# ضلل (ض-ل-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%84%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir

- Harfler: ض - ل - ل
- Kur'an'da: 191 geçiş · 170 ayet · 69 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (69)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [ضَلَالٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D8%B6%D9%8E%D9%84%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8D.md) | فَعَالٍ | Sapkınlık | 27 | 27 | [3:164](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/3:164.md) |
| [ضَلَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D8%B6%D9%8E%D9%84%D9%8E%D9%91.md) | فَعَلَ | Saptı | 18 | 18 | [2:108](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/2:108.md) |
| [ضَلُّوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D8%B6%D9%8E%D9%84%D9%8F%D9%91%D9%88%D8%A7.md) | فَعَلُوا | Saptılar | 9 | 9 | [4:167](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/4:167.md) |
| [يُضِلُّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B6%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%91.md) | يُفْعِلُ | Saptırır | 9 | 8 | [2:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/2:26.md) |
| [يُضْلِلِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B6%D9%92%D9%84%D9%90%D9%84%D9%90.md) | يُفْعِلِ | Saptırır | 9 | 9 | [4:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/4:88.md) |
| [وَضَلَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D9%84%D9%8E%D9%91.md) | وَفَعَلَ | Ve saptı; Saptı | 8 | 8 | [6:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/6:24.md) |
| [أَضَلُّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D9%84%D9%8F%D9%91.md) | أَفْعَلُ | Daha sapkın | 6 | 6 | [7:179](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/7:179.md) |
| [الضَّالِّينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B6%D9%8E%D9%91%D8%A7%D9%84%D9%90%D9%91%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | الْفَاعِلِينَ | Sapanlar | 6 | 6 | [1:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/1:7.md) |
| [ضَلَالًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D8%B6%D9%8E%D9%84%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَالًا | Sapkınlık | 6 | 6 | [4:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/4:60.md) |
| [يَضِلُّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B6%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%91.md) | يَفْعِلُ | Sapar | 6 | 6 | [6:117](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/6:117.md) |
| [لِيُضِلَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D9%84%D9%90%D9%8A%D9%8F%D8%B6%D9%90%D9%84%D9%8E%D9%91.md) | لِيُفْعِلَ | Saptırması için; Saptırır | 5 | 5 | [6:144](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/6:144.md) |
| [أَضَلَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D9%84%D9%8E%D9%91.md) | أَفْعَلَ | Saptırdı | 4 | 4 | [4:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/4:88.md) |
| [الضَّالُّونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B6%D9%8E%D9%91%D8%A7%D9%84%D9%8F%D9%91%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | الْفَاعِلُونَ | Sapanlar | 3 | 3 | [3:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/3:90.md) |
| [الضَّلَالَةَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B6%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8E%D8%A9%D9%8E.md) | الْفَعَالَةَ | Sapkınlık | 3 | 3 | [2:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/2:16.md) |
| [الضَّلَالُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B6%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8F.md) | الْفَعَالُ | Sapkınlık | 3 | 3 | [10:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/10:32.md) |
| [وَأَضَلُّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D9%84%D9%8F%D9%91.md) | وَأَفْعَلُ | Ve daha sapkın | 3 | 3 | [5:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/5:60.md) |
| [يُضْلِلْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B6%D9%92%D9%84%D9%90%D9%84%D9%92.md) | يُفْعِلْ | Saptırır | 3 | 3 | [7:178](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/7:178.md) |
| [الضَّلَالَةُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B6%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8E%D8%A9%D9%8F.md) | الْفَعَالَةُ | Sapkınlık | 2 | 2 | [7:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/7:30.md) |
| [تَضِلُّوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B6%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%91%D9%88%D8%A7.md) | تَفْعِلُوا | Saparsınız | 2 | 2 | [4:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/4:44.md) |
| [ضَالِّينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D8%B6%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%90%D9%91%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | فَاعِلِينَ | Sapanlar | 2 | 2 | [23:106](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/23:106.md) |
| [ضَلَالَتِهِمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D8%B6%D9%8E%D9%84%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8E%D8%AA%D9%90%D9%87%D9%90%D9%85%D9%92.md) | فَعَالَتِهِمْ | Onların sapkınlığı | 2 | 2 | [27:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/27:81.md) |
| [ضَلَلْتُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D8%B6%D9%8E%D9%84%D9%8E%D9%84%D9%92%D8%AA%D9%8F.md) | فَعَلْتُ | Saptım | 2 | 2 | [6:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/6:56.md) |
| [فَضَلُّوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D9%84%D9%8F%D9%91%D9%88%D8%A7.md) | فَفَعَلُوا | Hemen saptılar; Saptılar | 2 | 2 | [17:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/17:48.md) |
| [لَضَالُّونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D9%84%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8F%D9%91%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | لَفَاعِلُونَ | Sapanlar | 2 | 2 | [68:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/68:26.md) |
| [لِيُضِلُّوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D9%84%D9%90%D9%8A%D9%8F%D8%B6%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%91%D9%88%D8%A7.md) | لِيُفْعِلُوا | Saptırmaları için | 2 | 2 | [10:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/10:88.md) |
| [وَأَضَلَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D9%84%D9%8E%D9%91.md) | وَأَفْعَلَ | Saptırdı; Ve saptırdı | 2 | 2 | [20:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/20:79.md) |
| [يُضِلُّوكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B6%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%91%D9%88%D9%83%D9%8E.md) | يُفْعِلُوكَ | Seni saptırırlar | 2 | 2 | [4:113](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/4:113.md) |
| [يُضِلُّونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B6%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%91%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يُفْعِلُونَ | Saptırırlar | 2 | 2 | [3:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/3:69.md) |
| [أَضَلَّانَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D9%84%D9%8E%D9%91%D8%A7%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | أَفْعَلَانَا | İkisi bizi saptırdı | 1 | 1 | [41:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/41:29.md) |
| [أَضَلَّنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D9%84%D9%8E%D9%91%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | أَفْعَلَنَا | Bizi saptırdı | 1 | 1 | [26:99](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/26:99.md) |
| [أَضَلَّنِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D9%84%D9%8E%D9%91%D9%86%D9%90%D9%8A.md) | أَفْعَلَنِي | Beni saptırdı | 1 | 1 | [25:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/25:29.md) |
| [أَضَلُّوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D9%84%D9%8F%D9%91%D9%88%D8%A7.md) | أَفْعَلُوا | Saptırdılar | 1 | 1 | [71:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/71:24.md) |
| [أَضَلُّونَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D9%84%D9%8F%D9%91%D9%88%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | أَفْعَلُونَا | Bizi saptırdılar | 1 | 1 | [7:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/7:38.md) |
| [أَضِلُّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B6%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%91.md) | أَفْعِلُ | Saparım | 1 | 1 | [34:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/34:50.md) |
| [أَضْلَلْتُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B6%D9%92%D9%84%D9%8E%D9%84%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | أَفْعَلْتُمْ | Saptırdınız | 1 | 1 | [25:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/25:17.md) |
| [أَضْلَلْنَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B6%D9%92%D9%84%D9%8E%D9%84%D9%92%D9%86%D9%8E.md) | أَفْعَلْنَ | Saptırdılar | 1 | 1 | [14:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/14:36.md) |
| [الضَّلَالَةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B6%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8E%D8%A9%D9%90.md) | الْفَعَالَةِ | Sapkınlık | 1 | 1 | [19:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/19:75.md) |
| [الْمُضِلِّينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8F%D8%B6%D9%90%D9%84%D9%90%D9%91%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | الْمُفْعِلِينَ | Saptıranlar | 1 | 1 | [18:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/18:51.md) |
| [تَضِلَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B6%D9%90%D9%84%D9%8E%D9%91.md) | تَفْعِلَ | Sapar | 1 | 1 | [2:282](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/2:282.md) |
| [تَضْلِيلٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B6%D9%92%D9%84%D9%90%D9%8A%D9%84%D9%8D.md) | تَفْعِيلٍ | Saptırmak | 1 | 1 | [105:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/105:2.md) |
| [تُضِلُّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%B6%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%91.md) | تُفْعِلُ | Saptırırsın | 1 | 1 | [7:155](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/7:155.md) |
| [ضَالًّا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D8%B6%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8B%D9%91%D8%A7.md) | فَاعِلًا | Sapan | 1 | 1 | [93:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/93:7.md) |
| [ضَلَالَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D8%B6%D9%8E%D9%84%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | فَعَالَةٌ | Sapkınlık | 1 | 1 | [7:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/7:61.md) |
| [ضَلَالِكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D8%B6%D9%8E%D9%84%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%90%D9%83%D9%8E.md) | فَعَالِكَ | Senin sapkınlığın | 1 | 1 | [12:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/12:95.md) |
| [ضَلَلْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D8%B6%D9%8E%D9%84%D9%8E%D9%84%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَلْنَا | Saptık | 1 | 1 | [32:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/32:10.md) |
| [فَأَضَلُّونَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D9%84%D9%8F%D9%91%D9%88%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَأَفَعَلُونَا | Hemen bizi saptırdılar | 1 | 1 | [33:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/33:67.md) |
| [فَيُضِلَّكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D9%81%D9%8E%D9%8A%D9%8F%D8%B6%D9%90%D9%84%D9%8E%D9%91%D9%83%D9%8E.md) | فَيُفْعِلَكَ | Seni saptırması sebebiyle | 1 | 1 | [38:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/38:26.md) |
| [فَيُضِلُّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D9%81%D9%8E%D9%8A%D9%8F%D8%B6%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%91.md) | فَيُفْعِلُ | Saptırır | 1 | 1 | [14:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/14:4.md) |
| [لَيُضِلُّنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D9%84%D9%8E%D9%8A%D9%8F%D8%B6%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%91%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | لَيُفْعِلُنَا | Bizi saptırır | 1 | 1 | [25:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/25:42.md) |
| [لَيُضِلُّونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D9%84%D9%8E%D9%8A%D9%8F%D8%B6%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%91%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | لَيُفْعِلُونَ | Saptırırlar | 1 | 1 | [6:119](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/6:119.md) |
| [مُضِلٌّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D9%85%D9%8F%D8%B6%D9%90%D9%84%D9%8C%D9%91.md) | مُفْعِلٌ | Saptıran | 1 | 1 | [28:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/28:15.md) |
| [مُضِلٍّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D9%85%D9%8F%D8%B6%D9%90%D9%84%D9%8D%D9%91.md) | مُفْعِلٍ | Saptıran | 1 | 1 | [39:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/39:37.md) |
| [وَأَضَلَّهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D9%84%D9%8E%D9%91%D9%87%D9%8F.md) | وَأَفْعَلَهُ | Ve onu saptırdı | 1 | 1 | [45:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/45:23.md) |
| [وَأَضَلَّهُمُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D9%84%D9%8E%D9%91%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%8F.md) | وَأَفْعَلَهُمْ | Ve onları saptırdı | 1 | 1 | [20:85](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/20:85.md) |
| [وَأَضَلُّوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D9%84%D9%8F%D9%91%D9%88%D8%A7.md) | وَأَفْعَلُوا | Ve saptırdılar | 1 | 1 | [5:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/5:77.md) |
| [وَالضَّلَالِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%B6%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%90.md) | وَالْفَعَالِ | Ve sapkınlık | 1 | 1 | [34:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/34:8.md) |
| [وَضَلُّوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D9%84%D9%8F%D9%91%D9%88%D8%A7.md) | وَفَعَلُوا | Ve saptılar | 1 | 1 | [5:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/5:77.md) |
| [وَلَأُضِلَّنَّهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D9%84%D9%8E%D8%A3%D9%8F%D8%B6%D9%90%D9%84%D9%8E%D9%91%D9%86%D9%8E%D9%91%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَلَأُفْعِلَنَّهُمْ | Ve kesinlikle onları saptıracağım | 1 | 1 | [4:119](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/4:119.md) |
| [وَيُضِلُّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8F%D8%B6%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%91.md) | وَيُفْعِلُ | Ve saptırır | 1 | 1 | [14:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/14:27.md) |
| [يَضِلُّونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B6%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%91%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعِلُونَ | Saparlar | 1 | 1 | [38:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/38:26.md) |
| [يُضَلُّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B6%D9%8E%D9%84%D9%8F%D9%91.md) | يُفْعَلُ | Saptırılır | 1 | 1 | [9:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/9:37.md) |
| [يُضِلَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B6%D9%90%D9%84%D9%8E%D9%91.md) | يُفْعِلَ | Saptırır | 1 | 1 | [47:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/47:4.md) |
| [يُضِلَّهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B6%D9%90%D9%84%D9%8E%D9%91%D9%87%D9%8F.md) | يُفْعِلَهُ | Onu saptırır | 1 | 1 | [6:125](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/6:125.md) |
| [يُضِلَّهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B6%D9%90%D9%84%D9%8E%D9%91%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | يُفْعِلَهُمْ | Onları saptırır | 1 | 1 | [4:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/4:60.md) |
| [يُضِلُّهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B6%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%91%D9%87%D9%8F.md) | يُفْعِلُهُ | Onu saptırır | 1 | 1 | [22:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/22:4.md) |
| [يُضِلُّوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B6%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%91%D9%88%D8%A7.md) | يُفْعِلُوا | Saptırırlar | 1 | 1 | [71:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/71:27.md) |
| [يُضِلُّونَكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B6%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%91%D9%88%D9%86%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | يُفْعِلُونَكُمْ | Sizi saptırırlar | 1 | 1 | [3:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/3:69.md) |
| [يُضِلُّونَهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B6%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%91%D9%88%D9%86%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | يُفْعِلُونَهُمْ | Onları saptırırlar | 1 | 1 | [16:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/16:25.md) |
| [يُضْلِلْهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B6%D9%92%D9%84%D9%90%D9%84%D9%92%D9%87%D9%8F.md) | يُفْعِلْهُ | Onu saptırır | 1 | 1 | [6:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/6:39.md) |

## Mücavir kökler — 164 mücavir (443 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 52 ortak ayet · G² 137 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
2. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 34 ortak ayet · G² 90 · Biribirini kesen yoldur
3. [فري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%8A.md) — 11 ortak ayet · G² 28 · Ferv “Ferre”ye bak
4. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 21 ortak ayet · G² 25 · Baid uzak demektir
5. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 16 ortak ayet · G² 23 · Dane, inek yavrusuna denir
6. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 80 ortak ayet · G² 22 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
7. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 30 ortak ayet · G² 21 · Beyn topraktaki yarık demektir
8. [هوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%8A.md) — 7 ortak ayet · G² 16 · Onların hevesleri
9. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 21 ortak ayet · G² 16 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
10. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 28 ortak ayet · G² 16 · Hufre, çukur demektir
11. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 59 ortak ayet · G² 14 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
12. [ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 13 · Sena yaka demektir
13. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 18 ortak ayet · G² 12 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
14. [عمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 10 · Kör demektir
15. [سعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 10 · “Sa’ire” ateşin alevidir
16. [سفه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 10 · Sefih : “Sefh” dağ eteği demektir
17. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 13 ortak ayet · G² 10 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
18. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 11 ortak ayet · G² 9 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
19. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 47 ortak ayet · G² 9 · Kevn, tepe demektir
20. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 16 ortak ayet · G² 9 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
21. [شري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 9 · Satın aldılar
22. [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) — 7 ortak ayet · G² 9 · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
23. [طغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%BA%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 8 · Taşkınlaştıran
24. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 13 ortak ayet · G² 8 · Veli arka demektir
25. [شرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · “Şeriha” et dilimi demektir
26. [صمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%85%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Sağırlar
27. [وزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Kemiksiz et parçası demektir
28. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 16 ortak ayet · G² 8 · Önce
29. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 32 ortak ayet · G² 8 · Dağın sivri noktası demektir
30. [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) — 6 ortak ayet · G² 7 · Husrin : “Hasre" harap olmuş yer demektir
31. [بكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Dilsiz
32. [خول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Hal bir işte çalışanları gözetleyen kimsedir
33. [ندد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Öbek öbek develer demektir
34. [بعث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AB.md) — 6 ortak ayet · G² 7 · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
35. [ليس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3.md) — 7 ortak ayet · G² 7 · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
36. [قرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Kırpıntı demektir
37. [تجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AC%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Vicar tilki ve sırtlan gibi hayvanların inleri demektir
38. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 10 ortak ayet · G² 6 · Kesr(sin ile) kırık demektir
39. [نسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Çadırın kurulduğu yer demektir
40. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 8 ortak ayet · G² 5 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
41. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 34 ortak ayet · G² 5 · Ribve, tümsek demektir
42. [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) — 5 ortak ayet · G² 5 · Zade : Azık demektir
43. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 14 ortak ayet · G² 5 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
44. [جوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Cevbe içi su dolu çukur, kova demektir
45. [صدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Alıkoyarlar
46. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 20 ortak ayet · G² 5 · Şey
47. [شمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Sol
48. [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
49. [شقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Mutsuz
50. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 9 ortak ayet · G² 4 · İnek yavrusu, dana demektir
51. [شرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Şerareden gelen bir kelimedir
52. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 4 · Hiram keçe demektir
53. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 6 ortak ayet · G² 3 · Su birikintisidir
54. [زعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Ganimetten ve kollektif olarak elde edilen maldan…
55. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Örnek verdi
56. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 5 ortak ayet · G² 3 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
57. [ريب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · “Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli…
58. [غفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Ğufl, “Ğefer” örtü demektir
59. [بلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%88.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Biley taşı
60. [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%84%D9%84/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ضلل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [غوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%88%D9%8A.md), زغ, [عمه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%87.md) |
| Zıt Kök | [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Belirlenmiş yoldan, hedeften ve dengeden sapıp kaybolma, nesnenin izini yitirme |
| Çekirdek Özet 2 | Vahyin çizdiği hidayet rotasından ve fıtrî istikametten çıkıp hakikati kaybetme |
| Çekirdek Özet 3 | Amellerin boşa çıkması, amaçsızlaşması ve varoluşsal hedefin heba olması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca bilinçli ahlaki kötülük veya inkâr sayıp; hedefi kaybetme, yanılma, unutma ve çabanın boşa gitmesi gibi ontolojik boyutlarını göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ضل | Doğrultudan çıkma, izini kaybetme, hedefsizce dağılma ve yok olma | ل | İkinci lâm harfinin katlanmasıyla eylem süreklilik, derinlik ve hedefe ulaşamayıp büsbütün kaybolma yönünde pekişmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ض | Bitki veya avlanma aleti imgesi üzerinden türetilmiş yan dal, çatallanma | Ana doğrultudan yana doğru çatallanma, ana gövdeden ayrılma hareketini başlatır |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, sevk etme, sınır koyma | Doğru yöne sevk eden kılavuzun veya çekim hattının etkisinden çıkmayı gösterir |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, sevk etme, sınır koyma | Kılavuzsuz kalışın yinelenmesiyle seyrin kontrolsüz ve amaçsız bir savrulmaya dönüşmesini pekiştirir |
| ضلل | Ana yoldan sapıp kılavuzsuz ve sınırsız biçimde savrularak kaybolma | Rehbersiz kalarak ana istikametten kopma ve hedefe varamayıp varlığını heba etme hareketinin bütünüdür |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çölde yolunu kaybetmek, devesi çözülüp kaçtığı için nereye gittiğini bilememek veya gömülen bir şeyin toprakta izinin silinip kaybolmasıdır |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays için kullanılan el-Melikü’d-Dillîl nitelemesinde kök, intikam peşinde hedefsizce savrulan, tutunamayan ve ömrünü zayi eden kimseyi anlatır |
| Erken Arapça kullanım | Bir şeyin zayi olması, sütün suya karışıp görünmez hale gelmesi ve mezardaki ölünün toprakta çürüyüp dağılması ضَلَّ فِي الأَرْضِ ifadesiyle aktarılmıştır |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha ve erken dönem divan rivayetleri.

### Sami etimolojik katman

Arapça kök ضلل Sami dil ailesinin Güney-Batı grubunda yoldan çıkma, kaybolma, şaşırma ve zayi olma anlam alanında yoğunlaşmıştır. İbranicede bu fonetik dizilime doğrudan tekabül eden kökler daha çok gölge, karanlığa gömülme ve batma anlamlarına çekilirken, Arapçada kavram somut çöl coğrafyasının getirdiği iz kaybetme, yönünü şaşırma ve gayretin heba olması semantiği üzerinde müstakil ve zengin bir gelişim göstermiştir. Kökün Süryanicedeki karşılıklarında da hataya düşme ve aldanma nüansları mevcuttur. Arapçada kök, yalnızca fiziksel yön kaybını değil, zihnin hakikat karşısında bocalamasını, sütün suya karışıp yok olması gibi varlığın izinin silinmesini ve amelin neticesiz kalmasını içine alan kuşatıcı bir semantik matrise dönüşmüştür.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çölde yolu şaşırma ve bir nesnenin izini kaybetme | Fiziksel yön kaybından zihni şaşkınlığa, unutmaya ve amellerin boşa gitmesine uzanan somuttan soyuta genişleme | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice paralel formlar | Yoldan çıkma, örtülme, batma ve zihnen yanılma anlam alanlarıyla örtüşen ortak arka plan | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik diğer kollar | Yitip gitme, dağılma ve karanlıkta kalma kökleriyle yapısal benzerlikler | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ضلل | Anlamlı | Yoldan sapma ve kaybolma | Hedef köktür; yolu, izi ve gayreti zayi etmeyi anlatır | Kur'an'da geçer |
| لضل | Anlamlı | Çevirme ve kıvırma | Bir şeyi yerinden oynatıp çevirme ve bükme hareketidir | Kur'an'da geçmez |
| للض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ضلل | Merkez | Yoldan çıkma ve kaybolma | Rotadan sapıp kılavuzsuz kalarak hedefe ulaşamama ve heba olmadır | Ana istikameti ve gayeyi yitirmektir |
| [غوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%88%D9%8A.md) | Komşu | Bozuk arzuya kapılma | ضلل bilmeyerek veya şaşırarak da olabilirken [غوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%88%D9%8A.md) heva ve cehaletle yanlışa batmaktır | Doğruyu bilse bile nefse uyup yoldan çıkmadır |
| زغ | Komşu | Meyletme ve eğrilme | ضلل bütün bir yolu yitirmeyi anlatırken زغ doğrudan yana doğru eğrilmeyi ifade eder | Doğru hattan hafifçe sapıp eğilmedir |
| [عمه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%87.md) | Komşu | Basiretsiz bocalama | ضلل yolun kaybedilmesiyken [عمه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%87.md) şaşkınlık içinde ne yapacağını bilemeyip debelenmektir | Kalp körlüğüyle gelen yön bulma acziyetidir |
| [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) | Zıt | Hidayet ve kılavuzluk | ضلل yolunu ve hedefini kaybetmekken [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) hedefe ulaştıran yolu buldurmadır | Rotayı bilme ve menzile selametle ermedir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ضلل | Yoldan sapmak, zayi olmak | Ana hattan çıkıp kılavuzunu kaybetme ve neticesiz kalma durumudur | Kesin |
| Latince | errare, deviare | Yanılmak, yoldan çıkmak | Rotadan ayrılmayı ve zihni yanılmayı karşılar; amelin zayi olması boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | to stray, to err, to go astray | Yoldan sapmak, kaybolmak | Fiziksel ve ahlaki sapmayı ifade eder; Arapçadaki gayretin boşa çıkması derinliğini tam vermez | Güçlü |
| Almanca | abirren, sich verirren | Yolunu kaybetmek, sapmak | Doğru yoldan ayrılıp şaşırmayı karşılar; varoluşsal helak ve heba olma tonu eksiktir | Güçlü |
| Fransızca | s'égarer, errer | Sapmak, başıboş dolaşmak | İstikameti yitirip amaçsızca gezinmeyi anlatır; ontolojik iz silinmesi yönü karşılanmaz | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| İtikadi sapma | Hak dinden ve tevhidden çıkıp batıla yönelme | Şirk, inkâr ve nifak bağlamında kullanılır; Nisâ [4:136](https://lisan.digital/tr/ayet/4:136.md), Fâtiha [1:7](https://lisan.digital/tr/ayet/1:7.md) |
| Unutma ve yanılma | Bilgi eksikliği veya hafıza zayıflığı sebebiyle şaşırma | Şahitlik ve peygamberlerin önceki beşeri halleri bağlamında; Bakara [2:282](https://lisan.digital/tr/ayet/2:282.md), Duhâ [93:7](https://lisan.digital/tr/ayet/93:7.md) |
| Amelin boşa gitmesi | Yapılan çaba ve gayretin semeresiz kalıp yok olması | Kafirlerin tuzakları ve amellerinin akıbeti bağlamında; Muhammed [47:1](https://lisan.digital/tr/ayet/47:1.md), Fîl [105:2](https://lisan.digital/tr/ayet/105:2.md) |
| Maddi kaybolma ve yok olma | Toprağa karışıp görünmez hale gelme, izi silinme | Yeniden dirilişi inkâr edenlerin bedenin yok oluşunu nitelemesi; Secde [32:10](https://lisan.digital/tr/ayet/32:10.md) |
| Helak ve hüsran | Yolu kaybetmenin cezası olarak nihai cezaya sürüklenme | Ahiretteki azap ve akıbet bağlamında; Meryem [19:75](https://lisan.digital/tr/ayet/19:75.md), Kamer [54:47](https://lisan.digital/tr/ayet/54:47.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İdlâl ve hidayet meselesi | Allah'ın saptırması (idlâl) kulun iradesine bir ceza mıdır yoksa baştan cebir midir tartışması | Hidayet tevfikinden mahrum bırakılarak batıl tercihle baş başa bırakılma |
| Fıkıh | Şahitlik ve lukata hükümleri | Şahidin unutarak yanılması ve kayıp malların durumu | Bilerek yalan söylemekten ayrı olarak hafıza ve dikkat kaybı ile zayi olma |
| Tefsir | Hidayet zıddı dalalet | Dalaletin katmanları; mutlak inkâr, fıtri arayış, unutma ve niyetin bozulması | Hakikatin rehberliğinden çıkıp fıtrata yabancılaşma |
| Hadis | Bidat ve heva tasviri | Her bidatin bir dalalet ve her dalaletin ateş olduğu uyarısı | Sünnetin ve şeriatın belirlediği çizgiden milim de olsa ayrılma |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve hidayet hattı | Fıtri ve vahiy temelli istikameti kaybetme | Varoluşsal gayeden sapmayı işaretleme | Vahiy rehberliği reddedildiğinde insanın bocalayarak helake sürükleneceğini bildirir | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve aksiyom kurgusu | Metodolojik sapma ve yanlış öncüller | Sahte bilgi ve kuruntuları ayıklama | Yanlış aksiyom üzerine kurulan düşünce sistemlerinin gerçeğe ulaştırmayacağını gösterir | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve strateji | Adaletten ayrılma ve taktik tuzakların boşa çıkması | Karşı hamlelerin etkisizleştirilmesi | Zulümle istikameti bozan ya da plan kuran güçlerin hilelerinin kendi aleyhlerine boşa gitmesidir | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak kullanımı ve yatırım | Kaynakların heba edilmesi ve batıl harcama | İsraf ve atıl sermaye analizi | Üretken ve meşru alanlara yönlendirilmeyen sermaye ve emeğin telef olmasıdır | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi ve vektörel sapma | Bir sistemin enerjisinin iş yapamaz hale gelmesi veya hedeflenen doğrultudan açısal sapmanın mesafeyle büyüyerek hedefi tamamen ıskalaması | Kesin |
| Beşeri bilimler | Anomi ve amaç-araç yabancılaşması | Toplumsal kuralların ve meşru normların işlevini yitirmesi sonucu bireyin gayesizleşerek savrulması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece ahlaki bozukluk, dinden çıkma veya bilinçli kötülük olarak daraltmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Yönünü kaybetme, yanılma, unutma, çabanın semeresiz kalması ve nesnelerin zayi olması gibi ontolojik süreçleri de kapsaması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Peygamberler hakkındaki ayetlerde geçen kullanımları günahkârlık sanmak ve inkârcıların tuzaklarının boşa çıkmasını sadece ahlaki bir mesele gibi görmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ana ekseni olan hidayet kavramının doğrudan zıddıdır; insanın varoluşsal rotasını koruması veya kaybetmesi arasındaki sınırı belirler |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hidayet-dalalet karşıtlığının işlendiği ayetlerde, kafirlerin amellerinin boşa gitmesini bildiren tehditlerde ve peygamberlerin risalet öncesi hallerini anlatan nitelemelerde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dalaletin her zaman bilinçli bir düşmanlık olmadığını; rehbersizlik, unutma, tedbirsizlik veya yanlış yönelme sebebiyle gayretin heba olması manasını da içerdiğini öğretir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Çölde izini, yönünü ve devesini kaybetmek; bir nesnenin toprakta veya suda iz bırakmadan zayi olup erimesidir.
- Soyut anlam: Hakikat kılavuzundan koparak amellerin, vaktin ve varoluşsal gayenin heba olması, zihnen ve kalben savrulmadır.
- Sistematik karşılık: Sistemin belirlenmiş yörüngesinden saparak entropiye uğraması, çıktının girdiyi karşılamayıp amaçsız bir kaosa dönüşmesidir.
- LaTeX modeli: $$S(t) = \theta_0 \cdot e^{-\lambda t} + \delta \int_0^t (1 - K(\tau)) \, d\tau \implies \lim_{t \to \infty} P(X_t \in H) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S(t)$ zaman içindeki sapma ve kaybolma durumunu, $\theta_0$ başlangıçtaki fıtrî doğrultuyu, $\lambda$ rotadan kopuş hızını, $K(\tau)$ yol gösterici kılavuz fonksiyonunu, $\delta$ dış etkenlerin saptırıcı katsayısını temsil eder. Kılavuzun devre dışı kaldığı durumda zaman sonsuza giderken sistemin varacağı noktanın hakikat ve hidayet kümesi olan $H$ içinde bulunma olasılığı $P$ sıfıra yaklaşır. Amelin ve gayretin nihai olarak boşa çıkıp zayi olması bu matematiksel tükenişle modellenir.

## Geçtiği ayetler (170 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%84%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Fatiha 1:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/1:7.md) — الضَّالِّينَ

صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ

Meal (IK): Nimete erdirdiklerinin yoluna, gazaba uğrayanların ve dalalete düşenlerinkine değil.

### [Bakara 2:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/2:16.md) — الضَّلَالَةَ

أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَى فَمَا رَبِحَتْ تِجَارَتُهُمْ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ

Meal (IK): Onlar; hidayet karşılığı sapıklığı satın almış kimselerdir. Ticaretleri kendilerine kar sağlamamıştır. Ve onlar hidayete ermişlerden değildirler.

### [Bakara 2:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/2:26.md) — يُضِلُّ

إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَيَهْدِي بِهِ كَثِيرًا وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفَاسِقِينَ

Meal (IK): Şüphe yok ki, Allah, bir sivri sineği ve ondan küçük bir şeyi misal getirmekten çekinmez. İman etmiş olanlar bunun Rablarından bir gerçek olduğunu bilirler. Kafirler ise; Allah bu misali vermekle ne murad etmiş? derler. Allah onunla bir çoğunu sapıtır, bir çoğunu da hidayete erdirir. Bununla fasıklardan başkasını saptırmaz.

### [Bakara 2:108](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/2:108.md) — ضَلَّ

أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْأَلُوا رَسُولَكُمْ كَمَا سُئِلَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمَانِ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ

Meal (IK): Yoksa daha önce Musa’ya sorulduğu gibi siz de peygamberinizi sorguya çekmek mi istiyorsunuz? Kim imanı küfürle değişirse dosdoğru yoldan sapıtmış olur.

### [Bakara 2:175](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/2:175.md) — الضَّلَالَةَ

أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَى وَالْعَذَابَ بِالْمَغْفِرَةِ فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ

Meal (IK): Onlar, hidayet karşılığında dalaleti, mağfiret karşılığında azabı satın almışlardır. Onlar, ateşe karşı ne de sabırlıdırlar.

### [Bakara 2:198](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/2:198.md) — الضَّالِّينَ

لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ

Meal (IK): Rabbınızın lutf-u keremini aramanızda bir günah yoktur. Arafat’tan geri döndüğünüz zaman, Meş’ar-ı Haram’ın yanında Allah’ı zikredin. O, sizi hidayete ulaştırdığı gibi, siz de O’nu zikredin. Nitekim siz bundan önce, sapıklardan idiniz.

### [Bakara 2:282](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/2:282.md) — تَضِلَّ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَى وَلَا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا وَلَا تَسْأَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَى أَجَلِهِ ذَلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ وَأَدْنَى أَلَّا تَرْتَابُوا إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلَّا تَكْتُبُوهَا وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; muayyen bir vaad ile borçlandığınız zaman, onu yazın. Aranızda bir katib de doğrulukla yazsın. Yazan; Allah’ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan çekinmesin, yazsın. Hak kendi üzerinde olan da yazdırsın. Rabbı olan Allah’tan korksun da ondan bir şey eksiltmesin. Şayet borçlu sefih, küçük veya kendisi söyleyip yazdıramayacak durumda ise; velisi dosdoğru yazdırsın. Erkeklerinizden iki de şahid yapın. Eğer ki erkek bulamazsa şahidlerden razı olacağınız bir erkek, biri unuttuğunda diğeri ona hatırlatacak iki kadın olabilir. Şahidler çağrıldıklarında çekinmesinler. Borç, büyük veya küçük olsun onu müddeti ile beraber yazmaktan üşenmesin. Bu, Allah yanında adalete daha uygun, şahidlik için daha sağlam, şüpheye düşmemenize de daha yakındır. Ancak aranızda peşin alış-veriş olursa onu yazmamanızda size bir günah yoktur. Alış-veriş yaptığınızda şahid tutun. Yazana da şehadet edene de zarar verilmesin. Şayet zarar verecek olursasanız; o zaman, kendinize dokunacak bir kötülük olur. Allah’tan korkun. Allah size öğretiyor. Allah her şeyi bilir.

### [Ali İmran 3:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/3:69.md) — يُضِلُّونَكُمْ · يُضِلُّونَ

وَدَّتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ

Meal (IK): Ehl-i Kitab’tan bir taife; sizi şaşırtmak istediler. Halbuki onlar; kendilerinden başkasını şaşırtmazlar da farkına varmazlar.

### [Ali İmran 3:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/3:90.md) — الضَّالُّونَ

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ

Meal (IK): İman ettikten sonra küfredip de, küfürleri artanların tevbeleri kabul edilmez. İşte onlar sapıkların kendileridir.

### [Ali İmran 3:164](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/3:164.md) — ضَلَالٍ

لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ

Meal (IK): And olsun ki: Allah, mü’minlere büyük bir lutufda bulunmuştur. Zira onlara Allah’ın ayetlerini okuyan, teskiye eden, kitab ve hikmeti öğreten kendi içlerinden bir peygamber göndermiştir. Halbuki onlar, daha önce apaçık bir dalalet içindeydiler.

### [Nisa 4:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/4:44.md) — الضَّلَالَةَ · تَضِلُّوا

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يَشْتَرُونَ الضَّلَالَةَ وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ

Meal (IK): Bakmazmısın şu kendilerine kitabdan bir pay verilmiş olanlara? Kendileri sapıklığı satın aldıkları gibi sizin de yoldan sapmanızı istiyorlar.

### [Nisa 4:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/4:60.md) — يُضِلَّهُمْ · ضَلَالًا

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلَالًا بَعِيدًا

Meal (IK): Sana indirilene ve senden önce inidirilenlere; inandıklarını iddia edenleri görmedin mi? Küfretmeleri emrolunmuş iken Tağut’un önünde muhakeme edilmelerini isterler. Halbuki şeytan, onları uzak bir sapıklıkla saptırmak istiyor.

### [Nisa 4:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/4:88.md) — أَضَلَّ · يُضْلِلِ

فَمَا لَكُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا

Meal (IK): Size ne oluyor ki; münafıklar hakkında iki fırkaya ayrıldınız? Allah, onları yaptıklarından dolayı başaşağı etmiştir. Allah’ın saptırdığını doğru yola getirmek mi istiyorsunuz? Allah’ın saptırdığı kimse için, asla yol bulamazsın.

### [Nisa 4:113](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/4:113.md) — يُضِلُّوكَ · يُضِلُّونَ

وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا

Meal (IK): Eğer Allah’ın lütfu ve rahmeti üzerinde olmasaydı; onlardan bir takımı seni saptırmaya çalışırdı. Halbuki onlar, kendilerinden başkalarını saptıramazlar. Sana da bir zarar veremezler. Allah, sana kitabı ve hikmeti indirmiş, bilmediğini öğretmiştir. Ve Allah’ın senin üzerindeki lütfu çok büyük olmuştur.

### [Nisa 4:116](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/4:116.md) — ضَلَّ · ضَلَالًا

إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا

Meal (IK): Elbette Allah; kendisine şirk koşulmasını bağışlamaz. Bundan başkasını dilediğine bağışlar. Kim, Allah’a şirk koşarsa; çok uzak bir dalalete düşmüş olur.

### [Nisa 4:119](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/4:119.md) — وَلَأُضِلَّنَّهُمْ

وَلَأُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الْأَنْعَامِ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُبِينًا

Meal (IK): Onları mutlaka saptıracağım, olmayacak kuruntulara boğacağım. Onlara emredeceğim; davarların kulaklarını yaracaklar, emredeceğim; Allah’ın yaratışını değiştirecekler. Allah’ı bırakıp şeytanı dost edinen kimse; şüphesiz açıktan açığa kayba uğramıştır.

### [Nisa 4:136](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/4:136.md) — ضَلَّ · ضَلَالًا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلَى رَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا

Meal (IK): Ey iman edenler; Allah’a, peygamberine, peygamberine indirdiği kitaba ve daha önce indirdiği kitaba inanın. Kim, Allah’ı, meleklerini, kitablarını, peygamberlerini, ve ahiret gününü inkar ederse; şüphesiz derin bir sapıklığa düşmüştür.

### [Nisa 4:143](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/4:143.md) — يُضْلِلِ

مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذَلِكَ لَا إِلَى هَؤُلَاءِ وَلَا إِلَى هَؤُلَاءِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا

Meal (IK): Ne onlarladırlar, ne de bunlarla. İkisi arasında bocalayıp dururlar. Allah’ ın saptırdığı kimseye yol bulamazsın.

### [Nisa 4:167](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/4:167.md) — ضَلُّوا · ضَلَالًا

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلَالًا بَعِيدًا

Meal (IK): Muhakkak ki küfredip insanları Allah yolundan alıkoyanlar, derin bir sapıklığa düşmüşlerdir.

### [Nisa 4:176](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/4:176.md) — تَضِلُّوا

يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ وَهُوَ يَرِثُهَا إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا وَلَدٌ فَإِنْ كَانَتَا اثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثَانِ مِمَّا تَرَكَ وَإِنْ كَانُوا إِخْوَةً رِجَالًا وَنِسَاءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Senden fetva isterler. De ki: Size babası ve çocuğu olmayanın mirası hakkında fetvayı Allah veriyor. Çocuğu olmayıp bir kız kardeşi bulunan erkek ölürse; bıraktığının yarısı kız kardeşine kalır. Fakat kız kardeşinin çocuğu yoksa; kendisi ona tamamen varis olur. Eğer iki kız kardeş kalmışsa; bıraktığının üçte ikisi onlaradır. Eğer erkekli kadınlı bir çok kardeşi varsa; erkeğe iki kadının hissesi kadar pay vardır. Şaşırasınız diye Allah, size açıklıyor. Allah; her şeyi hakkıyla bilendir.

### [Maide 5:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/5:12.md) — ضَلَّ

وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا وَقَالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلَاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ

Meal (IK): And olsun ki, Allah İsrailoğullarından söz almıştı. Biz, onlardan oniki temsilci seçtik. Allah demişti ki: Muhakkak ki Ben, sizinleyim; namaz kılar, zekat verir, peygamberlerime inanır, onlara yardım ederseniz, Allah’a güzel bir borç verirseniz; andolsun ki sizin kötülüklerinizi örterim. Ve andolsun ki sizi, altlarından ırmaklar akan cennetlere koyarım. Bundan sonra sizden her kim de küfrederse; şüphesiz doğru yoldan sapmış olur.

### [Maide 5:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/5:60.md) — وَأَضَلُّ

قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ

Meal (IK): De ki: Allah katında bundan daha kötü bir cezanın bulunduğunu size haber vereyim mi? O kimse ki; Allah ona la’net etmiş, aleyhine gazab etmiş ve onlardan maymunlar, domuzlar ve Tağut’a kullar kılmıştır. İşte onlar; yer bakımından en kötü ve doğru yoldan en çok sapmış olanlardır.

### [Maide 5:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/5:77.md) — ضَلُّوا · وَأَضَلُّوا · وَضَلُّوا

قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعُوا أَهْوَاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيرًا وَضَلُّوا عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ

Meal (IK): De ki: Ey Ehl-i Kitab; dininizde haksız yere haddi aşmayın, daha önce hem kendi sapmış hem de birçoğunu saptırmış ve doğru yoldan ayrılmış bir kavmin heveslerine uymayın.

### [Maide 5:105](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/5:105.md) — ضَلَّ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; siz kendinize bakın. Siz doğru yolda bulunursanız; sapıtmış olanalr size zarar veremez. Hepinizin dönüşü Allah’a dır. Yapmış olduklarınızı O, size haber verecektir.

### [En'am 6:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/6:24.md) — وَضَلَّ

انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ

Meal (IK): Bak, kendilerine nasıl yalan söylediler? Yalan yere uydurdukları kendilerinden nasıl kayboluverdi?

### [En'am 6:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/6:39.md) — يُضْلِلْهُ

وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا صُمٌّ وَبُكْمٌ فِي الظُّلُمَاتِ مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ وَمَنْ يَشَأْ يَجْعَلْهُ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ

Meal (IK): Ayetlerimizi yalanlayanlar ise; karanlıklarda kalmış sağırlar, dilsizlerdir. Allah; kimi dilerse, onu şaşırtır. Kimi de dilerse; onu dosdoğru yol üstünde tutar.

### [En'am 6:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/6:56.md) — ضَلَلْتُ

قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قُلْ لَا أَتَّبِعُ أَهْوَاءَكُمْ قَدْ ضَلَلْتُ إِذًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُهْتَدِينَ

Meal (IK): De ki: Allah’ı bırakıp da taptığınız başka şeylere tapmaktan men’olundum. De ki: Sizin heveslerinize asla uymam. O takdirde sapmış olurum da hidayete erenlerden olmam.

### [En'am 6:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/6:74.md) — ضَلَالٍ

وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْنَامًا آلِهَةً إِنِّي أَرَاكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ

Meal (IK): Hani İbrahim, babası Azer’e demişti ki: Sen, putları tanrı mı ediniyorsun? Doğrusu ben, seni ve kavmini apaçık bir sapıklık içinde görüyorum.

### [En'am 6:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/6:77.md) — الضَّالِّينَ

فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بَازِغًا قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ

Meal (IK): Sonra ayı doğarken görünce: Bu mu benim Rabbım? demiş. O da batınca: Eğer Rabbım beni hidayete erdirmeseydi; muhakkak sapanlar güruhundan olurdum, demişti.

### [En'am 6:94](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/6:94.md) — وَضَلَّ

وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ

Meal (IK): Andolsun ki siz; ilk defa yarattığımız gibi, yapayalnız ve teker teker huzurumuza geldiniz. Ve size verdiğimiz şeyleri ardınızda bıraktınız. Hani, ortaklarınız olduğunu sandığınız şefaatçılarınızı da beraberinizde görmüyoruz. Andolsun ki; aranızdaki bağlar artık kopmuştur. Ortak sandıklarınız da sizden kaybolup gitmiştir.

### [En'am 6:116](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/6:116.md) — يُضِلُّوكَ

وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ

Meal (IK): Eğer sen, yeryüzünde bulunanların çoğunluğuna uyarsan; seni Allah’ın yolundan saptırırlar. Onlar, ancak zanna uyarlar ve yalnız yalan söyleyip dururlar.

### [En'am 6:117](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/6:117.md) — يَضِلُّ

إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ

Meal (IK): Muhakkak ki Rabbın; yolundan sapanları en iyi bilendir. Ve O; hidayete ermiş olanları da en iyi bilendir.

### [En'am 6:119](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/6:119.md) — لَيُضِلُّونَ

وَمَا لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ وَإِنَّ كَثِيرًا لَيُضِلُّونَ بِأَهْوَائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ

Meal (IK): Size ne oluyor ki; üzerine Allah’ın adı anılan şeyden yemiyorsunuz? Halbuki darda kalmanızın dışında size haram olanları O, uzun uzadıya açıklamıştır. Doğrusu birçokları heva ve heveslerine uyarak bilmeden sapıtıyorlar. Şüphesiz ki haddi aşanları, en çok bilen Rabbındır.

### [En'am 6:125](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/6:125.md) — يُضِلَّهُ

فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ كَذَلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Allah, kimi hidayete erdirmek isterse; onun kalbini İslam’a açar. Kimi de saptırmak isterse; onu da göğe doğru yükseliyormuş gibi kalbini daraltır, sıkar. Allah; iman etmeyenlerin üstüne, işte böylece murdarlık çökertir.

### [En'am 6:140](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/6:140.md) — ضَلُّوا

قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلَادَهُمْ سَفَهًا بِغَيْرِ عِلْمٍ وَحَرَّمُوا مَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ افْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ

Meal (IK): Bilgisizlikleri yüzünden; çocuklarını beyinsizce öldürenler ve Allah’ın kendilerine verdiği rızkı Allah’a iftira ederek haram sayanlar; gerçekten hüsrana uğramuşlardır. Onlar; şüphesiz sapıtmışlardır. Zaten hidayete erenlerden olmamışlardı.

### [En'am 6:144](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/6:144.md) — لِيُضِلَّ

وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهَذَا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Deveden de iki, sığırdan da iki. De ki: İki erkeği mi, iki dişiyi mi veya iki dişinin rahimlerinde bulunanı mı haram kıldı? Yoksa Allah; size bunları buyururken, siz orada mı idiniz? İnsanları bilgisizce saptırmak için Allah’a karşı yalan uyduranlardan daha zalim kimdir? Muhakkak ki Allah; zalimler güruhunu hidayete erdirmez.

### [Araf 7:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/7:30.md) — الضَّلَالَةُ

فَرِيقًا هَدَى وَفَرِيقًا حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلَالَةُ إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ

Meal (IK): Bir kısmını hidayete erdirdi, bir kısmına da sapıklık hak oldu. Çünkü onlar; Allah’ı bırakıp şeytanları kendilerine dostlar edindiler. Ve onlar; kendilerinin doğru yolda olduklarını sanıyorlardı.

### [Araf 7:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/7:37.md) — ضَلُّوا

فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ أُولَئِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنَ الْكِتَابِ حَتَّى إِذَا جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا يَتَوَفَّوْنَهُمْ قَالُوا أَيْنَمَا كُنْتُمْ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ

Meal (IK): Allah’a karşı yalan uyduran veya O’nun ayetlerini yalan sayanlardan daha zalim kim vardır? İşte onlara; kitabdaki payları erişecektir. Nihayet, elçilerimiz canlarını almak üzere onlara geldiklerinde; diyeceklerdir ki: Allah’tan başka tapar olduklarınız nerede? Onlar da derler ki: Onlar, bizi bırakıp kaçtılar. Ve onlar, kendi aleyhlerine gerçekten kafir olduklarına şehadet ederler.

### [Araf 7:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/7:38.md) — أَضَلُّونَا

قَالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لِأُولَاهُمْ رَبَّنَا هَؤُلَاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لَا تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Buyurdu ki: Sizden önce geçmiş cinn ve insan topluluklarıyla girin ateşe. Her ümmet girdikçe; yoldaşına la’net eder. Nihayet hepsi birbiri ardından orada toplanınca; sonrakiler öncekiler için derler ki: Rabbımız; işte bizi bunlar saptırdı. Onun için bunlara katmerli azab ver. Buyurur ki: Hepiniz Evet, dediler. Bunun üzerine aralarında bir münadi: Allah’ın la’neti; zalimlerin üzerinedir, diye seslendi.

### [Araf 7:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/7:53.md) — وَضَلَّ

هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنَا مِنْ شُفَعَاءَ فَيَشْفَعُوا لَنَا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ

Meal (IK): Onlar, onun te’vilinden başkasını mı bekliyorlar? Onun te’vilinin geldiği gün; daha önce onu unutmuş olanlar derler ki: Gerçekten Rabbımızın elçileri, bize hakkı getirmiştir. Şimdi bize şefaat edecek var mı ki; şefaat etsin. Yahut geriye çevrilir miyiz ki, yapmış olduğumuzdan başkasını yapalım? Onlar gerçekten kendilerini hüsrana uğratmışlardır. Ve uydurageldikleri şeyler, kendilerinden uzaklaşıp kaybolmuştur.

### [Araf 7:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/7:60.md) — ضَلَالٍ

قَالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَرَاكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ

Meal (IK): Kavminden ileri gelenler de dedi ki: Biz seni apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz.

