledir” lafzı yoktur; sonuncu şunu artırdı: “ve o mecazdır”; mânâ: yani bana düşmanlık üzere toplanmışlardır. Dedim: Bunun aslı Ebû Zeyd’in sözüdür: denir: “Onlar bana bir **إلب** üzere, bir **صدع** üzere ve bir **ضلع** üzere”; yani ona düşmanlıkla toplanmaları. Mecazdan: **الضلوع**: yerden eğilen şey; yahut **الحرة**’dan yol, **العباب**’da olduğu gibi. **الضلع** **عنب** gibi: tek başına olan küçük dağ, **الصحاح**’ta olduğu gibi; başkası dedi: o, uzun olmayan küçük olandır; yahut o, alçak, incecik dağdır; Cevherî onu Ebû Nasr’dan nakletti; başkası artırdı: uzun, boyun eğen; böylece o zıddır. Asma‘î dedi: **الضلع**: yerde uzamış küçük dağdır; gökte yüksek değildir; denir: “Şu **الضلع**’a in.” Bundan hadîs: onun, Bedir günü müşriklere baktığında dediği:  “Sanki siz, ey Allah’ın düşmanları, şu kırmızı **الضلع** ile öldürülmüşlersiniz.”  **العباب**’da olduğu gibi; rivayet:  “Sanki ben sizi, ey Allah’ın düşmanları, bu kırmızı **الضلع** ile öldürülmüş görüyorum.”  Ve onun diğer hadîsinde:  “Kureyş’in toplanması şu dağın kırmızı **الضلع**’ı yanındadır.”  Asma‘î’den: Dımaşk’ta üzerinde şu yazılı bir **ضلع** buldu: “Bu, **ضلع أضاخ**’tandır.” **ضلع**: **ع**; Tâif’te. Hadîste: Hayız kanı elbiseye isabet eden bir kadın hakkında emretti; dedi:  “Onu bir **ضلع** ile kazı.”  İbnü’l-A‘râbî dedi: Burada onunla **العود**’u kastetti; yahut genişliği ve eğriliği olan **العود**’u; hayvanın **ضلع**’ına benzetme olarak. Ve **يوم الضلعين**, tesniye: onların günlerindendir; yani Arapların; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **ضلع بني الشيصبان**; onlar cinlerden bir taifedir. **ضلع القتلى**, **ضلع بني مالك** ve **ضلع الرجام**: yer adlarıdır; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **ضلع الخلف**: dağlamalardan bir dağlamanın adıdır; o, **ضلع الخلف**’ın arkasında bir dağlama olmasıdır; ve o, yanın altındadır. Mecazdan: **ضلع** karpuzdan; yani ondan bir parça; **ضلع**a benzetme olarak. İbn ‘Abbâd dedi: **الضلعة** (hâ ile): küçük, yeşil, kısa kemikli bir balıktır. Mecazdan: **ضلع عنه**, **منع** gibi, **ضلعا**: meyletti ve saptı. **ضلع عليه ضلعا**: haksızlık etti; o hâlde o **ضالع**dır; meyilli ve haksızlık edici. **ضلع فلانا**: onu **ضلع**’ında dövdü. Ve **ضلع السيف**, **فرح** gibi, **يَضْلَعُ ضلعا**: eğrildi; o hâlde o **ضلع**dır; ve o, onda yaratılıştandır. Cevherî şair için — o Muhammed b. ‘Abdullah el-Ezdî’dir — inşâd etti:
  Tecrübeli kılıç, sahibini taşıyabilir                      Onun sırtında bir **ضلع** üzere; hâlbuki o kesicidir. Mecazdan: **الضالع**: haksızlık eden. Nâbiga ez-Zübyânî, Nu‘mân’a özür dilerken dedi:
  Sana emanette hıyanet etmemiş bir köleyi mi tehdit ediyorsun                      Ve zalim bir köleyi bırakıyorsun; hâlbuki o **ضالع**dır.