### [Araf 7:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/7:61.md) — ضَلَالَةٌ

قَالَ يَاقَوْمِ لَيْسَ بِي ضَلَالَةٌ وَلَكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ

Meal (IK): Dedi ki: Ey kavmim; bende bir sapıklık yoktur. Ben, ancak alemlerin Rabbından bir peygamberim.

### [Araf 7:149](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/7:149.md) — ضَلُّوا

وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قَالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنَا رَبُّنَا وَيَغْفِرْ لَنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ

Meal (IK): Elleri böğründe, çaresiz kalıp kendilerinin de sapıtmış olduklarını görünce; dediler ki: Rabbımız bize merhamet etmezse ve bizi bağışlamazsa muhakkak ki hüsrana uğrayanlardan olacağız.

### [Araf 7:155](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/7:155.md) — تُضِلُّ

وَاخْتَارَ مُوسَى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقَاتِنَا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قَالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِهَا مَنْ تَشَاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشَاءُ أَنْتَ وَلِيُّنَا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ

Meal (IK): Musa, ta’yin ettiğimiz vakit için kavminden yetmiş kişi seçti. Onları titreme tutunca dedi ki: Rabbım; dileseydin önce onalrı da helak ederdin, beni de. İçimizdeki beyinsizlerin işledikleri yüzünden bizi helak eder misin? Bu, Senin imtihanından başka birşey değildir. Onunla dilediğini dalalete düşürür, dilediğini de hidayete götürürsün. Sen, bizim dostumuzsun. O halde bizi bağışla, merhamet et bize. Sen bağışlayanların en hayırlısısın.

### [Araf 7:178](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/7:178.md) — يُضْلِلْ

مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ

Meal (IK): Allah; kimi hidayete erdirirse; odur hidayete eren. Kimi de saptırırsa; işte onlardır hüsrana uğrayanların kendileri.

### [Araf 7:179](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/7:179.md) — أَضَلُّ

وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِهَا أُولَئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ

Meal (IK): Andolsun ki; Biz cinn ve insanlardan bir çoğunu cehennem için yarattık. Onların kalbleri vardır; anlamazlar, gözleri vardır; görmezler, kulakları vardır; duymazlar. Onlar; hayvanlar gibidirler, hatta daha da sapıktırlar. İşte onlar; gafillerin kendilerdir.

### [Araf 7:186](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/7:186.md) — يُضْلِلِ

مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَا هَادِيَ لَهُ وَيَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ

Meal (IK): Kimi, Allah saptırırsa; onu doğru yola götürecek yoktur. O, bunları taşkınlıkları içinde serseri bir halde bırakır.

### [Tevbe 9:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/9:37.md) — يُضَلُّ

إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا لِيُوَاطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمَالِهِمْ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Nesi; ancak küfürde bir artıştır. Onunla kafirler şaşırtılırlar. Bunu bir yıl helal, bir yıl haram sayarlar ki, Allah’ın haram kıldığına sayıca uysunlar da Allah’ın haram ettiğini helal kılmış olsunlar. Böylece onların amellerinin kötülüğü kendilerine süslenip güzel gösterildi. Allah; kafirler güruhunu hidayete erdirmez.

### [Tevbe 9:115](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/9:115.md) — لِيُضِلَّ

وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Allah bir kavmi hidayete erdirdikten sonra; sakınacakları şeyleri onlara açıklamadıkça dalalete düşürmez. Muhakkak ki Allah; her şeyi bilendir.

### [Yunus 10:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/10:30.md) — وَضَلَّ

هُنَالِكَ تَبْلُو كُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَتْ وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ

Meal (IK): İşte orada herkes önceden yapmış olduğunu bilir. Gerçek mevlaları olan Allah’a döndürülürler. Uydurdukları şeyler ise kendilerinden kaybolup gider.

### [Yunus 10:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/10:32.md) — الضَّلَالُ

فَذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ فَمَاذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلَالُ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ

Meal (IK): İşte gerçek Rabbınız olan Allah budur. Haktan sonra dalaletten başka ne vardır? O halde nasıl çevriliyorsunuz?

### [Yunus 10:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/10:88.md) — لِيُضِلُّوا

وَقَالَ مُوسَى رَبَّنَا إِنَّكَ آتَيْتَ فِرْعَوْنَ وَمَلَأَهُ زِينَةً وَأَمْوَالًا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا رَبَّنَا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ رَبَّنَا اطْمِسْ عَلَى أَمْوَالِهِمْ وَاشْدُدْ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَلَا يُؤْمِنُوا حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ

Meal (IK): Musa dedi ki: Rabbımız, doğrusu sen Firavun’a ve erkanına bu dünyada hayatında süsler ve mallar verdin. Rabbımız; Senin yolundan insanları saptırsınlar diye mi? Rabbımız; mallarını yok et, onların kalblerini sık. Çünkü onlar, elim azabı görmedikçe iman etmezler.

### [Yunus 10:108](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/10:108.md) — ضَلَّ · يَضِلُّ

قُلْ يَاأَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَكُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِوَكِيلٍ

Meal (IK): De ki: Ey insanlar; size Rabbınızdan hak gelmiştir. Artık kim hidayeti kabul ederse; o, ancak kendi faydası için hidayete ermiş, kim de saparsa; kendi zararına sapmış olur. Ben, sizin başınıza bir bekçi değilim.

### [Hud 11:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/11:21.md) — وَضَلَّ

أُولَئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ

Meal (IK): Kendilerini kayba uğratanlar, işte bunlardır. Uydurdukları şeyler de kendilerinden kaybolup gitmiştir.

### [Yusuf 12:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/12:8.md) — ضَلَالٍ

إِذْ قَالُوا لَيُوسُفُ وَأَخُوهُ أَحَبُّ إِلَى أَبِينَا مِنَّا وَنَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّ أَبَانَا لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ

Meal (IK): Hani demişlerdi ki: Biz, güçlü bir topluluk olduğumuz halde Yusuf ve kardeşi, babamızın yanında daha sevgilidirler. Doğrusu babamız apaçık bir sapıklık içindedir.

### [Yusuf 12:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/12:30.md) — ضَلَالٍ

وَقَالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ تُرَاوِدُ فَتَاهَا عَنْ نَفْسِهِ قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا إِنَّا لَنَرَاهَا فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ

Meal (IK): Şehirde bir takım kadınlar dediler ki: Aziz’in karısı delikanlısını kendine ram etmek istiyormuş, sevgisi bağrını yakmış. Görüyoruz ki; o, apaçık bir sapıklıktadır.

### [Yusuf 12:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/12:95.md) — ضَلَالِكَ

قَالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلَالِكَ الْقَدِيمِ

Meal (IK): Dediler ki: Allah’a yemin ederiz, sen hala eski şaşkınlığındasın.

### [Rad 13:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/13:14.md) — ضَلَالٍ

لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَجِيبُونَ لَهُمْ بِشَيْءٍ إِلَّا كَبَاسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْمَاءِ لِيَبْلُغَ فَاهُ وَمَا هُوَ بِبَالِغِهِ وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَالٍ

Meal (IK): Gerçek dua ancak O’nadır. O’ndan başka taptıkları kendilerine hiçbir şeyle cevap veremezler. Durumları; suyun ağzına gelmesi için avuçlarını ona açmış kimsenin durumu gibidir. Oysa o, hiç bir zaman suya kavuşamaz. İşte kafirlerin yalvarışı da böyle boşunadır.

### [Rad 13:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/13:27.md) — يُضِلُّ

وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنَابَ

Meal (IK): Küfredenler dediler ki: Rabbından kendisine bir ayet inidirilmeli değil miydi? De ki: Allah dilediğini saptırır, kendisine yöneleni de doğru yola eriştirir.

### [Rad 13:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/13:33.md) — يُضْلِلِ

أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ أَمْ بِظَاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ

Meal (IK): Herkesin yaptığını gözeten Allah; böyle olmayanla bir olur mu hiç? Oysa onlar Allah’a ortak koştular. De ki: Onlara bir ad bulun bakalım. Yeryüzünde bilmediği bir şeyi mi Allah’a haber veriyorsunuz? Yoksa kuru sözlere mi aldanıyorsunuz? Küfredenlere kurdukları düzenler güzel gösterildi. Ve doğru yoldan alıkonuldular. Allah kimi saptırırsa, ona doğru yolu gösteren bulunmaz.

### [İbrahim 14:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/14:3.md) — ضَلَالٍ

الَّذِينَ يَسْتَحِبُّونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا أُولَئِكَ فِي ضَلَالٍ بَعِيدٍ

Meal (IK): Onlar ki; dünya hayatını ahiret tercih ederler. Allah yolundan alıkoyarlar ve onda eğrilik ararlar. İşte onlar, derin bir sapıklık içindedirler.

### [İbrahim 14:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/14:4.md) — فَيُضِلُّ

وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسَانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ فَيُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ

Meal (IK): Biz, her peygamberi kendi milletinin diliyle gönderdik ki; onlara, apaçık anlatsın. Bundan sonra Allah; dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletir. Ve O; Aziz’dir, Hakim’dir.

### [İbrahim 14:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/14:18.md) — الضَّلَالُ

مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمَالُهُمْ كَرَمَادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عَاصِفٍ لَا يَقْدِرُونَ مِمَّا كَسَبُوا عَلَى شَيْءٍ ذَلِكَ هُوَ الضَّلَالُ الْبَعِيدُ

Meal (IK): Rabblarına küfredenlerin hali; fırtınalı bir günde rüzgarın şiddetle savurduğu küle benzer. Yaptıklarından dolayı hiçbir şey elde edemezler. İşte bu, uzak bir sapıklıktır.

### [İbrahim 14:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/14:27.md) — وَيُضِلُّ

يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ وَيَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ

Meal (IK): Allah; inananları, dünya hayatında ve ahirette sağlam bir söz üzerinde tutar. Zalimleri de saptırır. Allah, dilediğini yapar.

### [İbrahim 14:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/14:30.md) — لِيُضِلُّوا

وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِهِ قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ

Meal (IK): Onlar; Allah’ın yolundan saptırmak için O’na eşler koşmuşlardı. Yaşayın bakalım, varacağınız yer şüphesiz ateş olacaktır, de.

### [İbrahim 14:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/14:36.md) — أَضْلَلْنَ

رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Rabbım; çünkü onlar insanlardan bir çoğunu baştan çıkardılar. Bundan sonra bana uyan bendendir. Bana karşı gelen kimseyi de Sana havale ederim. Muhakkak ki Sen; Gafur, Rahim’sin.

### [Hicr 15:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/15:56.md) — الضَّالُّونَ

قَالَ وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ

Meal (IK): Dedi ki: Sapıklardan başka Rabbının rahmetinden kim ümidini keser?

### [Nahl 16:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/16:25.md) — يُضِلُّونَهُمْ

لِيَحْمِلُوا أَوْزَارَهُمْ كَامِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَلَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ

Meal (IK): Bununla onlar; kıyamet günü kendilerinin bütün yüklerini taşıdıktan başka, bilgisizlikle baştan çıkardıklarının yüklerinden bir kısmını da sırtlarlar. Dikkat edin; yüklendikleri yük, ne kötüdür.

### [Nahl 16:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/16:36.md) — الضَّلَالَةُ

وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلَالَةُ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ

Meal (IK): Andolsun ki; her ümmete: Allah’a ibadet edin ve putlardan kaçının, diye peygamberler göndermişizdir. Allah, içlerinden kimini hidayete erdirdi. Kimi de sapıklığı hak etti. Şimdi yeryüzünde gezin de; peygamberleri yalanlayanların sonunun nasıl olduğunu görün.

### [Nahl 16:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/16:37.md) — يُضِلُّ

إِنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ

Meal (IK): Onların hidayeti bulmalarına ne kadar hırs göstersen; muhakkak ki Allah dalalete sapanı hidayete erdirmez. Ve onların yardımcıları da yoktur.

### [Nahl 16:87](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/16:87.md) — وَضَلَّ

وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ

Meal (IK): O gün Allah’a arz-ı teslimiyet ederler. Uydurdukları şeyler onlardan uzaklaşıp gitmiştir.

### [Nahl 16:93](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/16:93.md) — يُضِلُّ

وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَكِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَلَتُسْأَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Allah dileseydi; sizi bir tek ümmet yapardı. Ama O; istediğini saptırır, istediğini doğru yola iletir. İşlediklerinizden muhakkak sorumlu tutulacaksınız.

### [Nahl 16:125](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/16:125.md) — ضَلَّ

ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ

Meal (IK): Rabbının yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et. Onlarla en güzel şekilde tartış. Muhakkak ki Rabbın; yolundan sapanları en iyi bilir. O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir.

### [İsra 17:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/17:15.md) — ضَلَّ · يَضِلُّ

مَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا

Meal (IK): Kim, hidayete ererse; kendi nefsi için hidayete ermiş olur. Kim de dalalete düşerse; kendi nefsi aleyhine dalalete düşmüş olur. Hiç kimse başkasının yükünü yüklenmez. Biz, bir peygamber göndermedikçe azab ediciler değiliz.

### [İsra 17:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/17:48.md) — فَضَلُّوا

انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثَالَ فَضَلُّوا فَلَا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًا

Meal (IK): Bak, sana nasıl misaller veriyorlar. Bunun için dalalete düşmüşlerdir. Ve bir daha yol bulamamaktadırlar.

### [İsra 17:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/17:67.md) — ضَلَّ

وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكَانَ الْإِنْسَانُ كَفُورًا

Meal (IK): Denizde size bir sıkıntı dokununca; yalvardıklarınızın hepsi kaybolur. Ancak O, kalır. Ama O, sizi kurtarıp karaya çıkarınca, yüz çevirirsiniz. Ve insan, zaten pek nankör olandır.

### [İsra 17:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/17:72.md) — وَأَضَلُّ

وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمَى وَأَضَلُّ سَبِيلًا

Meal (IK): Kim de, burada kör ise ahirette de kördür. Yol bakımından da daha sapıktır.

### [İsra 17:97](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/17:97.md) — يُضْلِلْ

وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِهِ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا

Meal (IK): Allah kimi hidayete erdirirse; o, hidayete ermiştir. Kimi da dalalete düşürürse; O’ndan başka onlar için dostlar bulamazsın. Biz, onları kıyamet günü körler, dilsizler ve sağırlar olarak yüzüstü haşredeceğiz. Yurtları cehennemdir. O ne zaman sönmeye yüz tutsa; hemen alevini artırırız.

### [Kehf 18:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/18:17.md) — يُضْلِلْ

وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَإِذَا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ وَهُمْ فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِدًا

Meal (IK): Güneşin doğduğu zaman; mağaralarının sağ tarafına yöneldiğini, battığı zaman da; sol tarafa gittiğini görürsün. Kendileri de mağaranın iç tarafında idiler. Bu, Allah’ın ayetlerindendir. Allah, kimi hidayete erdirirse; o, doğru yola ermiştir, kimi de şaşıracak olursa; artık onun için yol gösterici bir dost bulamazsın.

### [Kehf 18:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/18:51.md) — الْمُضِلِّينَ

مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُدًا

Meal (IK): Oysa Ben onları; ne göklerin ve yerin yaratılmasında, ne de kendilerinin yaratılmasında şahid tuttum. Sapıkları da hiç bir zaman yardımcı edinmiş değilim.

### [Kehf 18:104](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/18:104.md) — ضَلَّ

الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا

Meal (IK): Onlar ki; güzel iş yaptıklarını sandıkları halde dünya hayatındaki çalışmaları boşa gitmiştir.

### [Meryem 19:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/19:38.md) — ضَلَالٍ

أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا لَكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ

Meal (IK): Bize geldikleri gün; neler görüp işitecekler. Ne var ki zalimler bugün apaçık bir sapıklık içindedirler.

### [Meryem 19:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/19:75.md) — الضَّلَالَةِ

قُلْ مَنْ كَانَ فِي الضَّلَالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمَنُ مَدًّا حَتَّى إِذَا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذَابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضْعَفُ جُنْدًا

Meal (IK): De ki: Rahman; sapıklıkta olanın günlerinin uzunluğunu uzattıkça uzatır. Nihayet tehdit edildikleri azabı veya kıyamet gününü gördükleri zaman; kimin yerinin daha kötü ve taraftarlarının daha güçsüz olduğunu bileceklerdir.

### [Taha 20:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/20:52.md) — يَضِلُّ

قَالَ عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي فِي كِتَابٍ لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلَا يَنْسَى

Meal (IK): Dedi ki: Onların bilgisi Rabbımın katında bir kitabdadır. Benim Rabbım şaşırmaz, unutmaz.

### [Taha 20:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/20:79.md) — وَأَضَلَّ

وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَمَا هَدَى

Meal (IK): Firavun kavmini saptırdı ve onlara doğru yolu göstermedi.

### [Taha 20:85](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/20:85.md) — وَأَضَلَّهُمُ

قَالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ

Meal (IK): Buyurdu: Doğrusu biz, senden sonra kavmini sınadık ve Samiri de onları saptırdı.

### [Taha 20:92](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/20:92.md) — ضَلُّوا

قَالَ يَاهَارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا

Meal (IK): Dedi ki: Ey Harun; bunların saptıklarını görünce ne alıkoydu seni,

### [Taha 20:123](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/20:123.md) — يَضِلُّ

قَالَ اهْبِطَا مِنْهَا جَمِيعًا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشْقَى

Meal (IK): Buyurdu ki: Birbirinize düşman olarak hepiniz oradan inin. Benden size bir yol gösteren gelir de kim, benim yoluma uyarsa; ne sapar, ne de bedbaht olur.

### [Enbiya 21:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/21:54.md) — ضَلَالٍ

قَالَ لَقَدْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ

Meal (IK): O: Andolsun ki sizler de, babalarınız da apaçık bir sapıklık içerisindesiniz, demişti.

### [Hac 22:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/22:4.md) — يُضِلُّهُ

كُتِبَ عَلَيْهِ أَنَّهُ مَنْ تَوَلَّاهُ فَأَنَّهُ يُضِلُّهُ وَيَهْدِيهِ إِلَى عَذَابِ السَّعِيرِ

Meal (IK): Onun aleyhinde şu hüküm yazılmıştır: O, kendisini dost edinen kimseyi saptırır ve alevli ateşin azabına götürür.

### [Hac 22:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/22:9.md) — لِيُضِلَّ

ثَانِيَ عِطْفِهِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَنُذِيقُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَذَابَ الْحَرِيقِ

Meal (IK): Allah yolundan saptırmak için, kibirlenerek, yanını eğip büker. Dünyada rüsvaylık onadır. Ve kıyamet günü ona yakıcı azabı tattırırız.

### [Hac 22:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/22:12.md) — الضَّلَالُ

يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُ وَمَا لَا يَنْفَعُهُ ذَلِكَ هُوَ الضَّلَالُ الْبَعِيدُ

Meal (IK): O, Allah’ı bırakıp da kendisine fayda ve zarar veremeyecek şeylere tapınır. İşte en derin sapıklık budur.

### [Müminun 23:106](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/23:106.md) — ضَالِّينَ

قَالُوا رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا وَكُنَّا قَوْمًا ضَالِّينَ

Meal (IK): Derler ki: Rabbımız, bedbahtlığımız bizi yenmişti. Sapıklar topluluğu olmuştuk.

### [Furkan 25:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/25:9.md) — فَضَلُّوا

انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثَالَ فَضَلُّوا فَلَا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًا

Meal (IK): Bir bak; sana nasıl misaller getirip saptılar. Bir daha yol bulamazlar.

### [Furkan 25:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/25:17.md) — أَضْلَلْتُمْ · ضَلُّوا

وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَقُولُ أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبَادِي هَؤُلَاءِ أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِيلَ

Meal (IK): O gün Rabbın onları ve Allah’tan başka taptıklarını bir araya toplar ve: Bu kullarımı siz mi saptırdınız, yoksa kendileri mi yoldan saptılar? der.

### [Furkan 25:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/25:29.md) — أَضَلَّنِي

لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جَاءَنِي وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِلْإِنْسَانِ خَذُولًا

Meal (IK): Andolsun ki; bana gelen zikirden beni, o saptırdı. Şeytan; insanı yapayalnız ve yardımsız bırakandır.

### [Furkan 25:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/25:34.md) — وَأَضَلُّ

الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلَى وُجُوهِهِمْ إِلَى جَهَنَّمَ أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ سَبِيلًا

Meal (IK): Cehennemde yüzleri üstü toplanacak olanların; işte onların yeri çok kötü ve yolu çok sapıktır.

### [Furkan 25:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/25:42.md) — لَيُضِلُّنَا · أَضَلُّ

إِنْ كَادَ لَيُضِلُّنَا عَنْ آلِهَتِنَا لَوْلَا أَنْ صَبَرْنَا عَلَيْهَا وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذَابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلًا

Meal (IK): Gerçekten tanrılarımız üzerinde direnmeseydik bizi az kalsın onlardan saptıracaktı, derler. Azabı gördükleri vakit, kimin yolunun sapık olduğunu bileceklerdir.

### [Furkan 25:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/25:44.md) — أَضَلُّ

أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا

Meal (IK): Yoksa sen, onların çoğunun dilediklerini veya aklettiklerini mi sanıyorsun? Başka değil, onlar dört ayaklı hayvanlar gibidirler. Hatta daha da sapıktırlar.

### [Şuara 26:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/26:20.md) — الضَّالِّينَ

قَالَ فَعَلْتُهَا إِذًا وَأَنَا مِنَ الضَّالِّينَ

Meal (IK): Dedi ki: Ben, onu yaptım, ama o zaman şaşkınlardandım.

### [Şuara 26:86](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/26:86.md) — الضَّالِّينَ

وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضَّالِّينَ

Meal (IK): Babamı da bağışla. Şüphesiz o, sapıklardan olmuştur.

### [Şuara 26:97](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/26:97.md) — ضَلَالٍ

تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ

Meal (IK): Andolsun Allah’a ki; biz, apaçık sapıklıkta idik.

### [Şuara 26:99](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/26:99.md) — أَضَلَّنَا

وَمَا أَضَلَّنَا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ

Meal (IK): Ve bizi suçlulardan başka da saptıran olmamıştı.

### [Neml 27:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/27:81.md) — ضَلَالَتِهِمْ

وَمَا أَنْتَ بِهَادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلَالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ مُسْلِمُونَ

Meal (IK): Körleri sapıklıklarından vazgeçirip hidayete erdirecek değilsin Sen; ancak ayetlerimize inananlara duyurabilirsin. Ve onlar müslümanlardır.

### [Neml 27:92](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/27:92.md) — ضَلَّ

وَأَنْ أَتْلُوَ الْقُرْآنَ فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَقُلْ إِنَّمَا أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ

Meal (IK): Ve Kur’an okumakla da. Kim hidayete ererse; yalnız kendisi için ermiş olur. Kim de sapıtırsa; de ki: Ben, sadece uyaranlardanım.

### [Kasas 28:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/28:15.md) — مُضِلٌّ

وَدَخَلَ الْمَدِينَةَ عَلَى حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِهَا فَوَجَدَ فِيهَا رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلَانِ هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ وَهَذَا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ فَوَكَزَهُ مُوسَى فَقَضَى عَلَيْهِ قَالَ هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ

Meal (IK): O, halkının haberi olmadığı bir sırada şehre girdi ve birbiriyle dövüşen iki adam gördü. Şu, kendi adamlarından, bu da düşmanlarındandı. Kendi tarafından olan, düşmanına karşı ondan yardım istedi. Bunun üzerine Musa düşmanına bir yumruk indirdi ve ölümüne sebep oldu. Bu, şeytanın işidir. Zira o, apaçık saptıran bir düşmandır, dedi.

### [Kasas 28:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/28:50.md) — أَضَلُّ

فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ فَاعْلَمْ أَنَّمَا يَتَّبِعُونَ أَهْوَاءَهُمْ وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ بِغَيْرِ هُدًى مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Şayet sana cevab vermezlerse, bil ki; onlar, sırf kendi heveslerine uymaktadırlar. Halbuki Allah’tan bir hidayet olmaksızın kendi hevesine uyandan daha sapık kim vardır. Muhakkak ki Allah; zalimler güruhunu hidayete erdirmez.

### [Kasas 28:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/28:75.md) — وَضَلَّ

وَنَزَعْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ شَهِيدًا فَقُلْنَا هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ فَعَلِمُوا أَنَّ الْحَقَّ لِلَّهِ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ

Meal (IK): Her ümmetten bir şahid çekip çıkarmışızdır. Ve kesin delilinizi getirin, demişizdir. O zaman gerçeğin Allah’tan olduğunu ve uydurduklarının kendilerini bırakıp kaçtığını anlarlar.

### [Kasas 28:85](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/28:85.md) — ضَلَالٍ

إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جَاءَ بِالْهُدَى وَمَنْ هُوَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ

Meal (IK): Kur’an’ı senin üzerine farz kılan Allah; elbette seni döneceğin yere döndürecektir. De ki: Kimin doğrulukla geldiğini, kimin apaçık sapıklıkta bulunduğunu en iyi bilen Rabbımdır.

### [Rum 30:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/30:29.md) — أَضَلَّ

بَلِ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَهْوَاءَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ فَمَنْ يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ

Meal (IK): Hayır, o zulmedenler; bilgisizce kendi heveslerine uymuşlardır. Allah’ın saptırdığı kimseyi kim doğru yola iletebilir? Onların yardımcıları da yoktur.

### [Rum 30:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/30:53.md) — ضَلَالَتِهِمْ

وَمَا أَنْتَ بِهَادِ الْعُمْيِ عَنْ ضَلَالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ مُسْلِمُونَ

Meal (IK): Körleri sapıklıklarından vazgeçirip doğru yola döndüremezsin. Sen; ayetlerimizi ancak inananlara duyurabilirsin. İşte onlar, müslümanlardır.

### [Lokman 31:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/31:6.md) — لِيُضِلَّ

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْتَرِي لَهْوَ الْحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَيَتَّخِذَهَا هُزُوًا أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ

Meal (IK): İnsanlar arasında bilgisizce Allah yolundan saptırmak için gerçeği boş sözlerle değişenler ve Allah yolunu alaya alanlar vardır. İşte horlayıcı azab onlar içindir.

### [Lokman 31:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/31:11.md) — ضَلَالٍ

هَذَا خَلْقُ اللَّهِ فَأَرُونِي مَاذَا خَلَقَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ بَلِ الظَّالِمُونَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ

Meal (IK): İşte bu, Allah’ın yaratışıdır. Gösterin bakalım bana O’ndan başkalarının ne yarattığını? Hayır, zalimler apaçık bir sapıklık içindedirler.

### [Secde 32:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/32:10.md) — ضَلَلْنَا

وَقَالُوا أَئِذَا ضَلَلْنَا فِي الْأَرْضِ أَئِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ بَلْ هُمْ بِلِقَاءِ رَبِّهِمْ كَافِرُونَ

Meal (IK): Dediler ki: Toprağa karışıp yok olduktan sonra mı, biz, yeniden yaratılacağız. Evet onlar; Rabblarına kavuşmayı inkar edenlerdir.

### [Ahzab 33:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/33:36.md) — ضَلَّ · ضَلَالًا

وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا مُبِينًا

Meal (IK): Allah ve Rasulü bir şeye hükmettiği zaman; ne mü’min erkekler için ne de mü’min kadınlar için artık işlerinde bir seçme hakkı olamaz. Kim de Allah’a ve Rasulüne isyan ederse; şüphesiz ki apaçık bir sapıklıkla sapmış olur.

### [Ahzab 33:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/33:67.md) — فَأَضَلُّونَا

وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا

Meal (IK): Ve dediler ki: Rabbımız; biz büyüklerimize ve yöneticilerimize itaat etmiştik. Onlar da bizi yoldan saptırdılar.

### [Sebe 34:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/34:8.md) — وَالضَّلَالِ

أَفْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَمْ بِهِ جِنَّةٌ بَلِ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِي الْعَذَابِ وَالضَّلَالِ الْبَعِيدِ

Meal (IK): Allah’a karşı yalan mı uyduruyor, yoksa kendisinde bir delilik mi vardır? Hayır, ahirete inanmayanlar azabtadırlar, uzak bir sapıklık içindedirler.

### [Sebe 34:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/34:24.md) — ضَلَالٍ

قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ

Meal (IK): De ki: Sizi gökten ve yerden rızıklandıran kimdir? De ki: Allah’tır. Ya biz, ya siz; elbette doğru yolda veya apaçık bir sapıklıktadır.

### [Sebe 34:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/34:50.md) — ضَلَلْتُ · أَضِلُّ

قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّمَا أَضِلُّ عَلَى نَفْسِي وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِمَا يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ

Meal (IK): De ki: Eğer ben, sapacak olsam, ancak kendi aleyhime sapmış olurum. Şayet hidayete erersem, Rabbimin bana vahyetmesinden ötürü ererim. O, muhakkak ki Semi’dir. Karib’tir.

### [Fatır 35:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/35:8.md) — يُضِلُّ

أَفَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَنًا فَإِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ فَلَا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَرَاتٍ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا يَصْنَعُونَ

Meal (IK): Kötü işi kendisine süslendirilip de onu güzel gören bir midir? Muhakkak ki Allah, dilediğini saptırır, dilediğini de hidayete erdirir. Öuleyse onlara yanarak kendini harab etme. Şüphesiz ki Allah, onların yaptıklarını bilendir.

### [Yasin 36:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/36:24.md) — ضَلَالٍ

إِنِّي إِذًا لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ

Meal (IK): O takdirde ben de gerçekten apaçık bir sapıklık içerisinde olurum.

### [Yasin 36:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/36:47.md) — ضَلَالٍ

وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنُطْعِمُ مَنْ لَوْ يَشَاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ

Meal (IK): Onlara; Allah’ın size rızık olarak verdiklerinden infak edin, denildiğinde; o küfredenler iman etmiş olanlara dediler ki: Dilediği takdirde Allah’ın doyuracağı kimseyi biz mi doyuralım? Doğrusu siz, ancak apaçık bir sapıklık içerisindesiniz.

### [Yasin 36:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/36:62.md) — أَضَلَّ

وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلًّا كَثِيرًا أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ

Meal (IK): Andolsun ki; o, sizden birçok nesilleri saptırmıştı. Hala akletmez misiniz?

### [Saffat 37:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/37:69.md) — ضَالِّينَ

إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آبَاءَهُمْ ضَالِّينَ

Meal (IK): Doğrusu onlar, babalarını sapıklar olarak bulmuşlardı.

### [Saffat 37:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/37:71.md) — ضَلَّ

وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ

Meal (IK): Andolsun ki; onlardan önce geçenlerin çoğu da sapıtmıştı.

### [Sad 38:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/38:26.md) — فَيُضِلَّكَ · يَضِلُّونَ

يَادَاوُدُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا نَسُوا يَوْمَ الْحِسَابِ

Meal (IK): Ey Davud; seni gerçekten yeryüzüne halife kıldık. O halde insanlar arasında hak ile hükmet. Heveslere uyma ki bu, seni Allah’ın yolundan saptırır. Şüphesiz ki Allah’ın yolundan sapanlara; onlara hesab gününü unuttuklarından ötürü, şiddetli bir azab vardır.

### [Zümer 39:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/39:8.md) — لِيُضِلَّ

وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ ضُرٌّ دَعَا رَبَّهُ مُنِيبًا إِلَيْهِ ثُمَّ إِذَا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِيَ مَا كَانَ يَدْعُو إِلَيْهِ مِنْ قَبْلُ وَجَعَلَ لِلَّهِ أَنْدَادًا لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِهِ قُلْ تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ قَلِيلًا إِنَّكَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ

Meal (IK): İnsana bir sıkıntı dokunduğu zaman Rabbına yönelerek O’na yalvarır. Sonra O, kendi katından ona bir nimet verince; önceden O’na yalvarmış olduğunu unutuverir. Ve Allah’ın yolundan saptırmak için O’na eşler koşar. De ki: Küfrünle biraz eğlenedur. Muhakkak ki sen, ateş yaranındansın.

### [Zümer 39:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/39:22.md) — ضَلَالٍ

أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ فَهُوَ عَلَى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ فَوَيْلٌ لِلْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ أُولَئِكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ

Meal (IK): Allah, kimin göğsünü İslam’a açmışsa; artık o, Rabbından bir nur üzeredir. Allah’ın zikrinden kalbleri katılaşmış olanların vay haline. İşte onlar, apaçık bir sapıklık içindedirler.

### [Zümer 39:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/39:23.md) — يُضْلِلِ

اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَابًا مُتَشَابِهًا مَثَانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ

Meal (IK): Allah, sözün en güzelini; ahenkli, ikişerli bir kitab halinde indirmiştir. Rabblarından korkanların ondan derileri ürperir. Sonra hem derileri hem de kalbleri Allah’ın zikrine karşı yumuşar. Bu, Allah’ın hidayet rehberidir, onunla istediğini hidayete eriştirir. Allah kimi de saptırırsa; ona bir daha yol gösteren bulunmaz.

### [Zümer 39:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/39:36.md) — يُضْلِلِ

أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ

Meal (IK): Allah, kuluna kafi değil mi? Seni O’ndan başkalarıyla korkutuyorlar. Allah, kimi saptırırsa; onu hidayete erdirecek yoktur.

### [Zümer 39:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/39:37.md) — مُضِلٍّ

وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ مُضِلٍّ أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِي انْتِقَامٍ

Meal (IK): Allah, kimi de hidayete erdirirse; onu saptıracak yoktur. Allah; Aziz, intikam sahibi değil midir?

### [Zümer 39:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/39:41.md) — ضَلَّ · يَضِلُّ

إِنَّا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ لِلنَّاسِ بِالْحَقِّ فَمَنِ اهْتَدَى فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ

Meal (IK): Şüphesiz ki Biz; kitabı sana insanlar için hak olarak indirdik. Kim hidayete ererse; bu, kendi lehinedir. Kim de sapıtırsa; kendi aleyhine sapıtmış olur. Ve sen, onların üzerinde vekil değilsin.

### [Mü'min 40:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/40:25.md) — ضَلَالٍ

فَلَمَّا جَاءَهُمْ بِالْحَقِّ مِنْ عِنْدِنَا قَالُوا اقْتُلُوا أَبْنَاءَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ وَاسْتَحْيُوا نِسَاءَهُمْ وَمَا كَيْدُ الْكَافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَالٍ

Meal (IK): O, katımızdan kendilerine hakkı getirince: Onunla beraber iman etmiş olanların oğullarını öldürün, kadınlarını sağ bırakın, dediler. Kafirlerin düzeni hedef olmaktan başka bir şey değildir.

### [Mü'min 40:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/40:33.md) — يُضْلِلِ

يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ مَا لَكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ

Meal (IK): Arkanıza dönüp kaçacağınız gün, sizi Allah’a karşı koruyan bulunmaz. Allah, kimi saptırırsa; onu doğru yola getirecek yoktur.

### [Mü'min 40:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/40:34.md) — يُضِلُّ

وَلَقَدْ جَاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا زِلْتُمْ فِي شَكٍّ مِمَّا جَاءَكُمْ بِهِ حَتَّى إِذَا هَلَكَ قُلْتُمْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولًا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتَابٌ

Meal (IK): Andolsun ki; daha önce Yusuf da size apaçık burhanlarla gelmişti. O zaman da size getirdiği şeylerden şüphelenip durmuştunuz. Nihayet vefat edince: Allah, bundan sonra hiç bir peygamber göndermez, demiştiniz. İşte Allah; haddi aşan aşırı şüphecileri böyle şaşırtır.

### [Mü'min 40:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/40:50.md) — ضَلَالٍ

قَالُوا أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ قَالُوا بَلَى قَالُوا فَادْعُوا وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَالٍ

Meal (IK): Onlar da derler ki: Size peygamberleriniz burhanlarla gelmemişler miydi? Evet, derler. Öyleyse kendiniz yalvarın, derler. Kafirlerin yalvarışı şüphesiz boşunadır.

### [Mü'min 40:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/40:74.md) — ضَلُّوا · يُضِلُّ

مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالُوا ضَلُّوا عَنَّا بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُو مِنْ قَبْلُ شَيْئًا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Allah’tan başka? Derler ki: Bizden uzaklaştılar, hayır zaten biz önceleri hiç bir şeye ibadet etmiyorduk. İşte Allah, kafirleri böylece saptırır.

### [Fussilet 41:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/41:29.md) — أَضَلَّانَا

وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا رَبَّنَا أَرِنَا الَّذَيْنِ أَضَلَّانَا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ نَجْعَلْهُمَا تَحْتَ أَقْدَامِنَا لِيَكُونَا مِنَ الْأَسْفَلِينَ

Meal (IK): Ve küfredenler derler ki: Rabbımız; cinnlerden ve insanlardan bizi saptırmış olanları göster, onları ayaklarımızın altına alalım da alçaklar, aşağıların aşağısı olsunlar.

### [Fussilet 41:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/41:48.md) — وَضَلَّ

وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَدْعُونَ مِنْ قَبْلُ وَظَنُّوا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ

Meal (IK): Önceden taptıkları şeyler onlardan uzaklaşıp gitmiştir. Ve kendilerinin kaçacak yerleri olmadığını anlamışlardır.

### [Fussilet 41:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/41:52.md) — أَضَلُّ

قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كَانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ

Meal (IK): De ki: Şayet o, Allah katından gelmiş ve siz de onu inkar etmişseniz; söyleyin bana: Derin bir çıkmazda bulunan kimseden daha sapık kim vardır?

### [Şura 42:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/42:18.md) — ضَلَالٍ

يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِهَا وَالَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْهَا وَيَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ أَلَا إِنَّ الَّذِينَ يُمَارُونَ فِي السَّاعَةِ لَفِي ضَلَالٍ بَعِيدٍ

Meal (IK): Buna inanmayanlar onun çabucak gelmesini isterler. İman edenler ise, ondan korku ile titrerler ve onun hak olduğunu bilirler. İyi bilin ki; kıyamet günü hakkında tartışanlar derin bir sapıklık içindedirler.

### [Şura 42:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/42:44.md) — يُضْلِلِ

وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ يَقُولُونَ هَلْ إِلَى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ

Meal (IK): Kimi de Allah saptırırsa; bundan sonra artık onun için bir veli yoktur. Göreceksin ki; o zalimler, azabı gördükleri zaman: Geri dönecek bir yol yok mudur? diyeceklerdir.

### [Şura 42:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/42:46.md) — يُضْلِلِ

وَمَا كَانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِيَاءَ يَنْصُرُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ سَبِيلٍ

Meal (IK): Onların Allah’tan başka kendilerine yardım edecek velileri de yoktur. Kimi de Allah saptırırsa; artık onun için bir yol yoktur.

### [Zuhruf 43:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/43:40.md) — ضَلَالٍ

أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ أَوْ تَهْدِي الْعُمْيَ وَمَنْ كَانَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ

Meal (IK): Sen mi duyuracaksın o sağırlara? Körleri ve apaçık sapıklıkta olanları sen mi hidayete eriştireceksin?

### [Casiye 45:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/45:23.md) — وَأَضَلَّهُ

أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَى عِلْمٍ وَخَتَمَ عَلَى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلَى بَصَرِهِ غِشَاوَةً فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ

Meal (IK): Gördün mü, o kimseyi ki; heva ve hevesini kendisine tanrı edinmiş, bilgisi olduğu halde Allah onu şaşırtmış, kulağını, kalbini mühürlemiş ve gözüne perde koymuştur? Allah’tan sonra onu kim hidayete eriştirebilir? Hala düşünmeyecek misiniz?

### [Ahkaf 46:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/46:5.md) — أَضَلُّ

وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لَا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهُمْ عَنْ دُعَائِهِمْ غَافِلُونَ

Meal (IK): Allah’ı bırakıp da kıyamet gününe kadar cevab veremeyecek şeylere dua edenden daha sapık kimdir. Halbuki bunlar, onların dualarından habersizdirler.

### [Ahkaf 46:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/46:28.md) — ضَلُّوا

فَلَوْلَا نَصَرَهُمُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ قُرْبَانًا آلِهَةً بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ وَذَلِكَ إِفْكُهُمْ وَمَا كَانُوا يَفْتَرُونَ

Meal (IK): Allah’ı bırakarak O’na yakınlık peyda etmek için edindikleri tanrılar kendilerine yardım etmeli değil miydi? Hayır, onlar görünmez oldular. Bu; onların yalanları ve uydurup durdukları şeydir.

### [Ahkaf 46:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/46:32.md) — ضَلَالٍ

وَمَنْ لَا يُجِبْ دَاعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ وَلَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءُ أُولَئِكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ

Meal (IK): Allah’ın davetçisine uymayan kimse bilsin ki; yeryüzünde Allah’ı aciz bırakamaz. Ve onun için Allah’tan başka veliler de bulunmaz. İşte onlar apaçık bir sapıklık içindedirler.

### [Muhammed 47:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/47:1.md) — أَضَلَّ

الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ أَضَلَّ أَعْمَالَهُمْ

Meal (IK): Küfredip de Allah yolundan alıkoyanların amellerini Allah, boşa çıkarır.

### [Muhammed 47:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/47:4.md) — يُضِلَّ

فَإِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقَابِ حَتَّى إِذَا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثَاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً حَتَّى تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا ذَلِكَ وَلَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ وَلَكِنْ لِيَبْلُوَ بَعْضَكُمْ بِبَعْضٍ وَالَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمَالَهُمْ

Meal (IK): Öyleyse küfredenlerle karşılaştığınızda hemen boyunlarını vurun. Nihayet onları sindirince, bağı sıkı basın. Sonra da ya bir lütuf veya bir fidye. Yeter ki harb hazırlıklarını bıraksın. Eğer Allah, dileseydi; onlardan elbette intikam alırdı. Fakat kiminizi kiminizle denemek ister. Allah yolunda öldürülenlere gelince; Allah onların amellerini asla boşa çıkarmaz.

### [Muhammed 47:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/47:8.md) — وَأَضَلَّ

وَالَّذِينَ كَفَرُوا فَتَعْسًا لَهُمْ وَأَضَلَّ أَعْمَالَهُمْ

Meal (IK): Küfredenlere gelince; onların hakkı yüzükoyun kapanmak. Allah, onların yaptıklarını boşa çıkarmıştır.

### [Kaf 50:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/50:27.md) — ضَلَالٍ

قَالَ قَرِينُهُ رَبَّنَا مَا أَطْغَيْتُهُ وَلَكِنْ كَانَ فِي ضَلَالٍ بَعِيدٍ

Meal (IK): Onun yakın dostu dedi ki: Rabbımız; onu ben azdırmadım, fakat kendisi derin bir sapıklıktaydı.

### [Necm 53:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/53:2.md) — ضَلَّ

مَا ضَلَّ صَاحِبُكُمْ وَمَا غَوَى

Meal (IK): Arkadaşınız sapmamış ve azmamıştır.

### [Necm 53:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/53:30.md) — ضَلَّ

ذَلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اهْتَدَى

Meal (IK): Onların bilgiden erişebilecekleri işte budur. Muhakkak ki Rabbın; yolundan sapmış olanı en iyi bilendir. Ve O; hidayete ereni de en iyi bilendir.

### [Kamer 54:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/54:24.md) — ضَلَالٍ

فَقَالُوا أَبَشَرًا مِنَّا وَاحِدًا نَتَّبِعُهُ إِنَّا إِذًا لَفِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ

Meal (IK): Dediler ki: İçimizden bir insana mı uyacağız? O zaman biz, sapıklık ve delilik etmiş oluruz.

### [Kamer 54:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/54:47.md) — ضَلَالٍ

إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلَالٍ وَسُعُرٍ

Meal (IK): Muhakkak ki suçlular; sapıklık ve çılgın ateşler içindedirler.

### [Vakıa 56:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/56:51.md) — الضَّالُّونَ

ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ

Meal (IK): Sonra gerçekten siz ey sapıklar, yalanlayıcılar;

### [Vakıa 56:92](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/56:92.md) — الضَّالِّينَ

وَأَمَّا إِنْ كَانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ

Meal (IK): Eğer sapık yalanlayıcılardan ise;

### [Mümtehine 60:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/60:1.md) — ضَلَّ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِيَاءَ تُلْقُونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَقَدْ كَفَرُوا بِمَا جَاءَكُمْ مِنَ الْحَقِّ يُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَإِيَّاكُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ رَبِّكُمْ إِنْ كُنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهَادًا فِي سَبِيلِي وَابْتِغَاءَ مَرْضَاتِي تُسِرُّونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَأَنَا أَعْلَمُ بِمَا أَخْفَيْتُمْ وَمَا أَعْلَنْتُمْ وَمَنْ يَفْعَلْهُ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ

Meal (IK): Ey iman edenler; benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanları dost edinmeyin. Onlar, size gelen gerçeği inkar etmişken onlara sevgi gösteriyorsunuz. Halbuki onlar; Rabbınız olan Allah’a inandığınızdan dolayı sizi ve peygamberi yurdunuzdan çıkarıyorlar. Eğer siz, benim yolumda savaşmak ve hoşnudluğumu kazanmak için çıkmışsanız; onlara nasıl sevgi gösterirsiniz? Oysa Ben, sizin gizlediğinizi de, açığa vurduğunuzu da bilirim. İçinizden kim bunu yaparsa; şüphesiz ki doğru yoldan sapmış olur.

### [Cuma 62:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/62:2.md) — ضَلَالٍ

هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ

Meal (IK): Ümmiler arasından, kendilerine O’nun ayetlerini okuyan, onları temizleyen ve onlara kitabı ve hikmeti öğreten bir peygamber gönderen O’dur. Halbuki onlar; daha önceleri gerçekten apaçık bir sapıklık içindeydiler.

### [Mülk 67:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/67:9.md) — ضَلَالٍ

قَالُوا بَلَى قَدْ جَاءَنَا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنَا وَقُلْنَا مَا نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلَالٍ كَبِيرٍ

Meal (IK): Onlar: Evet, doğrusu bize bir uyarıcı geldi, ama biz yalanladık ve: Allah, hiç bir şey indirmemiştir. Siz, büyük bir sapıklık içindesiniz, dedik, derler.

### [Mülk 67:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/67:29.md) — ضَلَالٍ

قُلْ هُوَ الرَّحْمَنُ آمَنَّا بِهِ وَعَلَيْهِ تَوَكَّلْنَا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ

Meal (IK): De ki: O, Rahman’dır. Biz, O’na inandık ve O’na tevekkül ettik. Kimin apaçık bir sapıklıkta olduğunu yakında bileceksiniz.

### [Kalem 68:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/68:7.md) — ضَلَّ

إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ

Meal (IK): Muhakkak ki senin Rabbın; kendi yolundan sapanları çok iyi bilir. Ve O, hidayete erevleri de en iyi bilendir.

### [Kalem 68:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/68:26.md) — لَضَالُّونَ

فَلَمَّا رَأَوْهَا قَالُوا إِنَّا لَضَالُّونَ

Meal (IK): Onu gördüklerinde dediler ki: Herhalde biz yanlış geldik.

### [Nuh 71:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/71:24.md) — أَضَلُّوا · ضَلَالًا

وَقَدْ أَضَلُّوا كَثِيرًا وَلَا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا ضَلَالًا

Meal (IK): Böylece bir çoğunu saptırdılar. Zalimlere sapıklıktan başka bir şeyi artırma.

### [Nuh 71:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/71:27.md) — يُضِلُّوا

إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبَادَكَ وَلَا يَلِدُوا إِلَّا فَاجِرًا كَفَّارًا

Meal (IK): Çünkü Sen onları bırakırsan; kullarını saptırırlar. Kötüden ve öz kafirden başka da evlat doğurmazlar.

### [Müddessir 74:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/74:31.md) — يُضِلُّ

وَمَا جَعَلْنَا أَصْحَابَ النَّارِ إِلَّا مَلَائِكَةً وَمَا جَعَلْنَا عِدَّتَهُمْ إِلَّا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا لِيَسْتَيْقِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَيَزْدَادَ الَّذِينَ آمَنُوا إِيمَانًا وَلَا يَرْتَابَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْمُؤْمِنُونَ وَلِيَقُولَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْكَافِرُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا كَذَلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَمَا يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلَّا هُوَ وَمَا هِيَ إِلَّا ذِكْرَى لِلْبَشَرِ

Meal (IK): Cehennem bekçilerini yalnız meleklerden kıldık. Onların sayılarını da ancak küfretmiş olanlar için bir fitne kıldık. Ki kendilerine kitab verilmiş olanlar, kesin bilgi sahibi olsunlar. İman edenlerin de imanları artsın. Kendilerine kitab verilmiş olanlar ve mü’minler kuşkuya düşmesinler. Bir de kalblerinde hastalık bulunanlarla kafirler: Bununla Allah neyi kasdetmiş? desinler. İşte böyle Allah, dilediğini saptırır, dilediğini hidayete erdirir. Rabbının ordularını ancak kendisi bilir. Bu, ancak insanlara bir öğüttür.

### [Mutaffifun 83:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/83:32.md) — لَضَالُّونَ

وَإِذَا رَأَوْهُمْ قَالُوا إِنَّ هَؤُلَاءِ لَضَالُّونَ

Meal (IK): Onları gördükleri vakit; muhakkak bunlar sapıklardır, derlerdi.

### [Duha 93:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/93:7.md) — ضَالًّا

وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدَى

Meal (IK): Seni şaşırmış bulup da doğru yola eriştirmedi mi?

### [Fil 105:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/ayet/105:2.md) — تَضْلِيلٍ

أَلَمْ يَجْعَلْ كَيْدَهُمْ فِي تَضْلِيلٍ

Meal (IK): O; bunların düzenlerini boşa çıkarmadı mı?

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir. Şaşırmak anlamına gelir. Yoldan şaşırmak ve kaybolmak demektir. Burada “keydlerini dalalet içine koydu” denmektedir. Böylece her taraftan çevrilmiş bir çember içinde şaşkına dönmüşlerdir. Tarihte bir çok savaş arkadan çevirerek çember içine alarak kazanılmıştır. Düşmanı başka tarafta gözetleyenler beklenmedik yerden saldırıya uğradıklarında şaşırırlar. Burada Türklerin kullandığı savaş taktiğine de işaret vardır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الضاد مع اللام
ض ل، ل ض يستعملان فقط
ضل:
ضَلَّ يَضِلُّ اذا ضاعَ، يقال: ضَلَّ يَضِلُّ ويَضَلُّ.
ومن قال: يضِلُّ، قال في الأمر اضْلِلْ، ومن قال: يَضَلُّ، قال في الأمر: اضْلَلْ.
وتقول: ضَلَلْتُ مكاني إذا لم تهتَدِ له: وضلَّ اذا جارَ عن القَصْد.
وأضَلَّ بعيرَه إذا أُفْلِتَ فذَهَبَ.
ويقال من ضَلَلْتُ: أَضِلُّ، ومن ضَلِلْتُ أَضَلُّ، والضَّلالُ والضَّلالة مصدرانِ، وكلُّ شيءٍ نحوهِ من المصادر يجوز إِدخالُ الهاء فيها وإِخراجُها في الشِّعْر، وأما في الكلام فيَقُتْصَرَ ُبه على ما جاءتْ به اللغاتُ.
ورجلٌ مُضَلّل أي لا يوفَّق لخير، صاحبُ غَواياتٍ وبَطالاتٍ.
وفلان صاحب أَضاليلَ، الواحدةُ أُضلُولةٌ، قال: قد تَمادَى في أضاليلِ الهَوَى والضُّلْضِلَةُ: كُلُّ حَجَرٍ قَدْرَ ما يُقِلّهُ الرجل، أو فوق ذلك أملَسَ يكون في بطون الأودية. وليس في باب المُضاعَف كلمة تُشبِهُها.
والضِّليِّلُ على بناء سِكِّير: الذي لا يُقلِعُ عن الضَّلالة، قال رؤية:
قُلْتُ لزِيرٍ لم تَصلْهُ مَرْيَمُهُ		ضِليِّلُ أهْواءِ الصِّبا يُنَدِّمُهْ
وماء ضَلَلٌ: يكون تحت الصَّخْرَةِ لا تُصيبُه الشمس.
والضّالَّةُ من الابِل: ما يَبقَى بمَضْيَعَةٍ لا يُعرَفُ رَبُّها، الذكَر والأنثَى فيه سَواءٌ، ويُجمَعُ ضَوالَّ.
والتَّضلالُ مصدرٌ كالتَّضليل، والضَّلُّ مثلُه.
لض: اللَّضْلاضُ: الدليلُ، ولَضْلَضَتُهُ: التِفاتهُ وتَحَفُّظُهُ، قال: وبَلَدٍ يَعْيا على اللَّضلاضِ أيَهْمَ َمُغْبَرِّ الفِجاجِ فاضي

##### Türkçe

باب **الضاد** مع **اللام**
**ض ل**، **ل ض** yalnızca kullanılır.
**ضل**:
**ضَلَّ يَضِلُّ** “kayboldu” olduğu zaman; denilir: **ضَلَّ يَضِلُّ** ve **يَضَلُّ**.
Ve kim **يَضِلُّ** derse, emir kipinde **اضْلِلْ** der; ve kim **يَضَلُّ** derse, emir kipinde: **اضْلَلْ** der.
Ve dersin: **ضَلَلْتُ** yerimi, ona yol bulmadığın zaman; ve **ضلَّ** “kasttan saptı” olduğu zaman.
Ve **أضَلَّ** devesini, salıverilip de gittiği zaman.
Ve **ضَلَلْتُ**’dan: **أَضِلُّ** denilir; ve **ضَلِلْتُ**’dan **أَضَلُّ**; ve **الضَّلالُ** ile **الضَّلالة** iki mastardır; ve mastarlardan bunun benzeri olan her şeyde, şiirde **الهاء**’yı onlara sokmak ve onu çıkarmak câizdir; ama sözde, dillerin getirdiği şeye onunla yetinilir.
Ve bir adam **مُضَلّل**: yani hayra muvaffak kılınmayan; sapkınlıklar ve boş işler sahibi.
Ve falan **أَضاليلَ** sahibidir; bir tanesi **أُضلُولةٌ**’dur; dedi ki: “Hevânın **أضاليلِ**’inde ve **الضُّلْضِلَةُ**’de uzayıp gitti.” Ve **الضُّلْضِلَةُ**: erkeğin taşıyacağı kadar, yahut ondan fazla, pürüzsüz, vadilerin karınlarında bulunan her taş. Ve **المُضاعَف** babında ona benzeyen bir kelime yoktur.
Ve **الضِّليِّلُ** “**سِكِّير**” vezni üzere: sapkınlıktan vazgeçmeyen kimse; Ru’ye dedi ki:
قُلْتُ لزِيرٍ لم تَصلْهُ مَرْيَمُهُ		**ضِليِّلُ** أهْواءِ الصِّبا يُنَدِّمُهْ
Ve **ماء ضَلَلٌ**: kayanın altında olup güneşin erişmediği (su).
Ve **الضّالَّةُ** develerden: sahibi bilinmeyen bir kaybolmuşlukta kalan şey; onda erkek ile dişi eşittir; ve **ضَوالَّ** olarak çoğul yapılır.
Ve **التَّضلالُ** **التَّضليل** gibi bir mastardır; ve **الضَّلُّ** onun gibidir.
**لض**: **اللَّضْلاضُ**: delil/kılavuz; ve **لَضْلَضَتُهُ**: dönüp bakması ve sakınması; dedi ki: “Ve bir belde ki **اللَّضلاضِ**’a (bile) güç gelir; tozlu geçitlerin şaşkını, boş…”

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

ضَلَّ الشيءُ يَضِلُّ ضَلالاً، أي ضاع وهلَك. والاسم الضُلُّ بالضم. ومنه قولهم: هو ضُلُّ بن ضُلٍّ، إذا كانَ لا يُعْرفُ ولا يُعْرَفُ أبوه. وكذلك: هو الضَلاَلُ بن التَلاَلُ. والضَالّةُ: ما ضَلَّ من البهيمة للذكر والأنثى. وأرضٌ مَضَلَّةٌ بالفتح: يُضَلُّ فيها الطريقُ. وكذلك أرضٌ مَضِلَّةٌ. وفلان يلومُني ضَلَّةً، إذا لم يُوَفَّقْ للرشاد في عذْله. ورجلٌ ضِلِّيلٌ ومُضَلَّلٌ، أي ضالٌّ جداً. وهو الكثير التَتَبُّعِ للضَلالِ. وكان يقال لامرئ القيس: الملكُ الضِلِّيلُ. والضَلالُ والضَلالَةَ: ضدُّ الرشاد. وقد ضَلَلْتُ أضِلُّ. قال تعالى: "قُلْ إنْ ضَلَلْتُ فإنما أصِل على نفسي". وهو ضالٌّ تالٌّ، وهي الضَلالَةُ والتَلالَةُ. وأَضَلُّهُ، أي أَضاعَهُ وأهلكه. يقال أُضِلَّ الميّتُ، إذا دُفِنَ. وقال النابغة:
وآبَ مُضِلُّوهُ بعينٍ جَـلِـيَّةٍ		وغودِرَ بالجَوْلانِ حزمٌ ونائلُ
ابن السكيت: أَضْلَلْتُ بعيري، إذا ذهبَ منك. وضَلَلْتُ المسجدَ والدارَ، إذا لم تعرف موضعهما. وكذلك كلُّ شيء مقيمٍ لا يُهْتَدى له. وفي الحديث عن الرجل الذي قال: "لَعَليِّ أَضِلُّ الله" يريد أضِلُّ عنه، أي أخْفَى عليه وأغيبُ. من قوله تعالى "أَئِذا ضَلَلْنا في الأرض" أي خَفينا وغِبْنا. وأَضَلَّهُ الله فضَلَّ. تقول: إنَّك تهدي الضالَّ ولا تهدي المُتَضالَّ. وتَضْليلُ الرجلِ: أن تنسُبه إلى الضَلالِ. وقوله تعالى "إنَّ المجرِمينَ في ضَلالٍ وسُعُرٍ" أي في هلاك. الكسائي: وقع في وادي تُضُلِّلَ، معناه الباطل، مثل تُخَيِّبَ وتَهُلِّكَ، كلُّه لا ينصرف. ويقال للباطل: ضُلٌّ بتَضْلالٍ. قال عمرو ابن شأسٍ الأسَديّ:
تَذَكَّرْتَ لَيْلى لاتَ حين ادكارُهـا		وقد حُنِيَ الأضلاعُ ضُلٌّ بتَضْلالٍ
يعني: طُلِبَ منه أن يَضِلَّ فَضَلَّ، كما يقال جُنَّ جنونُه.

##### Türkçe

**ضَلَّ** şey **يَضِلُّ** **ضَلالاً**; yani kayboldu ve helâk oldu. İsim **الضُلُّ** (ضم ile)’dur. Bundan onların sözü: “O, **ضُلُّ** bin **ضُلٍّ**’dür”; eğer tanınmıyor ve babası tanınmıyorsa. Yine: “O, **الضَلاَلُ** bin **التَلاَلُ**’dur.” **والضَالّةُ**: hayvandan (davar/canlıdan) kaybolan şey; erkek ve dişi için. Ve **أرضٌ مَضَلَّةٌ** (فتح ile): onda yolun şaşırıldığı (kaybedildiği yer). Yine **أرضٌ مَضِلَّةٌ**. Ve falan beni **ضَلَّةً** kınar; eğer onun azarlamasında doğru yola muvaffak kılınmamışsa. Ve **رجلٌ ضِلِّيلٌ** ve **مُضَلَّلٌ**; yani çok sapık. O, **الضَلالِ**’i çok takip edendir. İmru’ul-Kays’a denirdi: “**الملكُ الضِلِّيلُ**”. **والضَلالُ** ve **الضَلالَةَ**: **الرشاد**’ın zıddıdır. Ve ben **ضَلَلْتُ** **أضِلُّ**. Yüce Allah dedi: “**قُلْ إنْ ضَلَلْتُ فإنما أصِل على نفسي**”. Ve o, **ضالٌّ تالٌّ**’dur; o da **الضَلالَةُ** ve **التَلالَةُ**’dir. Ve **أَضَلُّهُ**; yani onu kaybettirdi ve helâk etti. Denir: **أُضِلَّ الميّتُ**; eğer gömüldüyse. Nâbiga dedi ki:
وآبَ مُضِلُّوهُ بعينٍ جَـلِـيَّةٍ		وغودِرَ بالجَوْلانِ حزمٌ ونائلُ

İbnü’s-Sikkît: **أَضْلَلْتُ** deveyi; eğer senden gittiyse (kaybolduysa). Ve **ضَلَلْتُ** mescidi ve evi; eğer ikisinin yerini bilmedinse. Yine, kendisine yol bulunmayan her yerleşik şey. Hadiste, “**لَعَليِّ أَضِلُّ الله**” diyen adam hakkında: “ondan **أضِلُّ عنه**”yu kasteder; yani ona gizlerim ve ondan kaybederim. Yüce Allah’ın sözü: “**أَئِذا ضَلَلْنا في الأرض**”; yani gizlendik ve kaybolduk. Ve Allah onu **أَضَلَّهُ**; böylece o **ضَلَّ**. Dersin ki: “Şüphesiz sen **الضالَّ**’ı hidayete erdirirsin, **المُتَضالَّ**’ı hidayete erdirmezsin.” Ve **تَضْليلُ الرجلِ**: onu **الضَلالِ**’e nispet etmendir. Yüce Allah’ın sözü: “**إنَّ المجرِمينَ في ضَلالٍ وسُعُرٍ**”; yani helâk içindedirler. Kisâî: “**تُضُلِّلَ** vadisine düştü”; manası bâtıldır; **تُخَيِّبَ** ve **تَهُلِّكَ** gibi; hepsi gayr-i munsariftir. Ve bâtıla denir: **ضُلٌّ بتَضْلالٍ**. Amr ibn Şâs el-Esedî dedi ki:
تَذَكَّرْتَ لَيْلى لاتَ حين ادكارُهـا		وقد حُنِيَ الأضلاعُ ضُلٌّ بتَضْلالٍ

Yani: ondan **يَضِلَّ** (sapması) istendi de o **فَضَلَّ**; “**جُنَّ** onun **جنونُه**’u” denildiği gibi.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ض ل ل
ضل عن الطريق وعن القصد يضل ويضل وضل الطريق وأضله غيره وضلله‏.‏
وضللت بعيري إذا كان معقولاً فلم يهتد لمكانه وأضللته إذا كان مطلقاً فمرّ ولم تدر أين أخذ‏.‏
وأضللت خاتمي‏.‏
وأرض مضلة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ضل في الدين وهو ضال وضليل وصاحب ضلال وضلالة ومضلل‏.‏
وقد ضللته‏:‏ نسبته إلى الضلال وواقع في أضاليل وأباطيل وقد تمادى في أضاليل الهوى وفعل ذلك ضلة وفلان لضلة‏:‏ لغية‏.‏
وذهب دمه ضلة‏:‏ هدراً‏.‏
وضل عني كذا‏:‏ ضاع‏.‏
وضللته‏:‏ نسيته‏.‏
وأضلّني أمر كذا‏:‏ لم أقدر عليه‏.‏
وأنشد ابن الأعرابي‏:‏ وضلّ الماء في اللبن واللبن في الماء إذا خفي فيه وغاب ‏"‏ أإذا ضللنا في الأرض ‏"‏ وأضل الميت‏:‏ دفن‏.‏
قال المخبل‏:‏ أضلت بنو قيس بن سعد عميدها وفارسها في الدهر قيس بن عاصم و ‏"‏ وقعوا في وادي تضلل ‏"‏ إذا هلكوا و ‏"‏ فلان ضل بن ضل ‏"‏ وقل بن قل لا يعرف هو وأبوه‏.‏
قال‏:‏ فإن إيادكم ضل بن ضل وإنا من إيادكم براء

##### Türkçe

ض ل ل
Yoldan ve kasttan saptı; **يضل** ve **يضل** (diye) sapar; ve yolu şaşırdı; başkası da onu saptırdı; ve onu saptırdı.‏
Deveyi, bağlı iken yerini bulamadığında **ضللت بعيري** (derim); salıverilmiş iken geçip gitti de nereden gittiğini bilmediğinde ise **أضللته** (derim).‏
Ve yüzüğümü kaybettim: **وأضللت خاتمي**.‏
Ve kaybettiren bir yer: **وأرض مضلة**.‏
Mecazdandır: Dinde saptı: **ضل في الدين**; o, sapmış: **ضال** ve **ضليل**; ve sapıklık sahibi: **صاحب ضلال** ve **ضلالة**; ve saptırılmış: **مضلل**.‏
Ve onu saptırdım: **ضللته**; yani onu sapıklığa nisbet ettim; ve o, kuruntular ve bâtıllar içindedir: **واقع في أضاليل وأباطيل**; ve hevanın kuruntularında ileri gitti: **وقد تمادى في أضاليل الهوى**; ve bunu bir sapma olarak yaptı: **وفعل ذلك ضلة**; ve falan bir sapma içindir: **وفلان لضلة**; yani bir fuhşiyattır: **لغية**.‏
Ve onun kanı heder gitti: **وذهب دمه ضلة**; yani boşa: **هدراً**.‏
Benden şu kayboldu: **وضل عني كذا**; yani kayboldu: **ضاع**.‏
Onu unuttum: **وضللته**; yani onu unuttum: **نسيته**.‏
Şu iş beni âciz bıraktı: **وأضلّني أمر كذا**; yani ona güç yetiremedim: **لم أقدر عليه**.‏
İbnü’l-A‘râbî inşad etti: Su sütte ve süt suda gizlenip onda kaybolduğunda **وضلّ الماء في اللبن واللبن في الماء** (denir): ‏"‏ أإذا ضللنا في الأرض ‏"‏; ve ölüyü gömdü: **وأضل الميت**; yani gömdü: **دفن**.‏
El-Muhabbal dedi: Benû Kays b. Sa‘d, reislerini ve yiğitlerini, zaman içinde Kays b. Âsım’ı gömdüler: **أضلت بنو قيس بن سعد عميدها وفارسها في الدهر قيس بن عاصم**; ve ‏"‏ وقعوا في وادي تضلل ‏"‏ helâk olduklarında; ve ‏"‏ فلان ضل بن ضل ‏"‏ ve az bilinenin oğlu az bilinen: **وقل بن قل**; kendisi ve babası bilinmez.‏
Dedi: Şüphesiz sizin İyâd’ınız sapmışın oğlu sapmış: **فإن إيادكم ضل بن ضل**; ve biz sizin İyâd’ınızdan uzağız: **وإنا من إيادكم براء**

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الضَّلالُ والضَّلالةُ: ضدُّ الهُدَى والرَّشاد، ضَلَلْتَ تَضِلُّ هذه اللغة الفصيحة، وضَلِلْتَ تَضَلُّ ضَلالاً وضَلالةً؛ وقال كراع: وبنو تميم يقولون ضَلِلْتُ أَضَلُّ وضَلِلْتُ أَضِلُّ؛ وقال اللحياني: أَهل الحجاز يقولون ضَلِلْتُ أَضَلُّ، وأَهل نجد يقولون ضَلَلْت أَضِلُّ، قال وقد قرئ بهما جميعاً قوله عز وجل: قُلْ إِن ضَلَلْتُ فإِنما أَضِلُّ على نفسي؛ وأَهل العالية يقولون ضَلِلْتُ، بالكسر، أَضَلُّ، وهو ضالٌّ تالٌّ، وهي الضَّلالة والتَّلالة؛ وقال الجوهري: لغة نجد هي الفصيحة. قال ابن سيده: وكان يحيى بن وَثَّاب يقرأ كلَّ شيء في القرآن ضَلِلْت وضَلِلْنا، بكسر اللام، ورَجُلٌ ضالٌّ. قال: وأَما قراءة من قرأَ ولا الضّأَلِّينَ، بهمز الأَلف، فإِنه كَرِه التقاء الساكنين الأَلف واللام فحرَّك الأَلف لالتقائهما فانقلبت همزة، لأَن الأَلف حرف ضعيف واسع المَخْرَج لا يَتَحمَّل الحركة، فإِذا اضْطُرُّوا إِلى تحريكه قلبوه إِلى أَقرب الحروف إِليه وهو الهمزة؛ قال: وعلى ذلك ما حكاه أَبو زيد من قولهم شأَبَّة ومَأَدَّة؛ وأَنشدوا:
يا عَجَبا لقد رأَيْتُ عَجَبا:
حِمَار قَبّانٍ يَسُوق أَرْنَبا،
خاطِمَها زَأَمَّها أَن تَذْهَبا
يريد زَامَّها. وحكى أَبو العباس عن أَبي عثمان عن أَبي زيد قال: سمعت عمرو بن عبيد يقرأُ: فيَوْمَئِذٍ لا يُسْأَلُ عن ذَنْبهِ إِنْسٌ ولا جأَنٌّ، بهمز جانٍّ، فظَنَنْتُه قد لَحَن حتى سمعت العرب تقول شأَبَّة ومأَدَّة؛ قال أَبو العباس: فقلت لأَبي عثمان أَتَقِيس ذلك؟ قال: لا ولا أَقبله. وضَلُولٌ: كضَالٍّ؛ قال:
لقد زَعَمَتْ أُمامَةُ أَن مالي
بَنِيَّ، وأَنَّني رَجُلٌ ضَلُولُ
وأَضَلَّه: جعله ضَالاًّ. وقوله تعالى: إِنْ تَحْرِصْ على هُداهم فإِنَّ الله لا يَهْدي مَنْ يُضِلُّ، وقرئت: لا يُهْدى من يُضِلُّ؛ قال الزَّجّاج: هو كما قال تعالى: من يُضْلِلِ اللهُ فلا هادِيَ له. قال أَبو منصور: والإِضْلالُ في كلام العرب ضِدُّ الهداية والإِرْشاد. يقال: أَضْلَلْت فلاناً إِذا وَجَّهْتَه للضَّلال عن الطريق؛ وإِياه أَراد لبيد: مَنْ هَدَاهُ سُبُلَ الخيرِ اهْتَدَى
ناعِمَ البالِ، ومن شاءَ أَضَلّ
قال لبيد: هذا في جاهِلِيَّته فوافق قوله التنزيل العزيز: يُضِلُّ من يشاء ويَهْدِي من يشاء؛ قال أَبو منصور: والأَصل في كلام العرب وجه آخر يقال: أَضْلَلْت الشيءَ إِذا غَيَّبْتَه، وأَضْلَلْت المَيِّتَ دَفَنْته. وفي الحديث: سيكُون عليكم أُمَّةٌ إِنْ عَصَيْتُموهم ضَلَلْتم، يريد بمعصيتهم الخروجَ عليهم وشَقَّ عَصَا المسلمين؛ وقد يقع أَضَلَّهم في غير هذا الموضع على الحَمْل على الضَّلال والدُّخول فيه. وقوله في التنزيل العزيز: رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كثيراً من الناس؛ أَي ضَلُّوا بسببها لأَن الأَصنام لا تفعل شيئاً ولا تَعْقِل، وهذا كما تقول: قد أَفْتَنَتْني هذه الدارُ أَي افْتَتَنتُ بسببها وأَحْبَبتُها؛ وقول أَبي ذؤيب: رآها الفُؤَادُ فاسْتُضِلَّ ضَلالُه،
نِيَافاً من البِيضِ الكِرامِ العَطَابِل
قال السُّكَّري: طُلِبَ منه أَن يَضِلَّ فَضَلَّ كما يقال جُنَّ جُنونُه، ونِيافاً أَي طويلة، وهو مصدر نافَ نِيَافاً وإِن لم يُسْتعمل، والمستعمل أَناف؛ وقال ابن جني: نِيافاً مفعول ثان لرآها لأَن الرؤية ههنا رؤية القلب لقوله رآها الفُؤَاد. ويقال: ضَلَّ ضَلاله، كما يقال جُنَّ جُنونُه؛ قال أُمية:
لوْلا وَثَاقُ اللهِ ضَلَّ ضَلالُنا،
ولَسَرَّنا أَنَّا نُتَلُّ فَنُوأَدُ
وقال أَوس بن حَجَر:
إِذا ناقةٌ شُدَّتْ برَحْل ونُمْرُقٍ،
إِلى حَكَمٍ بَعْدي، فضَلَّ ضَلالُها
وضَلَلْت المَسْجدَ والدارَ إِذا لم تعرف موضعهما، وضَلَلْت الدارَ والمَسْجدَ والطريقَ وكلَّ شيء مقيم ثابت لا تَهْتَدي له، وضَلَّ هو عَنِّي ضَلالاً وضَلالةً؛ قال ابن بري: قال أَبو عمرو بن العلاء إِذا لم تعرف المكانَ قلت ضَلَلْتُه، وإِذا سَقَط من يَدِك شيءٌ قلت أَضْلَلْته؛ قال: يعني أَن المكان لا يَضِلُّ وإِنما أَنت تَضِلُّ عنه، وإِذا سَقَطَت الدراهمُ عنك فقد ضَلَّت عنك، تقول للشيء الزائل عن موضعه: قد أَضْلَلْته، وللشيء الثابت في موضعه إِلا أَنك لم تَهْتَدِ إِليه: ضَلَلْته؛ قال الفرزدق:ولقد ضَلَلْت أَباك يَدْعُو دارِماً،
كضَلالِ مُلْتَمِسٍ طَريقَ وَبارِ
وفي الحديث: ضالَّة المؤمن؛ قال ابن الأَثير: وهي الضائعة من كل ما يُقْتَنَى من الحيوان وغيره. الجوهري: الضّالَّة ما ضَلَّ من البهائم للذكر والأُنثى، يقال: ضَلَّ الشيءُ إِذا ضاع، وضَلَّ عن الطريق إِذا جار، قال: وهي في الأَصل فاعِلةٌ ثم اتُّسِعَ فيها فصارت من الصفات الغالبة، وتقع على الذكر والأُنثى والاثنين والجمع، وتُجْمَع على ضَوالَّ؛ قال: والمراد بها في هذا الحديث الضَّالَّةُ من الإِبل والبقر مما يَحْمِي نفسَه ويقدر على الإِبْعاد في طلب المَرْعَى والماء بخلاف الغنم؛ والضّالَّة من الإِبل: التي بمَضْيَعَةٍ لا يُعْرَفُ لها رَبٌّ، الذكر والأُنثى في ذلك سواء. وسُئل النبي، صلى الله عليه وسلم، عن ضَوالِّ الإِبل فقال: ضالَّةُ المؤمن حَرَقُ النار، وخَرَجَ جوابُ رسول الله، صلى الله عليه وسلم، على سؤَال السائل لأَنه سأَله عن ضَوالِّ الإِبل فنهاه عن أَخذها وحَذَّره النارَ إِنْ تَعَرَّضَ لها، ثم قال، عليه السلام: ما لَكَ ولَها، مَعها حِذاؤُها وسِقاؤها تَرِدُ الماءَ وتأْكل الشَّجَرَ؛ أَراد أَنها بعيدة المَذهَب في الأَرض طويلة الظَّمَإِ، تَرِدُ الماءَ وتَرْعى دون راعٍ يحفظها فلا تَعَرَّضْ لها ودَعْها حتى يأْتيها رَبُّها، قال: وقد تطلق الضَّالَّة على المعاني، ومنه الكلمة الحكيمةُ: ضالَّةُ المؤمن، وفي رواية: ضالَّةُ كل حكيم أَي لا يزال يَتَطَلَّبها كما يتطلب الرجُلُ ضالَّته. وضَلَّ الشيءُ: خَفِيَ وغاب. وفي الحديث: ذَرُّوني في الرِّيح لَعَلِّي أَضِلُّ الله، يريد أَضِلُّ عنه أَي أَفُوتُه ويَخْفَى عليه مكاني، وقيل: لَعَلِّي أَغيب عن عذابه. يقال: ضَلَلْت الشيءَ وضَلِلْته إِذا جعلتَه في مكان ولم تَدْرِ أَين هو، وأَضْلَلْته إِذا ضَيَّعْته. وضَلَّ الناسي إِذا غاب عنه حفظُ الشيء. ويقال: أَضْلَلْت الشيء إِذا وَجَدتَه ضالاًّ كما تقول أَحْمَدْته وأَبْخَلْته إِذا وجدتَه محموداً وبَخيلاً. ومنه الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَتى قومَه فأَضَلَّهم أَي وجدهم ضُلاَّلاً غير مُهْتدِين إِلى الحَقِّ، ومعنى الحديث من قوله تعالى: أََإِذا ضَلَلْنا في الأَرض أَي خَفِينا وغِبْنا. وقال ابن قتيبة في معنى الحديث: أَي أَفُوتُه، وكذلك في قوله لا يَضِلُّ ربي لا يَفُوتُه. والمُضِلُّ: السَّراب؛ قال الشاعر:
أَعْدَدْتُ للحِدْثانِ كلَّ فَقِيدةٍ
أُنُفٍ، كلائحة المُضِلِّ، جَرُور
وأَضَلَّه اللهُ فَضَلَّ، تقول: إِنَّك لتَهْدِي الضالَّ ولا تَهْدِي المُتَضالَّ. ويقال: ضَلَّني فلانٌ فلم أَقْدِر عليه أَي ذَهَب عَني؛ وأَنشد:
والسّائلُ المُبْتَغِي كَرائمها
يَعْلَم أَني تَضِلُّني عِلَلي
(* قوله «المبتغي» هكذا في الأصل والتهذيب، وفي شرح القاموس: المعتري وكذا في التكملة مصلحاً عن المبتغي مرموزا له بعلامة الصحة). أَي تذهب عني. ويقال: أَضْلَلْت الدابّةَ والدراهمَ وكلَّ شيء ليس بثابت قائم مما يزول ولا يَثْبُت. وقوله في التنزيل العزيز: لا يَضِلُّ رَبي ولا يَنْسى؛ أَي لا يَضِلُّه ربي ولا ينساه، وقيل: معناه لا يَغِيب عن شيء ولا يَغِيب عنه شيء. ويقال: أَضْلَلْت الشيءَ إِذا ضاع منك مثل الدابّة والناقة وما أَشبهها إِذا انفَلَت منك، وإِذا أَخْطَأْتَ موضعَ الشيء الثابت مثل الدار والمكان قلت ضَلِلْته وضَلَلْته، ولا تقل أَضْلَلْته. قال محمد بن سَلام: سمعت حَمَّاد بن سَلَمة يقرأُ في كتاب: لا يُضِلُّ ربي ولا يَنْسى، فسأَلت عنها يونس فقال: يَضِلُّ جَيِّدةٌ، يقال: ضَلَّ فلان بَعيرَه أَي أَضَلَّه؛ قال أَبو منصور: خالفهم يونس في هذا. وفي الحديث: لولا أَن الله لا يُحِبُّ ضَلالةَ العَمل ما رَزَأْناكم عِقالاً؛ قال ابن الأَثير: أَي بُطْلانَ العمل وضَياعَه مأْخوذ من الضَّلال الضياع؛ ومنه قوله تعالى: ضَلَّ سَعْيُهم في الحياة الدنيا. وأَضَلَّه أَي أَضاعه وأَهلكه. وفي التنزيل العزيز: إِنَّ المجرمين في ضَلالٍ وسُعُرٍ؛ أَي في هلاك. والضَّلال: النِّسْيان. وفي التنزيل العزيز: مِمَّنْ تَرْضَوْن من الشُّهَداء أَن تَضِلَّ إِحداهما فتُذَكِّر إِحداهما الأُخرى؛ أَي تَغِيب عن حِفْظها أَو يَغيب حِفْظها عنها، وقرئ: إِنْ تَضِلَّ، بالكسر، فمن كَسَر إِنْ قال كلام على لفظ الجزاء ومعناه؛ قال الزجاج: المعنى في إِنْ تَضِلَّ إِنْ تَنْسَ إِحداهما تُذَكِّرْها الأُخرى الذاكرة، قال: وتُذْكِر وتُذَكِّر رَفْعٌ مع كسر إِنْ
(* قوله «وتذكر وتذكر رفع مع كسر ان» كذا في
الأصل ومثله في التهذيب، وعبارة الكشاف والخطيب: وقرأ حمزة وحده ان تضل احداهما بكسر ان على الشرط فتذكر بالرفع والتشديد، فلعل التخفيف مع كسر ان قراءة اخرى) لا غير، ومن قرأَ أَن تَضِلَّ إِحداهما فتُذَكِّر، وهي قراءة أَكثر الناس، قال: وذكر الخليل وسيبويه أَن المعنى اسْتَشْهِدوا امرأَتين لأَن تُذَكِّرَ إِحداهما الأُخرى ومِنْ أَجل أَن تُذَكِّرَها؛ قال سيبويه: فإِن قال إِنسان: فَلِمَ جاز أَن تَضِلَّ وإِنما أُعِدَّ هذا للإِذكار؟ فالجواب عنه أَنَّ الإِذكار لما كان سببه الإِضلال جاز أَن يُذْكَر أَن تَضِلَّ لأَن الإِضلال هو السبب الذي به وَجَب الإِذكارُ، قال: ومثله أَعْدَدْتُ هذا أَن يَميل الحائطُ فأَدْعَمَه، وإِنما أَعْدَدْته للدَّعم لا للميل، ولكن الميل ذُكِر لأَنه سبب الدَّعْم كما ذُكِرَ الإِضلال لأَنه سبب الإِذكار، فهذا هو البَيِّن إِن شاء الله. ومنه قوله تعالى: قال فَعَلْتُها إِذاً وأَنا من الضّالِّين؛ وضَلَلْت الشيءَ: أُنْسِيتُه. وقوله تعالى: وما كَيْدُ الكافرين إِلا في ضَلالٍ؛ أَي يَذْهب كيدُهم باطلاً ويَحِيق بهم ما يريده الله تعالى. وأَضَلَّ البعيرَ والفرسَ: ذهَبا عنه. أَبو عمرو: أَضْلَلْت بعيري إِذا كان معقولاً فلم تَهْتَدِ لمكانه، وأَضْلَلْته إِضْلالاً إِذا كان مُطْلَقاً فذهب ولا تدري أَين أَخَذَ. وكلُّ ما جاء من الضَّلال من قِبَلِك قلت ضَلَلْته، وما جاء من المفعول به قلت أَضْلَلْته. قال أَبو عمرو: وأَصل الضَّلالِ الغَيْبوبة، يقال ضَلَّ الماءُ في اللبن إِذا غاب، وضَلَّ الكافرُ إِذا غاب عن الحُجَّة، وضَلَّ الناسي إِذا غابَ عنه حِفْظه، وأَضْلَلْت بَعيري وغيرَه إِذا ذهَب منك، وقوله تعالى: أَضَلَّ أَعمالهم؛ قال أَبو إِسحق: معناه لم يُجازِهم على ما عَمِلوا من خير؛ وهذا كما تقول للذي عمِل عَمَلاً لم يَعُدْ عليه نفعُه: قد ضَلَّ سَعْيُك. ابن سيده: وإِذا كان الحيوان مقيماً قلت قد ضَلَلْته كما يقال في غير الحيوان من الأَشياء الثابتة التي لا تَبْرَح؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
ضَلَّ أَباه فادَّعى الضَّلالا
وضَلَّ الشيءُ يَضِلُّ ضَلالاً: ضاع. وتَضْلِيل الرجل: أَن تَنْسُبَه إِلى الضَّلال. والتضليل: تصيير الإِنسان إِلى الضَّلال؛ قال الراعي: وما أَتَيْتُ نُجَيدةَ بْنَ عُوَيْمِرٍ
أَبْغي الهُدى، فيَزِيدني تَضْليلا
قال ابن سيده: هكذا قاله الراعي بالوَقْص، وهو حذف التاء من مُتَفاعِلُن، فكَرِهت الرُّواةُ ذلك ورَوَته: ولمَا أَتيتُ، على الكمال. والتَّضْلالُ: كالتَّضْلِيل. وضَلَّ فلان عن القَصْد إِذا جار. ووقع في وادي تُضُلِّلَ وتُضَلِّلَ أَي الباطل. قال الجوهري: وقَع في وادي تُضُلِّلَ مثل تُخُيِّبَ وتُهُلِّك، كله لا ينصرف. ويقال للباطل: ضُلٌّ بتَضْلال؛ قال عمرو بن شاس الأَسدي:
تَذَكَّرْت ليلى، لاتَ حينَ ادِّكارِها،
وقد حُنِيَ الأَضْلاعُ، ضُلٌّ بتَضْلال
قال ابن بري: حكاه أَبو علي عن أَبي زيد ضُلاًّ بالنصب؛ قال ومثله للعَجَّاج:
يَنْشُدُ أَجْمالاً، وما مِنْ أَجمال
يُبْغَيْنَ إِلاَّ ضُلَّة بتَضْلال
والضَّلْضَلةُ: الضَّلالُ. وأَرضٌ مَضِلَّةٌ ومَضَلَّةٌ: يُضَلّ فيها ولا يُهْتَدى فيها للطريق. وفلان يَلومُني ضَلَّةً إِذا لم يُوَفَّق للرشاد في عَذْله. وفتنة مَضَلَّة: تُضِلُّ الناسَ، وكذلك طريق مَضَلٌّ. الأَصمعي: المَضَلُّ والمَضِلُّ الأَرض المَتِيهةُ. غيره: أَرض مَضَلٌّ تَضِلُّ الناس فيها، والمَجْهَلُ كذلك. يقال: أَخَذْت أَرضاً مَضِلَّةً ومَضَلَّة، وأَخذْت أَرضاً مَجْهَلاً مَضَلاًّ؛ وأَنشد:
أَلا طَرَقَتْ صَحْبي عُميرَةُ إِنها،
لَنا بالمَرَوْراةِ المَضَلِّ، طَروق
وقال بعضهم: أَرضٌ مَضِلَّةٌ ومَزِلَّة، وهو اسم، ولو كان نعتاً كان بغير الهاء. ويقال: فَلاةٌ مَضَلَّةٌ وخَرْقٌ مَضَلَّةٌ، الذَّكر والأُنثى والجمع سواء، كما قالوا الولد مَبْخَلةٌ؛ وقيل: أَرضٌ مَضَلَّةٌ ومَضِلَّة وأَرَضون مَضَلاَّت ومَضِلاَّتٌ. أَبو زيد: أَرض مَتِيهةٌ ومَضِلَّةٌ ومَزِلَّة مِن الزَّلَق. ابن السكيت: قولهم أَضَلَّ الله ضَلالَك أَي ضَلَّ عنك فذَهب فلا تَضِلُّ. قال: وقولهم مَلَّ مَلالُك أَي ذهَب عنك حتى لا تَمَلَّ. ورجل ضِلِّيل: كثير الضَّلال. ومُضَلَّلٌ: لا يُوَفَّق لخير أَي ضالٌّ جدّاً، وقيل: صاحب غَواياتٍ وبَطالاتٍ وهو الكثير التتبُّع للضَّلال. والضِّلِّيلُ: الذي لا يُقْلِع عن الضَّلالة، وكان امرؤ القيس يُسَمَّى الملِكَ الضِّلِّيل والمُضلَّل. وفي حديث عليٍّ وقد سُئل عن أَشعر الشعراء فقال: إِنْ كان ولا بُدَّ فالملِك الضِّلِّيل، يعني امْرَأَ القيس، كان يُلَقَّب به. والضِّلِّيل، بوزن القِنْدِيل: المُبالِغ في الضَّلال والكثيرُ التَّتبُّع له. والأُضْلُولةُ: الضَّلال؛ قال كعب بن زهير: كانت مَواعِيدُ عُرْقُوبٍ لها مَثَلاً،
وما مَواعِيدُها إِلا الأَضالِيلُ
وفلان صاحب أَضَالِيلَ، واحدتها أُضْلُولةٌ؛ قال الكميت:
وسُؤَالُ الظِّباءِ عَنْ ذِي غَدِ الأَمْـ
ـرِ أَضَالِيلُ من فُنُون الضَّلال
الفراء: الضُّلَّة، بالضم، الحَذَاقة بالدَّلالة في السَّفَر. والضَّلَّة: الغَيْبوبةُ في خير أَو شَرٍّ. والضِّلَّة: الضَّلالُ. وقال ابن الأَعرابي: أَضَلَّني أَمْرُ كذا وكذا أَي لم أَقْدِرْ عليه، وأَنشد: إِنِّي، إِذا خُلَّةٌ تَضَيَّفَني
يُريدُ مالي، أَضَلَّني عَلِلي
أَي فارَقَتْني فلم أَقْدِرْ عليها. ويقال للدَّلِيل الحاذق الضُّلاضِل والضُّلَضِلة
(* قوله «ويقال للدليل الى قوله الضلضلة» هكذا في الأصل،
وعبارة القاموس وشرحه: وعلبطة عن ابن الاعرابي والصواب وعلبط كما هو نص الباب اهـ. لكن في التهذيب والتكملة مثل ما في القاموس).
قاله ابن الأَعرابي: وضَلَّ الشيءُ يَضِلُّ ضَلالاً أَي ضاع وهَلَك، والاسم الضُّلُّ، بالضم؛ ومنه قولهم: فلان ضُلُّ بن ضُلٍّ أَي مُنْهَمِكٌ في الضَّلال، وقيل: هو الذي لا يُعْرَف ولا يُعْرَف أَبوه، وقيل: هو الذي لا خير فيه، وقيل: إِذا لم يُدْرَ مَنْ هو ومِمَّنْ هو، وهو الضَّلالُ بْنُ الأَلال والضَّلال بن فَهْلَل وابْنُ ثَهْلَل؛ كُلُّه بهذا المعنى. يقال: فلان ضُِلُّ أَضْلالٍ وصِلُّ أَصْلالٍ
(* قوله «ضل أضلال وصل أصلال»
عبارة القاموس: ضل أضلال بالضم والكسر، واذا قيل بالصاد فليس فيه الا الكسر) بالضاد والصاد إِذا كان داهية. وفي المثل: يا ضُلَّ ما تَجْرِي به العَصَا أَي يا فَقْدَه ويا تَلَفَه يقوله قَصِير ابن سعد لجَذِيمةَ الأَبْرَش حين صار معه إِلى الزَّبَّاء، فلما صار في عَمَلِها نَدِمَ، فقال له قَصِيرٌ: ارْكَبْ فرسي هذا وانْجُ عليه فإِنه لا يُشَقُّ غُبَارُه. وفعل ذلك ضِلَّةً أَي في ضَلال. وهُو لِضِلَّةٍ أَي لغير رشْدةٍ؛ عن أَبي زيد. وذَهَب ضِلَّةً أَي لم يُدْرَ أَين ذَهَب. وذَهَبَ دَمُه ضِلَّةً: لم يُثْأَرْ به. وفلانٌ تِبْعُ ضِلَّةٍ، مضاف، أَي لا خَير فيه ولا خير عنده؛ عن ثعلب، وكذلك رواه ابن الكوفي؛ وقال ابن الأَعرابي: إِنما هو تِبْعٌ ضِلَّةٌ، على الوصف، وفَسَّره بما فَسَّره به ثعلب؛ وقال مُرَّة: هو تِبْعُ ضِلَّة أَي داهيةٌ لا خير فيه، وقيل: تِبْعُ صِلَّةٍ، بالصاد. وضَلَّ الرَّجُلُ: مات وصار تراباً فَضَلَّ فلم يَتَبَيَّنْ شيء من خَلْقه. وفي التنزيل العزيز: أَإِذا ضَلَلْنَا في الأَرض؛ معناه أَإِذا مِتْنا وصِرْنا تراباً وعِظَاماً فَضَلَلْنا في الأَرض فلم يتبين شيء من خَلقنا. وأَضْلَلْته: دَفَنْته؛ قال المُخَبَّل:
أَضَلَّتْ بَنُو قَيْسِ بنِ سَعْدٍ عَمِيدَها،
وفارِسَها في الدَّهْر قَيْسَ بنَ عاصم
وأُضِلَّ المَيِّتُ إِذا دُفِنَ، وروي بيت النابغة الذُّبْياني يَرْثي النُّعمان بن الحرث بن أَبي شِمْر الغَسَّانيّ:
فإِنْ تَحْيَ لا أَمْلِكْ حَياتي، وإِن تَمُتْ
فما في حَياةٍ بَعْدَ مَوْتِك طائلُ
فآبَ مُضِلُّوهُ بعَيْنٍ جَلِيَّةٍ،
وغُودِرَ بالجَوْلانِ حَزْمٌ ونائلُ
يريد بِمُضِلِّيه دافِنيه حين مات، وقوله بعَيْنٍ جَلِيَّةٍ أَي بخبرٍ صادقٍ أَنه مات، والجَوْلانُ: موضع بالشام، أَي دُفِن بدَفْن النُّعمان الحَزْمُ والعطاءُ. وأَضَلَّتْ به أُمُّه: دَفَنتْه، نادر؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
فَتًى، ما أَضَلَّتْ به أُمُّه
من القَوْم، لَيْلَة لا مُدَّعَم
قوله لا مُدَّعَم أَي لا مَلْجَأَ ولا دِعَامَة. والضَّلَلُ: الماء الذي يَجرِي تحت الصَّخرة لا تصيبه الشمس، يقال: ماءٌ ضَلَلٌ، وقيل: هو الماء الذي يجري بين الشجر. وضَلاضِلُ الماء: بقاياه، والصادُ لُغةٌ، واحدتها ضُلْضُلَةٌ وصُلْصُلة. وأَرضٌ ضُلَضِلة وضَلَضِلةٌ وضُلَضِلٌ وضَلَضِلٌ وضُلاضِلٌ: غليظة؛ الأَخيرة عن اللحياني، وهي أَيضاً الحجارة التي يُقِلُّها الرجلُ، وقال سيبويه: الضَّلَضِلُ مقصور عن الضَّلاضِل. التهذيب: الضُّلَضِلَةُ كُلُّ حجر قَدْر ما يُقِلُّه الرَّجُلُ أَو فوق ذلك أَملس يكون في بطون الأَودية؛ قال: وليس في باب التضعيف كلمة تشبهها. الجوهري: الضُّلَضِلة، بضم الضاد وفتح اللام وكسر الضاد الثانية، حَجَرٌ قَدْر ما يُقِلُّه الرجل، قال: وليس في الكلام المضاعف غيره؛ وأَنشد الأَصمعي لصَخْر الغَيِّ:
أَلَسْت أَيَّامَ حَضَرْنا الأَعْزَلَه،
وبَعْدُ إِذْ نَحْنُ على الضُّلَضِله؟
وقال الفراء: مَكانٌ ضَلَضِلٌ وجَنَدِلٌ، وهو الشديد ذو الحجارة؛ قال: أَرادوا ضَلَضِيل وجَنَدِيل على بناء حَمَصِيص وصَمَكِيك فحذفوا الياء. الجوهري: الضَّلَضِلُ والضَّلَضِلة الأَرض الغليظةُ؛ عن الأَصمعي، قال: كأَنه قَصْر الضَّلاضِل.
ومُضَلَّل، بفتح اللام: اسم رجل من بني أَسد؛ وقال الأَسود بن يعْفُر: وقَبْليَ مات الخالِدَان كِلاهُما:
عَمِيدُ بَني جَحْوانَ وابْنُ المُضَلَّلِ
قال ابن بري: صواب إِنشاده فَقَبْلي، بالفاء، لأَن قبله:
فإِنْ يَكُ يَوْمِي قد دَنَا، وإِخالُه
كَوَارِدَةٍ يَوْماً إِلى ظِمْءِ مَنْهَل
والخالِدَانِ: هُمَا خالِدُ بْنُ نَضْلة وخالِدُ بن المُضَلَّل.