  Yani: haksızlık edici; ve “**ظالع**” diye rivayet edilir; yani: günahkâr. Ve denir: “Senin onunla **ضلع**ın”; yani onunla meylin ve hevan. Meselde: “Dikeni dikenle çıkarma; çünkü onun **ضلع**ı onunladır.” Bir adamın bir başkasıyla çekişmesi için darb-ı meseldir; **الصحاح**’ta böyledir. Denildi: kıyas, onu harekeli kılmaktır; çünkü onlar “Falanla **ضلع**”, **فرح** gibi, derler; fakat hafiflettiler; bu, onun az önce “**ضلع** **منع** gibi: meyletti”yi zikretmesiyle birlikte acayiptir; bununla beraber hafifletmeyi iddia etmeye ihtiyaç yoktur. Sonra Cevherî dedi: “Aramda seninle falanı kıl” der; hevasını seven bir adam için. Bundan İbn Zübeyr hadîsi: Muâviye رضى الله عنه yanında Mervân ile çekişti; Muâviye’nin **ضلع**ının Mervân ile olduğunu gördü; dedi: “Allah’a itaat et, insanlar sana itaat etsin; çünkü Allah hakkı dışında bizim üzerimizde sana itaat yoktur.” Ve denir: “Falanla çekiştim; senin **ضلع**ın benim aleyhimdeydi”; yani meylin. Ve **الضلع** (harekeli): yaratılıştan eğriliktir; yürüyüşte meyilden olur; ve sükûnlanır. Bundan: “Senin **ضلع**ını mutlaka doğrultacağım”; iki vech ile; bütün nüshalarda böyledir ve o hatadır; doğrusu onda yalnız **الضلع** (harekeli)dir. Musannif, **التهذيب** ve **المحكم**’de “Senin **ضلع**ını ve **صلع**ını mutlaka doğrultacağım”; yani eğriliğini, gördüğünde ona karıştı; böylece ikisinin de dâd ile olduğunu sandı; hâlbuki fark, hareke ve sükûndadır; ve sandığı gibi değildir; ancak o, **الضاج** ve **الصاد** iledir. Bunun delili: imamların hiçbirinden yaratılıştan eğrilikte sükûnu nakletmemiş olmasıdır; öyleyse düşün ve insaf et. Yahut o — yani **الضلع** — devede, binek hayvanlarda **الغمز** menzilesindedir; ve **ضلع**, **فرح** gibi; o hâlde o **ضلع**dır. Daha benzeri, bunun **الظلع**’ın tefsiri olmasıdır; **الظاء** ile; denir: **بعير ظالع**, eğer sakınır ve topallarsa; ileride geleceği gibi. Eğer eğrilik yaratılıştan değilse, o **الضلع**dır; sükûn ile; dersin: o **ضالع**dır; ve **ضلع**, **منع** gibi; bu, bu yerin tahkikinde doğru olandır. **الضلع** ayrıca — Süveyd b. Ebî Kâhil’in sözü içinde —:
  Rahmân yazdı ve hamd O’nadır                      Ahlâk genişliği bizde ve **الضلع**. : kuvvet ve ağır olanı yüklenme; Cevherî onu Asma‘î’den nakletti. Dinden **الضلع**: onun ağırlığıdır. Bundan dua hadîsi:  “Allah’ım, ben Sana gamdan ve hüzünden, acizlikten ve tembellikten, cimrilikten ve korkaklıktan, **ضلع الدين**’den ve erkeklerin galebesinden sığınırım.”  İbnü’l-Esîr dedi: yani dinin ağırlığı. Dedi: ve **الضلع**: eğriliktir; yani onu ağırlaştırır da sahibini ağırlığından dolayı doğruluk ve itidalden meylettirir; ve o mecazdır. Ve **الضلاعة**: kuvvet ve yüklenmenin şiddeti; ondan dersin: o hâlde o **ضليع**dır; yani güçlü, şiddetli. Ve denildi: o, uzun **الأضلاع**lı, büyük yaratılışlı, iri; hangi hayvan olursa olsun, hatta cinlerden bile. Bundan hadîs:  “Ömer رضى الله عنه bir cinle güreşti de Ömer onu yere serdi; sonra ona dedi: ‘Kolların niçin köpeğin iki kolu gibi?’ — bununla onu zayıf sayıyor —; cin ona dedi: ‘Dikkat et, ben onlardan elbette **ضليع**ım.’”  Yani büyük yaratılışlı, şiddetli. **ج**: **ضلع** (damm ile); zâhir olan, iki damme iledir; **نجيب** ve **نجب** gibi. İbnü’s-Sikkît dedi: **فرس ضليع**: yaratılışı tam, **مجفر**, kalın **الألواح**, çok sinirli. İmruü’l-Kays dedi:
  **ضليع**; onu arkadan gördüğünde, onun aralığını kapatır                      Yere yakın bir **ضاف** ile; **أعزل** değildir.