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ض ل ل * * ضَلَّ * الشيء ضاع وهلك يضِل بالكسر * ضَلاَلا * و * الضَّالَةُ * ما ضل من البهيمة للذكر والأنثى وأرض * ِمَضَلَّةٌ * بفتح الضاد وكسرها وفتح الميم فيهما أي يضل في الطريق وفلان يلومني * ضَلَّةً * إذا لم يوفق للرشاد في عذله ورجل * ضِلِّيلٌ * و * مُضَلَّلٌ * أي ضال جدا و * الضَّلاَلُ * ضد الرشاد وقد * ضَلَّ * يضل بالكسر * ضَلاَلاً * و * ضَلاَلَةً * قال الله تعالى ﴿قل إن ضللت فإنما أضل على نفسي﴾ فهذه لغة نجد وهي الفصيحة وأهل العالية يقولون * ضَلِلْتُ * أضل بالكسر فيهما و * أضَلَّهُ * أضاعه وأهلكه بن السكيت * أضْلَلْتَ * بعيري إذا ذهب منك و * ضَلَلْتُ * المسجد والدار إذا لم تعرف موضعهما وكذا كل شيء مقيم لا يهتدى له وفي الحديث ﴿لعلي * أضِلُّ * اللهُ﴾ يريد أضل عنه أي أخفى عليه من قوله تعالى ﴿أئذا ضللنا في الأرض﴾ أي خفينا قلت أصل الحديث أن بعض العصاة الخائفين قال لأهله إذا مت فأحرقوني ثم ذروني في الريح لعلي أضل الله تعالى قال و * أَضَلَّهُ * الله * فَضَلَّ * تقول إنك تهدي * الضَّالَّ * ولا تهدي * المُتَضَالَّ * و * تَضْلِيلُ * الرجل أن تنسبه إلى الضلال وقوله تعالى ﴿إن المجرمين في ضلال وسعر﴾ أي في هلاك

##### Türkçe

* ض ل ل * **ضَلَّ** şey kayboldu ve helâk oldu; kesre ile **يَضِلُّ**; **ضَلاَلاً** olarak. Ve **الضَّالَةُ**: erkek ve dişi için, hayvandan kaybolan şey. Ve **مَضَلَّةٌ** bir yer; **الضاد**’ın fethasıyla ve kesresiyle ve ikisinde de **الميم**’in fethasıyla; yani yolda onda sapılır. Ve falan beni **ضَلَّةً** ile kınar; onu ayıplamasında doğru yola muvaffak kılınmadığı zaman. Ve bir adam **ضِلِّيلٌ** ve **مُضَلَّلٌ**; yani çok sapkın. Ve **الضَّلاَلُ** doğru yolun zıddıdır. Ve muhakkak **ضَلَّ**; kesre ile **يَضِلُّ**; **ضَلاَلاً** ve **ضَلاَلَةً** olarak. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿قل إن ضللت فإنما أضل على نفسي﴾; işte bu Necd’in dilidir ve o fasih olandır. Ve yüksek yer halkı derler: **ضَلِلْتُ**; ikisinde de kesre ile **أَضِلُّ**. Ve **أَضَلَّهُ**: onu kaybettirdi ve helâk etti. İbnü’s-Sikkît: **أَضْلَلْتَ** deveni; senden gittiği zaman. Ve **ضَلَلْتُ** mescidi ve evi; yerlerini bilmediğin zaman; ve bunun gibi, kendisine yol bulunmayan her yerleşik şey. Ve hadiste: ﴿لعلي **أَضِلُّ** اللهُ﴾; ondan muradı: ondan saptırırım, yani onu ondan gizlerim; Allah Teâlâ’nın sözü olan ﴿أئذا ضللنا في الأرض﴾’den; yani gizlendik. Dedim: hadisin aslı, korkan bazı âsîlerin, ailesine: öldüğüm zaman beni yakın, sonra beni rüzgârda savurun; belki Allah Teâlâ’yı **أَضِلُّ** (gizlerim) demesidir. Dedi: ve Allah onu **أَضَلَّهُ**; böylece o **فَضَلَّ**. Dersin ki: sen **الضَّالَّ**’ı hidayete erdirirsin, **المُتَضَالَّ**’ı hidayete erdirmezsin. Ve **تَضْلِيلُ** adam: onu sapıklığa nisbet etmendir. Ve O’nun sözü, Teâlâ: ﴿إن المجرمين في ضلال وسعر﴾; yani helâk içindedirler.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الضلال، والضلالة، والضل، ويضم، والضلضلة، والاضلولة، بالضم، والضلة، بالكسر، وهما مفردا أضاليل في قولين، والضلل، محركة: ضد الهدى، والرشاد، وقال ابن الكمال: الضلال فقد ما يوصل إلى المطلوب، وقيل: سلوك طريق لا يوصل إلى المطلوب، وقال الراغب: هو العدول عن الطريق المستقيم، وتضاده الهداية، قال الله تعالى:  فمن اهتدى فإنما يهتدي لنفسه ومن ضل فإنما يضل عليها  ، ويقال: الضلال: لكل عد,ل عن الحق، عمدا كان أو سهوا، يسيرا كان أو كثيرا، فإن الطريق المستقيم، الذي هو المرتضى، صعب جدا، ولهذا قال صلى الله عليه وسلم:  استقيموا ولن تحصوا  ولذا صح أن يستعمل لفظه فيمن يكون منه خطأ ما، ولذلك نسب إلى الأنبياء، وإلى الكفار، وإن كان بين الضلالين بون بعيد، ألا ترى أنه قال في النبي صلى الله عليه وسلم:  ووجدك ضالا فهدى  ، أي غير مهتد لما سيق إليك من النبوة، وقال تعالى في يعقوب عليه السلام:  إنك لفي ضلالك القديم  ، وقال أولاده:  إن أبانا لفي ضلال مبين  ، إشارة إلى شغفه بيوسف، وشوقه إليه، وقال عن موسى عليه السلام:  قال فعلتها إذا وأنا من الضالين  ، تنبيها أن ذلك منه سهو، قال: والضلال من وجه آخر ضربان، ضلال في العلوم النظرية، كالضلال في معرفة وحدانيته تعالى، ومعرفة النبوة، ونحوهما، المشار إليهما بقوله تعالى:  ومن يكفل بالله وملائكته وكتبه ورسله  ، إلى قوله:  فقد ضل ضلالا بعيدا  وضلال في العلوم العملية، كمعرفة الأحكام الشرعية، التي هي العبادات، ضللت، كزللت، تضل، وتزل، أي بفتح العين في الماضي وكسرها في المضارع، وهذه هي اللغة الفصيحة، وهي لغة نجد وضللت، تضل، مثل مللت تمل، أي بكسر العين في الماضي وفتحها في المضارع، وهي لغة الحجاز والعالية، وروى كراع عن بني تميم كسر الضاد في الأخيرة أيضا، قال اللحياني: وبهما قرئ قوله أيضا، قال اللحياني: وبهما قرئ قوله تعالى:  قل إن ضللت فإنما أضل على نفسي  ، الأخيرة قراءة أبي حيوة، وقرأ يحيى بن وثاب:  إضل  ، بكسر الهمزة وفتح الضاد، وهي لغة تميم، قال ابن سيده: وكان يحيى بن وثاب يقرأ كل شيء في القرآن: ضللت وضللنا، بكسر اللام، ورجل ضال: تال، وأما قراءة من قرأ  ولا الضالين  بهمز الألف، فإنه كره التقاء الساكنين الألف واللام، فحرك الألف لالتقائهما، فانقلبت همزة، لأن الألف حرف ضعيف واسع المخرج، لا يتحمل الحركة، فإذا اضطروا إلى تحريكه قلبوه إلى أقرب الحروف إليه، وهو الهمزة، قال: وعلى ذلك ما حكاه أبو زيد، من قولهم: شأبة ومأدة. قلت: وهي قراءة أيوب السختياني، وقد بسطه ابن جني في المحتسب، وذكر توجيه هذه القراءة، فانظره. والضلول: الضال، قال:
  لقد زعمت أمامة أن مالي                      بني وأنني رجل ضلـول

  وضللت الدار، والمسجد، والطريق، كمللت، وكل شيء مقيم ثابت لا يهتدى له، وضل هو عني ضلالا، وضلالة، أي ذهب، وفي الصحاح: قال ابن السكيت: ضللت المسجد والدار، إذا لم تعرف موضعهما، وكذلك كل شيء مقيم لا يهتدى له، قال ابن بري: قال أبو عمرو بن العلاء: إذا لم تعرف المكان قلت: ضللته، وإذا سقط من يدك شيء قلت: أضللته، قال: يعني أن المكان لا يضل، وإنما أنت تضل عنه، وإذا سقطت الدراهم منك، فقد ضلت عنك، تقول للشيء الثابت في موضعه إ أنك لم تهتد إليه: ضللته، قال الفرزدق:
  ولقد ضللت أباك يدعو دارما                      كضلال ملتمس طريق وبار وأضل فلان البعير، والفرس: ذهبا عنه، وانفلتا، قال أبو عمرو: أضللت بعيري، إذا كان معقولا فلم تهتد لمكانه، وأضللته إضلالا، إذا كان مطلقا فذهب، ولا تدري أين أخذ، وكل ما جاء من الضلال من قبلك قلت: ضللته، وما جاء من المفعول به، قلت: أضللته، كضلهما، قال يونس: يقال في غير الثابت: ضل فلان بعيره، أي أضله، قال الأزهري: خالفهم يونس في هذا. وضل الشيء، يضل، أي بفتح العين في الماضي وكسرها في المضارع، وتفتح الضاد في المضارع، أي مع كسر العين في الماضي، وبهذا يندفع ما أورده شيخنا، قضيته فتح الضاد في مضارع ضل المفتوح، ولا وجه له، إذ لا حرف حلق فيه، والمفتوح إنما سمع في المكسور العين كمل، والله أعلم انتهى. نعم لو قال: وضل، كزل ومل، لاندفعت عنه الشبهة، ضلالا، مصدر لهما، كسمع يسمع، سماعا: ضاع، ومنه قوله تعالى:  ضل سعيهم في الحياة الدنيا  ، أي ضاع، وهو مجاز.

  وضل الرجل: مات، وصار ترابا وعظاما، فضل، فلم يبن شيء من خلقه، وفي التنزيل العزيز:  أئذا ضللنا في الأرض  ، أي متنا وصرنا ترابا وعظاما، فضللنا في الأرض، فلم يتبين شيء من خلقنا، وقال الراغب: هو كناية عن الموت، واستحالة البدن، وقرئ بالصاد، كما تقدم. وضل الشيء: إذا خفي وغاب، ومنه ضل الماء في اللبن، وهو مجاز، ويقال: ضل الكافر، إذا غاب عن الحجة، وضل الناسي، إذا غاب عنه حفظه، وفي الحديث: أن رجلا أوصى بنيه إذا مت فاحرقوني، فإذا صرت حمما فاسهكوني، ثم ذروني، لعلي أضل الله، أي أغيب عن عذاب الله، وقال القتيبي: أي لعلي أفوت الله ويخفى عليه مكاني. وضل فلان فلانا: أنسيه، والضلال: النسيان، ومنه قوله تعالى:  ممن ترضون من الشهداء أن تضل إحداهما فتذكر إحداهما الأخرى  ، أي تغيب عن حفظها، أو يغيب حفظها عنها، قال الراغب: وذلك من النسيان الموضوع في الإنسان، وقرئ:  إن تضل  ، بكسر الهمزة، فمن كسر إن فالكلام على لفظ الجزاء ومعناه، قال الزجاج:المعنى في  إن تضل  إن تنس إحداهما تذكرها الذاكرة، قال: وتذكر وتذكر رفع مع كسر إن لا غير، ومن قرأ:  أن تضل إحداهما فتذكر  ، وهي قراءة أكثر الناس، فذكر الخليل وسيبويه، أن المعنى استشهدوا امرأتين، لأن تذكر إحداهما الأخرى، ومن أجل أن تذكرها، فإن قال إنسان: فلم جاز أن تضل، وإنما اعد هذا للإذكار? فالجواب عنه أن الإذكار لما كان سببه الإضلال، جاز أن يذكر أن تضل، لأن الإضلال هو السبب الذي به وجب الإذكار، قال: ومثله: أعددت هذا أن يميل الحائط فأدعمه، وإنما أعددته للدعم لا للميل، ولكن الميل ذكر، لأنه سبب الدعم، كما ذكر الإضلال لأنه سبب الإذكار، هذا هو البين إن شاء الله تعالى، ومنه قوله تعالى:  قال. فعلتها إذا وأنا من الضالين  ، تنبيها أن ذلك منه سهو. ويقال: ضلني فلان، فلم أقدر عليه: أي ذهب عني، قال ابن هرمة:
  والسائل المعتري كرائمها                      يعلم أني تضلني عللـي

  أي تذهب عني. والضلة، بالضم: الحذق بالدلالة في السفر، قاله الفراء. والضلة، بالفتح: الحيرة، وقد ضل، ضلة، إذا تحير، قاله ابن السيد. وأيضا: الغيبة لخير، ونص المحكم: في خير، أو شر. والضالة من الإبل: التي تبقى بمضيعة بلا رب يعرف، وقال ابن الأثير: الضالة هي الضائعة من كل ما يقتنى، من الحيوان وغيره، وهي في الأصل فاعلة، ثم اتسع فيها فصارت من الصفات الغالبة، وقال الجوهري: الضالة: ما ضل من البهيمة، للذكر والأنثى، زاد غيره: والاثنين والجميع، ويجمع على ضوال، وفي الحديث: إنا نصيب هوامي الإبل، فقال: ضالة المؤمن أو المسلم حرق النار، وقد تطلق الضالة على المعاني، ومنه: الحكمة ضالة المؤمن، أي لا يزال يتطلبها كما يتطلب الرجل ضالته. وقال الكسائي: وقع في وادي تضلل، بضمتين وكسر اللام المشددة، وقد تفتح الضاد، وهذه عن ابن عباد، وذكرها أيضا ابن سيده، وهو الباطل، مثل تخيب وتهلك، كله لا ينصرف، كما في الصحاح، وفي الأساس: وقعوا في وادي تضلل، أي هلكوا، وهو مجاز. وضلله تضليلا، وتضلالا، بالفتح: صيره إلى الضلال، وقيل: نسبه إليه، قال الراعي:
  وما أتيت نجيدة بن عويمـر                      أبغي الهدى فيزيدني تضليلا قال ابن سيده: هكذا قاله الراعي بالوقص، وهو حذف التاء من متفاعلن، فكرهت الرواة ذلك، وروضته، ولما أتيت على الكمال. وأرض مضلة، بفتح الضاد، ومضلة، بكسرها، نقلهما الجوهري، وضلضلة، كعلبطة، وهذه عن الصاغاني: يضل فيها الطريق، كما في الصحاح، زاد غيره: ولا يهتدى، وقيل: أرض مضلة: تحملك إلى الضلال، كما هو القياس في كل مفعلة، على ما نقله الخفاجي في شرخ الشفاء، ومر في جهل، ومثله الحديث: الولد مجبنة مبخلة، وقال بعضهم: أرض مضلة، ومزلة، وهو اسم، ولو كان نعتا لكان بغير الهاء، ويقال: فلاة مضلة، وخرق مضلة، الذكر والأنثى والجمع سواء، وقيل: أرض مضلة، وأرضون مضلات. والضليل، كسكيت: الكثير الضلال في الدين، وهو مجاز، وفي العباب: رجل ضليل، أي ضال جدا، وهو الكثير التبع للضلال، قال رؤبة:
  قلت لزير لم تصله مريمه
  ضليل أهواء الصبا يندمه

  وقال غيره: رجل ضليل: لا يقلع عن الضلالة. والمضلل، كمعظم، وفي بعض نسخ الصحاح بكسر اللام أيضا، هكذا هو مضبوط بهما معا: الذي لا يوفي بخير، هكذا في النسخ والصواب: الذي لا يوفق لخير، أي ضال جدا، وقيل: صاحب غوايات وبطالات. والملك المضلل والضليل: امرؤ القيس، كان يقال له ذلك، وفي حديث علي رضي الله عنه، وقد سئل عن أشعر الشعراء، فقال: إن كان ولا بد فالملك الضليل. يعني امرأ القيس، وفي العباب. قيل أشعر الشعراء ثلاثة، الملك الضليل، والشيخ أبو عقيل، والغلام القتيل. الشيخ أبو عقيل لبيد بن ربيعة، رضي الله عنه، والغلام القتيل طرفة بن العبد. ويقال: هو ضل بن ضل، بكسرهما، عن ابن عباد، وضمهما، عن الجوهري: أي منهمك في الضلال، كما في المحكم، أو لا يعرف هو ولا أبوه، وكذلك: قل بن قل، وعلى هذا المعنى اقتصر الجوهري، والزمخشري، وغيرهما، أو لا خير فيه، وهو راجع للمعنى الأول، وقيل: إذا لم يدر من هو، وممن هو، وهو الضلال بن الألال، والضلال بن فهلل، وابن ثهلل، والضلال بن التلال، كله بهذا المعنى. ومن المجاز: هو ابنه لضلة، بالكسر: أي لغير رشدة،عن أبي زيد، وفي الأساس: لغية. وذهب دمه ضلة: أي بلا ثأر، أي هدرا لم يثأر به، وهو مجاز. ويقال: هو تبع ضلة، بكسر التاء والضاد، بالإضافة،عن ثعلب، وأيضا بالوصف، وكذلك رواه ابن الأعرابي: أي لا خير فيه، ولا خير عنده، كذلك فسراه، وقال ابن الأعرابي مرة: هو تبع ضلة: أي داهية لا خير فيه، ويروى: تبع صلة، بالصاد المهملة، كما في اللسان، والعباب، وكذا ضل أضلال، بالكسر والضم، أي داهية لا خير فيه، وقيل: إذا قيل بالصاد المهملة فلي فيه إلا الكسر، وقد تقدم. وأضله: دفنه، والشيء: غيبه، وهو مجاز، قال المخبل:
  أضلت بنو قيس بن سعد عميدهاوفارسها في الدهر قيس بن عاصم وقال النابغة، يرثي النعمان بن الحارث الغساني:
  فإن تحي لا أملك حياتي وإن تمت                      فما في حياة بعد موتـك طـائل
  فآب مضـلـه بـعـين جـلـية                      وغودر بالجولان حـزم ونـائل أي دافنوه حين مات، وعين جلية: أي خبر صادق أنه مات، والجولان: موضع بالشام. أي دفن بدفن النعمان الحزم والعطاء. وأضلت به أمه: دفنته، نادر، عن ابن الأعرابي، وأنشد:
  فتى ما أضلت به أمه                      من القوم ليلة لا مدعم

  أي لا ملجأ ولا دعامة. والضلل، بالتحريك: الماء الجاري تحت الصخرة، لا تصيبه الشمس، يقال: ماء ضلل، أو هو الماء الجاري بين الشجر. وقال اللحياني: ضلاضل الماء، وصلاصله: بقاياه، الواحدة ضلضلة، وصلصلة. وأرض ضلضلة، وضلضل، بفتحتين فيهما، وكعلبطة، وعلبط، وعلابط، وهذه عن اللحياني، وقنفذة، وهذه عن ابن دريد: غليظة، وقال سيبويه: الضلضل مقصور عن الضلاضل، وقال الفراء: مكان ضلضل وجندل: وهو الشديد ذو الحجارة، قال: أرادوا ضلضيل وجنديل، على بناء حمصيص وصمكيك، فحذفوا الياء، وقال الجوهري: الضلضل، والضلضلة: الأرض الغليظة، عن الأصمعي، قال: كأنه قصر الضلاضل. وهي أيضا، أي الضلضلة كعلبطة، كما في الصحاح، وقنفذة كما في الجمهرة، والضلضل والضلضلة، بفتحتين فيهما، كما هو نص الأصمعي: الحجارة يقلها الرجل، وليس في الكلام المضاعف غيره، وأنشد الأصمعي لصخر الغي:
  ألست أيام حضرنا الأعزله
  وبعد إذ نحن على الضلضله كما في الصحاح، وفي التهذيب: الضلضلة كل حجر قدر ما يقله الرجل، أو فوق ذلك، أملس، يكون في بطون الأودية، وليس في باب التضعيف كلمة تشبهها. وكعلابط، وعلبطة: الدليل الحاذق، عن ابن الأعرابي، والصواب: و لبط، كما هو نص العباب. وتضلال، بالفتح، ع، ويقال للباطل: ضل بتضلال، قال عمرو بن شأس الأسدي:
  تذكرت ليلى لات حين ادكارهـا                      وقد حني الأضلاع ضل بتضلال. كما في الصحاح، قال ابن بري: حكاه أبو علي عن أبي زيد: ضلا، بالنصب، قال: ومثله للعجاج:
  ينشد أجمالا وما من أجمال
  يبغين إلا ضلة بتضلال قلت: ومن رواه هكذا كأنه قال: تذكرت ليلى ضلالا. فوضع ضلا موضع ضلالا، وقال أبو سهل: في نوادر أبي زيد: بتضلال، مقيدا، وهكذا رواه الأخفش، وهو غير جائز في العروض عند الخليل، وإطلاقها لا يجوز في العربية، والبيت حجة للأخفش، وفيه كلام مودوع في كتب الفن. وفي المثل: يا ضل ما تجري به العصا، أي يا فقده، ويا تلفه، يقوله قصير بن سعد لجذيمة الأبرش، حين صار معه إلى الزباء، فلما صار في عملها ندم، فقال له قصير: اركب فرسي هذا وانج عليه، فإنه لا يشق غباره. وكعلبطة، وهدهد، وعلى الأول اقتصر نصر في كتابه، وكذا الصاغاني: ع، قال نصر: يوشك أن يكون لتميم، وأنشد الصاغاني لصخر، وقيل لصخير بن عمير:
  ألست أيام حضرنا الأعزله
  وقبل إذ نحن على الضلضله قلت: وسبق هذا البيت من إنشاد الجوهري للأصمعي، شاهدا على معنى الحجر الذي يقله الإنسان، وفيه: وبعد إذ نحن. وضليلاء، بفتح فكسر: ع، ويقال: هو بالظاء المشالة، كما، سيأتي. ومما يستدرك عليه: أضله: جعله ضالا، قال الأزهري: الإضلال في كلام العرب، ضد الإرشاد، يقال: أضللت: فلانا، إذا وجهته للضلال عن الطريق، وإياه أراد لبيد:
  من هداه سبل الخير اهتدى                      ناعم البال ومن شاء أضل

  قال لبيد هذا في جاهليته، فوافق قوله التنزيل العزيز:  يضل من يشاء ويهدي من يشاء  . قال: وقد يقع أضلهم، في غير هذا الموضع، على الحمل على الضلال، والدخول فيه، كقوله تعالى:  رب إنهن أضللن كثيرا من الناس  ، أي ضلوا بسببها، لأن الأصنام لا تفعل شيئا، ولا تعقل. وقال الراغب: الإضلال ضربان: أحدهما أن يكون سببه الضلال، وذلك على وجهين، إما بأن يضل عنك الشيء، كقولك: أضللت البعير، أي ضل عني، وإما أن يحكم بضلاله. والضلال في هذين سبب للإضلال، والضرب الثاني أن يكون الإضلال سببا للضلال، وهو أن يزين للإنسان الباطل ليضل، كقوله تعالى:  لهمت طائفة منهم أن يضلوك وما يضلون إلا أنفسهم  ، أي: يتحررون أفعالا يقصدون بها أن تضل، فلا يحصل من فعلهم ذلك إلا ما فيه ضلال أنفسهم، وقال عن الشيطان:  ولأضلنهم ولأمنينهم  ، وقال في الشيطان:  ولقد أضل منكم جبلا كثيرا  ، وإضلال الله تعالى للإنسان على وجهين: أحدهما: أن يكون سببه الضلال، وهو أن يضل الإنسان فيحكم الله تعالى عليه بذلك في الدنيا، ويعدل به عن طريق الجنة إلى النار في الآخرة، وذلك إضلال هو عدل وحق، والحكم على الضال بضلاله، والعدول به عن طريق الجنة إلى النار عدل، والثاني من إضلال الله: هو أن الله تعالى وضع جبلة الإنسان على هيئة، إذا راعى طريقا محمودا كان أو مذموما ألفه، واستطابه، ولزمه، وتعسر صرفه وانصرافه عنه، ويصير ذلك كالطبع الذي يأبى على الناقل، ولذلك قيل: العادة طبع ثان، وهذه الق,ة في الإنسان فعل إلهي، وإذا كان كذلك صح أن ينسب ضلال العبد إلى الله من هذا الوجه، فيقال: أضله الله، لأن كل شيء يكون سببا في وقوع فعل صح نسبة ذلك الفعل إليه، لا على الوجه الذي يتصوره الجهلة، ولما قلنا: جعل الإضلال المنسوب إلى نفسه للكافر والفاسق، دون المؤمن، بل نفى عن نفسه إضلال المؤمن، فقال:  وما كان الله ليضل قوما بعد إذ هداهم  ، وقال في الكافر والفاسق:  والذين كفروا فتعسا لهم وأضل أعمالهم  ،  وما يضل به إلا الفاسقين  ،  كذلك يضل الله الكافرين  ، ويضل الله الظالمين  ، وعلى هذا النحو تقليب الأفئدة، والختم على القلب، والزيادة في المرض، انتهى. ويقال: هو ضال تال، وقوله تعالى:  ولا الضالين  ، قيل: عنى بهم النصارى. وقول أبي ذؤيب:
  رآها الفؤاد فاستضل ضلالـه                      نيافا من البيض الكرام العطابل قال السكري: طلب منه أن يضل فضل، كما يقال: جن جنونه، ومثله في الصحاح. ويقال: ضل ضلاله، قال أوس بن حجر:
  إذا ناقة شدة برحل ونمـرق                      إلى حكم بعدي فضل ضلالها

  وأضله: وجده ضالا: ضيعه، وأهلكه. وأضله: وجده ضالا، كأحمده، وأبخله، ومنه الحديث: أتى قوما فأضلهم، أي وجدهم ضلالا، غير مهتدين إلى الحق. وقوله تعالى:  إن المجرمين في ضلال وسعر  ، أي هلاك. والضلضلة، كعلبطة: الضلال. وقوله تعالى:  لا يضل ربي ولا ينسى  ، أي لا يضل عن ربي، ولا يضل ربي عنه، أي لا يغفله، وقيل: أي لا يفوته، وقيل: لا يغيب عن شيء، ولا يغيب عنه شيء. وقوله تعالى:  في تضليل  ، أي في باطل وإضلال لأنفسهم. والمضل: السراب، قال الشاعر:
  أعددت للحدثان كل نـقـيذة                      أنف كلائحة المضل جرور والمتضال: أن يرى أنه ضال، يقال: إنك تهدي الضال، ولا تهدي المتضال. وضلالة العمل: بطلانه، وضياعه، وقال أبو إسحاق، في قوله تعالى:  أضل أعمالهم  ، أي لم يجازهم على ما عملوا من خير، وهذا كما تقول للذي عمل عملا لم يعد عليه نفعه: قد ضل سعيك. وضل عن القصد، إذا جار. وفلان يلومني ضلة، إذا لم يوفق للرشاد في عذله، نقله الجوهري. وفتنة مضلة: تضل الناس، وكذلك: طريق مضل، وقال الأصمعي: المضل: الأرض المتيهة، وقال غيره: أرض مضل: يضل الناس فيها، والمجهل كذلك. يقال: أخذت أرضا مضلة ومضلة، وأخذ أرضا مجهلا مضلا، وأنشد:
  ألا طرقت صحبي عميرة إنها                      لنا بالمروراة المضل طروق ويقال: أضل الله ضلالك، أي ضل عنه فذهب فلا تضل، نقله ابن السكيت، قال: وقولهم مل ملالك، أي ذهب عنك حتى لا تمل. والأضلولة، بالضم: الضلال، والجمع الأضاليل، قال كعب بن زهير:
  وما مواعيدها إلا الأضاليل ويقال: تمادى في أضاليل الهوى، قال شيخنا: قيل: لا واحد له، وقيل: واحده مقدر، وقيل: مسموع، وهو أضلولة، أو أضلول، أو إضليل، أو غير ذلك. وقال ابن الأعرابي: أضلني أمر كذا وكذا، أي لم أقدر عليه، وأنشد:
  إني إذا خلة تضيفـنـي                      تريد مالي أضلني عللي أي فارقتني، فلم أقدر عليها. والضل، بالضم: اسم من ضل إذا ضاع وهلك، نقله الجوهري. وفعل ذلك ضلة، اسم من ضل إذا ضاع وهلك، نقله الجوهري. وفعل ذلك ضلة، أي في ضلالة، وذهب ضلة، أي لم يدر أين ذهب. ووقع في وادي تضلل، وتضلل، بفتحتين وبكسرتين، كلاهما عن ابن عباد. ويقال: ضلل ماءك، أسرحه. وتضلل الماء من تحت الحجر: أي: ذهب. وضل الشيء: تلف. والمضلل بن مالك، كمعظم، هو جد خالد بن قيس، رجل من بني أسد، وأيا عنى الأسود بن يعفر النهشلي بقوله:
  فقبلي مات الخالدان كلاهـمـا                      عميد بني جحوان وابن المضلل والثاني: خالد بن نضلة.

##### Türkçe

**الضلال** ve **الضلالة** ve **الضل**; ve (bu) damme ile (de gelir); ve **الضلضلة** ve **الاضلولة**, damme iledir; ve **الضلة**, kesre iledir; ve ikisi, iki görüşe göre, **أضاليل**’in iki tekilidir; ve **الضلل**, harekeli: **الهدى**’nın ve **الرشاد**’ın zıddıdır. İbnü’l-Kemâl dedi: **الضلال**, istenilene ulaştıranı yitirmektir; ve denildi: istenilene ulaştırmayan bir yola girmektir. Râgıb dedi: O, dosdoğru yoldan sapmadır; ve onun zıddı **الهداية**’dır. Allah Teâlâ dedi ki: **فمن اهتدى فإنما يهتدي لنفسه ومن ضل فإنما يضل عليها**. Ve denilir: **الضلال**: hakktan her sapma içindir; ister kasten olsun ister yanılma ile; ister az olsun ister çok. Çünkü dosdoğru yol, ki o razı olunandır, pek zordur; bunun için (Peygamber) صلى الله عليه وسلم dedi: **استقيموا ولن تحصوا**. Bu sebeple, ondan bir hata vuku bulan kimse hakkında onun lafzının kullanılması sahih olmuştur; bu yüzden peygamberlere ve kâfirlere nisbet edilmiştir; her ne kadar iki **الضلال** arasında uzak bir mesafe olsa da. Görmez misin ki o, Peygamber صلى الله عليه وسلم hakkında dedi: **ووجدك ضالا فهدى**; yani sana sevk olunan nübüvvet için hidayete ermiş değildin. Ve Allah Teâlâ Yakub عليه السلام hakkında dedi: **إنك لفي ضلالك القديم**. Ve oğulları dedi: **إن أبانا لفي ضلال مبين**; Yusuf’a olan tutkusuna ve ona özlemine işarettir. Ve Musa عليه السلام hakkında dedi: **قال فعلتها إذا وأنا من الضالين**; bunun ondan bir yanılma olduğuna dikkat çekerek. Dedi: **الضلال** başka bir yönden iki kısımdır: nazarî ilimlerde **ضلال**; Allah Teâlâ’nın birliğini bilmede ve nübüvveti bilmede ve benzerlerinde **ضلال** gibi; Allah Teâlâ’nın şu sözüyle işaret olunan: **ومن يكفل بالله وملائكته وكتبه ورسله** … şu sözüne kadar: **فقد ضل ضلالا بعيدا**. Ve amelî ilimlerde **ضلال**; şer‘î hükümleri bilmek gibi; ki onlar ibadetlerdir.

**ضللت**, **زللت** gibi; **تضل** ve **تزل**: yani geçmişte ayn harfinin fethi ve muzârîde kesri ile; ve bu fasih dildir; ve Necd’in dilidir. Ve **ضللت**; **تضل**: **مللت تمل** gibi; yani geçmişte ayn harfinin kesri ve muzârîde fethi ile; ve bu Hicaz ve Âliye’nin dilidir. Ve Kurâ‘, Benî Temîm’den, sonuncuda da **الضاد**’ın kesrini rivayet etti. Lihyânî dedi: Onun sözü de bunun ikisiyle okunmuştur. Lihyânî dedi: Allah Teâlâ’nın şu sözü de bunun ikisiyle okunmuştur: **قل إن ضللت فإنما أضل على نفسي**; sonuncusu Ebû Hayve’nin kıraatidir. Yahyâ b. Vessâb okudu: **إضل**; **الهمزة**’nin kesri ve **الضاد**’ın fethi ile; ve bu Temîm’in dilidir. İbn Sîde dedi: Yahyâ b. Vessâb Kur’ân’da her şeyi şöyle okurdu: **ضللت** ve **ضللنا**, **اللام**’ın kesri ile. Ve **رجل ضال**: helâk olan.

Ve **ولا الضالين**’i **الألف**’in hemzesiyle okuyan kimsenin kıraatine gelince: o, iki sâkinin, **الألف** ve **اللام**’ın, birleşmesini çirkin gördü; ikisinin birleşmesi sebebiyle **الألف**’i harekeledi; böylece hemzeye dönüştü; çünkü **الألف** zayıf bir harftir, çıkış yeri geniştir, harekeyi taşımaz; onu harekelemeye mecbur kaldıklarında onu kendisine en yakın harfe çevirirler; o da **الهمزة**’dir. Dedi: Ebû Zeyd’in hikâye ettiği de bunun üzerinedir; onların şu sözünden: **شأبة** ve **مأدة**. Dedim: Bu, Eyyûb es-Sahtiyânî’nin kıraatidir; İbn Cinnî bunu **المحتسب**’te genişçe açıklamış ve bu kıraatin yönlendirmesini zikretmiştir; ona bak.

Ve **الضلول**: **الضال**. Dedi:
  **لقد زعمت أمامة أن مالي                      بني وأنني رجل ضلـول**

Ve **ضللت** evi, mescidi ve yolu; **مللت** gibi; ve hidayet bulunmayan, yerleşik sabit her şey (böyledir). Ve o, benden **ضلالا** ve **ضلالة** olarak **ضل** etti; yani gitti. Ve **الصحاح**’ta: İbnü’s-Sikkît dedi: Mescidi ve evi **ضللت**; yerlerini bilmediğin zaman; ve hidayet bulunmayan, yerleşik her şey de böyledir. İbn Berrî dedi: Ebû Amr b. el-Alâ dedi: Mekânı bilmediğinde “onu **ضللته**” dersin; elinden bir şey düştüğünde “onu **أضللته**” dersin. Dedi: Yani mekân **يضل** etmez; ancak sen ondan **تضل** edersin. Ve dirhemler senden düştüğünde, senden **ضلت** etmiş olur. Yerinde sabit olan şey için, ona hidayet bulamadığını (ifade ederek) “onu **ضللته**” dersin. Ferazdak dedi:
  **ولقد ضللت أباك يدعو دارما                      كضلال ملتمس طريق وبار**

Ve falan kimse deveyi ve atı **أضل** etti: ondan gittiler ve kaçıp kurtuldular. Ebû Amr dedi: Deveyi **أضللت**; bağlı iken yerini bulamadığında. Ve onu **إضلالا** ile **أضللته**; salıverilmiş iken gidip de nereye yöneldiğini bilmediğinde. Ve **الضلال**’dan senin tarafından gelen her şeyde “onu **ضللته**” dersin; mef‘ûl tarafından gelen (şey)de “onu **أضللته**” dersin; ikisi gibi. Yûnus dedi: Sabit olmayan hakkında şöyle denilir: falan kimse devesini **ضل** etti; yani onu **أضل** etti. Ezherî dedi: Yûnus bu hususta onlara muhalefet etti.

Ve şey **ضل** eder, **يضل**: yani geçmişte ayn harfinin fethi ve muzârîde kesri ile; ve muzârîde **الضاد** da fetholunur; yani geçmişte ayn harfinin kesri ile beraber. Bununla, şeyhimizin ileri sürdüğü itiraz defolur; onun gereği, fethalı **ضل**’ün muzârîsinde **الضاد**’ın fethidir; ve bunun bir yönü yoktur; çünkü onda boğaz harfi yoktur. Fethalı (kullanım) ancak ayn harfi kesralı olanda işitilmiştir; **مل** gibi. Allah daha iyi bilir; bitti. Evet, eğer şöyle deseydi: ve **ضل**; **زل** ve **مل** gibi; şüphe ondan defolurdu. **ضلالا**: ikisi için masdardır; **سمع يسمع**’ın **سماعا**’ı gibi. (Manası:) kayboldu. Ondan Allah Teâlâ’nın sözü: **ضل سعيهم في الحياة الدنيا**; yani kayboldu; ve bu mecazdır.

Ve adam **ضل** etti: öldü; toprak ve kemikler oldu; böylece **ضل** etti; yaratılışından hiçbir şey bina edilmedi. Aziz tenzilde: **أئذا ضللنا في الأرض**; yani öldük ve toprak ve kemikler olduk; böylece yerde **ضللنا** ettik; yaratılışımızdan hiçbir şey seçilmedi. Râgıb dedi: O, ölüm ve bedenin değişmesi için bir kinayedir. Ve daha önce geçtiği üzere **الصاد** ile de okunmuştur.

Ve şey **ضل** eder: gizlendiği ve kaybolduğu zaman. Ondan: suyun sütte **ضل** etmesi; ve bu mecazdır. Ve denilir: kâfir **ضل** etti; delilden kaybolduğu zaman. Ve unutkan **ضل** etti; hıfzı ondan kaybolduğu zaman. Hadiste: bir adam oğullarına vasiyet etti: “Öldüğümde beni yakın; kül olduğumda beni iyice ufalayın; sonra beni savurun; umarım Allah’tan **أضل** olurum”; yani Allah’ın azabından kaybolurum. Kuteybî dedi: yani umarım Allah’ı atlatırım ve mekânım ona gizli kalır.

Ve falan kimse falanı **ضل** etti: ona unutturdu. Ve **الضلال**: unutmadır. Ondan Allah Teâlâ’nın sözü: **ممن ترضون من الشهداء أن تضل إحداهما فتذكر إحداهما الأخرى**; yani hıfzından kaybolur; yahut hıfzı ondan kaybolur. Râgıb dedi: Bu, insana konulmuş unutmadandır. Ve şöyle okunmuştur: **إن تضل**; **الهمزة**’nin kesri ile. Kim **إن**’i kesreli okursa, söz lafız ve mana bakımından ceza lafzı üzerinedir. Zeccâc dedi: **إن تضل**’de mana: “ikisi(n)den biri unutursa, hatırlayan ona hatırlatır.” Dedi: **تذكر** ve **تذكر** (fiilleri) **إن**’in kesri ile, başka değil, ref‘ olur. Ve kim şöyle okursa: **أن تضل إحداهما فتذكر**; ki bu insanların çoğunun kıraatidir; Halîl ve Sîbeveyh zikretti ki mana: iki kadını şahit tutun; (şu sebeple ki) biri diğerine hatırlatsın; ve onu hatırlatsın diye. Eğer bir insan derse: “Niçin **أن تضل** caiz oldu; hâlbuki bu, hatırlatma için hazırlandı?” Buna cevap: hatırlatmanın sebebi **الإضلال** olunca, **أن تضل**’in zikredilmesi caiz oldu; çünkü **الإضلال**, hatırlatmanın vacip olmasına sebep olan şeydir. Dedi: Bunun benzeri: “Bu(şeyi) duvar eğilsin de onu dayayayım diye hazırladım”; hâlbuki onu dayamak için hazırladım, eğilmek için değil; fakat eğilme zikredildi; çünkü o, dayamanın sebebidir; tıpkı **الإضلال**’ın zikredilmesi gibi; çünkü o, hatırlatmanın sebebidir. Bu, açık olan budur; inşallah Allah Teâlâ. Ondan Allah Teâlâ’nın sözü: **قال. فعلتها إذا وأنا من الضالين**; bunun ondan bir yanılma olduğuna dikkat çekerek.

Ve denilir: falan kimse beni **ضل** etti; ona güç yetiremedim: yani benden gitti. İbn Hirme dedi:
  **والسائل المعتري كرائمها                      يعلم أني تضلني عللـي**

Yani: benden gidersin. Ve **الضلة**, zamme ile: yolculukta yol göstermede maharet; bunu **الفراء** söylemiştir. Ve **الضلة**, fetha ile: şaşkınlık; ve **ضل** (fiili), **ضلة** (olarak), şaşırıp kaldığı zaman; bunu **ابن السيد** söylemiştir. Ve ayrıca: bir hayırdan gaip olma; ve **المحكم**’in nassı: bir hayırda, yahut bir şerde. Ve develerden **الضالة**: sahibi bilinen bir rab olmaksızın bir zayi yerde kalıp duran; **ابن الأثير** dedi ki: **الضالة**, hayvandan ve başkasından, edinilen her şeyden kaybolmuş olandır; ve o aslında ism-i fâildir; sonra onda genişletildi de galip sıfatlardan oldu. **الجوهري** dedi ki: **الضالة**: behîmeden sapan şey; erkek ve dişi için; başkası artırdı: ve ikisi ve hepsi için; ve **ضوال** üzerine cem‘ olunur. Ve hadiste: “Şüphesiz biz develerin **هوامي**’sini elde ederiz”; dedi ki: “Müminin yahut Müslümanın **ضالة**’si ateşin yakmasıdır.” Ve **الضالة** manalara da ıtlak olunabilir; ondan: “Hikmet müminin **ضالة**’sidir”; yani onu, adamın kendi **ضالة**’sini aradığı gibi, daima talep eder. **الكسائي** dedi ki: **وادي تضلل**’e düştü; iki zamme ile ve şeddeli **اللام**’ın kesresiyle; ve **الضاد** fetha da olabilir; bu **ابن عباد**’dandır; onu **ابن سيده** de zikretti; ve o, bâtıldır; **تخيب** ve **تهلك** gibi; hepsi sarf olunmaz; **الصحاح**’ta olduğu üzere. Ve **الأساس**’ta: **وادي تضلل**’e düştüler; yani helak oldular; ve o mecazdır. Ve onu **ضلله** etti, **تضليلا** ve **تضلالا** ile, fetha ile: onu **الضلال**’a çevirdi; ve denildi ki: onu ona nisbet etti. **الراعي** dedi ki:
  وما أتيت نجيدة بن عويمـر                      أبغي الهدى فيزيدني تضليلا
**ابن سيده** dedi ki: **الراعي** bunu **الوقص** ile böyle söyledi; o, **متفاعلن**’den **التاء**’yı hazfetmektir; raviler bunu çirkin gördüler; ben de onu düzelttim; ve kemal üzere getirdim. Ve **أرض مضلة**, **الضاد**’ın fethasıyla; ve **مضلة**, onun kesresiyle; ikisini de **الجوهري** nakletti. Ve **ضلضلة**, **علبطة** gibi; bu **الصاغاني**’dendir: onda yol şaşırır; **الصحاح**’ta olduğu gibi; başkası artırdı: ve hidayet bulunmaz. Ve denildi ki: **أرض مضلة**: seni **الضلال**’a taşır; her **مفعلة**’de kıyas olduğu üzere; **الخفاجي**’nin **شرخ الشفاء**’da naklettiği üzere; ve **جهل** maddesinde geçti. Ve onun benzeri hadistir: “Çocuk **مجبنة** **مبخلة**’dir.” Bazıları dedi ki: **أرض مضلة** ve **مزلة**; ve o bir isimdir; eğer sıfat olsaydı **الهاء**’sız olurdu. Ve denilir: **فلاة مضلة** ve **خرق مضلة**; erkek, dişi ve cem‘ eşittir. Ve denildi ki: **أرض مضلة** ve **أرضون مضلات**. Ve **الضليل**, **سكيت** gibi: dinde **الضلال**’ı çok olan; ve o mecazdır. Ve **العباب**’da: **رجل ضليل**; yani pek sapık; ve o, **الضلال**’a çok tâbi olandır. **رؤبة** dedi ki:
  قلت لزير لم تصله مريمه
  ضليل أهواء الصبا يندمه

Ve başkası dedi ki: **رجل ضليل**: **الضلالة**’dan vazgeçmez. Ve **المضلل**, **معظم** gibi; ve **الصحاح**’ın bazı nüshalarında **اللام**’ın kesresiyle de; ikisiyle birlikte böyle ضبط edilmiştir: hayırla vefa etmeyen; nüshalarda böyle; doğrusu: hayra muvaffak olmayan; yani pek sapık. Ve denildi ki: azgınlıklar ve bâtıllar sahibi. Ve **الملك المضلل** ve **الضليل**: **امرؤ القيس**; ona böyle denilirdi. Ve **علي** رضى الله عنه hadîsinde, şairlerin en şairi hakkında sorulmuştu da dedi ki: “Eğer mutlaka ise, **الملك الضليل**.” Yani **امرأ القيس**; ve **العباب**’da. Denildi ki: şairlerin en şairi üçtür: **الملك الضليل**, ve **الشيخ أبو عقيل**, ve **الغلام القتيل**. **الشيخ أبو عقيل**: **لبيد بن ربيعة** رضى الله عنه; ve **الغلام القتيل**: **طرفة بن العبد**. Ve denilir: o **ضل بن ضل**’dür; ikisinin kesresiyle; **ابن عباد**’dan; ve ikisinin zammesiyle; **الجوهري**’den: yani **الضلال** içinde gömülüdür; **المحكم**’de olduğu üzere; yahut o da babası da bilinmez; ve bunun gibi: **قل بن قل**. **الجوهري** ve **الزمخشري** ve başkaları bu manaya iktisar ettiler. Yahut onda hayır yoktur; ve o birinci manaya racidir. Ve denildi ki: kim olduğu ve kimden olduğu bilinmediği zaman; ve o **الضلال بن الألال** ve **الضلال بن فهلل** ve **ابن ثهلل** ve **الضلال بن التلال**’dır; hepsi bu manadadır. Ve mecazdan: o, onun **ابنه لضلة**’sidir; kesre ile: yani meşru olmayan birinden; **أبي زيد**’den. Ve **الأساس**’ta: **لغية**. Ve onun kanı **ضلة** gitti: yani kısassız; yani intikam alınmaksızın heder; ve o mecazdır. Ve denilir: o **تبع ضلة**’dir; **التاء** ve **الضاد**’ın kesresiyle, izafetle; **ثعلب**’den. Ve ayrıca vasıf olarak; **ابن الأعرابي** de böyle rivayet etti: yani onda hayır yoktur ve yanında hayır yoktur; ikisi de böyle tefsir ettiler. **ابن الأعرابي** bir defa dedi ki: o **تبع ضلة**’dir: yani onda hayır olmayan bir musibet; ve rivayet olunur: **تبع صلة**; **الصاد**’ı mühmel ile; **اللسان** ve **العباب**’da olduğu gibi. Ve yine **ضل أضلال**; kesre ve zamme ile: yani onda hayır olmayan bir musibet. Ve denildi ki: **الصاد**’ı mühmel ile denilirse, bende ancak kesre vardır; ve daha önce geçti. Ve **أضله**: onu gömdü; ve şeyi: onu gizledi; ve o mecazdır. **المخبل** dedi ki:
  أضلت بنو قيس بن سعد عميدهاوفارسها في الدهر قيس بن عاصم
Ve **النابغة**, **النعمان بن الحارث الغساني**’yi mersiye ederken dedi ki:
  فإن تحي لا أملك حياتي وإن تمت                      فما في حياة بعد موتـك طـائل
  فآب مضـلـه بـعـين جـلـية                      وغودر بالجولان حـزم ونـائل
Yani onu öldüğü zaman gömdüler. Ve **عين جلية**: yani öldüğüne dair doğru haber. Ve **الجولان**: Şam’da bir yer. Yani **النعمان**’ın gömülmesiyle azim ve atâ gömüldü. Ve annesi onu **أضلت**: onu gömdü; nadir; **ابن الأعرابي**’den. Ve inşad etti:
  فتى ما أضلت به أمه                      من القوم ليلة لا مدعم

Yani sığınılacak yer yok ve dayanak yok. Ve **الضلل**, hareke ile: kayanın altında akan su; güneş ona değmez; denilir: **ماء ضلل**; yahut o, ağaçlar arasında akan sudur. **اللحياني** dedi ki: **ضلاضل الماء** ve **صلاصله**: onun artıklarıdır; bir tanesi **ضلضلة** ve **صلصلة**. Ve **أرض ضلضلة** ve **ضلضل**, ikisinde de iki fetha ile; ve **علبطة** ve **علبط** ve **علابط** gibi; bu **اللحياني**’dendir. Ve **قنفذة**; bu **ابن دريد**’dendir: kalın/sert. **سيبويه** dedi ki: **الضلضل**, **الضلاضل**’den kısaltılmıştır. **الفراء** dedi ki: **مكان ضلضل** ve **جندل**: o, taşlı, şiddetli olandır; dedi ki: **ضلضيل** ve **جنديل** murad ettiler; **حمصيص** ve **صمكيك** vezni üzere; sonra **الياء**’yı hazfettiler. **الجوهري** dedi ki: **الضلضل** ve **الضلضلة**: kalın/sert arazi; **الأصمعي**’den; dedi ki: sanki **الضلاضل**’i kısalttı. Ve o da, yani **الضلضلة**, **علبطة** gibi; **الصحاح**’ta olduğu üzere; ve **قنفذة** gibi; **الجمهرة**’de olduğu üzere. Ve **الضلضل** ve **الضلضلة**, ikisinde de iki fetha ile; **الأصمعي**’nin nassı üzere: adamın kaldırdığı taşlar; ve kelamda bunun dışında bir başka mudâaf yoktur. **الأصمعي**, **صخر الغي**’den inşad etti:
  ألست أيام حضرنا الأعزله
  وبعد إذ نحن على الضلضله
**الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve **التهذيب**’de: **الضلضلة**, adamın kaldırdığı kadar yahut ondan fazla, düz, vadilerin karınlarında bulunan her taştır; ve باب التضعيف’te ona benzeyen bir kelime yoktur. Ve **علابط** ve **علبطة** gibi: mahir kılavuz; **ابن الأعرابي**’den; doğrusu: **لبط**; **العباب**’ın nassı üzere. Ve **تضلال**, fetha ile: (bir yer adı), ve bâtıla denilir: **ضل بتضلال**. **عمرو بن شأس الأسدي** dedi ki:
  تذكرت ليلى لات حين ادكارهـا                      وقد حني الأضلاع ضل بتضلال.
**الصحاح**’ta olduğu gibi. **ابن بري** dedi ki: **أبو علي**, **أبي زيد**’den hikâye etti: **ضلا** nasb ile; dedi ki: ve onun benzeri **العجاج**’ındır:
  ينشد أجمالا وما من أجمال
  يبغين إلا ضلة بتضلال
Dedim ki: bunu böyle rivayet eden sanki şöyle dedi: “**تذكرت ليلى ضلالا**”; böylece **ضلا**’yı **ضلالا**’nın yerine koydu. **أبو سهل** dedi ki: **نوادر أبي زيد**’de: **بتضلال** kayıtlı olarak; ve **الأخفش** onu böyle rivayet etti; ve bu, **الخليل**’e göre aruzda caiz değildir; ve onun mutlak bırakılması Arapçada caiz değildir; beyit **الأخفش** için hüccettir; ve onda فن kitaplarında konulmuş söz vardır. Ve meselde: “**يا ضل ما تجري به العصا**”; yani “ey kaybı” ve “ey telef oluşu”; bunu **قصير بن سعد**, **جذيمة الأبرش**’e söyler; **الزباء**’ya onunla birlikte gittiği zaman; onun işine girince pişman oldu; **قصير** ona dedi ki: “Şu atıma bin ve onunla kurtul; çünkü onun tozu yarılmaz.” Ve **علبطة** gibi; ve **هدهد**; ve birincisine **نصر** kitabında iktisar etti; ve **الصاغاني** de (böyle): (bir yer adı). **نصر** dedi ki: Temîm’e ait olması yakındır. **الصاغاني**, **صخر**’dan inşad etti; ve denildi ki **صخير بن عمير**’indir:
  ألست أيام حضرنا الأعزله
  وقبل إذ نحن على الضلضله
Dedim ki: bu beyit daha önce **الجوهري**’nin **الأصمعي**’den inşadı olarak, insanın kaldırdığı taş manasına şahit olarak geçti; onda: “**وبعد إذ نحن**” vardır. Ve **ضليلاء**, fetha sonra kesre ile: (bir yer adı); ve denilir: o, **الظاء** ile, **المشالة**’dir; yakında geleceği üzere. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **أضله**: onu sapık kıldı. **الأزهري** dedi ki: Arapların كلامında **الإضلال**, **الإرشاد**’ın zıddıdır; denilir: **أضللت**: falanı; onu yoldan **الضلال**’a yönelttiğin zaman. **لبيد**’in muradı da budur:
  من هداه سبل الخير اهتدى                      ناعم البال ومن شاء أضل

Lebîd bunu câhiliyesinde söyledi; onun sözü aziz tenzîl ile uygun düştü: **يضل من يشاء ويهدي من يشاء**. Dedi ki: Ve **أضلهم** (onları saptırdı) bunun dışındaki yerde, sapıklığa حمل (yükleme), ona girme ve onun içine dâhil olma mânâsı üzere de vâki olur; Yüce Allah’ın sözü gibi: **رب إنهن أضللن كثيرا من الناس**; yani: onun sebebiyle saptılar; çünkü putlar hiçbir şey yapmaz ve akletmez. Râgıb dedi ki: **الإضلال** iki kısımdır: birincisi, sebebi **الضلال** olan olmasıdır; bu da iki vecih üzeredir: ya şey senden sapar; senin “**أضللت البعير**” demen gibi; yani benden saptı; yahut onun sapıklığına hükmedilir. Bu ikisinde **الضلال** **الإضلال** için sebeptir. İkinci kısım ise, **الإضلال**ın **الضلال** için sebep olmasıdır; o da, insan için bâtılı süsleyip sapsın diye (yapması)dır; Yüce Allah’ın sözü gibi: **لهمت طائفة منهم أن يضلوك وما يضلون إلا أنفسهم**; yani: saptırmayı kastettikleri fiiller icra ederler; onların fiilinden, kendi nefislerinin sapıklığı bulunan şeyden başka bir şey hâsıl olmaz. Şeytan hakkında dedi ki: **ولأضلنهم ولأمنينهم**. Şeytan hakkında dedi ki: **ولقد أضل منكم جبلا كثيرا**. Yüce Allah’ın insanı saptırması iki vecih üzeredir: birincisi: sebebi **الضلال** olan olmasıdır; o da, insanın sapması, sonra Yüce Allah’ın dünyada ona bununla hükmetmesi ve âhirette onu cennet yolundan ateşe çevirmesidir; bu ise adl ve hak olan bir **إضلال**dır; sapkına sapıklığıyla hükmetmek ve onu cennet yolundan ateşe çevirmek adldir. Allah’ın **إضلال**ından ikincisi: Yüce Allah’ın insanın yaratılışını bir heyet üzere koymuş olmasıdır; öyle ki, övülmüş yahut yerilmiş bir yolu gözetirse ona alışır, onu hoş bulur ve ona yapışır; ondan çevirmek ve ondan dönmek zorlaşır; bu, nakledene karşı direnen tabiat gibi olur; bunun için “âdet ikinci tabiat” denilmiştir. Bu kuvvet insanda ilâhî bir fiildir; böyle olunca, kulun sapıklığının bu vecihten Allah’a nisbeti sahih olur; “Allah onu saptırdı” denir; çünkü bir fiilin vukuuna sebep olan her şey, o fiilin ona nisbeti sahih olur; câhillerin tasavvur ettiği vecih üzere değil. Ve dediğimizden dolayı: kendisine nisbet edilen **الإضلال**ı kâfir ve fâsık için kıldı; mü’min için değil; bilakis mü’minin saptırılmasını kendinden nefyetti; şöyle dedi: **وما كان الله ليضل قوما بعد إذ هداهم**. Kâfir ve fâsık hakkında dedi ki: **والذين كفروا فتعسا لهم وأضل أعمالهم**; **وما يضل به إلا الفاسقين**; **كذلك يضل الله الكافرين**; **ويضل الله الظالمين**. Bu tarz üzere kalplerin çevrilmesi, kalp üzerine mühür vurma ve hastalıkta artırma (da böyledir); bitti. Ve denir: o **ضال تال**dır. Yüce Allah’ın sözü: **ولا الضالين**; denildi ki: onlarla nasârâyı kastetti. Ebû Züeyb’in sözü:

  رآها الفؤاد فاستضل ضلالـه                      نيافا من البيض الكرام العطابل

Sükkarî dedi ki: Ondan, “sapıklığı fazlalaşsın diye sapması”nı talep etti; “cinlendi, cinlenmesi cinlendi” denildiği gibi; bunun benzeri **الصحاح**’tadır. Ve denir: **ضل ضلاله**. Evs b. Hacer dedi ki:

  إذا ناقة شدة برحل ونمـرق                      إلى حكم بعدي فضل ضلالها

Ve **أضله**: onu sapmış buldu; (yani) onu zayi etti ve helâk etti. Ve **أضله**: onu sapmış buldu; **كأحمده** ve **أبخله** gibi. Ondan hadis: “Bir kavme geldi de onları **أضلهم**”; yani onları sapık buldu; hakka hidayet bulmuş olmayanlar. Yüce Allah’ın sözü: **إن المجرمين في ضلال وسعر**; yani helâk. **الضلضلة** ( **علبطة** vezninde): **الضلال**. Yüce Allah’ın sözü: **لا يضل ربي ولا ينسى**; yani Rabbimden sapmaz ve Rabbim ondan sapmaz; yani onu gaflete düşürmez. Denildi ki: yani onu kaçırmaz. Denildi ki: hiçbir şeyden gaip olmaz ve hiçbir şey ondan gaip olmaz. Yüce Allah’ın sözü: **في تضليل**; yani bâtıl içinde ve nefislerini saptırma içinde. **المضل**: serap; şair dedi ki:

  أعددت للحدثان كل نـقـيذة                      أنف كلائحة المضل جرور

**المتضال**: kendini sapık görmesidir; denir: “Sen **الضال**ı hidayete erdirirsin; **المتضال**ı hidayete erdirmezsin.” **وضلالة العمل**: onun bâtıl olması ve zayi olmasıdır. Ebû İshâk, Yüce Allah’ın sözü hakkında: **أضل أعمالهم**; yani yaptıkları hayırdan dolayı onları mükâfatlandırmadı; bu, faydası kendisine dönmeyen bir iş yapan kimseye “**قد ضل سعيك**” demen gibidir. Ve **ضل عن القصد**: eğrildiği zaman. Ve “Falanca beni **ضلة** ile kınar”: kınamasında doğru yola muvaffak kılınmadığı zaman; Cevherî nakletti. Ve **فتنة مضلة**: insanları saptırır. Keza: **طريق مضل**. Asma‘î dedi ki: **المضل**: şaşkınlığa düşüren yer (arazi). Başkası dedi ki: **أرض مضل**: insanlar onda sapar; **المجهل** de böyledir. Denir: **أخذت أرضا مضلة ومضلة**; ve **أخذ أرضا مجهلا مضلا**. Ve şu beyit okundu:

  ألا طرقت صحبي عميرة إنها                      لنا بالمروراة المضل طروق

Ve denir: **أضل الله ضلالك**; yani ondan saptı da gitti; artık sen sapma; İbnü’s-Sikkît nakletti. Dedi ki: ve onların “**مل ملالك**” sözü; yani senden gitti ki bıkmayasın. **الأضلولة** (ötre ile): **الضلال**; çoğulu **الأضاليل**. Ka‘b b. Züheyr dedi ki:

  وما مواعيدها إلا الأضاليل

Ve denir: **تمادى في أضاليل الهوى**. Şeyhimiz dedi ki: denildi ki: onun tekili yoktur; denildi ki: tekili takdir edilmiştir; denildi ki: işitilmiştir; o da **أضلولة** yahut **أضلول** yahut **إضليل** yahut başka bir şeydir. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “**أضلني** şu ve şu iş”; yani ona güç yetiremedim. Ve şu beyit okundu:

  إني إذا خلة تضيفـنـي                      تريد مالي أضلني عللي

Yani benden ayrıldı; ona güç yetiremedim. **الضل** (ötre ile): kaybolup helâk olduğu zaman **ضل**’dan bir isimdir; Cevherî nakletti. Ve bunu **ضلة** olarak yaptı: kaybolup helâk olduğu zaman **ضل**’dan bir isimdir; Cevherî nakletti. Ve bunu **ضلة** olarak yaptı; yani bir sapıklık içinde. Ve **ذهب ضلة**: yani nereye gittiğini bilmedi. Ve **وادي تضلل**’e düştü. Ve **تضلل**: iki fetha ile ve iki kesra ile; ikisi de İbn Abbâd’dan. Ve denir: **ضلل ماءك**: onu salıver. Ve **تضلل الماء من تحت الحجر**: yani gitti. Ve **ضل الشيء**: telef oldu. **المضلل بن مالك** ( **كمعظم** vezninde): Hâlid b. Kays’ın dedesidir; Benî Esed’den bir adamdır. Esved b. Ya‘fer en-Nehşelî şu sözüyle kimi kastetti:

  فقبلي مات الخالدان كلاهـمـا                      عميد بني جحوان وابن المضلل

İkincisi: Hâlid b. Nadle’dir.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ضَلَّ
ضَلَّ A ,  I ( n. ac. ضَلَل 4 ,  ضَلَاْلَة 22t ),
a.  Erred, went astray.

b.  [ acc. or 'An ], Wandered from, missed, lost ( road ).

c.  Perished, came to nought; passed away, disappeared; died.

d.  Lost; mislaid.

e.  Forgot.

ضَلَّلَ
ضَلَّلَ II ,
a.  Misled, led astray, led wrong.

b.  Accused of error; thought wrong.

c.  Caused to perish, brought to nought; destroyed.

أَضْلَلَ
أَضْلَلَ IV ,
a.  see II .

تَضَلَّلَ
تَضَلَّلَ V ,
a.  Went away.

تَضَاْلَلَ
تَضَاْلَلَ VI ,
a.  Pretended to be astray.

اِسْتَضْلَلَ
اِسْتَضْلَلَ X ,
a.  Endeavoured to mislead, to lead astray.

ضَلّ
ضَلّ 1 ,
a.  see 22 .

ضَلَّة
ضَلَّة 1t ,
a.  Perplexity, uncertainty, confusion.

b.  Absence.

ضِلّ
ضِلّ 2 ,
a.  see 22 .

ضِلَّة
ضِلَّة 2t ,
a.  see 22 (a) .

ضُلّ
ضُلّ 3 ,
a.  A state of perishing; perdition, ruin.

b.  Futile.

ضَلَل
ضَلَل 4 ,
a.  see 22 (a) . -  مَضْلَلَة 17t ,  مَضْلِلَة 18t , Error; the going astray.

b.  Place in which one is led astray.

ضَاْلِل
ضَاْلِل 21 ,
a.  Erring; astray.

ضَاْلِلَة
ضَاْلِلَة 21t , ( pl. ضَوَاْلِلُ 41 ),
a.  fem. of ضَاْلِل 21 .

b.  Stray ( beast ); thing lost. - ضَلَاْل 22 ,  ضَلَاْلَة 22t , Error.

b.  Ruin, perdition. - ضَلُوْل 26 ,  ضِلِّيْل 30 , Astray, misguided, misled, erring.

ضَلَّلَ
N. P. ضَلَّلَ II ,
a.  see 26 .

أَضْلَلَ
N. Ag. أَضْلَلَ IV ,
a.  Leading astray, misleading ( road ).

b.  [ art. ], Mirage.

ضِلَّةً
ضِلَّةً
a.  With impunity.

أُضْلُوْلَة
أُضْلُوْلَة ( pl. ضَلَاْلِيْ٤ُ 67 ),
a.  Error.

##### Türkçe

**ضَلَّ**
**ضَلَّ** A , I ( mastar: **ضَلَل** 4 , **ضَلَاْلَة** 22t ),
a. Saptı, yoldan çıktı.

b. [ mef‘ûl ile veya **'An** ile ], -den dolaştı; (yolu) ıskaladı, kaybetti (yol).

c. Helâk oldu, boşa çıktı; geçti gitti, kayboldu; öldü.

d. Kaybetti; yitirdi.

e. Unuttu.

**ضَلَّلَ**
**ضَلَّلَ** II ,
a. Saptırdı, yoldan çıkardı, yanlış yola sevk etti.

b. Hata ile itham etti; yanlış sandı.

c. Helâke sebep oldu, boşa çıkardı; yok etti.

**أَضْلَلَ**
**أَضْلَلَ** IV ,
a. II’ye bak.

**تَضَلَّلَ**
**تَضَلَّلَ** V ,
a. Uzaklaştı, gitti.

**تَضَاْلَلَ**
**تَضَاْلَلَ** VI ,
a. Sapmış gibi yaptı.

**اِسْتَضْلَلَ**
**اِسْتَضْلَلَ** X ,
a. Saptırmaya, yoldan çıkarmaya çalıştı.

**ضَلّ**
**ضَلّ** 1 ,
a. 22’ye bak.

**ضَلَّة**
**ضَلَّة** 1t ,
a. Şaşkınlık, tereddüt, karışıklık.

b. Yokluk.

**ضِلّ**
**ضِلّ** 2 ,
a. 22’ye bak.

**ضِلَّة**
**ضِلَّة** 2t ,
a. 22 (a)’ya bak.

**ضُلّ**
**ضُلّ** 3 ,
a. Helâk olma hâli; helâk, yıkım.

b. Boş, faydasız.

**ضَلَل**
**ضَلَل** 4 ,
a. 22 (a)’ya bak. - **مَضْلَلَة** 17t , **مَضْلِلَة** 18t , Hata; sapma.

b. İçinde saptırılınan yer.

**ضَاْلِل**
**ضَاْلِل** 21 ,
a. Hata eden; sapmış.

**ضَاْلِلَة**
**ضَاْلِلَة** 21t , ( çoğulu **ضَوَاْلِلُ** 41 ),
a. **ضَاْلِل** 21’in müennesi.

b. Başıboş (hayvan); kayıp şey. - **ضَلَاْل** 22 , **ضَلَاْلَة** 22t , Hata.

b. Yıkım, helâk. - **ضَلُوْل** 26 , **ضِلِّيْل** 30 , Sapmış, yanlış yola sevk edilmiş, saptırılmış, hata eden.

**ضَلَّلَ**
Özel isim: **ضَلَّلَ** II ,
a. 26’ya bak.

**أَضْلَلَ**
İsm-i fâil: **أَضْلَلَ** IV ,
a. Saptıran, yoldan çıkaran (yol).

b. [ harf-i tarif ile ], serap.

**ضِلَّةً**
**ضِلَّةً**
a. Cezasız olarak.

**أُضْلُوْلَة**
**أُضْلُوْلَة** ( çoğulu **ضَلَاْلِيْ٤ُ** 67 ),
a. Hata.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ضلل
ضَلَّ - يَضِلُّ - ضَلال - ضَلالَة - ضَالّ - ضَالُّوْن - أَضَلُّ - أَضَلَّ - يُضِلُّ - مُضِلٌّ - ضَلَّلَ - يُضَلِّلُ - تَضْليْل

ضَلَّ - يَضِلُّ + كائن + عن شيء أو أمر: ينحرف ويبتعد عن المسار الصحيح نحو هدف: يحدد هدفاً يريد الوصول إليه، وهو قد يكون هدف مادياً، كمكان ينبغي الوصول إليه، أو فكرياً، كحكم تجاه قضية يحاول الوصول إليه، ولكنه لا يصل إلى هذا الهدف، بل ينحرف عن المسار الصحيح ويضيع ولا يهتدي
ضَلال - الضلال: على وزن "فـَعال" اسم فعل مبالغة من " ضَلَّ - يَضِلُّ ": الضياع والانحراف عن المسار الصحيح المؤدي إلى الهدف
ضَلالَة: على وزن " فـَعالة " اسم فعل مبالغة للمرة من " ضَلَّ - يَضِلُّ ": الضلال لمدة أو لدرجة محدودة مرادة دون غيرها
ضَالّ: أصلها " ضالـِل " اسم فاعل صفة مشبهة من " ضَلَّ - يَضِلُّ "
ضَالّون: جمع " ضَالّ"
أََضَلُّ: اسم تفضيل من " ضَالّ ": أكثر ضلالاً من آخر: الذي يبتعد عن مسار الهدف بشكل أكبر من غيره
أََضَلَّ - يُضِلُّ: على وزن " أفعل " من " ضَلَّ - يَضِلُّ ": جعله " يَضِلُّ ": يدله ويرشده إرشاداً خاطئاً، فجعله يسلك مساراً خاطئاً، فينحرف ويضيع عن الوصول إلى هدفه
مُضِلٌّ: اسم فاعل من فعل " أَضَلَّ - يُضِلُّ "
ضَلَّلَ - يُضَلِّلُ: على وزن " فَغَّلَ " من " ضَلَّ - يَضِلُّ ": جعله " يَضِلُّ ": يضله على وجه التكرار والشدة
تَضْلِيْل: اسم فعل " ضَلَّلَ - يُضَلِّلُ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الضياع والطيش والخطأ عن الهدف قبيل انتهاء الحركة "، وهي:
ضَاعَ - يَضيْعُ، تَاهَ - يَتِيْهُ، ضَلَّ - يَضِلُّ، فَاتَ - يَفُوْتُ، نَفَقَ - يَنْفُقُ، خَطِئَ - يَخْطَأُ
ضَلَّ - يَضِلُّ
الله لا يضل ولا ينسى	﴿قال علمها عند ربي في كتاب لا يضل ربي ولا ينسى (52)﴾ طه

 ﴿ياأيها الذين آمنوا عليكم أنفسكم لا يضركم من ضل إذا اهتديتم إلى الله مرجعكم جميعا فينبئكم بما كنتم تعملون(105)﴾ المائدة
 	﴿قال اهبطا منها جميعا بعضكم لبعض عدو فإما يأتينكم مني هدى فمن اتبع هداي فلا يضل ولا يشقى (123)﴾ طه
 	﴿قل ياأيها الناس قد جاءكم الحق من ربكم فمن اهتدى فإنما يهتدي لنفسه ومن ضل فإنما يضل عليها وما أنا عليكم بوكيل (108)﴾ يونس ﴿إنا أنزلنا عليك الكتاب للناس بالحق فمن اهتدى فلنفسه ومن ضل فإنما يضل عليها وما أنت عليهم بوكيل (41)﴾ الزمر
 	﴿من اهتدى فإنما يهتدي لنفسه ومن ضل فإنما يضل عليها ولا تزر وازرة وزر أخرى وما كنا معذبين حتى نبعث رسولا(15)﴾ الإسراء ﴿وأن أتلو القرآن فمن اهتدى فإنما يهتدي لنفسه ومن ضل فقل إنما أنا من المنذرين (92)﴾ النمل
(1) ضل ضلالاً بعيداً
المشركون﴿إن الله لا يغفر أن يشرك به ويغفر ما دون ذلك لمن يشاء ومن يشرك بالله فقد ضل ضلالا بعيدا(116)﴾ النساء
الكفر	﴿ياأيها الذين آمنوا آمنوا بالله ورسوله والكتاب الذي نزل على رسوله والكتاب الذي أنزل من قبل ومن يكفر بالله وملائكته وكتبه ورسله واليوم الآخر فقد ضل ضلالا بعيدا (136)﴾ النساء ﴿مثل الذين كفروا بربهم أعمالهم كرماد اشتدت به الريح في يوم عاصف لا يقدرون مما كسبوا على شيء ذلك هو الضلال البعيد (18)﴾ ابراهيم
لا يؤمنون بالآخرة	﴿أافترى على الله كذبا أم به جنة بل الذين لا يؤمنون بالآخرة في العذاب والضلال البعيد (8)﴾ سبأ ﴿يستعجل بها الذين لا يؤمنون بها والذين آمنوا مشفقون منها ويعلمون أنها الحقألا إن الذين يمارون في الساعة لفي ضلال بعيد (18)﴾ الشورى
أتباع الشيطان	﴿قال قرينه ربنا ما أطغيته ولكن كان في ضلال بعيد (27)﴾ ق ﴿ألم تر إلى الذين يزعمون أنهم آمنوا بما أنزل إليك وما أنزل من قبلك يريدون أن يتحاكموا إلى الطاغوت وقد أمروا أن يكفروا به ويريد الشيطان أن يضلهم ضلالا بعيدا (60)﴾ النساء
كفروا وصدوا عن سبيل الله	﴿إن الذين كفروا وصدوا عن سبيل الله قد ضلوا ضلالا بعيدا (167)﴾ النساء ﴿الذين يستحبون الحياة الدنيا على الآخرة ويصدون عن سبيل الله ويبغونها عوجا أولئك في ضلال بعيد(3)﴾ ابراهيم
عصوا الله ورسوله	﴿وما كان لمؤمن ولا مؤمنة إذا قضى الله ورسوله أمرا أن يكون لهم الخيرة من أمرهم ومن يعص الله ورسوله فقد ضل ضلالا مبينا (36)﴾ الأحزاب
(2) ضل سواء السبيل
يتبدل الكفر بالإيمان﴿أم تريدون أن تسألوا رسولكم كما سئل موسى من قبل ومن يتبدل الكفر بالإيمان فقد ضل سواء السبيل(108)﴾ البقرة ﴿ولقد أخذ الله ميثاق بني إسرائيل وبعثنا منهم اثني عشر نقيبا وقال الله إني معكم لئن أقمتم الصلاة وآتيتم الزكاة وآمنتم برسلي وعزرتموهم وأقرضتم الله قرضا حسنا لأكفرن عنكم سيئاتكم ولأدخلنكم جنات تجري من تحتها الأنهار فمن كفر بعد ذلك منكم فقد ضل سواء السبيل (12)﴾ المائدة
أهواء أهل الكتاب	﴿ألم تر إلى الذين أوتوا نصيبا من الكتاب يشترون الضلالة ويريدون أن تضلوا السبيل (44)﴾ النساء ﴿قل ياأهل الكتاب لا تغلوا في دينكم غير الحق ولا تتبعوا أهواء قوم قد ضلوا من قبل وأضلوا كثيرا وضلوا عن سواء السبيل (77)﴾ المائدة
موالاة أعداء الله	﴿ياأيها الذين آمنوا لا تتخذوا عدوي وعدوكم أولياء تلقون إليهم بالمودة وقد كفروا بما جاءكم من الحق يخرجون الرسول وإياكم أن تؤمنوا بالله ربكم إن كنتم خرجتم جهادا في سبيلي وابتغاء مرضاتي تسرون إليهم بالمودة وأنا أعلم بما أخفيتم وما أعلنتم ومن يفعله منكم فقد ضل سواء السبيل(1)﴾ الممتحنة
(2) ضل عن سبيله
 ﴿ادع إلى سبيل ربك بالحكمة والموعظة الحسنة وجادلهم بالتي هي أحسن إن ربك هو أعلم بمن ضل عن سبيله وهو أعلم بالمهتدين(125)﴾ النحل ﴿إن ربك هو أعلم بمن ضل عن سبيله وهو أعلم بالمهتدين (7)﴾ القلم
ضلوا السبيل	﴿ذلك مبلغهم من العلم إن ربك هو أعلم بمن ضل عن سبيله وهو أعلم بمن اهتدى (30)﴾ النجم ﴿ويوم يحشرهم وما يعبدون من دون الله فيقول أأنتم أضللتم عبادي هؤلاء أم هم ضلوا السبيل(17)﴾ الفرقان
 	﴿انظر كيف ضربوا لك الأمثال فضلوا فلا يستطيعون سبيلا (48)﴾ الإسراء ﴿انظر كيف ضربوا لك الأمثال فضلوا فلا يستطيعون سبيلا(9)﴾ الفرقان
ضلوا وما كانوا مهتدين
 ﴿الذين ضل سعيهم في الحياة الدنيا وهم يحسبون أنهم يحسنون صنعا(104)﴾ الكهف
 	﴿ولقد ضل قبلهم أكثر الأولين (71)﴾ الصافات ﴿قل ياأهل الكتاب لا تغلوا في دينكم غير الحق ولا تتبعوا أهواء قوم قد ضلوا من قبل وأضلوا كثيرا وضلوا عن سواء السبيل(77)﴾ المائدة
 	﴿قد خسر الذين قتلوا أولادهم سفها بغير علم وحرموا ما رزقهم الله افتراء على الله قد ضلوا وما كانوا مهتدين(140)﴾ الأنعام ﴿قل إني نهيت أن أعبد الذين تدعون من دون الله قل لا أتبع أهواءكم قد ضللت إذا وما أنا من المهتدين (56)﴾ الأنعام
يضل عن الحق	﴿ياأيها الذين آمنوا إذا تداينتم بدين إلى أجل مسمى فاكتبوه وليكتب بينكم كاتب بالعدل ولا يأب كاتب أن يكتب كما علمه الله فليكتب وليملل الذي عليه الحق وليتق الله ربه ولا يبخس منه شيئا فإن كان الذي عليه الحق سفيها أو ضعيفا أو لا يستطيع أن يمل هو فليملل وليه بالعدل واستشهدوا شهيدين من رجالكم فإن لم يكونا رجلين فرجل وامرأتان ممن ترضون من الشهداء أن تضل إحداهما فتذكر إحداهما الأخرى ولا يأب الشهداء إذا ما دعوا ولا تسأموا أن تكتبوه صغيرا أو كبيرا إلى أجله ذلكم أقسط عند الله وأقوم للشهادة وأدنى ألا ترتابوا إلا أن تكون تجارة حاضرة تديرونها بينكم فليس عليكم جناح ألا تكتبوها وأشهدوا إذا تبايعتم ولا يضار كاتب ولا شهيد وإن تفعلوا فإنه فسوق بكم واتقوا الله ويعلمكم الله والله بكل شيء عليم(282)﴾ البقرة ﴿يستفتونك قل الله يفتيكم في الكلالة إن امرؤ هلك ليس له ولد وله أخت فلها نصف ما ترك وهو يرثها إن لم يكن لها ولد فإن كانتا اثنتين فلهما الثلثان مما ترك وإن كانوا إخوة رجالا ونساء فللذكر مثل حظ الأنثيين يبين الله لكم أن تضلوا والله بكل شيء عليم(176)﴾ النساء
قوم موسى	﴿قال ياهارون ما منعك إذ رأيتهم ضلوا (92)﴾ طه ﴿ولما سقط في أيديهم ورأوا أنهم قد ضلوا قالوا لئن لم يرحمنا ربنا ويغفر لنا لنكونن من الخاسرين(149)﴾ الأعراف
(4) ضل عنهم ما كانوا يفترون
 ﴿انظر كيف كذبوا على أنفسهم وضل عنهم ما كانوا يفترون (24)﴾ الأنعام ﴿وألقوا إلى الله يومئذ السلم وضل عنهم ما كانوا يفترون(87)﴾ النحل
 	﴿هل ينظرون إلا تأويله يوم يأتي تأويله يقول الذين نسوه من قبل قد جاءت رسل ربنا بالحق فهل لنا من شفعاء فيشفعوا لنا أو نرد فنعمل غير الذي كنا نعمل قد خسروا أنفسهم وضل عنهم ما كانوا يفترون (53)﴾ الأعراف ﴿أولئك الذين خسروا أنفسهم وضل عنهم ما كانوا يفترون (21)﴾ هود
 	﴿ونزعنا من كل أمة شهيدا فقلنا هاتوا برهانكم فعلموا أن الحق لله وضل عنهم ما كانوا يفترون(75)﴾ القصص ﴿هنالك تبلو كل نفس ما أسلفت وردوا إلى الله مولاهم الحق وضل عنهم ما كانوا يفترون (30)﴾ يونس
 	﴿ولقد جئتمونا فرادى كما خلقناكم أول مرة وتركتم ما خولناكم وراء ظهوركم وما نرى معكم شفعاءكم الذين زعمتم أنهم فيكم شركاء لقد تقطع بينكم وضل عنكم ما كنتم تزعمون (94)﴾ الأنعام ﴿إليه يرد علم الساعة وما تخرج من ثمرات من أكمامها وما تحمل من أنثى ولا تضع إلا بعلمه ويوم يناديهم أين شركائي قالوا آذناك ما منا من شهيد(47)وضل عنهم ما كانوا يدعون من قبل وظنوا ما لهم من محيص(48)﴾ فصلت
 	﴿فلولا نصرهم الذين اتخذوا من دون الله قربانا آلهة بل ضلوا عنهم وذلك إفكهم وما كانوا يفترون (28)﴾ الأحقاف
 	﴿فمن أظلم ممن افترى على الله كذبا أو كذب بآياته أولئك ينالهم نصيبهم من الكتاب حتى إذا جاءتهم رسلنا يتوفونهم قالوا أين ما كنتم تدعون من دون الله قالوا ضلوا عنا وشهدوا على أنفسهم أنهم كانوا كافرين(37)﴾ الأعراف ﴿ثم قيل لهم أين ما كنتم تشركون(73) من دون الله قالوا ضلوا عنا بل لم نكن ندعو من قبل شيئا كذلك يضل الله الكافرين(74)﴾ غافر
 	﴿وإذا مسكم الضر في البحر ضل من تدعون إلا إياه فلما نجاكم إلى البر أعرضتم وكان الإنسان كفورا(67)﴾ الإسراء

ضللنا في الأرض﴿وقالوا أئذا ضللنا في الأرض أئنا لفي خلق جديد بل هم بلقاء ربهم كافرون(10)﴾ السجدة
ضلال - الضلال
 ﴿فذلكم الله ربكم الحق فماذا بعد الحق إلا الضلال فأنا تصرفون(32)﴾ يونس
 	﴿له دعوة الحق والذين يدعون من دونه لا يستجيبون لهم بشيء إلا كباسط كفيه إلى الماء ليبلغ فاه وما هو ببالغه وما دعاء الكافرين إلا في ضلال (14)﴾ الرعد ﴿قالوا أو لم تك تأتيكم رسلكم بالبينات قالوا بلى قالوا فادعوا وما دعاء الكافرين إلا في ضلال (50)﴾ غافر
 	﴿فلما جاءهم بالحق من عندنا قالوا اقتلوا أبناء الذين آمنوا معه واستحيوا نساءهم وما كيد الكافرين إلا في ضلال (25)﴾ غافر
 	﴿قالوا بلى قد جاءنا نذير فكذبنا وقلنا ما نزل الله من شيء إن أنتم إلا في ضلال كبير (9)﴾ الملك
 	﴿وقد أضلوا كثيرا ولا تزد الظالمين إلا ضلالا(24)﴾ نوح
 	﴿قالوا تالله إنك لفي ضلالك القديم (95)﴾ يوسف
الضلال البعيد
المشركون﴿إن الله لا يغفر أن يشرك به ويغفر ما دون ذلك لمن يشاء ومن يشرك بالله فقد ضل ضلالا بعيدا(116)﴾ النساء ﴿يدعوا من دون الله ما لا يضره وما لا ينفعه ذلك هو الضلال البعيد(12)﴾ الحج
الكفر	﴿ياأيها الذين آمنوا آمنوا بالله ورسوله والكتاب الذي نزل على رسوله والكتاب الذي أنزل من قبل ومن يكفر بالله وملائكته وكتبه ورسله واليوم الآخر فقد ضل ضلالا بعيدا (136)﴾ النساء ﴿مثل الذين كفروا بربهم أعمالهم كرماد اشتدت به الريح في يوم عاصف لا يقدرون مما كسبوا على شيء ذلك هو الضلال البعيد (18)﴾ ابراهيم
لا يؤمنون بالآخرة	﴿أافترى على الله كذبا أم به جنة بل الذين لا يؤمنون بالآخرة في العذاب والضلال البعيد (8)﴾ سبأ ﴿يستعجل بها الذين لا يؤمنون بها والذين آمنوا مشفقون منها ويعلمون أنها الحقألا إن الذين يمارون في الساعة لفي ضلال بعيد (18)﴾ الشورى
أتباع الشيطان	﴿قال قرينه ربنا ما أطغيته ولكن كان في ضلال بعيد (27)﴾ ق ﴿ألم تر إلى الذين يزعمون أنهم آمنوا بما أنزل إليك وما أنزل من قبلك يريدون أن يتحاكموا إلى الطاغوت وقد أمروا أن يكفروا به ويريد الشيطان أن يضلهم ضلالا بعيدا (60)﴾ النساء
كفروا وصدوا عن سبيل الله	﴿إن الذين كفروا وصدوا عن سبيل الله قد ضلوا ضلالا بعيدا (167)﴾ النساء ﴿الذين يستحبون الحياة الدنيا على الآخرة ويصدون عن سبيل الله ويبغونها عوجا أولئك في ضلال بعيد(3)﴾ ابراهيم
 	﴿فقالوا أبشرا منا واحدا نتبعه إنا إذا لفي ضلال وسعر (24)﴾ القمر ﴿إن المجرمين في ضلال وسعر (47)﴾ القمر
ضلال مبين
 ﴿أسمع بهم وأبصر يوم يأتوننا لكن الظالمون اليوم في ضلال مبين (38)﴾ مريم ﴿هذا خلق الله فأروني ماذا خلق الذين من دونه بل الظالمون في ضلال مبين(11)﴾ لقمان
 	﴿لقد من الله على المؤمنين إذ بعث فيهم رسولا من أنفسهم يتلوا عليهم آياته ويزكيهم ويعلمهم الكتاب والحكمة وإن كانوا من قبل لفي ضلال مبين (164)﴾ آل عمران ﴿هو الذي بعث في الأميين رسولا منهم يتلو عليهم آياته ويزكيهم ويعلمهم الكتاب والحكمة وإن كانوا من قبل لفي ضلال مبين (2)﴾ الجمعة
 	﴿وإذ قال إبراهيم لأبيه آزر أتتخذ أصناما آلهة إني أراك وقومك في ضلال مبين (74)﴾ الأنعام ﴿قالوا وجدنا آباءنا لها عابدين(53) قال لقد كنتم أنتم وآباؤكم في ضلال مبين(54)﴾ الأنبياء
 	﴿وما كان لمؤمن ولا مؤمنة إذا قضى الله ورسوله أمرا أن يكون لهم الخيرة من أمرهم ومن يعص الله ورسوله فقد ضل ضلالا مبينا (36)﴾ الأحزاب ﴿ومن لا يجب داعي الله فليس بمعجز في الأرض وليس له من دونه أولياء أولئك في ضلال مبين(32)﴾ الأحقاف
 	﴿إن الذي فرض عليك القرآن لرادك إلى معاد قل ربي أعلم من جاء بالهدى ومن هو في ضلال مبين (85)﴾ القصص ﴿قل من يرزقكم من السماوات والأرض قل الله وإنا أو إياكم لعلى هدى أو في ضلال مبين (24)﴾ سبأ
 	﴿قالوا وهم فيها يختصمون(96) تالله إن كنا لفي ضلال مبين(97)إذ نسويكم برب العالمين(98)﴾ الشعراء ﴿أأتخذ من دونه آلهة إن يردني الرحمان بضر لا تغن عني شفاعتهم شيئا ولا ينقذوني(23) إني إذا لفي ضلال مبين (24)﴾ يس
 	﴿أفمن شرح الله صدره للإسلام فهو على نور من ربه فويل للقاسية قلوبهم من ذكر الله أولئك في ضلال مبين (22)﴾ الزمر ﴿أفأنت تسمع الصم أو تهدي العمي ومن كان في ضلال مبين (40)﴾ الزخرف
 	﴿قل هو الرحمان آمنا به وعليه توكلنا فستعلمون من هو في ضلال مبين (29)﴾ الملك
 	﴿لقد أرسلنا نوحا إلى قومه فقال ياقوم اعبدوا الله ما لكم من إله غيره إني أخاف عليكم عذاب يوم عظيم(59) قال الملأ من قومه إنا لنراك في ضلال مبين (60)﴾ الأعراف ﴿إذ قالوا ليوسف وأخوه أحب إلى أبينا منا ونحن عصبة إن أبانا لفي ضلال مبين (8)﴾ يوسف ﴿وقال نسوة في المدينة امرأة العزيز تراود فتاها عن نفسه قد شغفها حبا إنا لنراها في ضلال مبين (30)﴾ يوسف ﴿وإذا قيل لهم أنفقوا مما رزقكم الله قال الذين كفروا للذين آمنوا أنطعم من لو يشاء الله أطعمه إن أنتم إلا في ضلال مبين (47)﴾ يس
الضلالة
 ﴿قال ياقوم ليس بي ضلالة ولكني رسول من رب العالمين(61)﴾ الأعراف ﴿قل من كان في الضلالة فليمدد له الرحمان مدا حتى إذا رأوا ما يوعدون إما العذاب وإما الساعة فسيعلمون من هو شر مكانا وأضعف جندا(75)﴾ مريم
 	﴿وما أنت بهادي العمي عن ضلالتهم إن تسمع إلا من يؤمن بآياتنا فهم مسلمون(81)﴾ النمل ﴿وما أنت بهادي العمي عن ضلالتهم إن تسمع إلا من يؤمن بآياتنا فهم مسلمون(53)﴾ الروم
 	﴿أولئك الذين اشتروا الضلالة بالهدى فما ربحت تجارتهم وما كانوا مهتدين(16)﴾ البقرة ﴿أولئك الذين اشتروا الضلالة بالهدى والعذاب بالمغفرة فما أصبرهم على النار(175)﴾ البقرة
 	﴿ألم تر إلى الذين أوتوا نصيبا من الكتاب يشترون الضلالة ويريدون أن تضلوا السبيل(44)﴾ النساء
 	﴿فريقا هدى وفريقا حق عليهم الضلالة إنهم اتخذوا الشياطين أولياء من دون الله ويحسبون أنهم مهتدون(30)﴾ الأعراف ﴿ولقد بعثنا في كل أمة رسولا أن اعبدوا الله واجتنبوا الطاغوت فمنهم من هدى الله ومنهم من حقت عليه الضلالة فسيروا في الأرض فانظروا كيف كان عاقبة المكذبين(36)﴾ النحل
ضال - ضالون - ضالين
 ﴿صراط الذين أنعمت عليهم غير المغضوب عليهم ولا الضالين(7)﴾ الفاتحة ﴿إن الذين كفروا بعد إيمانهم ثم ازدادوا كفرا لن تقبل توبتهم وأولئك هم الضالون (90)﴾ آل عمران
 	﴿فلما رأوها قالوا إنا الضالون (26)﴾ القلم ﴿وإذا رأوهم قالوا إن هؤلاء الضالون (32)﴾ المطففين
 	﴿ثم إنكم أيها الضالون المكذبون (51)﴾ الواقعة ﴿وأما إن كان من المكذبين الضالين (92)﴾ الواقعة
 	﴿ليس عليكم جناح أن تبتغوا فضلا من ربكم فإذا أفضتم من عرفات فاذكروا الله عند المشعر الحرام واذكروه كما هداكموإن كنتم من قبله لمن الضالين (198)﴾ البقرة ﴿واغفر لأبي إنه كان من الضالين(86)﴾ الشعراء
 	﴿فلما رأى القمر بازغا قال هذا ربي فلما أفل قال لئن لم يهدني ربي لأكونن من القوم الضالين (77)﴾ الأنعام ﴿قالوا ربنا غلبت علينا شقوتنا وكنا قوما ضالين(106)﴾ المؤمنون
 	﴿ووجدك ضالا فهدى (7)﴾ الضحى
 	﴿قال ومن يقنط من رحمة ربه إلا الضالون (56)﴾ الحجر
 	﴿قال فعلتها إذا وأنا من الضالين(20)﴾ الشعراء
 	﴿إنهم ألفوا آباءهم ضالين (69)﴾ الصافات
أَضَلُّ ( أكثر ضلالاً )
 ﴿فإن لم يستجيبوا لك فاعلم أنما يتبعون أهواءهم ومن أضل ممن اتبع هواه بغير هدى من الله إن الله لا يهدي القوم الظالمين(50)﴾ القصص
 	﴿ولقد ذرأنا لجهنم كثيرا من الجن والإنس لهم قلوب لا يفقهون بها ولهم أعين لا يبصرون بها ولهم آذان لا يسمعون بهاأولئك كالأنعام بل هم أضل أولئك هم الغافلون(179)﴾ الأعراف ﴿أم تحسب أن أكثرهم يسمعون أو يعقلون إن هم إلا كالأنعام بل هم أضل سبيلا(44)﴾ الفرقان
 	﴿ومن كان في هذه أعمى فهو في الآخرة أعمى وأضل سبيلا (72)﴾ الإسراء ﴿الذين يحشرون على وجوههم إلى جهنم أولئك شر مكانا وأضل سبيلا(34)﴾ الفرقان
 	﴿إن كاد ليضلنا عن آلهتنا لولا أن صبرنا عليها وسوف يعلمون حين يرون العذاب من أضل سبيلا(42)﴾ الفرقان
 	﴿قل هل أنبئكم بشر من ذلك مثوبة عند الله من لعنه الله وغضب عليه وجعل منهم القردة والخنازير وعبد الطاغوت أولئك شر مكانا وأضل عن سواء السبيل (60)﴾ المائدة
 	﴿قل أرأيتم إن كان من عند الله ثم كفرتم به من أضل ممن هو في شقاق بعيد(52)﴾ فصلت
 	﴿ومن أضل ممن يدعو من دون الله من لا يستجيب له إلى يوم القيامة وهم عن دعائهم غافلون(5)﴾ الأحقاف
أَضَلَّ - يُضِلُّ
(1) الله يضل
فقط بعد أن يبين للناس ما يتقون﴿وما كان الله ليضل قوما بعد إذ هداهم حتى يبين لهم ما يتقون إن الله بكل شيء عليم(115)﴾ التوبة