Ve başkası dedi: O, kaburgaları uzun, iki yanı geniş, göğsü büyük olandır. Ve **ضليع الفم** bir adam; yani onun büyüğü, yahut onun genişi; bu, Ebû Ubeyd’in sözüdür; birincisi Kuteybî’nin sözüdür; Herevî bunu **الغريبين**’de nakletti; ve onunla ikisiyle hadisi tefsir etti: “O (sallallahu aleyhi ve sellem) **ضليع الفم** idi” yahut dişleri büyük, birbirine bitişik idi; bu Şemr’in sözüdür; ve bu, insanın kaburgasına benzetme üzerinedir; ve onunla zikredilen hadisi tefsir etti. Kuteybî dedi: Araplar ağzın genişliğini ve büyüklüğünü överler; küçüklüğünü yererler; bundan, onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sıfatında: “Sözü yanaklarının kenarlarıyla açar ve onunla bitirirdi” olmasıdır; bu, iki yanağının kenarlarının genişliğindendir. Asmaî dedi: Bir bedevîye dedim: “Güzellik nedir?” Dedi: “Gözlerin çukur oluşu, kaşların yüksek oluşu, iki yanağın kenarlarının geniş oluşu.” Dedim: “Acemler bunun tersinedir; çünkü onlar şiirlerinde ağzın küçüklüğüyle medhederler.” Ve **أضلع** bir adam: yaratılışı şiddetli, kalın, büyük olandır; ve onunla Abdurrahman b. Avf (radıyallahu anh)’ın Ebû Cehil’in öldürülmesi hakkında hadisi tefsir edildi: “İkisinden daha **أضلع** olanların arasında olmayı temenni ettim; böylece Ebû Cehil’i öldürdüler.” Yani, arasında bulunduğum iki kişiden daha güçlü iki adamın arasında. Yahut **أضلع** bir adam: dişi kaburgaya benzer; bunu Leys söyledi; ve o **ضلعاء**dır; çoğulu: **ضلع** (ضمّ ile). İbnü’l-A‘râbî dedi: **الضولع** (cevher gibi): hevâ ile meyleden; bu mecazdır. Asmaî dedi: **المضلوعة**: odununda bir kıvrım olup doğrulan (yay)dır; **العباب**’da böyle; **اللسان**’da: “düzeltme”; onun ciğeri (orta kısmı) geri kalanına benzemiştir; bunu Ebû Hanîfe nakletti. Ve Mütenahhil el-Hüzelî’ye ait olarak inşad etti:
  Ve sevdayı **بمضلوعة** ile sor;
  Onu Yaratıcı ardınca kıldı ve acele etmedi.

Ve şöyle rivayet edilir: “Onun dişileri **كالضليع والمضلوعة** gibidir”; nüshalarda böyledir; onda tekrar vardır; doğrusu: “**كالضليع، والضليعة**”dır. Denir: **قوس ضليعة**; yani kalın; divan şerhinde olduğu gibi. Ve **أضلعه**: onu eğdi; bu mecazdır. Ondan: **حمل مضلع** (muhsin gibi); yani kaburgaları ağırlaştıran. A‘şâ dedi:
  Onun yanında iyilik ve takvâ ve düşenin acısı
  Ve ağır yükleri kaburgaları ağırlaştıran bir yük vardır.