 ﴿من يهد الله فهو المهتدي ومن يضلل فأولئك هم الخاسرون (178)﴾ الأعراف
الذين يضلهم الله ،  ولا أمل في هدايتهم : فما له من هاد
الذين يزينون لأنفسهم مكرهم﴿أفمن هو قائم على كل نفس بما كسبت وجعلوا لله شركاء قل سموهم أم تنبئونه بما لا يعلم في الأرض أم بظاهر من القول بل زين للذين كفروا مكرهم وصدوا عن السبيل ومن يضلل الله فما له من هاد (33)﴾ الرعد
الذين لا يؤمنون بالقرآن رغم بيانه مثاني	﴿الله نزل أحسن الحديث كتابا متشابها مثاني تقشعر منه جلود الذين يخشون ربهم ثم تلين جلودهم وقلوبهم إلى ذكر الله ذلك هدى الله يهدي به من يشاء ومن يضلل الله فما له من هاد (23)﴾ الزمر
الذين يخافون من الذين هم دون الله	﴿أليس الله بكاف عبده ويخوفونك بالذين من دونه ومن يضلل الله فما له من هاد (36)﴾ الزمر
الذين يصلون إلى يوم القيامة ولم يهتدوا	﴿وياقوم إني أخاف عليكم يوم التنادي(32) يوم تولون مدبرين ما لكم من الله من عاصم ومن يضلل الله فما له من هاد(33)﴾ غافر
الذين يصلون إلى يوم القيامة ولم يهتدوا	﴿ومن يهد الله فهو المهتدي ومن يضلل فلن تجد لهم أولياء من دونه ونحشرهم يوم القيامة على وجوههم عميا وبكما وصما مأواهم جهنم كلما خبت زدناهم سعيرا(97)﴾ الإسراء
الذين يصلون إلى يوم القيامة ولم يهتدوا	﴿وتراهم يعرضون عليها خاشعين من الذل ينظرون من طرف خفي وقال الذين آمنوا إن الخاسرين الذين خسروا أنفسهم وأهليهم يوم القيامة ألا إن الظالمين في عذاب مقيم(45) وما كان لهم من أولياء ينصرونهم من دون الله ومن يضلل الله فما له من سبيل (46)﴾ الشورى
الذين لا ينتبهون للآيات الكونية	﴿أولم ينظروا في ملكوت السماوات والأرض وما خلق الله من شيء وأن عسى أن يكون قد اقترب أجلهم فبأي حديث بعده يؤمنون(185) من يضلل الله فلا هادي له ويذرهم في طغيانهم يعمهون(186)﴾ الأعراف
الذين لا ينتبهون للآيات التاريخية	﴿وترى الشمس إذا طلعت تتزاور عن كهفهم ذات اليمين وإذا غربت تقرضهم ذات الشمال وهم في فجوة منه ذلك من آيات الله من يهد الله فهو المهتدي ومن يضلل فلن تجد له وليا مرشدا (17)﴾ الكهف
متبعوا الأهواء     المنافقون	﴿بل اتبع الذين ظلموا أهواءهم بغير علم فمن يهدي من أضل الله وما لهم من ناصرين(29)﴾ الروم ﴿فما لكم في المنافقين فئتين والله أركسهم بما كسبوا أتريدون أن تهدوا من أضل الله ومن يضلل الله فلن تجد له سبيلا(88)﴾ النساء
الله لا يضل
 ﴿فإذا لقيتم الذين كفروا فضرب الرقاب حتى إذا أثخنتموهم فشدوا الوثاق فإما منا بعد وإما فداء حتى تضع الحرب أوزارها ذلك ولو يشاء الله لانتصر منهم ولكن ليبلو بعضكم ببعض والذين قتلوا في سبيل الله فلن يضل أعمالهم (4)﴾ محمد
من هم الذي يضلهم الله : من هم الذين يشاء الله لهم الضلال
(1) الذين يفتنوا بفتنته﴿واختار موسى قومه سبعين رجلا لميقاتنا فلما أخذتهم الرجفة قال رب لو شئت أهلكتهم من قبل وإياي أتهلكنا بما فعل السفهاء منا إن هي إلا فتنتك تضل بها من تشاء وتهدي من تشاء أنت ولينا فاغفر لنا وارحمنا وأنت خير الغافرين(155)﴾ الأعراف ﴿وما جعلنا أصحاب النار إلا ملائكة وما جعلنا عدتهم إلا فتنة للذين كفرواليستيقن الذين أوتوا الكتاب ويزداد الذين آمنوا إيمانا ولا يرتاب الذين أوتوا الكتاب والمؤمنون وليقول الذين في قلوبهم مرض والكافرون ماذا أراد الله بهذا مثلا كذلك يضل الله من يشاء ويهدي من يشاء وما يعلم جنود ربك إلا هو وما هي إلا ذكرى للبشر(31)﴾ المدثر
(2) من  لا ينتبهون إلى الهدف من اختلاف الأمم أنه فتنة	﴿ولو شاء الله لجعلكم أمة واحدة ولكن يضل من يشاء ويهدي من يشاء ولتسألن عما كنتم تعملون(93)﴾ النحل
(3) الذين يكذبون بآياته وبالقرآن	﴿ويقول الذين كفروا لولا أنزل عليه آية من ربه قل إن الله يضل من يشاء ويهدي إليه من أناب (27)﴾ الرعد ﴿والذين كذبوا بآياتنا صم وبكم في الظلمات من يشأ الله يضلله ومن يشأ يجعله على صراط مستقيم(39)﴾ الأنعام
الذين لا يؤمنون بالقرآن رغم بيانه مثاني	﴿الله نزل أحسن الحديث كتابا متشابها مثاني تقشعر منه جلود الذين يخشون ربهم ثم تلين جلودهم وقلوبهم إلى ذكر الله ذلك هدى الله يهدي به من يشاء ومن يضلل الله فما له من هاد (23)﴾ الزمر
(4) الذين لا ينتبهون للآيات الكونية	﴿أولم ينظروا في ملكوت السماوات والأرض وما خلق الله من شيء وأن عسى أن يكون قد اقترب أجلهم فبأي حديث بعده يؤمنون(185) من يضلل الله فلا هادي له ويذرهم في طغيانهم يعمهون(186)﴾ الأعراف
(5) الذين يكذبون رسله  	﴿وما أرسلنا من رسول إلا بلسان قومه ليبين لهم فيضل الله من يشاء ويهدي من يشاء وهو العزيز الحكيم(4)﴾ ابراهيم ﴿ولقد بعثنا في كل أمة رسولا أن اعبدوا الله واجتنبوا الطاغوت فمنهم من هدى الله ومنهم من حقت عليه الضلالة فسيروا في الأرض فانظروا كيف كان عاقبة المكذبين(36) إن تحرص على هداهم فإن الله لا يهدي من يضل وما لهم من ناصرين(37)﴾ النحل
(6) الذين يخافون من هم دون الله	﴿أليس الله بكاف عبده ويخوفونك بالذين من دونه ومن يضلل الله فما له من هاد (36)﴾ الزمر
(7) الذين يزينون لأنفسهم  سوء عملهم	﴿أفمن زين له سوء عمله فرآه حسنا فإن الله يضل من يشاء ويهدي من يشاء فلا تذهب نفسك عليهم حسرات إن الله عليم بما يصنعون(8)﴾ فاطر ﴿أفمن هو قائم على كل نفس بما كسبت وجعلوا لله شركاء قل سموهم أم تنبئونه بما لا يعلم في الأرض أم بظاهر من القول بل زين للذين كفروا مكرهم وصدوا عن السبيل ومن يضلل الله فما له من هاد (33)﴾ الرعد
(8) الكافرون الذين لا يؤمنون الفاسقون	﴿إن الله لا يستحيي أن يضرب مثلا ما بعوضة فما فوقها فأما الذين آمنوا فيعلمون أنه الحق من ربهم وأما الذين كفروا فيقولون ماذا أراد الله بهذا مثلا يضل به كثيرا ويهدي به كثيرا وما يضل به إلا الفاسقين(26)﴾ البقرة ﴿فمن يرد الله أن يهديه يشرح صدره للإسلام ومن يرد أن يضله يجعل صدره ضيقا حرجا كأنما يصعد في السماء كذلك يجعل الله الرجس على الذين لا يؤمنون(125)﴾ الأنعام
الكافرين	﴿من دون الله قالوا ضلوا عنا بل لم نكن ندعو من قبل شيئا كذلك يضل الله الكافرين(74)﴾ غافر
الذين كفروا	﴿الذين كفروا وصدوا عن سبيل الله أضل أعمالهم (1)﴾ محمد ﴿والذين كفروا فتعسا لهم وأضل أعمالهم (8)﴾ محمد
(9) من اتخذ إلهه هواه وأضله الله على علم	﴿أفرأيت من اتخذ إلهه هواه وأضله الله على علم وختم على سمعه وقلبه وجعل على بصره غشاوة فمن يهديه من بعد الله أفلا تذكرون(23)﴾ الجاثية ﴿بل اتبع الذين ظلموا أهواءهم بغير علم فمن يهدي من أضل الله وما لهم من ناصرين (29)﴾ الروم
(10) الظالمون	﴿يثبت الله الذين آمنوا بالقول الثابت في الحياة الدنيا وفي الآخرة ويضل الله الظالمين ويفعل الله ما يشاء(27)﴾ ابراهيم ﴿ومن يضلل الله فما له من ولي من بعده وترى الظالمين لما رأوا العذاب يقولون هل إلى مرد من سبيل(44)﴾ الشورى
(11) المنافقون النفاق الترددي	﴿فما لكم في المنافقين فئتين والله أركسهم بما كسبوا أتريدون أن تهدوا من أضل الله ومن يضلل الله فلن تجد له سبيلا(88)﴾ النساء ﴿مذبذبين بين ذلك لا إلى هؤلاء ولا إلى هؤلاء ومن يضلل الله فلن تجد له سبيلا (143)﴾ النساء
(12) الذين لا ينتبهون للآيات التاريخية مسرف مرتاب بالآيات التاريخية	﴿وترى الشمس إذا طلعت تتزاور عن كهفهم ذات اليمين وإذا غربت تقرضهم ذات الشمال وهم في فجوة منه ذلك من آيات الله من يهد الله فهو المهتدي ومن يضلل فلن تجد له وليا مرشدا (17)﴾ الكهف ﴿ولقد جاءكم يوسف من قبل بالبينات فما زلتم في شك مما جاءكم به حتى إذا هلك قلتم لن يبعث الله من بعده رسولا كذلك يضل الله من هو مسرف مرتاب(34)﴾ غافر
من الذين يضلون
 ﴿إن ربك هو أعلم من يضل عن سبيله وهو أعلم بالمهتدين(117)﴾ الأنعام
الشيطان يضل
 ﴿ألم تر إلى الذين يزعمون أنهم آمنوا بما أنزل إليك وما أنزل من قبلك يريدون أن يتحاكموا إلى الطاغوت وقد أمروا أن يكفروا به ويريد الشيطان أن يضلهم ضلالا بعيدا (60)﴾ النساء ﴿ألم أعهد إليكم يابني آدم أن لا تعبدوا الشيطان إنه لكم عدو مبين(60)وأن اعبدوني هذا صراط مستقيم(61) ولقد أضل منكم جبلا كثيرا أفلم تكونوا تعقلون(62)﴾ يس ﴿لقد أضلني عن الذكر بعد إذ جاءني وكان الشيطان للإنسان خذولا(29)﴾ الفرقان
 	﴿ولأضلنهم ولأمنينهم ولآمرنهم فليبتكن آذان الأنعام ولآمرنهم فليغيرن خلق الله ومن يتخذ الشيطان وليا من دون الله فقد خسر خسرانا مبينا(119)﴾ النساء ﴿كتب عليه أنه من تولاه فأنه يضله ويهديه إلى عذاب السعير (4)﴾ الحج
الجن والإنس
 ﴿قال ادخلوا في أمم قد خلت من قبلكم من الجن والإنس في النار كلما دخلت أمة لعنت أختها حتى إذا اداركوا فيها جميعاقالت أخراهم لأولاهم ربنا هؤلاء أضلونا فآتهم عذابا ضعفا من النار قال لكل ضعف ولكن لا تعلمون(38)﴾ الأعراف ﴿وقال الذين كفروا ربنا أرنا الذين أضلانا من الجن والإنس نجعلهما تحت أقدامنا ليكونا من الأسفلين (29)﴾ فصلت
الأنداد
 ﴿وجعلوا لله أندادا ليضلوا عن سبيله قل تمتعوا فإن مصيركم إلى النار(30)﴾ ابراهيم ﴿وإذا مس الإنسان ضر دعا ربه منيبا إليه ثم إذا خوله نعمة منه نسي ما كان يدعو إليه من قبل وجعل لله أندادا ليضل عن سبيله قل تمتع بكفرك قليلا إنك من أصحاب النار(8)﴾ الزمر
الأصنام
 ﴿رب إنهن أضللن كثيرا من الناس فمن تبعني فإنه مني ومن عصاني فإنك غفور رحيم(36)﴾ ابراهيم ﴿وقالوا لا تذرن آلهتكم ولا تذرن ودا ولا سواعا ولا يغوث ويعوق ونسرا(23)وقد أضلوا كثيرا ولا تزد الظالمين إلا ضلالا(24)﴾ نوح
ما يعبدون من دون الله
 ﴿ويوم يحشرهم وما يعبدون من دون الله فيقول أأنتم أضللتم عبادي هؤلاء أم هم ضلوا السبيل(17)﴾ الفرقان
طائفة من أهل الكتاب يضلون
 ﴿ودت طائفة من أهل الكتاب لو يضلونكم وما يضلون إلا أنفسهم وما يشعرون (69)﴾ آل عمران ﴿ولولا فضل الله عليك ورحمته لهمت طائفة منهم أن يضلوك وما يضلون إلا أنفسهم وما يضرونك من شيء وأنزل الله عليك الكتاب والحكمة وعلمك ما لم تكن تعلم وكان فضل الله عليك عظيما(113)﴾ النساء
أكثر من في الأرض
أكثر من في الأرض متبعوا الظن والخرص﴿وإن تطع أكثر من في الأرض يضلوك عن سبيل الله إن يتبعون إلا الظن وإن هم إلا يخرصون(116)﴾ الأنعام
متبعوا الهوى	﴿ياداوود إنا جعلناك خليفة في الأرض فاحكم بين الناس بالحق ولا تتبع الهوى فيضلك عن سبيل الله إن الذين يضلون عن سبيل الله لهم عذاب شديد بما نسوا يوم الحساب(26)﴾ ص ﴿قل ياأهل الكتاب لا تغلوا في دينكم غير الحق ولا تتبعوا أهواء قوم قد ضلوا من قبل وأضلوا كثيرا وضلوا عن سواء السبيل (77)﴾ المائدة
متبعو الهوى المدعون العلم بغير علم	﴿وما لكم ألا تأكلوا مما ذكر اسم الله عليه وقد فصل لكم ما حرم عليكم إلا ما اضطررتم إليه وإن كثيرا ليضلون بأهوائهم بغير علم إن ربك هو أعلم بالمعتدين(119)﴾ الأنعام ﴿ومن الإبل اثنين ومن البقر اثنين قل أالذكرين حرم أم الأنثيين أما اشتملت عليه أرحام الأنثيين أم كنتم شهداء إذ وصاكم الله بهذا فمن أظلم ممن افترى على الله كذبا ليضل الناس بغير علم إن الله لا يهدي القوم الظالمين(144)﴾ الأنعام ﴿ليحملوا أوزارهم كاملة يوم القيامة ومن أوزار الذين يضلونهم بغير علم ألا ساء ما يزرون(25)﴾ النحل
المجرمون السادة والكبراء       الأغنياء	﴿وما أضلنا إلا المجرمون (99)﴾ الشعراء ﴿وقالوا ربنا إنا أطعنا سادتنا وكبراءنا فأضلونا السبيل (67)﴾ الأحزاب ﴿ثاني عطفه ليضل عن سبيل الله له في الدنيا خزي ونذيقه يوم القيامة عذاب الحريق(9)﴾ الحج ﴿ومن الناس من يشتري لهو الحديث ليضل عن سبيل الله بغير علم ويتخذها هزوا أولئك لهم عذاب مهين(6)﴾ لقمان
الكافرون	﴿وقال نوح رب لا تذر على الأرض من الكافرين ديارا(26) إنك إن تذرهم يضلوا عبادك ولا يلدوا إلا فاجرا كفارا(27)﴾ نوح ﴿إنما النسيء زيادة في الكفر يضل به الذين كفروا يحلونه عاما ويحرمونه عاما ليواطئوا عدة ما حرم الله فيحلوا ما حرم الله زين لهم سوء أعمالهم والله لا يهدي القوم الكافرين(37)﴾ التوبة
فرعون وملأه	﴿وقال موسى ربنا إنك آتيت فرعون وملأه زينة وأموالا في الحياة الدنيا ربنا ليضلوا عن سبيلك ربنا اطمس على أموالهم واشدد على قلوبهم فلا يؤمنوا حتى يروا العذاب الأليم(88)﴾ يونس ﴿وأضل فرعون قومه وما هدى (79)﴾ طه
السامري	﴿قال فإنا قد فتنا قومك من بعدك وأضلهم السامري (85)﴾ طه
عقاب من يُضِل عن سبيل الله
 ﴿ياداوود إنا جعلناك خليفة في الأرض فاحكم بين الناس بالحق ولا تتبع الهوى فيضلك عن سبيل الله إن الذين يضلون عن سبيل الله لهم عذاب شديد بما نسوا يوم الحساب(26)﴾ ص
 	﴿إن كاد ليضلنا عن آلهتنا لولا أن صبرنا عليها وسوف يعلمون حين يرون العذاب من أضل سبيلا(42)﴾ الفرقان
مُضِلٌّ
 ﴿ما أشهدتهم خلق السماوات والأرض ولا خلق أنفسهم وما كنت متخذ المضلين عضدا(51)﴾ الكهف ﴿ودخل المدينة على حين غفلة من أهلها فوجد فيها رجلين يقتتلان هذا من شيعته وهذا من عدوه فاستغاثه الذي من شيعته على الذي من عدوه فوكزه موسىفقضى عليه قال هذا من عمل الشيطان إنه عدو مضل مبين (15)﴾ القصص ﴿ومن يهد الله فما له من مضل أليس الله بعزيز ذي انتقام(37)﴾ الزمر
تضليل
 ﴿ألم يجعل كيدهم في تضليل(2)﴾ الفيل