Ve şöyle rivayet edilir: “ve yarığın acısı.” Hadiste: “**الحمل المضلع** ve kesilmeyen şer, bid‘atlerin izharı.” İbnü’l-Esîr dedi: **المضلع**: ağırlaştırılmış olandır; sanki kaburgalara dayanır. Eğer **الظاء** ile rivayet edilseydi — **الظلع** ve **الغمز**’den — bir vech olurdu. Ve o, bu iş için **مضلع**dır; **العباب**’da olduğu gibi; ve bu iş ile **مضطلع**dır; yani ona karşı güçlüdür. Cevherî artırdı: İbnü’s-Sikkît dedi: “İdğam ile **مطلع** deme.” Ebû Nasr Ahmed b. Hâtim dedi: Denir: “O, bu iş ile **مضطلع**dır ve ona **مطلع**dır”; **الاضطلاع** **الضلاعة**dandır; o da kuvvettir; **الاطلاع** ise yükseklikten. Onların sözünden: “**اطلعت الثنية**”; yani ona yükseldim; yani o iş için yüksek, ona mâliktir; bu, **الصحاح**’ın nassıdır; Leys de onu caiz gördü; şöyle dedi: **مضطلع** ve **مطلع**; **الضاد** **التاء** içinde idğam edilir; böylece ikisi şeddeli **طاء** olur; senin “**اظنني**” demen gibi; yani “beni itham et”; ve “**اظلم**”, zulmü yüklendiği zaman; bunun için daha fazla beyan **ط-ل-ع**’da gelecektir. Ve Ali (radıyallahu anh)’ın hadîsinde, onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sıfatında: “... taşıdığı gibi; emrini taşıdı da ona **فاضطلع**; senin itaatin için.” O, **الضلاعة**dan **افتعل**dir; yani ona güçlü oldu ve onunla ayağa kalktı. Ve **مضلع** bir binek: kaburgaları yüke güç yetirmez; **اللسان** ve **المحيط**’te olduğu gibi. Ve elbisenin **تضليع**i: nakşını kaburgalar heyeti üzere yapmak; Cevherî onu nakletti. İbn Şümeyl dedi: **المضلع** (muazzam gibi): elbise; onun bir kısmı dokunur, bir kısmı bırakılır. Lihyânî dedi: O, nakışlı olandır. Ve denildi: elbiselerden **المضلع**: **المسير**dir; o, içinde ibrişimden şeritler olandır. Ve denildi: o, çizgilidir; o, içinde kaburgalara benzer geniş ipek çizgileri olandır. Ve denildi: o, ince, dokuması farklı olandır. İmruü’l-Kays dedi — Yezîd b. et-Tıtriyye’ye de rivayet edilir —:
  Aramıza ve onun arasına konulmuş olandan yüz çevirir,
  Ve onun üzerine **السابري المضلعا**yı yaklaştırır.

**ضلع الرجل** (mena‘a gibi) ve **تضلع**: yani kaburgaları arasını tokluk ve suya kanma ile doldurdu. İbn ‘Anâb et-Tâî dedi:
  Ona sert, iri bir yığının elçilerini sürdüm;
  Ve gözümü ondan çevirdim, ta ki **تضلعا**.

Yahut **تضلع**: suya kanma ile doldu; su kaburgalarına varıncaya kadar; çok içmeden kaburgaları şişti. Ondan, İbn Abbâs’ın hadisi: onun Zemzem’den **يتضلع** olması. Ve Zemzem hadîsinde: “Onun iki kulpundan tuttu da içti, ta ki **تضلع**.” Yani çok içti; ta ki yanı ve kaburgaları gerildi. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الأضالع**: **الضلع**’ın çoğuludur; ve denildi: o, **أضلع**’ın çoğuludur. Şair dedi:
  Gözün suyu her iç çekişten geldi;
  Ona vardığında **الأضالع** onu taşıyamazdı.

Ve **مضلعة** bir musibet: kaburgaları yerinden çıkarır ve kırar; bu mecazdır. Ve **ضليع الثنايا** bir adam: onların kalını. Ve **الضلع**: yere bir çizgi çizilir, sonra bir başkası çizilir, sonra ikisinin arasına tohum saçılır. Ve **مضلعة** bir kubbe: kaburgalar heyeti üzere. Ve **الضلع**: denizde ada; çoğulu: **الأضلاع**; ve denildi: o, bizzat bir adadır. Ve olaylar onu **أضلعته**: onu ağırlaştırdı. Ve **ضلع** bir mızrak (ketif gibi): doğrultulmamış eğri. İbn Şümeyl inşad etti:
  Her parıltılı (boyun) ile, ekilmiş gövde gibi;
  Onun **فليق**i, **كالرمح الضلع** gibi pürüzsüzdür.

Dedim: O, Ebû Muhammed el-Fak‘asî’nindir; bir havuzdan su alan develeri, her boyunla, zernûk gövdesi gibi, vasfeder; **الفليق**: devenin boynunda, gırtlakta bulunan çökük yerdir. Ve **ضليع** bir mızrak: eğri; aynı şekilde **ضالع**. İbn Abbâd dedi: **المضلوع**: kaburgası kırık olandır. Ve **المستضلع**: güçlü olandır. Ümeyye b. Ebî ‘Âiz dedi:
  Ve eğer atlılar ile karşılaşırsa, o bir **مستضلع**dır;
  Yüksek mızrakların sivrilerinden geri çekilir.

Divan şerhinde böyle. Ve **الضلع**: Yemen San‘â’sının vadilerinden biridir; şair onda şöyle der:
  Ne hoşsun sen, ey San‘â, beldelerden;
  Ve ne hoş iki vadin: **الظهر** ve **الضلع**.

Ve denir: Kuş için **ضلعا** dikti; o, içinde demir olmayan tuzaktır; **الأساس**’ta olduğu gibi.