دراسة الضلال من حيث الموضوع
الضلال
أسباب الوقوع في الضلال :
1 - الذين لا يعقلون كالأنعام : التخلف العقلي
   	﴿وما أنت بهادي العمي عن ضلالتهم إن تسمع إلا من يؤمن بآياتنا فهم مسلمون (81)﴾ النمل ﴿وما أنت بهادي العمي عن ضلالتهم إن تسمع إلا من يؤمن بآياتنا فهم مسلمون (53)﴾ الروم
 	﴿ولقد ذرأنا لجهنم كثيرا من الجن والإنس لهم قلوب لا يفقهون بها ولهم أعين لا يبصرون بها ولهم آذان لا يسمعون بها أولئك كالأنعام بل هم أضل أولئك هم الغافلون (179)﴾ الأعراف ﴿أم تحسب أن أكثرهم يسمعون أو يعقلون إن هم إلا كالأنعام بل هم أضل سبيلا (44)﴾ الفرقان
 	﴿أفأنت تسمع الصم أو تهدي العمي ومن كان في ضلال مبين(40)﴾ الزخرف ﴿ومن أضل ممن يدعو من دون الله من لا يستجيب له إلى يوم القيامة وهم عن دعائهم غافلون(5)﴾ الأحقاف
2 - الضلال بسبب سوء المنطق والاستدلال (بالخلق والتكوين)
 ﴿فلما رأى القمر بازغا قال هذا ربي فلما أفل قال لئن لم يهدني ربي لأكونن من القوم الضالين(77)﴾ الأنعام ﴿أولم ينظروا في ملكوت السماوات والأرض وما خلق الله من شيء وأن عسى أن يكون قد اقترب أجلهم فبأي حديث بعده يؤمنون(185)من يضلل الله فلا هادي له ويذرهم في طغيانهم يعمهون(186)﴾ الأعراف
3 - الضلال بسبب الكفر المبني على الظن
 ﴿في الحميم ثم في النار يسجرون(72)ثم قيل لهم أين ما كنتم تشركون(73)من دون الله قالوا ضلوا عنا بل لم نكن ندعو من قبل شيئا كذلك يضل الله الكافرين (74) ذلكم بما كنتم تفرحون في الأرض بغير الحق وبما كنتم تمرحون(75)﴾ غافر
4 - الضلال بسبب اتباع الهوى
 ﴿فإن لم يستجيبوا لك فاعلم أنما يتبعون أهواءهم ومن أضل ممن اتبع هواه بغير هدى من الله إن الله لا يهدي القوم الظالمين(50)﴾ القصص ﴿أفرأيت من اتخذ إلهه هواه وأضله الله على علم وختم على سمعه وقلبه وجعل على بصره غشاوة فمن يهديه من بعد الله أفلا تذكرون(23)﴾ الجاثية
 	﴿ياداوود إنا جعلناك خليفة في الأرض فاحكم بين الناس بالحق ولا تتبع الهوى فيضلك عن سبيل الله إن الذين يضلون عن سبيل الله لهم عذاب شديد بما نسوا يوم الحساب(26)﴾ ص ﴿بل اتبع الذين ظلموا أهواءهم بغير علم فمن يهدي من أضل الله وما لهم من ناصرين (29)﴾ الروم
5 - الضلال بسبب الكفرالمبني عل كراهية ما أنزل الله
 ﴿والذين كفروا فتعسا لهم وأضل أعمالهم(8) ذلك بأنهم كرهوا ما أنزل الله فأحبط أعمالهم(9)﴾ محمد ﴿الذين كفروا وصدوا عن سبيل الله أضل أعمالهم (1)﴾ محمد
6 - الضلال بسبب الفسق : الاستخفاف بالأدلة والأمثلة
 ﴿إن الله لا يستحيي أن يضرب مثلا ما بعوضة فما فوقها فأما الذين آمنوا فيعلمون أنه الحق من ربهم وأما الذين كفروا فيقولون ماذا أراد الله بهذا مثلا يضل به كثيرا ويهدي به كثيرا وما يضل به إلا الفاسقين(26)﴾ البقرة ﴿وما جعلنا أصحاب النار إلا ملائكة وما جعلنا عدتهم إلا فتنة للذين كفروا ليستيقن الذين أوتوا الكتاب ويزداد الذين آمنوا إيمانا ولا يرتاب الذين أوتوا الكتاب والمؤمنون وليقول الذين في قلوبهم مرض والكافرون ماذا أراد الله بهذا مثلا كذلك يضل الله من يشاء ويهدي من يشاء وما يعلم جنود ربك إلا هو وما هي إلا ذكرى للبشر(31)﴾ المدثر
7 - الضلال بتزيين المكر وسوء العمل
الضلال بسبب آراء كفرية موروثة  ﴿أفمن هو قائم على كل نفس بما كسبت وجعلوا لله شركاء قل سموهم أم تنبئونه بما لا يعلم في الأرض أم بظاهر منالقول بل زين للذين كفروا مكرهم وصدوا عن السبيل ومن يضلل الله فما له من هاد(33)﴾ الرعد ﴿أفمن زين له سوء عمله فرآه حسنا فإن الله يضل من يشاء ويهدي من يشاء فلا تذهب نفسك عليهم حسرات إن الله عليم بما يصنعون(8)﴾ فاطر
الضلال بسبب آراء كفرية موروثة	﴿إنما النسيء زيادة في الكفر يضل به الذين كفروا يحلونه عاما ويحرمونه عاما ليواطئوا عدة ما حرم الله فيحلوا ما حرم الله زين لهم سوء أعمالهم والله لا يهدي القوم الكافرين(37)﴾ التوبة
8 - الضلال بعدم الثبات على الحق بسبب شهوة الظلم
 ﴿يثبت الله الذين آمنوا بالقول الثابت في الحياة الدنيا وفي الآخرة ويضل الله الظالمين ويفعل الله ما يشاء (27)﴾ إبراهيم ﴿ومن يضلل الله فما له من ولي من بعده وترى الظالمين لما رأوا العذاب يقولون هل إلى مرد من سبيل(44)﴾ الشورى
9 - الضلال بالخوف من الذين هم دون الله (طغاة الأرض)
 ﴿أليس الله بكاف عبده ويخوفونك بالذين من دونه ومن يضلل الله فما له من هاد (36) ومن يهد الله فما له من مضل أليس الله بعزيز ذي انتقام(37)﴾ الزمر
10 - النفاق : تغليب المصالح المادية : المنافقون وأهل الكتاب
 ﴿وإذا لقوا الذين آمنوا قالوا آمنا وإذا خلوا إلى شياطينهم قالوا إنا معكم إنما نحن مستهزئون(14)الله يستهزئ بهم ويمدهم في طغيانهم يعمهون(15)أولئك الذين اشتروا الضلالة بالهدى فما ربحت تجارتهم وما كانوا مهتدين(16)﴾ البقرة ﴿إن الذين يكتمون ما أنزل الله من الكتاب ويشترون به ثمنا قليلا أولئك ما يأكلون في بطونهم إلا النار ولا يكلمهم الله يوم القيامة ولا يزكيهم ولهم عذاب أليم(174) أولئك الذين اشتروا الضلالة بالهدى والعذاب بالمغفرة فما أصبرهم على النار (175)﴾ البقرة
11 - التردد والتذبذب بسبب الخوف من الولاء
 ﴿مذبذبين بين ذلك لا إلى هؤلاء ولا إلى هؤلاء ومن يضلل الله فلن تجد له سبيلا (143)﴾ النساء ﴿فما لكم في المنافقين فئتين والله أركسهم بما كسبوا أتريدون أن تهدوا من أضل الله ومن يضلل الله فلن تجد له سبيلا(88)﴾ النساء
الهداية في اختيار الولاء	﴿وما كان لهم من أولياء ينصرونهم من دون الله ومن يضلل الله فما له من سبيل (46)﴾ الشورى ﴿ومن يضلل الله فما له من ولي من بعده وترى الظالمين لما رأوا العذاب يقولون هل إلى مرد من سبيل(44)﴾ الشورى
 	﴿ومن يهد الله فهو المهتدي ومن يضلل فلن تجد لهم أولياء من دونه ونحشرهم يوم القيامة على وجوههم عميا وبكما وصما مأواهم جهنم كلما خبت زدناهم سعيرا (97)﴾ الإسراء ﴿وترى الشمس إذا طلعت تتزاور عن كهفهم ذات اليمين وإذا غربت تقرضهم ذات الشمال وهم في فجوة منه ذلك من آيات الله من يهد الله فهو المهتدي ومن يضلل فلن تجد له وليا مرشدا(17)﴾ الكهف
12 - الضلال بعدم الانتباه للقرآن
 ﴿الله نزل أحسن الحديث كتابا متشابها مثاني تقشعر منه جلود الذين يخشون ربهم ثم تلين جلودهم وقلوبهم إلى ذكرالله ذلك هدى الله يهدي به من يشاء ومن يضلل الله فما له من هاد(23)﴾ الزمر ﴿قال اهبطا منها جميعا بعضكم لبعض عدو فإما يأتينكم مني هدى فمن اتبع هداي فلا يضل ولا يشقى(123)﴾ طه
13 - الضلال بعدم الانتباه إلى أن الأمر كله فتنة واختبار
 ﴿وما جعلنا أصحاب النار إلا ملائكة وما جعلنا عدتهم إلا فتنة للذين كفروا ليستيقن الذين أوتوا الكتاب ويزداد الذين آمنوا إيمانا ولا يرتاب الذين أوتوا الكتاب والمؤمنون وليقول الذين في قلوبهم مرض والكافرون ماذا أراد الله بهذا مثلا كذلك يضل الله من يشاء ويهدي من يشاء وما يعلم جنود ربك إلا هو وما هي إلا ذكرى للبشر(31)﴾ المدثر ﴿واختار موسى قومه سبعين رجلا لميقاتنا فلما أخذتهم الرجفة قال رب لو شئت أهلكتهم من قبل وإياي أتهلكنا بما فعل السفهاء منا إن هي إلا فتنتك تضل بها من تشاء وتهدي من تشاء أنت ولينا فاغفر لنا وارحمنا وأنت خير الغافرين(155)﴾ الأعراف ﴿قال فإنا قد فتنا قومك من بعدك وأضلهم السامري(85)﴾ طه
14 - الضلال بعدم الفهم على الرسول العربي (من قبل الأمم الأخرى)
 ﴿وما أرسلنا من رسول إلا بلسان قومه ليبين لهم فيضل الله من يشاء ويهدي من يشاء وهو العزيز الحكيم(4)﴾ إبراهيم ﴿ولو شاء الله لجعلكم أمة واحدة ولكن يضل من يشاء ويهدي من يشاءولتسألن عما كنتم تعملون(93)﴾ النحل
15 - الضلال بعدم فهم معجزة النبي وهي القرآن وطلب معجزات أخرى
 ﴿ويقول الذين كفروا لولا أنزل عليه آية من ربه قل إن الله يضل من يشاء ويهدي إليه من أناب(27)﴾ الرعد ﴿والذين كذبوا بآياتنا صم وبكم في الظلمات من يشأ الله يضلله ومن يشأ يجعله على صراط مستقيم(39)﴾ الأنعام
16 - الضلال بسبب عدم الاتعاظ من الرسل
﴿وقال الذين أشركوا لو شاء الله ما عبدنا من دونه من شيء نحن ولا آباؤنا ولا حرمنا من دونه من شيء كذلك فعل الذين من قبلهم فهل على الرسل إلا البلاغ المبين(35) ولقد بعثنا في كل أمة رسولا أن اعبدوا الله واجتنبوا الطاغوت فمنهم من هدى الله ومنهم من حقت عليه الضلالة فسيروا في الأرض فانظروا كيف كان عاقبة المكذبين (36) إن تحرص على هداهم فإن الله لا يهدي من يضل وما لهم من ناصرين (37)﴾ النحل ﴿وإذا جاءتهم آية قالوا لن نؤمن حتى نؤتى مثل ما أوتي رسل الله الله أعلم حيث يجعل رسالته سيصيب الذين أجرموا صغار عند الله وعذاب شديد بما كانوا يمكرون (124) فمن يرد الله أن يهديه يشرح صدره للإسلام ومن يرد أن يضله يجعل صدره ضيقا حرجا كأنما يصعد في السماء كذلك يجعل الله الرجس على الذين لا يؤمنون(125)﴾ الأنعام ﴿وما كان الله ليضل قوما بعد إذ هداهم حتى يبين لهم ما يتقون إن الله بكل شيء عليم(115)﴾ التوبة ﴿ولقد جاءكم يوسف من قبل بالبينات فما زلتم في شك مما جاءكم به حتى إذا هلك قلتم لن يبعث الله من بعده رسولا كذلك يضل الله من هو مسرف مرتاب(34)﴾ غافر ﴿مثل دأب قوم نوح وعاد وثمود والذين من بعدهم وما الله يريد ظلما للعباد (31) وياقوم إني أخاف عليكم يوم التنادي(32) يوم تولون مدبرين ما لكم من الله من عاصم ومن يضلل الله فما له من هاد(33)﴾ غافر
الأشخاص المعرضون للضلال : أنواع الضالين : الشخصية المؤهبة للضلال
1 - كفروا بعد إيمانهم ثم ازادادوا كفرا  ﴿إن الذين كفروا بعد إيمانهم ثم ازدادوا كفرا لن تقبل توبتهم وأولئك هم الضالون (90)﴾ آل عمران ﴿ولقد أخذ الله ميثاق بني إسرائيل وبعثنا منهم اثني عشر نقيبا وقال الله إني معكم لئن أقمتم الصلاة وآتيتم الزكاة وآمنتم برسلي وعزرتموهم وأقرضتم الله قرضا حسنا لأكفرن عنكم سيئاتكم ولأدخلنكم جنات تجري من تحتها الأنهار فمن كفر بعد ذلك منكم فقد ضل سواء السبيل(12)﴾ المائدة
2 - القانطون من رحمة الله  	﴿قال أبشرتموني على أن مسني الكبر فبم تبشرون(54)قالوا بشرناك بالحق فلا تكن من القانطين(55) قال ومن يقنط من رحمة ربه إلا الضالون(56)﴾ الحجر
3 - من يعبدون غير الله تبعا لأهواء الآخرين  	﴿قل إني نهيت أن أعبد الذين تدعون من دون الله قل لا أتبع أهواءكم قد ضللت إذا وما أنا من المهتدين(56)﴾ الأنعام ﴿واغفر لأبي إنه كان من الضالين(86)﴾ الشعراء
4 - ضلوا فضربوا الأمثال ( تبريرا لضلالهم)  	﴿نحن أعلم بما يستمعون به إذ يستمعون إليك وإذ هم نجوى إذ يقول الظالمون إن تتبعون إلا رجلا مسحورا(47)انظر كيف ضربوا لك الأمثال فضلوا فلا يستطيعون سبيلا(48)﴾ الإسراء ﴿وقالوا مال هذا الرسول يأكل الطعام ويمشي في الأسواق لولا أنزل إليه ملك فيكون معه نذيرا(7)أو يلقى إليه كنز أو تكون له جنة يأكل منها وقال الظالمون إن تتبعون إلا رجلا مسحورا(8) انظر كيف ضربوا لك الأمثال فضلوا فلا يستطيعون سبيلا(9)﴾ الفرقان
5 - الذين يتبعون تعاليم السابقين بدون علم	﴿ليس عليكم جناح أن تبتغوا فضلا من ربكم فإذا أفضتم من عرفات فاذكروا الله عند المشعر الحرام واذكروه كما هداكم وإن كنتم من قبله لمن الضالين(198)﴾ البقرة ﴿قد خسر الذين قتلوا أولادهم سفها بغير علم وحرموا ما رزقهم الله افتراء على الله قد ضلوا وما كانوا مهتدين(140)﴾ الأنعام
 	﴿صراط الذين أنعمت عليهم غير المغضوب عليهم ولا الضالين(7)﴾ الفاتحة ﴿قل ياأهل الكتاب هل تنقمون منا إلا أن آمنا بالله وما أنزل إلينا وما أنزل من قبل وأن أكثركم فاسقون(59) قل هل أنبئكم بشر من ذلك مثوبة عند الله من لعنه الله وغضب عليه وجعل منهم القردة والخنازير وعبد الطاغوت أولئك شر مكانا وأضل عن سواء السبيل(60) وإذا جاءوكم قالوا آمنا وقد دخلوا بالكفر وهم قد خرجوا به والله أعلم بما كانوا يكتمون(61)﴾ المائدة
 	﴿ووجدك ضالا فهدى(7)﴾ الضحى
الضالون بحسب حكم البشر
﴿وقال نسوة في المدينة امرأة العزيز تراود فتاها عن نفسه قد شغفها حبا إنا لنراها في ضلال مبين(30)﴾ يوسف ﴿قال فعلتها إذا وأنا من الضالين(20)﴾ الشعراء
	﴿لقد أرسلنا نوحا إلى قومه فقال ياقوم اعبدوا الله ما لكم من إله غيره إني أخاف عليكم عذاب يوم عظيم(59)  قال الملأ من قومه إنا لنراك في ضلال مبين(60)﴾ الأعراف ﴿وإذا قيل لهم أنفقوا مما رزقكم الله قال الذين كفروا للذين آمنوا أنطعم من لو يشاء الله أطعمه إن أنتم إلا في ضلال مبين(47)﴾ يس
	﴿فقالوا أبشرا منا واحدا نتبعه إنا إذا لفي ضلال وسعر(24)﴾ القمر ﴿إن المجرمين في ضلال وسعر(47)﴾ القمر
	﴿قالوا تالله إنك لفي ضلالك القديم(95)﴾ يوسف ﴿وإذا رأوهم قالوا إن هؤلاء الضالون(32)﴾ المطففين
	﴿قال ياقوم ليس بي ضلالة ولكني رسول من رب العالمين(61)﴾ الأعراف ﴿ما ضل صاحبكم وما غوى(2)﴾ النجم
	﴿قل من يرزقكم من السماوات والأرض قل الله وإنا أو إياكم لعلى هدى أو في ضلال مبين(24)﴾ سبأ ﴿وإذا رأوك إن يتخذونك إلا هزوا أهذا الذي بعث الله رسولا(41)إن كاد ليضلنا عن آلهتنا لولا أن صبرنا عليها وسوف يعلمون حين يرون العذاب من أضل سبيلا (42)﴾ الفرقان
	﴿قال ياهارون ما منعك إذ رأيتهم ضلوا (92)﴾ طه ﴿ولما سقط في أيديهم ورأوا أنهم قد ضلوا قالوا لئن لم يرحمنا ربنا ويغفر لنا لنكونن من الخاسرين(149)﴾ الأعراف
المضلون
1 - الشيطان  ﴿ودخل المدينة على حين غفلة من أهلها فوجد فيها رجلين يقتتلان هذا من شيعته وهذا من عدوه فاستغاثه الذي من شيعته على الذي من عدوه فوكزه موسى فقضى عليه قال هذا من عمل الشيطان إنه عدو مضل مبين(15)﴾ القصص
 	﴿ألم تر إلى الذين يزعمون أنهم آمنوا بما أنزل إليك وما أنزل من قبلك يريدون أن يتحاكموا إلى الطاغوت وقد أمروا أن يكفروا به ويريد الشيطان أن يضلهم ضلالا بعيدا (60)﴾ النساء ﴿قال قرينه ربنا ما أطغيته ولكن كان في ضلال بعيد(27)﴾ ق
 	﴿لقد أضلني عن الذكر بعد إذ جاءني وكان الشيطان للإنسان خذولا(29)﴾ الفرقان ﴿ألم أعهد إليكم يابني آدم أن لا تعبدوا الشيطان إنه لكم عدو مبين(60)وأن اعبدوني هذا صراط مستقيم(61) ولقد أضل منكم جبلا كثيرا أفلم تكونوا تعقلون(62)﴾ يس
تولي الشياطين	﴿فريقا هدى وفريقا حق عليهم الضلالة إنهم اتخذوا الشياطين أولياء من دون الله ويحسبون أنهم مهتدون(30)﴾ الأعراف ﴿وإذ قلنا للملائكة اسجدوا لآدم فسجدوا إلا إبليس كان من الجن ففسق عن أمر ربه أفتتخذونه وذريته أولياء من دوني وهم لكم عدو بئس للظالمين بدلا(50) ما أشهدتهم خلق السماوات والأرض ولا خلق أنفسهم وما كنت متخذ المضلين عضدا (51)﴾ الكهف
 	﴿ولأضلنهم ولأمنينهم ولآمرنهم فليبتكن آذان الأنعام ولآمرنهم فليغيرن خلق الله ومن يتخذ الشيطان وليا من دون الله فقد خسر خسرانا مبينا(119)﴾ النساء ﴿كتب عليه أنه من تولاه فأنه يضله ويهديه إلى عذاب السعير(4)﴾ الحج
الجن والإنس  	﴿قال ادخلوا في أمم قد خلت من قبلكم من الجن والإنس في النار كلما دخلت أمة لعنت أختها حتى إذا اداركوا فيها جميعا قالت أخراهم لأولاهم ربنا هؤلاء أضلونا فآتهم عذابا ضعفا من النار قال لكل ضعف ولكن لا تعلمون(38)﴾ الأعراف ﴿وقال الذين كفروا ربنا أرنا الذين أضلانا من الجن والإنس نجعلهما تحت أقدامنا ليكونا من الأسفلين (29)﴾ فصلت
2 - الأنداد  	﴿وإذا مس الإنسان ضر دعا ربه منيبا إليه ثم إذا خوله نعمة منه نسي ما كان يدعو إليه من قبل وجعل لله أندادا ليضل عن سبيله قل تمتع بكفرك قليلا إنك من أصحاب النار(8)﴾ الزمر ﴿وجعلوا لله أندادا ليضلوا عن سبيله قل تمتعوا فإن مصيركم إلى النار(30)﴾ إبراهيم
3 - طائفة من أهل الكتاب  	﴿ودت طائفة من أهل الكتاب لو يضلونكم وما يضلون إلا أنفسهم وما يشعرون (69)﴾ آل عمران ﴿ولولا فضل الله عليك ورحمته لهمت طائفة منهم أن يضلوك وما يضلون إلا أنفسهم وما يضرونك من شيء وأنزل الله عليك الكتاب والحكمة وعلمك ما لم تكن تعلم وكان فضل الله عليك عظيما(113)﴾ النساء
4 - أغنياء أهل الكتاب  	﴿ألم تر إلى الذين أوتوا نصيبا من الكتاب يشترون الضلالة ويريدون أن تضلوا السبيل(44)﴾ النساء { ومن الناس من يشتري لهو الحديث ليضل عن سبيل الله بغير علم ويتخذها هزوا أولئك لهم عذاب مهين(6) { لقمان
5 - أغنياء الكفار ( فرعون وملأه )  	﴿وقال موسى ربنا إنك آتيت فرعون وملأه زينة وأموالا في الحياة الدنيا ربنا ليضلوا عن سبيلك ربنا اطمس على أموالهم واشدد على قلوبهم فلا يؤمنوا حتى يروا العذاب الأليم(88)﴾ يونس ﴿وأضل فرعون قومه وما هدى(79)﴾ طه
6 - أصحاب الأموال والرفاهية والمتكبرين	﴿ثاني عطفه ليضل عن سبيل الله له في الدنيا خزي ونذيقه يوم القيامة عذاب الحريق (9)﴾ الحج ﴿وما أضلنا إلا المجرمون(99)﴾ الشعراء
7 - وأصحاب النفوذ والسلطان	﴿وقالوا ربنا إنا أطعنا سادتنا وكبراءنا فأضلونا السبيل(67)﴾ الأحزاب ﴿قال فإنا قد فتنا قومك من بعدك وأضلهم السامري(85)﴾ طه
8 - الأصنام والمتحمسين لهم من الناس  	﴿رب إنهن أضللن كثيرا من الناس فمن تبعني فإنه مني ومن عصاني فإنك غفور رحيم(36)﴾ إبراهيم ﴿وقالوا لا تذرن آلهتكم ولا تذرن ودا ولا سواعا ولا يغوث ويعوق ونسرا(23)وقد أضلوا كثيرا ولا تزد الظالمين إلا ضلالا(24)مما خطيئاتهم أغرقوا فأدخلوا نارا فلم يجدوا لهم من دون الله أنصارا (25)﴾ نوح
 	﴿وقال نوح رب لا تذر على الأرض من الكافرين ديارا (26)إنك إن تذرهم يضلوا عبادك ولا يلدوا إلا فاجرا كفارا(27)﴾ نوح ﴿ويوم يحشرهم وما يعبدون من دون الله فيقول أأنتم أضللتم عبادي هؤلاء أم هم ضلوا السبيل(17)﴾ الفرقان
9 - أكثر من في الأرض أصحاب الأهواء	﴿وإن تطع أكثر من في الأرض يضلوك عن سبيل الله إن يتبعون إلا الظن وإن هم إلا يخرصون(116)﴾ الأنعام ﴿وما يتبع أكثرهم إلا ظنا إن الظن لا يغني من الحق شيئا إن الله عليم بما يفعلون(36)﴾ يونس
متبعوا الهوى	﴿ياداوود إنا جعلناك خليفة في الأرض فاحكم بين الناس بالحق ولا تتبع الهوى فيضلك عن سبيل الله إن الذين يضلون عن سبيل الله لهم عذاب شديد بما نسوا يوم الحساب(26)﴾ ص ﴿قل ياأهل الكتاب لا تغلوا في دينكم غير الحق ولا تتبعوا أهواء قوم قد ضلوا من قبل وأضلوا كثيرا وضلوا عن سواء السبيل (77)﴾ المائدة
10 - مدعين العلم وهم كاذبون لا يعلمون  	﴿وما لكم ألا تأكلوا مما ذكر اسم الله عليه وقد فصل لكم ما حرم عليكم إلا ما اضطررتم إليه وإن كثيرا ليضلون بأهوائهم بغير علم إن ربك هو أعلم بالمعتدين (119)﴾ الأنعام ﴿ومن الإبل اثنين ومن البقر اثنين قل أالذكرين حرم أم الأنثيين أما اشتملت عليه أرحام الأنثيين أم كنتم شهداء إذ وصاكم الله بهذا فمن أظلم ممن افترى على الله كذبا ليضل الناس بغير علم إن الله لا يهدي القوم الظالمين(144)﴾ الأنعام
الإضلال بغير علم بالأهواء  	﴿ليحملوا أوزارهم كاملة يوم القيامة ومن أوزار الذين يضلونهم بغير علم ألا ساء ما يزرون(25)﴾ النحل ﴿ومن الناس من يشتري لهو الحديث ليضل عن سبيل الله بغير علم ويتخذها هزوا أولئك لهم عذاب مهين(6)﴾ لقمان
الكفار	﴿وقال نوح رب لا تذر على الأرض من الكافرين ديارا(26) إنك إن تذرهم يضلوا عبادك ولا يلدوا إلا فاجرا كفارا(27)﴾ نوح ﴿إنما النسيء زيادة في الكفر يضل به الذين كفروا يحلونه عاما ويحرمونه عاما ليواطئوا عدة ما حرم الله فيحلوا ما حرم الله زين لهم سوء أعمالهم والله لا يهدي القوم الكافرين(37)﴾ التوبة
الله أعلم من هو المضل من غير المضل ومن هو الضال من غير الضال؟
﴿ادع إلى سبيل ربك بالحكمة والموعظة الحسنة وجادلهم بالتي هي أحسن إن ربك هو أعلم بمن ضل عن سبيله وهو أعلم بالمهتدين(125)﴾ النحل ﴿ذلك مبلغهم من العلم إن ربك هو أعلم بمن ضل عن سبيله وهو أعلم بمن اهتدى (30)﴾ النجم
	﴿إن ربك هو أعلم بمن ضل عن سبيله وهو أعلم بالمهتدين(7)﴾ القلم ﴿إن ربك هو أعلم من يضل عن سبيله وهو أعلم بالمهتدين(117)﴾ الأنعام
	﴿إن الذي فرض عليك القرآن لرادك إلى معاد قل ربي أعلم من جاء بالهدى ومن هو في ضلال مبين(85)﴾ القصص
أنواع الضلال
1 - الضلال البعيد
1- الكفر  ﴿ياأيها الذين آمنوا آمنوا بالله ورسوله والكتاب الذي نزل على رسوله والكتاب الذي أنزل من قبل ومن يكفر بالله وملائكته وكتبه ورسله واليوم الآخر فقد ضل ضلالا بعيدا(136)﴾ النساء ﴿مثل الذين كفروا بربهم أعمالهم كرماد اشتدت به الريح في يوم عاصف لا يقدرون مما كسبوا على شيء ذلك هو الضلال البعيد(18)﴾ إبراهيم
2- الشرك  	﴿إن الله لا يغفر أن يشرك به ويغفر ما دون ذلك لمن يشاء ومن يشرك بالله فقد ضل ضلالا بعيدا(116)﴾ النساء ﴿يدعوا من دون الله ما لا يضره وما لا ينفعه ذلك هو الضلال البعيد(12)﴾ الحج
3- الكفر والصد عن سبيل الله  	﴿إن الذين كفروا وصدوا عن سبيل الله قد ضلوا ضلالا بعيدا(167)﴾ النساء ﴿الذين يستحبون الحياة الدنيا على الآخرة ويصدون عن سبيل الله ويبغونها عوجا أولئك في ضلال بعيد(3)﴾ إبراهيم
4- الذين لا يؤمنون بالآخرة  - يمارون في الساعة  	﴿أافترى على الله كذبا أم به جنة بل الذين لا يؤمنون بالآخرة في العذاب والضلال البعيد(8)﴾ سبأ ﴿يستعجل بها الذين لا يؤمنون بها والذين آمنوا مشفقون منها ويعلمون أنهاالحق ألا إن الذين يمارون في الساعة لفي ضلال بعيد(18)﴾ الشورى
2 - الضلال عن سواء السبيل
1- الكفر بعد الإيمان بعدم تنفيذ أوامر الله  ﴿ولقد أخذ الله ميثاق بني إسرائيل وبعثنا منهم اثني عشر نقيبا وقال الله إني معكم لئن أقمتم الصلاة وآتيتم الزكاة وآمنتم برسلي وعزرتموهم وأقرضتم الله قرضا حسنا لأكفرن عنكم سيئاتكم ولأدخلنكم جنات تجري من تحتهاالأنهار فمن كفر بعد ذلك منكم فقد ضل سواء السبيل(12)﴾ المائدة ﴿أم تريدون أن تسألوا رسولكم كما سئل موسى من قبل ومن يتبدل الكفر بالإيمان فقد ضل سواء السبيل(108)﴾ البقرة
2- الغلو بالدين  	﴿قل ياأهل الكتاب لا تغلوا في دينكم غير الحق ولا تتبعوا أهواء قوم قد ضلوا من قبل وأضلوا كثيرا وضلوا عن سواء السبيل(77)﴾ لمائدة ﴿ياأهل الكتاب لا تغلوا في دينكم ولا تقولوا على الله إلا الحق إنما المسيح عيسى ابن مريم رسول الله وكلمته ألقاها إلى مريم وروح منه فآمنوا بالله ورسله ولا تقولوا ثلاثة انتهوا خيرا لكم إنما الله إله واحد سبحانه أن يكون له ولد له ما في السماوات وما في الأرض وكفى بالله وكيلا(171)﴾ النساء ﴿قل ياأهل الكتاب هل تنقمون منا إلا أن آمنا بالله وما أنزل إلينا وما أنزل من قبل وأن أكثركم فاسقون(59)قل هل أنبئكم بشر من ذلك مثوبة عند الله من لعنه الله وغضب عليه وجعل منهم القردة والخنازير وعبد الطاغوت أولئك شر مكانا وأضل عن سواء السبيل(60) وإذا جاءوكم قالوا آمنا وقد دخلوا بالكفر وهم قد خرجوا به والله أعلم بما كانوا يكتمون(61)﴾ المائدة
3- تولي أعداء الله  	﴿ياأيها الذين آمنوا لا تتخذوا عدوي وعدوكم أولياء تلقون إليهم بالمودة وقد كفروا بما جاءكم من الحق يخرجون الرسول وإياكم أن تؤمنوا بالله ربكم إن كنتم خرجتم جهادا في سبيلي وابتغاء مرضاتي تسرون إليهم بالمودة وأنا أعلم بما أخفيتم وما أعلنتم ومن يفعله منكم فقد ضل سواء السبيل(1)﴾ الممتحنة
3 - الضلال المبين
1 - عبادة غير الله عن جهل  ﴿وإذ قال إبراهيم لأبيه آزر أتتخذ أصناما آلهة إني أراك وقومك في ضلال مبين (74)﴾ الأنعام وما لي لا أعبد الذي فطرني وإليه ترجعون(22)أأتخذ من دونه آلهة إن يردني الرحمان بضر لا تغن عني شفاعتهم شيئا ولا ينقذوني(23)إني إذا لفي ضلال مبين(24) } يس
 	﴿هذا خلق الله فأروني ماذا خلق الذين من دونه بل الظالمون في ضلال مبين(11)﴾ لقمان ﴿أفمن شرح الله صدره للإسلام فهو على نور من ربه فويل للقاسية قلوبهم من ذكر الله أولئك في ضلال مبين(22)﴾ الزمر
2 - عصيان أوامر الله عن جهل  	﴿وما كان لمؤمن ولا مؤمنة إذا قضى الله ورسوله أمرا أن يكون لهم الخيرة من أمرهم ومن يعص الله ورسوله فقد ضل ضلالا مبينا(36)﴾ الأحزاب ﴿ومن لا يجب داعي الله فليس بمعجز في الأرض وليس له من دونه أولياء أولئك في ضلال مبين(32)﴾ الأحقاف
3 - الضلال لعدم وجود رسول سابق قريب  	﴿لقد من الله على المؤمنين إذ بعث فيهم رسولا من أنفسهم يتلوا عليهم آياته ويزكيهم ويعلمهم الكتاب والحكمة وإن كانوا من قبل لفي ضلال مبين(164)﴾ آل عمران ﴿هو الذي بعث في الأميين رسولا منهم يتلو عليهم آياته ويزكيهم ويعلمهم الكتاب والحكمة وإن كانوا من قبل لفي ضلال مبين(2)﴾ الجمعة
4 - الضلال لاتباع تعليمات الآباء الضالين  	﴿قالوا وجدنا آباءنا لها عابدين(53) قال لقد كنتم أنتم وآباؤكم في ضلال مبين (54)﴾ الأنبياء ﴿إنهم ألفوا آباءهم ضالين(69)فهم على آثارهم يهرعون(70)ولقد ضل قبلهم أكثر الأولين(71)﴾ú الصافات
4 - الضلال الشرعي الفقهي
 ﴿ياأيها الذين آمنوا إذا تداينتم بدين إلى أجل مسمى فاكتبوه وليكتب بينكم كاتب بالعدل ولا يأب كاتب أن يكتب كما علمه الله فليكتب وليملل الذي عليه الحق وليتق الله ربه ولا يبخس منه شيئا فإن كان الذي عليه الحق سفيها أو ضعيفا أو لا يستطيع أن يمل هو فليملل وليه بالعدل واستشهدوا شهيدين من رجالكم فإن لم يكونا رجلين فرجل وامرأتان ممن ترضون من الشهداء أن تضل إحداهما فتذكر إحداهما الأخرى ولا يأب الشهداء إذا ما دعوا ولا تسأموا أن تكتبوه صغيرا أو كبيرا إلى أجله ذلكم أقسط عند الله وأقوم للشهادة وأدنى ألا ترتابوا إلا أن تكون تجارة حاضرة تديرونها بينكم فليس عليكم جناح ألا تكتبوها وأشهدوا إذا تبايعتم ولا يضار كاتب ولا شهيد وإن تفعلوا فإنه فسوق بكم  واتقوا الله ويعلمكم الله والله بكل شيء عليم(282)﴾ البقرة ﴿يستفتونك قل الله يفتيكم في الكلالة إن امرؤ هلك ليس له ولد وله أخت فلها نصف ما ترك وهو يرثها إن لم يكن لها ولد فإن كانتا اثنتين فلهما الثلثان مما ترك وإن كانوا إخوة رجالا ونساء فللذكر مثل حظ الأنثيين يبين الله لكم أن تضلوا والله بكل شيء عليم(176)ر﴾ النساء
التحقق من الضلال والإضلال من عدمه في الآخرة
للأمور الدنيوية في الدنيا :
﴿وغدوا على حرد قادرين(25)فلما رأوها قالوا إنا لضالون(26)﴾ القلم
لأمور الإيمان
(1) عند اقتراب الموت
بسبب التعرض للكوارث﴿قل من كان في الضلالة فليمدد له الرحمان مدا حتى إذا رأوا ما يوعدون إما العذاب وإما الساعة فسيعلمون من هو شر مكانا وأضعف جندا(75)﴾ مريم ﴿قل أرأيتم إن أهلكني الله ومن معي أو رحمنا فمن يجير الكافرين من عذاب أليم (28) قل هو الرحمان آمنا به وعليه توكلنا فستعلمون من هو في ضلال مبين (29)﴾ الملك
 	﴿ولقد أهلكنا ما حولكم من القرى وصرفنا الآيات لعلهم يرجعون(27) فلولا نصرهم الذين اتخذوا من دون الله قربانا آلهة بل ضلوا عنهم وذلك إفكهم وما كانوا يفترون (28)﴾ الأحقاف
(2) عند الوفاة
﴿فمن أظلم ممن افترى على الله كذبا أو كذب بآياته أولئك ينالهم نصيبهم من الكتاب حتى إذا جاءتهم رسلنا يتوفونهم قالوا أين ما كنتم تدعون من دون الله قالوا ضلوا عنا وشهدوا على أنفسهم أنهم كانوا كافرين(37)﴾ الأعراف
(3) يوم القيامة
1- بعد البعث والقيام
﴿هل ينظرون إلا تأويله يوم يأتي تأويله يقول الذين نسوه من قبل قد جاءت رسل ربنا بالحق فهل لنا من شفعاء فيشفعوا لنا أو نرد فنعمل غير الذي كنا نعمل قد خسروا أنفسهم وضل عنهم ما كانوا يفترون(53)﴾ الأعراف ﴿الذين يصدون عن سبيل الله ويبغونها عوجا وهم بالآخرة هم كافرون(19)أولئك لم يكونوا معجزين في الأرض وما كان لهم من دون الله من أولياء يضاعف لهم العذاب ما كانوا يستطيعون السمع وما كانوا يبصرون(20) أولئك الذين خسروا أنفسهم وضل عنهم ما كانوا يفترون(21)﴾ هود
	﴿إليه يرد علم الساعة وما تخرج من ثمرات من أكمامها وما تحمل من أنثى ولا تضع إلا بعلمه ويوم يناديهم أين شركائي قالوا آذناك ما منا من شهيد(47)  وضل عنهم ما كانوا يدعون من قبل وظنوا ما لهم من محيص(48)﴾ فصلت ﴿أسمع بهم وأبصر يوم يأتوننا لكن الظالمون اليوم في ضلال مبين(38)﴾ مريم ﴿ولقد جئتمونا فرادى كما خلقناكم أول مرة وتركتم ما خولناكم وراء ظهوركم وما نرى معكم شفعاءكم الذين زعمتم أنهم فيكم شركاء لقد تقطعبينكم وضل عنكم ما كنتم تزعمون(94)﴾ الأنعام
2 - عند الحشر
 ﴿ويوم نحشرهم جميعا ثم نقول للذين أشركوا أين شركاؤكم الذين كنتم تزعمون (22) ثم لم تكن فتنتهم إلا أن قالوا والله ربنا ما كنا مشركين(23) انظر كيف كذبوا على أنفسهم وضل عنهم ما كانوا يفترون(24)﴾ الأنعام ﴿ويوم يحشرهم وما يعبدون من دون الله فيقول أأنتم أضللتم عبادي هؤلاء أم هم ضلوا السبيل(17) قالوا سبحانك ما كان ينبغي لنا أن نتخذ من دونك من أولياء ولكن متعتهم وآباءهم حتى نسوا الذكر وكانوا قوما بورا(18)فقد كذبوكم بما تقولون فما تستطيعون صرفا ولا نصرا ومن يظلم منكم نذقه عذابا كبيرا(19)﴾ الفرقان ﴿هنالك تبلو كل نفس ما أسلفت وردوا إلى الله مولاهم الحق وضل عنهم ما كانوا يفترون(30)﴾ يونس
3 - عند الحساب
ضل عنهم ما كانوا يفترون﴿ويوم نبعث من كل أمة شهيدا ثم لا يؤذن للذين كفروا ولا هم يستعتبون(84)وإذا رأى الذين ظلموا العذاب فلا يخفف عنهم ولا هم ينظرون(85)وإذا رأى الذين أشركوا شركاءهم قالوا ربنا هؤلاء شركاؤنا الذين كنا ندعو من دونك فألقوا إليهم القول إنكم لكاذبون(86)وألقوا إلى الله يومئذ السلم وضل عنهم ما كانوا يفترون (87)﴾ النحل ﴿ونزعنا من كل أمة شهيدا فقلنا هاتوا برهانكم فعلموا أن الحق لله وضل عنهم ما كانوا يفترون(75)﴾ القصص
4 - عند السوق إلى النار
﴿الذين يحشرون على وجوههم إلى جهنم أولئك شر مكانا وأضل سبيلا(34)﴾ الفرقان ﴿ومن يهد الله فهو المهتدي ومن يضلل فلن تجد لهم أولياء من دونه ونحشرهم يوم القيامة على وجوههم عميا وبكما وصما مأواهم جهنم كلما خبت زدناهم سعيرا  (97)﴾ الإسراء
	﴿ومن كان في هذه أعمى فهو في الآخرة أعمى وأضل سبيلا(72)﴾ الإسراء
5 - في النار أثناء العذاب
 ﴿ومن يضلل الله فما له من ولي من بعده وترى الظالمين لما رأوا العذاب يقولون هل إلى مرد من سبيل(44)﴾ الشورى ﴿تلفح وجوههم النار وهم فيها كالحون(104)ألم تكن آياتي تتلى عليكم فكنتم بها تكذبون(105)قالوا ربنا غلبت علينا شقوتنا وكنا قوما ضالين(106)ربنا أخرجنا منها فإن عدنا فإنا ظالمون(107)﴾ المؤمنون
 	﴿ذلك جزاء أعداء الله النار لهم فيها دار الخلد جزاء بما كانوا بآياتنا يجحدون(28) وقال الذين كفروا ربنا أرنا الذين أضلانا من الجن والإنس نجعلهما تحت أقدامنا ليكونا من الأسفلين(29)﴾ فصلت ﴿قال ادخلوا في أمم قد خلت من قبلكم من الجن والإنس في النار كلما دخلت أمة لعنت أختها حتى إذا اداركوا فيها جميعا قالت أخراهم لأولاهم ربنا هؤلاء أضلونا فآتهم عذابا ضعفا من النار قال لكل ضعف ولكن لا تعلمون(38)﴾ الأعراف ﴿وبرزت الجحيم للغاوين(91)وقيل لهم أين ما كنتم تعبدون(92)من دون الله هل ينصرونكم أو ينتصرون(93)فكبكبوا فيها هم والغاوون(94)وجنود إبليس أجمعون(95)قالوا وهم فيها يختصمون(96)تالله إن كنا لفي ضلال مبين(97)إذ نسويكم برب العالمين(98)﴾ الشعراء
 	﴿تكاد تميز من الغيظ كلما ألقي فيها فوج سألهم خزنتها ألم يأتكم نذير(8) قالوا بلى قد جاءنا نذير فكذبنا وقلنا ما نزل الله من شيء إن أنتم إلا في ضلال كبير(9)﴾ الملك
 	كذبت ثمود بالنذر(23)فقالوا أبشرا منا واحدا نتبعه إنا إذا لفي ضلال وسعر (24) أؤلقي الذكر عليه من بيننا بل هو كذاب أشر(25)سيعلمون غدا من الكذاب الأشر (26) إنا مرسلو الناقة فتنة لهم فارتقبهم واصطبر(27) } القمر ﴿بل الساعة موعدهم والساعة أدهى وأمر(46)إن المجرمين في ضلال وسعر(47) يوم يسحبون في النار على وجوههم ذوقوا مس سقر(48)﴾ القمر
موقف المسلمين من ضلال الآخرين
﴿قل إن ضللت فإنما أضل على نفسي وإن اهتديت فبما يوحي إلي ربي إنه سميع قريب(50)﴾ سبأ ﴿ياأيها الذين آمنوا عليكم أنفسكم لا يضركم من ضل إذا اهتديتم إلى الله مرجعكم جميعا فينبئكم بما كنتم تعملون(105)﴾ المائدة
عقاب الإضلال في الآخرة
 ﴿ليحملوا أوزارهم كاملة يوم القيامة ومن أوزار الذين يضلونهم بغير علم ألا ساء ما يزرون(25)﴾ النحل ﴿قد خسر الذين كذبوا بلقاء الله حتى إذا جاءتهم الساعة بغتة قالوا ياحسرتنا على ما فرطنا فيها وهم يحملون أوزارهم على ظهورهم ألا ساء ما يزرون(31)﴾ الأنعام ﴿ياداوود إنا جعلناك خليفة في الأرض فاحكم بين الناس بالحق ولا تتبع الهوى فيضلك عن سبيل الله إن الذين يضلون عن سبيل الله لهم عذاب شديد بما نسوا يوم الحساب(26)﴾ ص
عقاب الضلال في الآخرة
المحاسبة على الضلال
وما أنا عليكم بوكيل﴿قل ياأيها الناس قد جاءكم الحق من ربكم فمن اهتدى فإنما يهتدي لنفسه ومن ضل فإنما يضل عليها وما أنا عليكم بوكيل(108)﴾ يونس ﴿إنا أنزلنا عليك الكتاب للناس بالحق فمن اهتدى فلنفسه ومن ضل فإنما يضل عليها وما أنت عليهم بوكيل(41)﴾ الزمر
فقل إنما أنا من المنذرين (	﴿وأن أتلو القرآن فمن اهتدى فإنما يهتدي لنفسه ومن ضل فقل إنما أنا من المنذرين (92)﴾ النمل
الحساب على الرب	﴿قل أغير الله أبغي ربا وهو رب كل شيء ولا تكسب كل نفس إلا عليها ولا تزر وازرة وزر أخرى ثم إلى ربكم مرجعكم فينبئكم بما كنتم فيه تختلفون(164)﴾ الأنعام ﴿إن تكفروا فإن الله غني عنكم ولا يرضى لعباده الكفر وإن تشكروا يرضهلكم ولا تزر وازرة وزر أخرى ثم إلى ربكم مرجعكم فينبئكم بما كنتم تعملونإنه عليم بذات الصدور(7)﴾ الزمر
عليها ولا تزر وازرة وزر أخرى العذاب	﴿من اهتدى فإنما يهتدي لنفسه ومن ضل فإنما يضل عليها ولا تزر وازرة وزر أخرى وما كنا معذبين حتى نبعث رسولا(15)﴾ الإسراء ﴿كلا لا وزر(11)﴾ الصافات
السعي	﴿أم لم ينبأ بما في صحف موسى(36)وإبراهيم الذي وفى(37)ألا تزر وازرة وزر أخرى (38) وأن ليس للإنسان إلا ما سعى(39)﴾ النجم ﴿ولا تزر وازرة وزر أخرى وإن تدع مثقلة إلى حملها لا يحمل منه شيء ولو كان ذا قربى إنما تنذر الذين يخشون ربهم بالغيب وأقاموا الصلاة ومن تزكى فإنما يتزكى لنفسه وإلى الله المصير(18)﴾ فاطر
الضال في الدنيا ضال في الآخرة  	﴿ومن كان في هذه أعمى فهو في الآخرة أعمى وأضل سبيلا(72)﴾ الإسراء ﴿الذين يحشرون على وجوههم إلى جهنم أولئك شر مكانا وأضل سبيلا(34)﴾ الفرقان
ليس لهم ولي	﴿ومن يهد الله فهو المهتدي ومن يضلل فلن تجد لهم أولياء من دونه ونحشرهم يوم القيامة على وجوههم عميا وبكما وصما مأواهم جهنم كلما خبت زدناهم سعيرا (97)﴾ الإسراء
الضلال نتيجته الخسران  	﴿واتخذ قوم موسى من بعده من حليهم عجلا جسدا له خوار ألم يروا أنه لا يكلمهم ولا يهديهم سبيلا اتخذوه وكانوا ظالمين(148) ولما سقط في أيديهم ورأوا أنهم قد ضلوا قالوا لئن لم يرحمنا ربنا ويغفر لنا لنكونن من الخاسرين(149)﴾ الأعراف ﴿من يهد الله فهو المهتدي ومن يضلل فأولئك هم الخاسرون(178)﴾ الأعراف
وهو دخول النار  	﴿قل إن الأولين والآخرين(49)لمجموعون إلى ميقات يوم معلوم(50)ثم إنكم أيها الضالون المكذبون(51)لآكلون من شجر من زقوم(52)فمالئون منها البطون(53) فشاربون عليه من الحميم(54)فشاربون شرب الهيم(55)هذا نزلهم يوم الدين(56)﴾ الواقعة ﴿وأما إن كان من المكذبين الضالين(92)فنزل من حميم(93)وتصلية جحيم(94)إن هذا لهو حق اليقين(95)﴾ الواقعة
الله هو الحق وما بعده إلا الضلال
 ﴿فذلكم الله ربكم الحق فماذا بعد الحق إلا الضلال فأنا تصرفون(32)﴾ يونس
 	﴿له دعوة الحق والذين يدعون من دونه لا يستجيبون لهم بشيء إلا كباسط كفيه إلى الماء ليبلغ فاه وما هو ببالغهوما دعاء الكافرين إلا في ضلال(14)﴾ الرعد ﴿وإذا مسكم الضر في البحر ضل من تدعون إلا إياه فلما نجاكم إلى البر أعرضتم وكان الإنسان كفورا(67)﴾ الإسراء
 	﴿قال علمها عند ربي في كتاب لا يضل ربي ولا ينسى(52)﴾ طه
ضل بمعنى ضاع وتاه أو تلاشى
 ﴿فلما جاءهم بالحق من عندنا قالوا اقتلوا أبناء الذين آمنوا معه واستحيوا نساءهم وما كيد الكافرين إلا في ضلال(25)﴾ غافر ﴿ألم يجعل كيدهم في تضليل(2)﴾ القيل
 	﴿قالوا أو لم تك تأتيكم رسلكم بالبينات قالوا بلى قالوا فادعوا وما دعاء الكافرين إلا في ضلال(50)﴾ غافر ﴿قل هل ننبئكم بالأخسرين أعمالا(103)الذين ضل سعيهم في الحياة الدنيا وهم يحسبون أنهم يحسنون صنعا(104)أولئك الذين كفروا بآيات ربهم ولقائه فحبطت أعمالهم فلا نقيم لهم يوم القيامة وزنا(105)﴾ الكهف
 	﴿فإذا لقيتم الذين كفروا فضرب الرقاب حتى إذا أثخنتموهم فشدوا الوثاق فإما منا بعد وإما فداء حتى تضع الحرب أوزارها ذلك ولو يشاء الله لانتصر منهم ولكن ليبلو بعضكم ببعض والذين قتلوا في سبيل الله فلن يضل أعمالهم(4)﴾ محمد ﴿الذين كفروا وصدوا عن سبيل الله أضل أعمالهم(1)﴾ محمد
 	﴿وقالوا أئذا ضللنا في الأرض أئنا لفي خلق جديد بل هم بلقاء ربهم كافرون(10)﴾ لقمان
(1) الإضلال والحكم الجماعي الخاطئ الناجم عن نقص العلم
يتبعون الظن  	﴿وإن تطع أكثر من في الأرض يضلوك عن سبيل الله إن يتبعون إلا الظن وإن هم إلا يخرصون (116)﴾الأنعام ﴿وما يتبع أكثرهم إلا ظنا إن الظن لا يغني من الحق شيئا إن الله عليم بما يفعلون(36)﴾ يونس ﴿إن هي إلا أسماء سميتموها أنتم وآباؤكم ما أنزل الله بها من سلطان إن يتبعون إلا الظن وما تهوى الأنفس ولقد جاءهم من ربهم الهدى(23)﴾ النجم
يتبعون الهوى ونقص العلم  	﴿وما لكم ألا تأكلوا مما ذكر اسم الله عليه وقد فصل لكم ما حرم عليكم إلا ما اضطررتم إليه وإن كثيرا ليضلون بأهوائهم بغير علم إن ربك هو أعلم بالمعتدين(119)﴾ الأنعام } بل اتبع الذين ظلموا أهواءهم بغير علم فمن يهدي من أضل الله وما لهم من ناصرين(29)فأقم وجهك للدين حنيفا فطرة الله التي فطر الناس عليها لا تبديل لخلق الله ذلك الدين القيم ولكن أكثر الناس لا يعلمون(30) } الروم
 	﴿فلما جاءتهم رسلهم بالبينات فرحوا بما عندهم من العلم وحاق بهم ما كانوا به يستهزئون (83)﴾ غافر ﴿أم يقولون افتراه قل فأتوا بسورة مثله وادعوا من استطعتم من دون الله إن كنتم صادقين(38) بل كذبوا بما لم يحيطوا بعلمه ولما يأتهم تأويله كذلك كذب الذين من قبلهم فانظر كيف كان عاقبة الظالمين(39)﴾ يونس { وعد الله لا يخلف الله وعده ولكن أكثر الناس لا يعلمون (6) يعلمون ظاهرا من الحياة الدنيا وهم عن الآخرة هم غافلون(7) { الرةم
 	﴿ومن الإبل اثنين ومن البقر اثنين قل أالذكرين حرم أم الأنثيين أما اشتملت عليه أرحام الأنثيين أم كنتم شهداء إذ وصاكم الله بهذا فمن أظلم ممن افترى على الله كذبا ليضل الناس بغير علم إن الله لا يهدي القوم الظالمين(144)﴾ الأنعام
مختار الصحاح
● [ضلل] ض ل ل: ضَلَّ الشيء ضاع وهلك يضِل بالكسر ضَلاَلا و الضَّالَةُ ما ضل من البهيمة للذكر والأنثى وأرض ِمَضَلَّةٌ بفتح الضاد وكسرها وفتح الميم فيهما أي يضل في الطريق وفلان يلومني ضَلَّةً إذا لم يوفق للرشاد في عذله ورجل ضِلِّيلٌ و مُضَلَّلٌ أي ضال جدا و الضَّلاَلُ ضد الرشاد وقد ضَلَّ يضل بالكسر ضَلاَلاً و ضَلاَلَةً قال الله تعالى ﴿قل إن ضللت فإنما أضل على نفسي﴾ فهذه لغة نجد وهي الفصيحة وأهل العالية يقولون ضَلِلْتُ أضل بالكسر فيهما و أضَلَّهُ أضاعه وأهلكه بن السكيت أضْلَلْتَ بعيري إذا ذهب منك و ضَلَلْتُ المسجد والدار إذا لم تعرف موضعهما وكذا كل شيء مقيم لا يهتدى له وفي الحديث ﴿لعلي أضِلُّ اللهُ﴾ يريد أضل عنه أي أخفى عليه من قوله تعالى ﴿أئذا ضللنا في الأرض﴾ أي خفينا قلت أصل الحديث أن بعض العصاة الخائفين قال لأهله إذا مت فأحرقوني ثم ذروني في الريح لعلي أضل الله تعالى قال و أَضَلَّهُ الله فَضَلَّ تقول إنك تهدي الضَّالَّ ولا تهدي المُتَضَالَّ و تَضْلِيلُ الرجل أن تنسبه إلى الضلال وقوله تعالى ﴿إن المجرمين في ضلال وسعر﴾ أي في هلاك
الراغب
ضل
- الضلال: العدول عن الطريق المستقيم، ويضاده الهداية، قال تعالى: }فمن اهتدى فإنما يهتدي لنفسه ومن ضل فإنما يضل عليها{ [الإسراء/15]، ويقال الضلال لكل عدول عن المنهج، عمدا كان أو سهوا، يسيرا كان أو كثيرا، فإن الطريق المستقيم الذي هو المرتضى صعب جدا، قال النبي صلى الله عليه وسلم: (استقيموا ولن تحصوا (الحديث عن ثوبان قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (استقيموا ولن تحصوا، واعلموا أن خير أعمالكم الصلاة، ولا يحافظ على الوضوء إلا مؤمن) أخرجه مالك في الموطأ 1/34؛ وأحمد 5/280؛ والحاكم 1/130؛ والدرامي من طرق صحاح 1/168) وقال بعض الحكماء: كوننا مصيبين من وجه وكوننا ضالين من وجوه كثيرة، فإن الاستقامة والصواب يجري مجرى المقرطس من المرمى، وما عداه من الجوانب كلها ضلال.
ولما قلنا روي عن بعض الصالحين أنه رأى النبي صلى الله عليه وسلم في منامه فقال: يا رسول الله يروى لنا أنك قلت: (شيبتني سورة هود وأخواتها فما الذي شيبك منها؟ فقال: قوله: }فاستقم كما أمرت﴿(الحديث تقدم في مادة (حصا) ص 241). وإذا كان الضلال ترك الطريق المستقيم عمدا كان أو سهوا، قليلا كان أو كثيرا، صح أن يستعمل لفظ الضلال ممن يكون منه خطأ ما، ولذلك نسب الضلال إلى الأنبياء، وإلى الكفار، وإن كان بين الضلالين بون بعيد، ألا ترى أنه قال في النبي صلى الله عليه وسلم:﴾ووجدك ضالا فهدى﴿[الضحى/7]، أي: غير مهتد لما سيق إليك من النبوة. وقال في يعقوب:﴾إنك لفي ضلالك القديم﴿[يوسف/95]، وقال أولاده:﴾إن أبانا لفي ضلال مبين﴿[يوسف/8]، إشارة إلى شغفه بيوسف وشوقه إليه، وكذلك:﴾قد شغفها حبا إنا لنراها في ضلال مبين﴿[يوسف/30]، وقال عن موسى عليه السلام:﴾فعلتها إذا وأنا من الضالين﴿[الشعراء/20]، تنبيه أن ذلك منه سهو، وقوله:﴾أن تضل إحداهما{ [البقرة/282]، أي: تنسى، وذلك من النسيان الموضوع عن الإنسان.
والضلال من وجه آخر ضربان: ضلال في العلوم النظرية، كالضلال في معرفة الله ووحدانيته، ومعرفة النبوة، ونحوهما المشار إليهما بقوله: }ومن يكفر بالله وملائكته وكتبه ورسله واليوم الآخر فقد ضل ضلالا بعيدا{ [النساء/136].
وضلال في العلوم العملية، كمعرفة الأحكام الشرعية التي هي العبادات، والضلال البعيد إشارة إلى ما هو كفر كقوله على ما تقدم من قوله: }ومن يكفر بالله﴿[النساء/136]، وقوله:﴾إن الذين كفروا وصدوا عن سبيل الله قد ضلوا ضلالا بعيدا﴿[النساء/167]، وكقوله:﴾في العذاب والضلال البعيد﴿[سبأ/8]، أي: في عقوبة الضلال البعيد، وعلى ذلك قوله:﴾إن أنتم إلا في ضلال كبير﴿[الملك/9]،﴾قد ضلوا من قبل وأضلوا كثيرا وضلوا عن سواء السبيل﴿[المائدة/77]، وقوله:﴾أئذا ضللنا في الأرض{ [السجدة/10]، كناية عن الموت واستحالة البدن.
وقوله: }ولا الضالين﴿[الفاتحة/7]، فقد قيل: عني بالضالين النصارى (أخرج أحمد والترمذي وحسنه وابن حاتم 1/23 عن عدي بن حاتم قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (إن المغضوب عليهم اليهود، وإن الضالين النصارى) انظر: الدر المنثور 1/42. المسند 4/378). وقوله:﴾في كتاب لا يضل ربي ولا ينسى﴿[طه/52]، أي: لا يضل عن ربي، ولا يضل ربي عنه: أي: لا يغفله، وقوله:﴾ألم يجعل كيدهم في تضليل{ [الفيل/2]، أي: في باطل وإضلال لأنفسهم. والإضلال ضربان: أحدهما: أن يكون سببه الضلال، وذلك على وجهين: إما بأن يضل عنك الشيء كقولك: أضللت البعير، أي: ضل عني، وإما أن تحكم بضلاله، والضلال في هذين سبب الإضلال.
والضرب الثاني: أن يكون الإضلال سببا للضلال، وهو أن يزين للإنسان الباطل ليضل كقوله: }لهمت طائفة منهم أن يضلوك وما يضلون إلا أنفسهم﴿[النساء/113]، أي يتحرون أفعالا يقصدون بها أن تضل، فلا يحصل من فعلهم ذلك إلا ما فيه ضلال أنفسهم، وقال عن الشيطان:﴾ولأضلنهم ولأمنينهم﴿[النساء/119]، وقال في الشيطان:﴾ولقد أضل منكم جبلا كثيرا﴿[يس/62]،﴾ويريد الشيطان أن يضلهم ضلالا بعيدا﴿[النساء/ 60]،﴾ولا تتبع الهوى فيضلك عن سبيل الله{ [ص/26]، وإضلال الله تعالى للإنسان على أحد وجهين:
أحدهما أن يكون سببه الضلال، وهو أن يضل الإنسان فيحكم الله عليه بذلك في الدنيا، ويعدل به عن طريق الجنة إلى النار في الآخرة، وذلك إضلال هو حق وعدل، فالحكم على الضال بضلاله والعدول به عن طريق الجنة إلى النار عدل وحق.
والثاني من إضلال الله: هو أن الله تعالى وضع جبلة الإنسان على هيئة إذا راعى طريقا، محمودا كان أو مذموما، ألفه واستطابه ولزمه، وتعذر صرفه وانصرافه عنه، ويصير ذلك كالطبع الذي يأبى على الناقل، ولذلك قيل: العادة طبع ثان (انظر: بسط المقال في ذلك في كتاب (الذريعة) للمؤلف ص 38 - 39). وهذه القوة في الإنسان فعل إلهي، وإذا كان كذلك - وقد ذكر في غير هذا الموضع أن كل شيء يكون سببا في وقوع فعل - صح نسبة ذلك الفعل إليه، فصح أن ينسب ضلال العبد إلى الله من هذا الوجه، فيقال: أضله الله لا على الوجه الذي يتصوره الجهلة، ولما قلناه جعل الإضلال المنسوب إلى نفسه للكافر والفاسق دون المؤمن، بل نفى عن نفسه إضلال المؤمن فقال: }وما كان الله ليضل قوما بعد إذ هداهم﴿[التوبة/115]،﴾فلن يضل أعمالهم * سيهديهم﴿[محمد/4 - 5]، وقال في الكافر والفاسق:﴾فتعسا لهم وأضل أعمالهم﴿[محمد/8]،﴾وما يضل به إلا الفاسقين﴿[البقرة/ 26]،﴾كذلك يضل الله الكافرين﴿[غافر/74]،﴾ويضل الله الظالمين﴿[إبراهيم/27]، وعلى هذا النحو تقليب الأفئدة في قوله:﴾ونقلب افئدتهم﴿[الأنعام/110]، والختم على القلب في قوله:﴾ختم الله على قلوبهم﴿[البقرة/ 7]، وزيادة المرض في قوله:﴾في قلوبهم مرض فزادهم الله مرضا{ [البقرة/ 10].
ملخص اللسان:
1.    الضَّلالُ والضَّلالةُ: ضدُّ الهُدَى والرَّشاد، ضَلَلْتَ تَضِلُّ هذه اللغة الفصيحة، وضَلِلْتَ تَضَلُّ ضَلالاً وضَلالةً؛
2.    وأَضَلَّه: جعله ضَالاًّ. والإِضْلالُ في كلام العرب ضِدُّ الهداية والإِرْشاد. يقال: أَضْلَلْت فلاناً إِذا وَجَّهْتَه للضَّلال عن الطريق؛
3.    أَضْلَلْت الشيءَ إِذا غَيَّبْتَه،
4.    وأَضْلَلْت المَيِّتَ دَفَنْته.
5.    وإِذا سَقَط من يَدِك شيءٌ قلت أَضْلَلْته؛ وللشيء الثابت في موضعه إِلا أَنك لم تَهْتَدِ إِليه: ضَلَلْته؛
6.    ضَلَّ الشيءُ إِذا ضاع،
7.    وضَلَّ عن الطريق إِذا جار،
8.    ضَلَلْت الشيءَ وضَلِلْته إِذا جعلتَه في مكان ولم تَدْرِ أَين هو، وأَضْلَلْته إِذا ضَيَّعْته. وضَلَّ الناسي إِذا غاب عنه حفظُ الشيء.
9.    والضَّلال: النِّسْيان.
10.                       وأَرضٌ مَضِلَّةٌ ومَضَلَّةٌ: يُضَلّ فيها ولا يُهْتَدى فيها للطريق.
11.                       والضِّلِّيلُ: الذي لا يُقْلِع عن الضَّلالة،
12.                       وضَلَّ الشيءُ يَضِلُّ ضَلالاً أَي ضاع وهَلَك،
13.                       والضَّلَلُ: الماء الذي يَجرِي تحت الصَّخرة لا تصيبه الشمس،
14.                       الضُّلَضِلَةُ كُلُّ حجر قَدْر ما يُقِلُّه الرَّجُلُ أَو فوق ذلك أَملس يكون في بطون الأَودية؛ الضَّلَضِلُ والضَّلَضِلة الأَرض الغليظةُ؛
لسان العرب
● - ضلل: الضَّلالُ والضَّلالةُ: ضدُّ الهُدَى والرَّشاد، ضَلَلْتَ تَضِلُّ     هذه اللغة الفصيحة، وضَلِلْتَ تَضَلُّ ضَلالاً وضَلالةً؛ وقال كراع: وبنو     تميم يقولون ضَلِلْتُ أَضَلُّ وضَلِلْتُ أَضِلُّ؛ وقال اللحياني: أَهل     الحجاز يقولون ضَلِلْتُ أَضَلُّ، وأَهل نجد يقولون ضَلَلْت أَضِلُّ، قال     وقد قرئ بهما جميعاً قوله عز وجل: قُلْ إِن ضَلَلْتُ فإِنما أَضِلُّ على     نفسي؛ وأَهل العالية يقولون ضَلِلْتُ، بالكسر، أَضَلُّ، وهو ضالٌّ تالٌّ،     وهي الضَّلالة والتَّلالة؛ وقال الجوهري: لغة نجد هي الفصيحة. قال ابن     سيده: وكان يحيى بن وَثَّاب يقرأ كلَّ شيء في القرآن ضَلِلْت وضَلِلْنا،     بكسر اللام، ورَجُلٌ ضالٌّ. قال: وأَما قراءة من قرأَ ولا الضّأَلِّينَ،     بهمز الأَلف، فإِنه كَرِه التقاء الساكنين الأَلف واللام فحرَّك الأَلف     لالتقائهما فانقلبت همزة، لأَن الأَلف حرف ضعيف واسع المَخْرَج لا     يَتَحمَّل الحركة، فإِذا اضْطُرُّوا إِلى تحريكه قلبوه إِلى أَقرب الحروف إِليه     وهو الهمزة؛ قال: وعلى ذلك ما حكاه أَبو زيد من قولهم شأَبَّة ومَأَدَّة؛     وأَنشدوا:     يا عَجَبا لقد رأَيْتُ عَجَبا:     حِمَار قَبّانٍ يَسُوق أَرْنَبا،     خاطِمَها زَأَمَّها أَن تَذْهَبا     يريد زَامَّها. وحكى أَبو العباس عن أَبي عثمان عن أَبي زيد قال: سمعت     عمرو بن عبيد يقرأُ: فيَوْمَئِذٍ لا يُسْأَلُ عن ذَنْبهِ إِنْسٌ ولا     جأَنٌّ، بهمز جانٍّ، فظَنَنْتُه قد لَحَن حتى سمعت العرب تقول شأَبَّة     ومأَدَّة؛ قال أَبو العباس: فقلت لأَبي عثمان أَتَقِيس ذلك؟ قال: لا ولا أَقبله.     وضَلُولٌ: كضَالٍّ؛ قال:     لقد زَعَمَتْ أُمامَةُ أَن مالي     بَنِيَّ، وأَنَّني رَجُلٌ ضَلُولُ     وأَضَلَّه: جعله ضَالاًّ. وقوله تعالى: إِنْ تَحْرِصْ على هُداهم فإِنَّ     الله لا يَهْدي مَنْ يُضِلُّ، وقرئت: لا يُهْدى من يُضِلُّ؛ قال     الزَّجّاج: هو كما قال تعالى: من يُضْلِلِ اللهُ فلا هادِيَ له. قال أَبو منصور:     والإِضْلالُ في كلام العرب ضِدُّ الهداية والإِرْشاد. يقال: أَضْلَلْت     فلاناً إِذا وَجَّهْتَه للضَّلال عن الطريق؛ وإِياه أَراد لبيد:     مَنْ هَدَاهُ سُبُلَ الخيرِ اهْتَدَى     ناعِمَ البالِ، ومن شاءَ أَضَلّ     قال لبيد: هذا في جاهِلِيَّته فوافق قوله التنزيل العزيز: يُضِلُّ من     يشاء ويَهْدِي من يشاء؛ قال أَبو منصور: والأَصل في كلام العرب وجه آخر     يقال: أَضْلَلْت الشيءَ إِذا غَيَّبْتَه، وأَضْلَلْت المَيِّتَ دَفَنْته.     وفي الحديث: سيكُون عليكم أُمَّةٌ إِنْ عَصَيْتُموهم ضَلَلْتم، يريد     بمعصيتهم الخروجَ عليهم وشَقَّ عَصَا المسلمين؛ وقد يقع أَضَلَّهم في غير هذا     الموضع على الحَمْل على الضَّلال والدُّخول فيه. وقوله في التنزيل العزيز:     رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كثيراً من الناس؛ أَي ضَلُّوا بسببها لأَن     الأَصنام لا تفعل شيئاً ولا تَعْقِل، وهذا كما تقول: قد أَفْتَنَتْني هذه     الدارُ أَي افْتَتَنتُ بسببها وأَحْبَبتُها؛ وقول أَبي ذؤيب:     رآها الفُؤَادُ فاسْتُضِلَّ ضَلالُه،     نِيَافاً من البِيضِ الكِرامِ العَطَابِل     قال السُّكَّري: طُلِبَ منه أَن يَضِلَّ فَضَلَّ كما يقال جُنَّ     جُنونُه، ونِيافاً أَي طويلة، وهو مصدر نافَ نِيَافاً وإِن لم يُسْتعمل،     والمستعمل أَناف؛ وقال ابن جني: نِيافاً مفعول ثان لرآها لأَن الرؤية ههنا رؤية     القلب لقوله رآها الفُؤَاد. ويقال: ضَلَّ ضَلاله، كما يقال جُنَّ     جُنونُه؛ قال أُمية:     لوْلا وَثَاقُ اللهِ ضَلَّ ضَلالُنا،     ولَسَرَّنا أَنَّا نُتَلُّ فَنُوأَدُ     وقال أَوس بن حَجَر:     إِذا ناقةٌ شُدَّتْ برَحْل ونُمْرُقٍ،     إِلى حَكَمٍ بَعْدي، فضَلَّ ضَلالُها     وضَلَلْت المَسْجدَ والدارَ إِذا لم تعرف موضعهما، وضَلَلْت الدارَ     والمَسْجدَ والطريقَ وكلَّ شيء مقيم ثابت لا تَهْتَدي له، وضَلَّ هو عَنِّي     ضَلالاً وضَلالةً؛ قال ابن بري: قال أَبو عمرو بن العلاء إِذا لم تعرف     المكانَ قلت ضَلَلْتُه، وإِذا سَقَط من يَدِك شيءٌ قلت أَضْلَلْته؛ قال:     يعني أَن المكان لا يَضِلُّ وإِنما أَنت تَضِلُّ عنه، وإِذا سَقَطَت     الدراهمُ عنك فقد ضَلَّت عنك، تقول للشيء الزائل عن موضعه: قد أَضْلَلْته،     وللشيء الثابت في موضعه إِلا أَنك لم تَهْتَدِ إِليه: ضَلَلْته؛ قال     الفرزدق:ولقد ضَلَلْت أَباك يَدْعُو دارِماً،     كضَلالِ مُلْتَمِسٍ طَريقَ وَبارِ     وفي الحديث: ضالَّة المؤمن؛ قال ابن الأَثير: وهي الضائعة من كل ما     يُقْتَنَى من الحيوان وغيره. الجوهري: الضّالَّة ما ضَلَّ من البهائم للذكر     والأُنثى، يقال: ضَلَّ الشيءُ إِذا ضاع، وضَلَّ عن الطريق إِذا جار، قال:     وهي في الأَصل فاعِلةٌ ثم اتُّسِعَ فيها فصارت من الصفات الغالبة، وتقع     على الذكر والأُنثى والاثنين والجمع، وتُجْمَع على ضَوالَّ؛ قال: والمراد     بها في هذا الحديث الضَّالَّةُ من الإِبل والبقر مما يَحْمِي نفسَه ويقدر     على الإِبْعاد في طلب المَرْعَى والماء بخلاف الغنم؛ والضّالَّة من     الإِبل: التي بمَضْيَعَةٍ لا يُعْرَفُ لها رَبٌّ، الذكر والأُنثى في ذلك     سواء. وسُئل النبي، صلى الله عليه وسلم، عن ضَوالِّ الإِبل فقال: ضالَّةُ     المؤمن حَرَقُ النار، وخَرَجَ جوابُ رسول الله، صلى الله عليه وسلم، على     سؤَال السائل لأَنه سأَله عن ضَوالِّ الإِبل فنهاه عن أَخذها وحَذَّره     النارَ إِنْ تَعَرَّضَ لها، ثم قال، عليه السلام: ما لَكَ ولَها، مَعها     حِذاؤُها وسِقاؤها تَرِدُ الماءَ وتأْكل الشَّجَرَ؛ أَراد أَنها بعيدة المَذهَب     في الأَرض طويلة الظَّمَإِ، تَرِدُ الماءَ وتَرْعى دون راعٍ يحفظها فلا     تَعَرَّضْ لها ودَعْها حتى يأْتيها رَبُّها، قال: وقد تطلق الضَّالَّة     على المعاني، ومنه الكلمة الحكيمةُ: ضالَّةُ المؤمن، وفي رواية: ضالَّةُ كل     حكيم أَي لا يزال يَتَطَلَّبها كما يتطلب الرجُلُ ضالَّته. وضَلَّ     الشيءُ: خَفِيَ وغاب. وفي الحديث: ذَرُّوني في الرِّيح لَعَلِّي أَضِلُّ الله،     يريد أَضِلُّ عنه أَي أَفُوتُه ويَخْفَى عليه مكاني، وقيل: لَعَلِّي     أَغيب عن عذابه. يقال: ضَلَلْت الشيءَ وضَلِلْته إِذا جعلتَه في مكان ولم     تَدْرِ أَين هو، وأَضْلَلْته إِذا ضَيَّعْته. وضَلَّ الناسي إِذا غاب عنه     حفظُ الشيء. ويقال: أَضْلَلْت الشيء إِذا وَجَدتَه ضالاًّ كما تقول     أَحْمَدْته وأَبْخَلْته إِذا وجدتَه محموداً وبَخيلاً. ومنه الحديث: أَن النبي،     صلى الله عليه وسلم، أَتى قومَه فأَضَلَّهم أَي وجدهم ضُلاَّلاً غير     مُهْتدِين إِلى الحَقِّ، ومعنى الحديث من قوله تعالى: أََإِذا ضَلَلْنا في     الأَرض أَي خَفِينا وغِبْنا. وقال ابن قتيبة في معنى الحديث: أَي     أَفُوتُه، وكذلك في قوله لا يَضِلُّ ربي لا يَفُوتُه. والمُضِلُّ: السَّراب؛ قال     الشاعر:     أَعْدَدْتُ للحِدْثانِ كلَّ فَقِيدةٍ     أُنُفٍ، كلائحة المُضِلِّ، جَرُور     وأَضَلَّه اللهُ فَضَلَّ، تقول: إِنَّك لتَهْدِي الضالَّ ولا تَهْدِي     المُتَضالَّ. ويقال: ضَلَّني فلانٌ فلم أَقْدِر عليه أَي ذَهَب عَني؛     وأَنشد:     والسّائلُ المُبْتَغِي كَرائمها     يَعْلَم أَني تَضِلُّني عِلَلي     (* قوله «المبتغي» هكذا في الأصل والتهذيب، وفي شرح القاموس: المعتري     وكذا في التكملة مصلحاً عن المبتغي مرموزا له بعلامة الصحة).     أَي تذهب عني. ويقال: أَضْلَلْت الدابّةَ والدراهمَ وكلَّ شيء ليس بثابت     قائم مما يزول ولا يَثْبُت. وقوله في التنزيل العزيز: لا يَضِلُّ رَبي     ولا يَنْسى؛ أَي لا يَضِلُّه ربي ولا ينساه، وقيل: معناه لا يَغِيب عن شيء     ولا يَغِيب عنه شيء. ويقال: أَضْلَلْت الشيءَ إِذا ضاع منك مثل الدابّة     والناقة وما أَشبهها إِذا انفَلَت منك، وإِذا أَخْطَأْتَ موضعَ الشيء     الثابت مثل الدار والمكان قلت ضَلِلْته وضَلَلْته، ولا تقل أَضْلَلْته. قال     محمد بن سَلام: سمعت حَمَّاد بن سَلَمة يقرأُ في كتاب: لا يُضِلُّ ربي     ولا يَنْسى، فسأَلت عنها يونس فقال: يَضِلُّ جَيِّدةٌ، يقال: ضَلَّ فلان     بَعيرَه أَي أَضَلَّه؛ قال أَبو منصور: خالفهم يونس في هذا. وفي الحديث:     لولا أَن الله لا يُحِبُّ ضَلالةَ العَمل ما رَزَأْناكم عِقالاً؛ قال ابن     الأَثير: أَي بُطْلانَ العمل وضَياعَه مأْخوذ من الضَّلال الضياع؛ ومنه     قوله تعالى: ضَلَّ سَعْيُهم في الحياة الدنيا. وأَضَلَّه أَي أَضاعه     وأَهلكه. وفي التنزيل العزيز: إِنَّ المجرمين في ضَلالٍ وسُعُرٍ؛ أَي في هلاك.     والضَّلال: النِّسْيان. وفي التنزيل العزيز: مِمَّنْ تَرْضَوْن من     الشُّهَداء أَن تَضِلَّ إِحداهما فتُذَكِّر إِحداهما الأُخرى؛ أَي تَغِيب عن     حِفْظها أَو يَغيب حِفْظها عنها، وقرئ: إِنْ تَضِلَّ، بالكسر، فمن كَسَر     إِنْ قال كلام على لفظ الجزاء ومعناه؛ قال الزجاج: المعنى في إِنْ تَضِلَّ     إِنْ تَنْسَ إِحداهما تُذَكِّرْها الأُخرى الذاكرة، قال: وتُذْكِر     وتُذَكِّر رَفْعٌ مع كسر إِنْ     (* قوله «وتذكر وتذكر رفع مع كسر ان» كذا في     الأصل ومثله في التهذيب، وعبارة الكشاف والخطيب: وقرأ حمزة وحده ان تضل     احداهما بكسر ان على الشرط فتذكر بالرفع والتشديد، فلعل التخفيف مع كسر ان     قراءة اخرى) لا غير، ومن قرأَ أَن تَضِلَّ إِحداهما فتُذَكِّر، وهي قراءة     أَكثر الناس، قال: وذكر الخليل وسيبويه أَن المعنى اسْتَشْهِدوا امرأَتين     لأَن تُذَكِّرَ إِحداهما الأُخرى ومِنْ أَجل أَن تُذَكِّرَها؛ قال     سيبويه: فإِن قال إِنسان: فَلِمَ جاز أَن تَضِلَّ وإِنما أُعِدَّ هذا للإِذكار؟     فالجواب عنه أَنَّ الإِذكار لما كان سببه الإِضلال جاز أَن يُذْكَر أَن     تَضِلَّ لأَن الإِضلال هو السبب الذي به وَجَب الإِذكارُ، قال: ومثله     أَعْدَدْتُ هذا أَن يَميل الحائطُ فأَدْعَمَه، وإِنما أَعْدَدْته للدَّعم لا     للميل، ولكن الميل ذُكِر لأَنه سبب الدَّعْم كما ذُكِرَ الإِضلال لأَنه     سبب الإِذكار، فهذا هو البَيِّن إِن شاء الله. ومنه قوله تعالى: قال     فَعَلْتُها إِذاً وأَنا من الضّالِّين؛ وضَلَلْت الشيءَ: أُنْسِيتُه. وقوله     تعالى: وما كَيْدُ الكافرين إِلا في ضَلالٍ؛ أَي يَذْهب كيدُهم باطلاً     ويَحِيق بهم ما يريده الله تعالى. وأَضَلَّ البعيرَ والفرسَ: ذهَبا عنه.     أَبو عمرو: أَضْلَلْت بعيري إِذا كان معقولاً فلم تَهْتَدِ لمكانه،     وأَضْلَلْته إِضْلالاً إِذا كان مُطْلَقاً فذهب ولا تدري أَين أَخَذَ. وكلُّ ما     جاء من الضَّلال من قِبَلِك قلت ضَلَلْته، وما جاء من المفعول به قلت     أَضْلَلْته. قال أَبو عمرو: وأَصل الضَّلالِ الغَيْبوبة، يقال ضَلَّ الماءُ     في اللبن إِذا غاب، وضَلَّ الكافرُ إِذا غاب عن الحُجَّة، وضَلَّ الناسي     إِذا غابَ عنه حِفْظه، وأَضْلَلْت بَعيري وغيرَه إِذا ذهَب منك، وقوله     تعالى: أَضَلَّ أَعمالهم؛ قال أَبو إِسحق: معناه لم يُجازِهم على ما عَمِلوا     من خير؛ وهذا كما تقول للذي عمِل عَمَلاً لم يَعُدْ عليه نفعُه: قد     ضَلَّ سَعْيُك. ابن سيده: وإِذا كان الحيوان مقيماً قلت قد ضَلَلْته كما يقال     في غير الحيوان من الأَشياء الثابتة التي لا تَبْرَح؛ أَنشد ابن     الأَعرابي:     ضَلَّ أَباه فادَّعى الضَّلالا     وضَلَّ الشيءُ يَضِلُّ ضَلالاً: ضاع. وتَضْلِيل الرجل: أَن تَنْسُبَه     إِلى الضَّلال. والتضليل: تصيير الإِنسان إِلى الضَّلال؛ قال الراعي:     وما أَتَيْتُ نُجَيدةَ بْنَ عُوَيْمِرٍ     أَبْغي الهُدى، فيَزِيدني تَضْليلا     قال ابن سيده: هكذا قاله الراعي بالوَقْص، وهو حذف التاء من     مُتَفاعِلُن، فكَرِهت الرُّواةُ ذلك ورَوَته: ولمَا أَتيتُ، على الكمال.     والتَّضْلالُ: كالتَّضْلِيل. وضَلَّ فلان عن القَصْد إِذا جار. ووقع في وادي     تُضُلِّلَ وتُضَلِّلَ أَي الباطل. قال الجوهري: وقَع في وادي تُضُلِّلَ مثل     تُخُيِّبَ وتُهُلِّك، كله لا ينصرف. ويقال للباطل: ضُلٌّ بتَضْلال؛ قال عمرو     بن شاس الأَسدي:     تَذَكَّرْت ليلى، لاتَ حينَ ادِّكارِها،     وقد حُنِيَ الأَضْلاعُ، ضُلٌّ بتَضْلال     قال ابن بري: حكاه أَبو علي عن أَبي زيد ضُلاًّ بالنصب؛ قال ومثله     للعَجَّاج:     يَنْشُدُ أَجْمالاً، وما مِنْ أَجمال     يُبْغَيْنَ إِلاَّ ضُلَّة بتَضْلال     والضَّلْضَلةُ: الضَّلالُ. وأَرضٌ مَضِلَّةٌ ومَضَلَّةٌ: يُضَلّ فيها     ولا يُهْتَدى فيها للطريق. وفلان يَلومُني ضَلَّةً إِذا لم يُوَفَّق للرشاد     في عَذْله. وفتنة مَضَلَّة: تُضِلُّ الناسَ، وكذلك طريق مَضَلٌّ.     الأَصمعي: المَضَلُّ والمَضِلُّ الأَرض المَتِيهةُ. غيره: أَرض مَضَلٌّ تَضِلُّ     الناس فيها، والمَجْهَلُ كذلك. يقال: أَخَذْت أَرضاً مَضِلَّةً     ومَضَلَّة، وأَخذْت أَرضاً مَجْهَلاً مَضَلاًّ؛ وأَنشد:     أَلا طَرَقَتْ صَحْبي عُميرَةُ إِنها،     لَنا بالمَرَوْراةِ المَضَلِّ، طَروق     وقال بعضهم: أَرضٌ مَضِلَّةٌ ومَزِلَّة، وهو اسم، ولو كان نعتاً كان     بغير الهاء. ويقال: فَلاةٌ مَضَلَّةٌ وخَرْقٌ مَضَلَّةٌ، الذَّكر والأُنثى     والجمع سواء، كما قالوا الولد مَبْخَلةٌ؛ وقيل: أَرضٌ مَضَلَّةٌ ومَضِلَّة     وأَرَضون مَضَلاَّت ومَضِلاَّتٌ. أَبو زيد: أَرض مَتِيهةٌ ومَضِلَّةٌ     ومَزِلَّة مِن الزَّلَق. ابن السكيت: قولهم أَضَلَّ الله ضَلالَك أَي ضَلَّ     عنك فذَهب فلا تَضِلُّ. قال: وقولهم مَلَّ مَلالُك أَي ذهَب عنك حتى لا     تَمَلَّ. ورجل ضِلِّيل: كثير الضَّلال. ومُضَلَّلٌ: لا يُوَفَّق لخير أَي     ضالٌّ جدّاً، وقيل: صاحب غَواياتٍ وبَطالاتٍ وهو الكثير التتبُّع     للضَّلال. والضِّلِّيلُ: الذي لا يُقْلِع عن الضَّلالة، وكان امرؤ القيس     يُسَمَّى الملِكَ الضِّلِّيل والمُضلَّل. وفي حديث عليٍّ وقد سُئل عن أَشعر     الشعراء فقال: إِنْ كان ولا بُدَّ فالملِك الضِّلِّيل، يعني امْرَأَ القيس،     كان يُلَقَّب به. والضِّلِّيل، بوزن القِنْدِيل: المُبالِغ في الضَّلال     والكثيرُ التَّتبُّع له. والأُضْلُولةُ: الضَّلال؛ قال كعب بن زهير:     كانت مَواعِيدُ عُرْقُوبٍ لها مَثَلاً،     وما مَواعِيدُها إِلا الأَضالِيلُ     وفلان صاحب أَضَالِيلَ، واحدتها أُضْلُولةٌ؛ قال الكميت:     وسُؤَالُ الظِّباءِ عَنْ ذِي غَدِ الأَمْـ     ـرِ أَضَالِيلُ من فُنُون الضَّلال     الفراء: الضُّلَّة، بالضم، الحَذَاقة بالدَّلالة في السَّفَر.     والضَّلَّة: الغَيْبوبةُ في خير أَو شَرٍّ. والضِّلَّة: الضَّلالُ. وقال ابن     الأَعرابي: أَضَلَّني أَمْرُ كذا وكذا أَي لم أَقْدِرْ عليه، وأَنشد:     إِنِّي، إِذا خُلَّةٌ تَضَيَّفَني     يُريدُ مالي، أَضَلَّني عَلِلي     أَي فارَقَتْني فلم أَقْدِرْ عليها. ويقال للدَّلِيل الحاذق الضُّلاضِل     والضُّلَضِلة     (* قوله «ويقال للدليل الى قوله الضلضلة» هكذا في الأصل،     وعبارة القاموس وشرحه: وعلبطة عن ابن الاعرابي والصواب وعلبط كما هو نص     الباب اهـ. لكن في التهذيب والتكملة مثل ما في القاموس).     قاله ابن الأَعرابي: وضَلَّ الشيءُ يَضِلُّ ضَلالاً أَي ضاع وهَلَك،     والاسم الضُّلُّ، بالضم؛ ومنه قولهم: فلان ضُلُّ بن ضُلٍّ أَي مُنْهَمِكٌ في     الضَّلال، وقيل: هو الذي لا يُعْرَف ولا يُعْرَف أَبوه، وقيل: هو الذي     لا خير فيه، وقيل: إِذا لم يُدْرَ مَنْ هو ومِمَّنْ هو، وهو الضَّلالُ     بْنُ الأَلال والضَّلال بن فَهْلَل وابْنُ ثَهْلَل؛ كُلُّه بهذا المعنى.     يقال: فلان ضُِلُّ أَضْلالٍ وصِلُّ أَصْلالٍ     (* قوله «ضل أضلال وصل أصلال»     عبارة القاموس: ضل أضلال بالضم والكسر، واذا قيل بالصاد فليس فيه الا     الكسر) بالضاد والصاد إِذا كان داهية. وفي المثل: يا ضُلَّ ما تَجْرِي به     العَصَا أَي يا فَقْدَه ويا تَلَفَه يقوله قَصِير ابن سعد لجَذِيمةَ     الأَبْرَش حين صار معه إِلى الزَّبَّاء، فلما صار في عَمَلِها نَدِمَ، فقال له     قَصِيرٌ: ارْكَبْ فرسي هذا وانْجُ عليه فإِنه لا يُشَقُّ غُبَارُه. وفعل     ذلك ضِلَّةً أَي في ضَلال. وهُو لِضِلَّةٍ أَي لغير رشْدةٍ؛ عن أَبي زيد.     وذَهَب ضِلَّةً أَي لم يُدْرَ أَين ذَهَب. وذَهَبَ دَمُه ضِلَّةً: لم     يُثْأَرْ به. وفلانٌ تِبْعُ ضِلَّةٍ، مضاف، أَي لا خَير فيه ولا خير عنده؛     عن ثعلب، وكذلك رواه ابن الكوفي؛ وقال ابن الأَعرابي: إِنما هو تِبْعٌ     ضِلَّةٌ، على الوصف، وفَسَّره بما فَسَّره به ثعلب؛ وقال مُرَّة: هو تِبْعُ     ضِلَّة أَي داهيةٌ لا خير فيه، وقيل: تِبْعُ صِلَّةٍ، بالصاد. وضَلَّ     الرَّجُلُ: مات وصار تراباً فَضَلَّ فلم يَتَبَيَّنْ شيء من خَلْقه. وفي     التنزيل العزيز: أَإِذا ضَلَلْنَا في الأَرض؛ معناه أَإِذا مِتْنا وصِرْنا     تراباً وعِظَاماً فَضَلَلْنا في الأَرض فلم يتبين شيء من خَلقنا.     وأَضْلَلْته: دَفَنْته؛ قال المُخَبَّل:     أَضَلَّتْ بَنُو قَيْسِ بنِ سَعْدٍ عَمِيدَها،     وفارِسَها في الدَّهْر قَيْسَ بنَ عاصم     وأُضِلَّ المَيِّتُ إِذا دُفِنَ، وروي بيت النابغة الذُّبْياني يَرْثي     النُّعمان بن الحرث بن أَبي شِمْر الغَسَّانيّ:     فإِنْ تَحْيَ لا أَمْلِكْ حَياتي، وإِن تَمُتْ     فما في حَياةٍ بَعْدَ مَوْتِك طائلُ     فآبَ مُضِلُّوهُ بعَيْنٍ جَلِيَّةٍ،     وغُودِرَ بالجَوْلانِ حَزْمٌ ونائلُ     يريد بِمُضِلِّيه دافِنيه حين مات، وقوله بعَيْنٍ جَلِيَّةٍ أَي بخبرٍ     صادقٍ أَنه مات، والجَوْلانُ: موضع بالشام، أَي دُفِن بدَفْن النُّعمان     الحَزْمُ والعطاءُ. وأَضَلَّتْ به أُمُّه: دَفَنتْه، نادر؛ عن ابن     الأَعرابي؛ وأَنشد:     فَتًى، ما أَضَلَّتْ به أُمُّه     من القَوْم، لَيْلَة لا مُدَّعَم     قوله لا مُدَّعَم أَي لا مَلْجَأَ ولا دِعَامَة. والضَّلَلُ: الماء الذي     يَجرِي تحت الصَّخرة لا تصيبه الشمس، يقال: ماءٌ ضَلَلٌ، وقيل: هو الماء     الذي يجري بين الشجر. وضَلاضِلُ الماء: بقاياه، والصادُ لُغةٌ، واحدتها     ضُلْضُلَةٌ وصُلْصُلة. وأَرضٌ ضُلَضِلة وضَلَضِلةٌ وضُلَضِلٌ وضَلَضِلٌ     وضُلاضِلٌ: غليظة؛ الأَخيرة عن اللحياني، وهي أَيضاً الحجارة التي     يُقِلُّها الرجلُ، وقال سيبويه: الضَّلَضِلُ مقصور عن الضَّلاضِل. التهذيب:     الضُّلَضِلَةُ كُلُّ حجر قَدْر ما يُقِلُّه الرَّجُلُ أَو فوق ذلك أَملس يكون     في بطون الأَودية؛ قال: وليس في باب التضعيف كلمة تشبهها. الجوهري:     الضُّلَضِلة، بضم الضاد وفتح اللام وكسر الضاد الثانية، حَجَرٌ قَدْر ما     يُقِلُّه الرجل، قال: وليس في الكلام المضاعف غيره؛ وأَنشد الأَصمعي لصَخْر     الغَيِّ:     أَلَسْت أَيَّامَ حَضَرْنا الأَعْزَلَه،     وبَعْدُ إِذْ نَحْنُ على الضُّلَضِله؟     وقال الفراء: مَكانٌ ضَلَضِلٌ وجَنَدِلٌ، وهو الشديد ذو الحجارة؛ قال:     أَرادوا ضَلَضِيل وجَنَدِيل على بناء حَمَصِيص وصَمَكِيك فحذفوا الياء.     الجوهري: الضَّلَضِلُ والضَّلَضِلة الأَرض الغليظةُ؛ عن الأَصمعي، قال:     كأَنه قَصْر الضَّلاضِل.     ومُضَلَّل، بفتح اللام: اسم رجل من بني أَسد؛ وقال الأَسود بن يعْفُر:     وقَبْليَ مات الخالِدَان كِلاهُما:     عَمِيدُ بَني جَحْوانَ وابْنُ المُضَلَّلِ     قال ابن بري: صواب إِنشاده فَقَبْلي، بالفاء، لأَن قبله:     فإِنْ يَكُ يَوْمِي قد دَنَا، وإِخالُه     كَوَارِدَةٍ يَوْماً إِلى ظِمْءِ مَنْهَل     والخالِدَانِ: هُمَا خالِدُ بْنُ نَضْلة وخالِدُ بن المُضَلَّل.
مقاييس اللغة:
(ضل) الضاد واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على معنىً واحد، وهو ضَياع الشيء وذهابُهُ في غيرِ حَقِّه. يقال ضَلَّ يَضِلّ ويَضَلّ، لغتان. وكلُّ جائرٍ عن القصد ضالٌّ. والضَّلاَل والضَّلالَة بمعنى. ورجلٌ ضِلِّيل ومُضلَّل، إذا كان صاحبَ ضَلاَلٍ وباطل. وممّا يدُلُّ على أنّ أصل الضّلاَل ما ذكرناهُ، قولُهم أُضِلّ الميّتُ، إِذا دُفِنَ. وذاكَ كأنَّهُ شيءٌ قد ضاع. ويقولون: ضَلَّ اللَّبَنُ في الماءِ، ثم يقولون استُهْلِكَ. وقال في أُضِلَّ الميّت:
وآبَ مُضِلُّوهُ بعينٍ جَلِيَّةٍ *** وغودِرَ بالجَوْلان حَزمٌ ونائلُ([4])
قال ابنُ السكِّيت: يقال أَضلَلْتُ بعيري، إذا ذهبَ منك؛ وضللت المسجد والدَّارَ، إِذا لم تهتدِ لهما. وكذلك كلُّ شيءٍ مُقيمٍ لا يُهتَدَى لـه. ويقال: أرضٌ مَضِلّة ومَضَلّة. ووقعوا في وادي تُضَُـلِّلَ، إذا وَقعوا في مَضَِلَّة.
القاموس المحيط:
الضَّلالُ والضَّلالَةُ والضَّلُّ، ويُضَمُّ، والضَّلْضَلَةُ والأُضْلولَةُ، بالضم، والضِلَّةُ، بالكسر،
والضَّلَلُ، محرَّكةً: ضِدُّ الهُدَى. ضَلَِلْتَ، كَزَلَلْتَ ومَلِلْتُ. والضَّلولُ: الضالُّ. ضَلِلْتَ الطَّريقَ، كَمَلِلْتَ، وكلُّ شيءٍ مُقيمٍ لا يُهْتَدَى لَه. وضَلَّ هو عَنِّي. وأضَلَّ فلانٌ البعيرَ والفَرَسَ: ذَهَبا عنه، كضَلَّهُما. وضَلَّ يَضِل، وتفتحُ الضادُ، ضَلالاً: ضاعَ، وماتَ، وصارَ تُراباً وعِظاماً، وخَفِيَ وغابَ، و فلاناً: أُنْسِيَهُ. ومنه: " وأَنَا منَ الضالِّينَ " . وضَلَّني: ذَهَبَ عَنِّي. والضُّلَّةُ، بالضم: الحِذْقُ بالدَّلالَةِ، وبالفتح: الحَيْرَةُ، والغَيْبَةُ لخَيْرٍ أو شَرٍّ. والضالَّةُ من الإِبِلِ: التي تَبْقَى بِمَضْيَعَةٍ بِلا رَبٍّ، للذَّكَرِ والْأُنْثَى. ووادي تُضُلِّلَ، بضمتينِ وكسر اللامِ المُشَدَّدَةِ، وقد تفتحُ الضّادُ: الباطِلُ.
وضَلَّلَهُ تَضْليلاً وتَضْلالاً: صَيَّرَهُ إلى الضَّلالِ. وأرضٌ مَضَلَّةٌ ومَضِلَّةٌ وضُلَضِلَةٌ، كعُلَبِطَةٍ: يُضَلُّ فيها. وكسِكِّيتٍ: الكثيرُ الضَّلالِ. وكمُعَظَّمٍ: الذي لا يُوَفِّي بخَيرٍ. والمَلِكُ المُضَلَّلُ والضِلِّيلُ: امرؤُ القَيْسِ. وهو ضُِلُّ بنُ ضُِلٍّ، بكسرِهما وضَمِّهِما: مُنْهَمِكٌ في الضَّلالِ، أو لا يُعْرَفُ أبوه، أو لا خَيْرَ فيه. وهو ابْنُه لِضِلَّةٍ، بالكسر: لغيرِ رِشْدَةٍ. وذَهَبَ دَمُهُ ضِلَّةً: بلا ثأرٍ. وهو تِبْعُ ضِلَّةٍ، بالإِضافَةِ وبالنَّعْتِ، أي: داهِيَةٌ لا خيرَ فيه، وكذا ضُِلُّ أضْلالٍ، بالكسرِ والضم. وإذا قيلَ بالصادِ المهملةِ، فليس فيه إلا الكسرُ. وأضَلَّهُ: دَفَنَهُ وغَيَّبَهُ. والضَّلَلُ، بالتحريكِ: الماءُ الجاري تَحْتَ الصَّخْرَةِ، لا تُصيبُه الشمسُ، أو الجاري بينَ الشجرِ. وضَلاضِلُ الماءِ: بَقاياهُ.
وأرضٌ ضَلَضِلَةٌ وضَلَضِلٌ، بفتحتين فيهما، وكعُلَبِطَةٍ وعُلَبِطٍ وعُلابِطٍ وقُنْفُذةٍ: غَليظَةٌ، وهي أيضاً الحجارَةُ يُقِلُّها الرجُلُ. وكعُلابِطٍ وعُلَبِطَةٍ: الدَّليلُ الحاذِقُ. وتَضْلالٌ: ع. ويقالُ للباطِلِ: ضُلَّ بتَضْلاَلٍ. وياضُلَّ ما تجري به العَصا، أي: يا فَقْدَهُ ويا تَلَفَه. وكعُلَبِطَةٍ وهُدْهُدٍ: ع.
وضَليلاءُ: ع.
تاج العروس:
ض ل ل
الضَّلاَلُ والضَّلاَلَةُ والضُّلُّ ويُضَمُّ والضَّلْضَلَةُ والاُضْلُولَةُ بالضَّمِّ والضِّلَّةُ بالكَسرِ وهُما مُفْرَدا أَضَالِيلَ في قَوْلَيْنِ والضَّلَلُ مُحَرَّكَةً : ضِدُّ الْهُدَى والرَّشادِ وقالَ ابنُ الكَمالِ : الضَّلالُ فَقْدُ ما يُوَصِّل إلى المطلوبِ وقيلَ : سُلُوكُ طَرِيقٍ لا يُوَصِّلُ إِلى المَطْلُوبِ وقالَ الرَّاغِبُ : هوَ العُدُولُ عن الطريقِ المُسْتَقِيمِ وتُضَادُّه الهِدَايةُ قالَ اللهُ تَعالى : " فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ ومَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها " ويُقالُ : الضَّلالُ : لِكُلِّ عُدُ,لٍ عن الحَقِّ عَمْداً كانَ أو سَهُواً يَسِيراً كانَ أو كثيراً فَإِنَّ الطَّريقَ المُسْتَقِيمَ الذي هو المُرْتَضَى صَعْبٌ جِداً ولهذا قال صَلَّى اللهُ عَلَيه وسَلَّم : " اسْتَقِيمُوا ولن تُحْصُوا " ولذا صَحًّ أن يُسْتَعْمَلَ لَفْظُهُ فيمَن يكونُ منه خَطَأٌ مَّا ولذلكَ نُسِبَ إِلى الأَنْبِياءِ وإِلى الكُفَّارِ وإِنْ كانَ بَيْنَ الضّلاَلَيْن بَوْنٌ بَعِيدٌ أَلاَ تَرَى أنَّهُ قالَ في النّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيه وسَلَّم : " وَوَجْدَكَ ضَالاًَّ فَهَدَى " أي غيرَ مُهْتَدٍ لِمَا سِيقَ إِلَيْكَ من النُّبُوَّةِ وقالَ تعالى في يَعْقُوبَ عليه السلامُ : " إِنَّكَ لَفِي ضَلاَلِكَ الْقَدِيمِ " وقال أولادُهُ : " إِنَّ أبانَا لَفِي ضَلاَلٍ مُبِينٍ " إِشَارَةً إلى شَغَفِهِ بيُوسُفَ وشَوْقِهِ إليه وقالَ عن موسى عليه السلامُ : " قال فَعَلْتُها إِذاً وأَنَا مِنَ الضَّالِّينَ " تَنْبيهاً أَنَّ ذلك منهُ سَهْوٌ قالَ : والضَّلالُ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ ضَرْبَانِ ضَلاَلٌ في العُلُومِ النَّظَرِيَّةِ كالضَّلالِ في معرفَةِ وَحْدَانِيَّتِهِ تَعالى ومعرِفَةِ النُّبُوَّةِ ونحوِهما المُشارِ إليْهِما بقولِهِ تَعالَى : " ومَنْ يَكْفُلْ باللهِ ومَلاَئِكَتِهِ وكُتُبِهِ ورُسُلِهِ " إلى قَوْلِهِ : " فقَدْ ضَلَّ ضَلاَلاً بَعِيداً " وضَلاَلٌ في العُلُومِ العَمَلَيِّةِ كَمعرِفَةِ الأَحْكامِ الشَّرْعِيَّةِ التي هي العِبادَاتُ ضَلَلْتَ كزَلَلْتَ تَضِلُّ وتَزِلُّ أي بفتحِ العَيْنِ في المَاضِي وكسرِها في المُضارِعِ وهذه هي اللّغَةُ الفَصِيحَةُ وهي لُغَةُ نَجْدٍ وضَلِلْتَ تَضَلُّ مثل مَلِلْتَ تَمَلُّ أي بِكسرِ العَيْنِ في الماضِي وفَتْحِها في المُضَارِع وهي لُغَةُ الحِجازِ والعَالِيَةِ ورَوَى كُرَاعٌ عن بَنِي تَمِيم كَسْرَ الضَّادِ في الأَخِيرَةِ أيضاً قالَ اللِّحْيَانِيُّ : وبِهِما قُرِئَ قَوْلُه أيضاً قالَ اللِّحْيانِيُّ : وبِهِما قُرِئَ قَوْلُه تعالى : " قُلْ إِنْ ضَلِلْتُ فَإِنَّما أَضَلُّ على نَفْسِي " الأخِيرَةُ قِراءَةُ أبي حَيْوَةَ وقَرَأَ يحيى بنُ وَثَّابٍ : " إِضَلُّ " بكسرِ الهمزةِ وفتحِ الضّادِ وهي لُغَةُ تَمِيمٍ قالَ ابنُ سِيدَه : وكانَ يحيى بنُ وَثَّابٍ يَقْرَأُ كُلَّ شَيْءٍ في القُرْآنِ : ضَلِلْت وضَلِلْنا بِكسرِ اللاَّمِ ورَجُلٌ ضَالٌّ : تَالٌّ وأَمَّا قِراءَةُ مَنْ قَرَأَ " ولا الضَّاَلِّينَ " بِهَمْزِ الأَلِفِ فَإِنَّهُ كَرِهَ الْتِقاءَ السَّاكِنَيْنِ الأَلِفِ واللاَّمِ فَحَرَّكَ الأَلِفَ لاِلْتِقائِهِما فانْقَلَبَتْ هَمْزَةً لأَنَّ الأَلِفَ حَرْفٌ ضَعِيفٌ واسِعُ المَخْرَجِ لا يَتَحَمَّلُ الحَرَكَةَ فَإِذا اضْطُرُّوا إلى تَحْرِيكِهِ قَلَبُوهُ إلى أَقْرَبِ الحروفِ إليه وهوَ الهَمْزَةُ قالَ : وعلى ذلكَ ما حَكاهُ أبو زَيْدٍ مِن قَوْلِهِمْ : شَأْبَّةٌ ومَأَدَّةٌ . قلتُ : وهي قَرَاءَةُ أيوبَ السَّخْتِيانِيُّ وقد بَسَطَهُ ابنُ جِنِّيٍ في الْمُحْتَسَبِ وذكرَ تَوْجِيهَ هذه القِراءَةِ فانْظِرْهُ . والضَّلُولُ : الضَّالُّ قال :
لقد زَعَمَتْ أُمامَةُ أَنَّ مَالِي ... بَنِيَّ وأَنَّنِي رَجُلٌ ضَلُولُ
وضَلِلْتُ الدَّارَ والمَسْجِدَ والطَّرِيقَ كَمَلِلْتُ وكُلَّ شَيْءٍ مُقِيمٍ ثَابِتٍ لا يُهْتَدَى له وضَلَّ هُوَ عَنِّيَ ضَلالاً وضَلالَةً أي ذَهَبَ وفي الصِّحاحِ : قالَ ابنُ السِّكِّيتِ : ضَلِلْتُ المَسْجِدَ والدَّارَ إِذا لَمْ تَعْرِفْ مَوْضِعَهُما وكذلكَ كُلُّ شَيْءٍ مُقِيمٍ لا يُهْتَدَى له قالَ ابنُ بَرِّيٍّ : قالَ أبو عَمْرِو بنِ العَلاءِ : إِذا لَمْ تَعْرِف المكانَ قُلتَ : ضَلِلْتُهُ وإذا سَقَطَ مِنْ يَدِكَ شَيْءٌ قُلْتَ : أَضْلَلْتُهُ قالَ : يَعْنِي أَنَّ المَكانَ لا يَضِلُّ وإِنَّما أنتَ تَضِلُّ عنه وإذا سقَطَتِ الدَّرَاهِمُ منكَ فقد ضَلَّتْ عَنْكَ تقولُ للشَّيْءِ الثَّابِتِ في مَوضِعِهِ إَِّ أنّكَ لَمْ تَهْتَدِ إِلَيْهِ : ضَلَلْتُهُ قال الْفَرَزْدَقُ :
ولقد ضَلَلْتَ أَبَاكَ يَدْعُو دَارِماً ... كضَلاَلِ مُلْتَمِسٍ طَرِيقَ وَبَارِ وأَضَلَّ فُلاَنٌ الْبَعِيرَ والْفَرَسَ : ذَهَبَا عَنْهُ وانْفَلَتَا قالَ أبو عَمْرٍو : أَضْلَلْتُ بَعِيرِي إِذا كانَ مَعْقُولاً فلمْ تَهْتِدِ لِمَكانِهِ وأَضْلَلْتُهُ إِضْلالاً إِذا كانَ مُطْلَقاً فَذَهَبَ ولا تَدْرِي أين أَخَذَ وكُلُّ ما جاءَ مِنَ الضّلالِ مِنْ قِبَلِكَ قلتَ : ضَلَلْتُهُ وما جاءَ مِنَ المَفْعُولِ به قلتَ : أَضْلَلْتُهُ كَضَلَّهُما قالَ يُونُسُ : يُقالُ في غيرِ الثَّابِتِ : ضَلَّ فُلانٌ بَعِيرَهُ أي أَضَلَّهُ قالَ الأَزْهَرِيُّ : خَالَفَهُم يُونُسُ في هذا . وضَلَّ الشَّيْءُ يَضِلُّ أي بفتحِ العَينِ في الماضِي وكسرِها في المُضَارِعُ وتُفْتَحُ الضَّادُ في المُضَارعُ أي مع كَسْرِ العَيْنِ في الماضي وبهذا يَنْدَفِعُ ما أَوْرَدَهُ شيخُنا قَضِيَّتُهُ فَتْحُ الضَّادِ في مُضارِعِ ضَلَّ المَفْتُوحِ ولا وَجْهَ له إذ لا حَرْفَ حَلْقٍ فيه والمَفْتُوحُ إِنَّما سُمِعَ في المَكسورِ العَيْنِ كَمَلَّ واللهُ أَعْلمُ انْتَهَى . نعمْ لو قالَ : وضَلَّ كزَلَّ ومَلَّ لاَنْدَفَعَتْ عنهُ الشُّبْهَةُ ضَلاَلاً مَصْدَرٌ لهما كسَمِعَ يَسْمَعُ سَماعاً : ضَاعَ ومنه قولُه تَعالى : " ضَلَّ سَعْيُهُم في الْحَياةِ الدُّنْيَا " أي ضاعَ وهو مجازٌ
وضَلَّ الرَّجُلُ : ماتَ وصارَ تُراباً وعِظَاماً فَضَلَّ فلمْ يَبْنِ شَيْءٌ مِنْ خَلْقِهِ وفي التَّنْزِيلِ العزيزِ : " أَئِذَا ضَلَلْنَا في الأَرْضِ " أي مِتْنَا وصِرْنَا تُراباً وعِظاماً فَضَلَلْنَا في الأَرْضِ فلم يَتَبَيَّنْ شَيْءٌ مِنْ خَلْقِنا وقالَ الرَّاغِبُ : هو كِنايةٌ عن المَوْتِ واسْتِحَالَةِ البَدَنِ وقُرِئَ بالصَّادِ كما تَقَدَّم . وضَلَّ الشَّيْءُ : إِذا خَفِيَ وغَابَ ومنهُ ضَلَّ الماءُ في اللَّبَنِ وهو مَجازٌ ويُقالُ : ضَلَّ الكافِرُ إِذا غَابَ عن الحُجَّةِ وضَلَّ النَّاسِي إذا غابَ عنهُ حِفْظُهُ وفي الحديثِ : أَنَّ رَجُلاً أوْصَى بَنِيهِ إِذا مِتُّ فاحْرِقُونِي فإِذا صَرْتُ حُمَماً فاسْهَكُونِي ثُمَّ ذُرُّونِي لَعَلِّي أَضِلُّ اللهَ أي أَغِيبُ عن عَذَابِ اللهِ وقالَ القُتَيْبِيُّ : أي لَعَلِّي أَفُوتُ اللهَ ويَخْفَى عَليهِ مَكانِي . وضَلَّ فُلانٌ فُلاَناً : أُنْسِيَهُ والضَّلالُ : النِّسْيانُ ومنهُ قَوْلُهُ تَعالى : " مِمَّن تَرْضَوْنَ منَ الشُّهَداءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْداهُما فَتُذَكِّرَ إِحْداهُمَا الأُخْرى " أي تَغِيبَ عن حِفْظِها أو يَغِيبَ حِفْظُها عنها قالَ الرَّاغِبُ : وذلكَ مِنَ النِّسْيانِ المَوْضُوعِ في الإِنْسانِ وقُرِئَ : " إِن تَضِلَّ " بِكَسرِ الهَمْزَةِ فَمَنْ كَسَرَ إِنْ فالكَلامُ عَلى لَفْظِ الجَزاءِ ومَعْناهُ قالَ الزَّجَّاجُ : المَعْنَى في " إن تَضِلَّ " إِنْ تَنْسَ إِحْداهُما تُذَكَّرْها الذَّاكِرَةُ قالَ : وتُذْكِرُ وتُذَكِّر رَفْعٌ مَعَ كَسرِ إِنْ لا غَيْرُ ومَنْ قَرَأَ : " أن تَضِلَّ إِحْداهُما فَتُذْكِّرَ " وهي قَرَاءَةُ أَكْثَرِ النَّاسِ فذَكَرَ الخَليلُ وسِيبَوَيْه أَنَّ المَعْنَى اسْتَشْهِدُوا امْرَأَتَيْنِ لأَنْ تُذَكِّرَ إِحْداهُما الأُخْرَى ومِنْ أَجْلِ أن تُذَكِّرَها فَإِنْ قالَ إِنْسانٌ : فلِمَ جازَ أَنْ تَضِلَّ وإِنَّما اُعِدَّ هذا لِلإِذْكارِ ؟ فالجَوابُ عنهُ أَنَّ الإِذْكارَ لَمَّا كانَ سَبَبُهُ الإِضْلالَ جازَ أَنْ يُذْكَرَ أَنْ تَضِلَّ لأنَّ الإِضْلالَ هو السَّبَبُ الذي بِهِ وَجَبَ الإِذْكارُ قالَ : ومِثْلُهُ : أَعْدَدْتُ هذا أَنْ يَمِيلَ الحائِطَ فَأَدْعَمَهُ وإِنَّما أعْدَدْتُهُ لِلدّعْمِ لا للْمَيْلِ ولكنَّ المَيْلَ ذُكِرَ لأَنَّهُِ سَبَبُ الدَّعْمِ كَما ذُكِرَ الإَضْلالُ لأنَّهُ سَبَبُ الإِذْكارِ هذا هو البَيِّنُ إِنْ شاءَ اللهُ تَعالى ومنه قولُهُ تَعالى : " قالَ . فَعَلْتُهَا إِذاً وأَنا مِنَ الضَّالِّينَ " تَنْبِيهاً أَنَّ ذلكَ منهُ سَهْوٌ . ويُقالُ : ضَلَّنِي فُلانٌ فلم أَقْدِرْ عليهِ : أي ذَهَبَ عَنِّي قال ابنُ هَرْمَةَ :
والسَّائِلُ المُعْتَرِي كَرَائِمَها ... يَعْلَمُ أَنِّي تَضِلُّني عِلَلِي
أي تَذْهبُ عَنِّي . والضُّلَّةُ بالضَّمِّ : الْحِذْقُ بالدَّلالَةِ في السَّفَرِ قالَهُ الفَرَّاءُ . والضَّلَّةُ بالْفَتْحِ : الحَيْرَةُ وقد ضَلَّ ضَلَّةً إِذا تَحَيَّرَ قالَهُ ابنُ السِّيدِ . وأيضاً : الْغَيْبَةُ لِخَيْرٍ ونَصُّ المُحْكَمِ : في خَيْرٍ أو شَرٍّ . والضَّالَّةُ مِنَ الإبِلِ : التي تَبْقَى بِمَضْيَعَةٍ بَلا رَبٍّ يُعْرَفُِ وقالَ ابنُ الأَثِيرِ : الضَّالَّةُ هي الضَّائِعَةُ مِنْ كُلَّ ما يُقْتَنَى مِنَ الحَيَوان وغَيرِهِ وهي في الأَصْلِ فاعِلَةٌ ثمَّ اتَّسِعَ فيها فصارَتْ مِنَ الصِّفاتِ الغالِبَةِ وقال الجَوْهَرِيُّ : الضَّالَّةُ : ما ضَلَّ مِنَ البَهِيمَةِ لِلذَّكَرَِ والأُنْثَى زادَ غيرُه : والاثْنَيْنِ والجَمِيعُ ويُجْمَعُ عَلى ضَوَالَّ وفي الحديثِ : إِنَّا نُصِيبُ هَوَامِي الإِبِلِ فقالَ : ضَالَّةُ الْمُؤْمِنِ أو المُسْلِمِ حَرَقُ النَّارِ وقد تُطلَقُ الضَّالَّةُ على المعاني ومنه : الحِكْمَةُ ضَالَّةْ المُؤْمِنِ أي لا يَزالُ يَتَطَلَّبُها كَما يَتَطَلَّبُ الرَّجُلُ ضَالَّتَهُ . وقالَ الكِسائِيُّ : وَقَعَ في وَادِي تُضُلِّلَ بِضَمَّتَيْنِ وكَسْرِ اللاَّمِ المُشَدَّدَةِ وقد تُفْتَحُ الضَّادُ وهذهِ عن ابنِ عَبَّادٍ وذَكَرَها أيضاً ابنُ سِيدَه وهو الْبَاطِلُ مِثلُ تُخُيِّبَ وتُهُلِّكَ كُلُّه لا يَنْصَرِفُ كما في الصِّحاحِ وفي الأَساسِ : وَقَعُوا في وادِي تُضُلِّلَ أي هَلَكوا وهو مَجازٌ . وضَلَّلَهُ تَضْلِيلاً وتَضْلاَلاً بالفتحِ : صَيَّرَهُ إِلى الضَّلالِ وقيلَ : نَسَبَهُ إِليه قالَ الرَّاعِي :
وما أَتَيْتُ نُجَيْدَةَ بنَ عُوَيْمِرٍ ... أَبْغِي الهُدَى فيَزِيدُنِي تَضْلِيلاَ قال ابنُ سِيدَه : هكذا قالَهُ الرَّاعِي بالوَقْصِ وهو حَذْفُ التَّاءِ مِنْ مُتفاعِلُن فكَرِهَتِ الرُّوَاةُ ذلكَ ورَوضتْهُ ولَما أَتَيْتُ على الكَمالِ . وأَرْضٌ مَضَلَّةٌ بفتحِ الضَّادِ ومَضِلَّةٌ بكسرِها نَقَلَهما الجَوْهَرِيُّ وضُلَضِلَةٌ كعُلَبِطَةٍ وهذه عن الصّاغَانِيِّ : يُضَلُّ فِيها الطَّرِيقُ كَما في الصِّحاحِ زادَ غيرُه : ولا يُهْتَدَى وقيلَ : أَرْضٌ مَضَلَّةٌ : تَحْمِلُكَ إِلى الضَّلالِ كَما هو القِياسُ في كُلِّ مَفْعَلَةٍ على ما نَقَلَهُ الخَفاجِيُّ في شَرْخِ الشِّفاءِ ومَرَّ في جهل ومثلُهُ الحديثُ : الْوَلَدُ مَجْبَنَةٌ مَبْخَلَةٌ وقالَ بعضُهم : أَرْضٌ مَضِلَّةٌ ومَزلَّةٌ وهو اسْمٌ ولو كانَ نَعْتاً لَكانَ بغيرِ الْهاءِ ويُقالُ : فلاةٌ مَضَلَّةٌ وخَرْقٌ مَضلَّة الذَّكَرُ والأُنْثَى والجَمْعُ سَواءٌ وقيلَ : أَرْضٌ مَضَلَّةٌ وأَرْضُونَ مَضَلاَّتٌ . والضِّلِّيلُ كَسِكِّيتٍ : الْكَثِيرُ الضَّلالِ في الدِّينِ وهو مَجازٌ وفي العُبابِ : رَجُلٌ ضِلِّيلٌ أي ضَالٌّ جِداً وهوَ الكثِيرُ التَّبَع لِلضَّلاَلِ قالَ رُؤْبَةُ :
" قُلْتُ لِزِيْرٍ لَمْ تَصِلْهُ مَرْيَمُهْ
" ضِلِّيلِ أَهْواءِ الصِّبَا يُنَدِّمُهْ
وقالَ غَيْرُه : رَجُلٌ ضِلِّيلٌ : لا يُقْلِعُ عن الضَّلالَةِ . والمُضَلَّلُ كَمُعَظَّم وفي بعضِ نُسَخِ الصِّحاحِ بِكِسْرِ اللاَّمِ أيضاً هكذا هو مَضْبُوطٌ بهما مَعاً : الذِي لا يُوَفِّي بِخَيْرٍ هكذا في النُّسَخِ والصَّوابُ : الذي لا يُوَفَّقُ لِخَيرٍ أي ضَالٌّ جِدّاً وقيلَ : صاحِبُ غِوَاياتٍ وبَطالاتٍ . والْمَلِكُ الْمُضَلَّلُ والضِّلّيلُ : امْرُؤُ الْقَيْسِ كانَ يُقالُ له ذلكَ وفي حديثِ عليٍّ رَضِيَ اللهُ عنه وقد سُئِلَ عن أَشْعَرِ الشُّعَراءِ فقالَ : إِنْ كَانَ ولا بُدَّ فالمَلِكُ الضِّلِّيلُ . يَعْنِي امْرَأَ القَيْسِ وفي العُبابِ . قيلَ أَشْعَرُ الشُّعَرَاءِ ثَلاثَةٌ المَلِكُ الضِّلِّيلُ والشيخُ أبو عَقِيل والغُلاَمُ القَتِيل . الشيخ أبو عَقِيل لَبِيدُ بنُ رَبِيعَةَ رَضِيَ اللهُ عنه والْغُلامُ القَتِيلُ طَرَفَةُ بنُ العَبْدِ . ويُقالُ : هو ضُلُّ بْنُ ضُلٍّ بِكَسْرِهِما عن ابنِ عَبَّادٍ وضَمِّهِما عن الجَوْهَرِيِّ : أي مُنْهِمِكٌ في الضَّلالِ كَما في المُحْكَمِ أو لا يُعْرَفُ هُوَ ولا أَبُوهُ وكذلكَ : قُلُّ بنُ قُلٍّ وعلى هذا المَعْنَى اقْتَصَرَ الجَوْهَرِيُّ والزَّمَخْشَرِيُّ وغيرُهما أو لا خَيْرَ فيهِ وهوَ رَاجِعٌ لِلْمَعْنَى الأَوَّلِ وقيلَ : إِذا لَمْ يَدْرِ مَنْ هُو ومِمَّن هو وهوَ الضَّلالُ بنُ الأَلاَلِ والضَّلالُ بنُ فَهْلَل وابنُ ثَهْلَل والضَّلالُ بنُ التَّلال كُلُّهُ بهذا المَعْنى . ومِنَ المَجازِ : هو ابْنُهُ لِضِلَّةٍ بالكَسْرِ : أي لِغَيْرِ رِشْدَةٍ عن أبي زَيْدٍ وفي الأَساسِ : لِغَيِّةٍ . وذَهَبَ دَمُهُ ضِلَّةً : أي بِلا ثَأْرٍ أي هَدَراً لَم يُثْأَرْ به وهو مَجازٌ . ويُقالُ : هوَ تِبْعُ ضِلَّةٍ بِكَسْرِ التَّاءِ والضَّادِ بالإضَافَةِ عن ثَعْلَبٍ وأيضاً بالْوَصْفِ وكذلكَ رَوَاهُ ابْن الأَعْرابِيِّ : أي لا خَيْرَ فيه ولا خَيْرَ عندَهُ كذلك فَسَّرَاهُ وقالَ ابنُ الأَعْرابي مَرَّةً : هو تِبْعُ ضِلَّة : أي دَاهِيَةٌ لا خَيْرَ فيهِ ويُرْوَى : تِبْعُ صِلَّةٍ بالصَّادِ المُهْمَلَةِ كما في اللّسانِ والعُبابِ وكَذَا ضُلُّ أَضْلاَلٍ بالْكَسْرِ والضَّمِّ أي دَاهِيَة لا خَيْرَ فيه وقيلَ : إذا قِيلَ بالصَّادِ الْمُهْمَلَةِ فَلَيٍَْ فيهِ إِلاَّ الكَسْرُ وقد تَقَدَّم . وأَضَلَّهُ : دَفَنَهُ والشَّيْءَ : غَيَّبَهُ وهوَ مَجازٌ قالَ المُخَبَّلُ :
" أَضَلَّتْ بَنُو قَيْسِ بنِ سَعْدٍ عَمِيدَهاوفَارِسَها في الدَّهْرًِ قَيْسَ بنَ عاصِمِ وقالَ النَّابِغَةُ يَرْثِي النُّعْمانَ بنَ الحارِثِ الغَسَّانِيَّ :
فَإِنْ تَحْيَ لا أَمْلِكُ حَيَاتِي وإِنْ تَمُتْ ... فما في حَياةٍ بعدَ مَوْتِكَ طَائِلُ
فآبَ مُضِلُّهُ بِعَيْنٍ جَلِيَّةٍ ... وغُودِرَ بالْجَوْلاَنِ حَزْمٌ ونَائِلُ أي دَافِنُوهُ حينَ ماتَ وعَيْنٌ جَلِيَّةٌ : أي خَبَرٌ صادِقٌ أَنَّهُ ماتَ والجَوْلاَنُ : مَوْضِعٌ بالشَّامِ . أي دُفِنَ بِدَفْنِ النَّعْمانِ الحَزْمُ والعَطَاءُ . وأَضَلِّتْ بهِ أُمُّهُ : دَفَنَتْهُ نادرٌ عن ابْن الأَعْرابِيِّ وأَنْشَدَ :
فَتَىً ما أَضَلَّتْ بِهِ أُمُّهُ ... مِنَ القَوْمِ لَيْلَةَ لا مُدَّعَمْ
أي لا مَلْجَأَ ولا دِعَامَةَ . والضَّللُ بِالتَّحْرِيكِ : الْماءُ الجَارِي تَحْتَ الصَّخْرَةِ لا تُصِيبُهُ الشَّمْسُ يُقالُ : ماءٌ ضَلَلٌ أو هو الماءُ الْجَارِي بَيْنَ الشَّجَرِ . وقالَ اللِّحْيانِيُّ : ضَلاَضِلُ الْمَاءِ وصَلاَصِلُهُ : بَقاياه الواحِدَةُ ضُلْضُلَةٌ وصُلْصُلَةٌ . وأَرْضٌ ضَلْضِلَةٌ وضَلَضِلٌ بِفَتْحَتَيْنِ فِيهِما وكَعُلَبِطَةٍ وعُلَبِطٍ وعُلاَبِطٍ وهذهِ عن اللِّحْيانِيِّ وقُنْفُذَةٍ وهذِهِ عن ابنِ دُرَيْدٍ : غَلِيظَةٌ وقالَ سِيبَوَيْهِ : الضَّلَضِلُ مَقْصُورٌ عَن الضَّلاَضِلِ وقالَ الفَرَّاءُ : مَكانٌ ضَلَضِلٌ وجَنْدِلٌ : وهو الشَّدِيدُ ذُو الحِجَارَةِ قالَ : أَرادُوا ضَلَضِيِل وجَنَدِيل على بِنَاءِ حَمَصِيصِ وصَمَكِيك فَحَذَفُوا اليَاءَ وقالَ الجَوْهَرِيُّ : الضَّلَضِلُ والضَّلَضِلَةُ : الأَرْضُ الغَلِيظَةُ عن الأَصْمَعِيِّ قالَ : كأَنَّهُ قَصْرُ الضَّلاضِلِ . وهِيَ أيضاً أي الضُّلَضِلَةُ كعُلَبِطَةٍ كما في الصِّحاحِ وقُنْفُذَةٍ كَما في الجَمْهَرَةِ والضَّلَضِلُ والضَّلَضِلَةُ بفَتْحَتَيْنِ فيهما كما هوَ نَصُّ الأَصْمَعِيِّ : الْحِجَارَةُ يُقِلُّهَا الرَّجُلُ وليسَ في الكَلامِ المُضاعَفِ غيرُهُ وأَنْشَدَ الأَصْمَعِيُّ لِصَخْرِ الغَيِّ :
" أَلَسْتَ أيامَ حَضَرْنَا الأَعْزَلَهْ
" وبعدُ إِذْ نحنُِ عَلى الضُّلَضِلَهْ كَما في الصِّحاحِ وفي التَّهْذِيبِ : الضُّلَضِلَةُ كُلُّ حَجَرٍ قَدْرَ ما يُقِلُّهُ الرَّجُلُ أو فَوْقَ ذلكَ أَمْلَسَ يكونُ في بُطُونِ الأَوْدِيَةِ وليسَ في بابِ التَّضْعِيفِ كَلِمَةٌ تُشْبِهُها . وكُعُلاَبِطٍ وعُلَبِطَةٍ : الدَّلِيلُ الْحاذقُ عن ابْن الأَعْرابِيِّ والصَّوابُ : و'ُلَبِطٍ كما هُوَ نَصُّ العُبابِ . وتَضْلاَلٌ بالفتحِ ع ويُقالُ لِلْباطِلِ : ضُلَّ بِتَضْلاَلِ قالَ عَمْرُو بنُ شأْسٍ الأَسَدِيُّ :
تَذَكَّرْتُ لَيْلَى لاتَ حِينَ ادِّكارِها ... وقد حُنِيَ الأَضْلاَعُ ضُلٌّ بِتَضْلالِ . كَما في الصِّحاحِ قالَ ابنُ بَرِّيٍّ : حَكاهُ أبو عليٍّ عن أبي زَيْدٍ : ضُلاًّ بالنَّصْبِ قالَ : ومِثْلُهُ لِلعَجَّاجِ :
" يَنْشُدُ أَجْمَالاً وما مِن أَجْمَالْ
" يُبْغَيْنَ إِلاَّ ضُلَّةً بِتَضْلالْ قلتُ : ومَنْ رَوَاهُ هكذا كأَنَّهُ قالَ : تَذَكَّرْتُ لَيْلَى ضَلاَلاً . فَوَضعَ ضُلاًّ مَوْضِعَ ضَلاَلاً وقالَ أبو سَهْلٍ : في نَوِادِرِ أبي زَيْدٍ : بِتَضْلاَلْ مُقَيّداً وهكذا رَوَاهُ الأَخْفَشُ وهو غيرُ جائِزٍ في العَرُوضِ عندَ الخَلِيلِ وإِطْلاقُها لا يَجُوزُ في العَرَبِيَّةِ والبيتُ حُجَّةٌ لِلأَخْفَشِ وفيهِ كَلامٌ مَوْدُوعٌ في كُتُبِ الفَنِّ . وفي المَثَلِ : يا ضُلَّ ما تَجْرِي بِهِ العَصَا أي يا فَقْدَهُ ويَا تَلَفَهُ يَقُولُهُ قَصِيرُ بنُ سَعْدٍ لِجَذِيمَةَ الأَبْرَشِ حينَ صارَ معهُ إلى الزَّبَّاءِ فلَمَّا صارَ في عَمَلِها نَدِمَ فقالَ لهُ قَصِيرٌ : ارْكَبْ فَرَسِي هذا وانْجُ عليهِ فَإِنَّهُ لا يُشَقُّ غُبَارُهُ . وكَعُلَبِطَةٍ وهُدْهُدٍ وعلى الأَوَّلِ اقْتَصَرَ نَصْرٌ في كتابِهِ وكذا الصّاغَانِيُّ : ع قالَ نَصْرٌ : يُوشِكُ أَنْ يَكُونَ لِتَمِيمٍ وأَنْشَدَ الصّاغَانِيُّ لِصَخْرٍ وقيلَ لِصُخَيْرِ بنِ عُمَيْرٍ :
" أَلَسْتَ أيامَ حَضرْنَا الأَعْزِلَهْ
" وقبلُ إِذْ نحنُ على الضُّلَضِلَهْ قلتُ : وسبَق هذا البيتُ مِنْ إِنْشادِ الجَوْهَرِيِّ لِلأَصْمَعِيِّ شاهِداً على مَعْنى الحَجَرِ الذي يُقِلُهُ الإِنْسانُ وفيهِ : وبعدُ إِذْ نحنُ . وضَلِيلاَءُ بِفَتْحٍ فكَسْرٍ : ع ويُقالُ : هو بالظَّاءِ المُشالِةِ كَما سَيأْتِي . وممّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : أَضَلَّهُ : جَعَلَهُ ضَالاًّ قالَ الأَزْهَرِيُّ : الإِضْلالُ في كلامِ العَرَبِ ضِدُّ الإِرْشادِ يُقالُ : أَضْلَلْتُ : فُلاناً إِذا وَجَّهْتُه لِلضَّلالِ عن الطَّرِيقِ وإياهُ أرادَ لَبيدٌ :
مَنْ هَدَاهُ سُبُلَ الخَيْرِ اهْتَدَى ... نَاعِمَ الْبالِ ومَن شاءَ أَضَلّ
قالَ لَبِيدٌ هذا في جاهِلِيَّتِهِ فَوافَقَ قَوْلُهُ التَّنْزِيلَ العَزيزَ : " يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ ويَهْدِي مَنْ يَشاءُ " . قال : وقد يَقَعُ أَضَلَّهُم في غيرِ هذا المَوْضِعِ عَلى الحَمْلِ على الضَّلالِ والدُّخُولِ فيه كقولِهِ تعالى : " رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ " أي ضَلُّوا بِسَبَبِها لأنَّ الأَصْنامَ لا تَفْعَلُ شَيْئاً ولا تَعْقِلُ . وقال الرَّاغِبُ : الإِضْلالُ ضَرْبان : أَحَدُهما أنْ يَكُونَ سَبَبُهُ الضَّلالَ وذلكَ على وَجْهَيْنِ إِمَّا بأَنْ يَضِلَّ عنكَ الشَّيْءُ كقَوْلِكَ : أَضْلَلْتُ البَعِيرَ أي ضَلَّ عَنِّي وإِمَّا أَنْ يُحْكَمَ بِضَلالِهِ . والضَّلالُ في هذينِ سَبَبٌ لِلإِضْلالِ والضَّرْبُ الثاني أَنْ يكونَ الإِضْلالُ سَبَباً للضَّلالِ وهو أن يُزَيَّنَ لِلإِنْسانِ الباطِلُ لِيَضِلَّ كَقَوْلِهِ تَعالى : " لَهَمَّتْ طَائِفَةٌ مِنْهُم أَنْ يُضِلُّوكَ وَمَا يُضِلُّونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ " أي : يَتَحَرَّرُونَ أَفْعالاً يَقْصِدُونَ بها أَنْ تَضِلَّ فَلا يَحْصَلُ مِنْ فِعْلِهِم ذلكَ إِلاَّ ما فيهِ ضَلالُ أَنْفُسِهم وقالَ عن الشَّيْطانِ : " ولأُضِلَّنَّهُمْ ولأُمَنِّيَنَّهُمْ " وقالَ في الشَّيْطانِ : " ولَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلاًّ كَثِيراً " وإِضْلالُ اللهِ تَعالى لِلإِنْسانِ على وَجْهَيْنِ : أَحْدُهما : أن يكونَ سَبَبُه الضَّلالَ وهو أن يَضِلَّ الإِنْسانُ فيَحْكُمَ اللهُ تَعالى عليه بذلكَ في الدُّنْيا ويَعْدِلَ به عن طريقِ الجَنَّةِ إِلى النَّارِ في الآخِرَةِ وذلكَ إِضْلالٌ هو عَدْلٌ وحَقٌّ والحُكْمُ على الضَّالِّ بِضَلالِهِ والعُدُولُ به عن طَرِيقِ الجَنَّةِ إِلى النَّارِ عَدْلٌ والثاني مِنْ إَضْلالِ اللهِ : هو أَنَّ اللهَ تعالى وَضَعَ جِبِلَّةَ الإِنْسانِ عَلى هَيْئَةٍ إِذا رَاعَى طَرِيقاً مَحْمُوداً كان أَو مَذْمُوماً أَلِفَهُ واسْتَطابَهُ ولَزِمَهُ وتَعَسَّرَ صَرْفُهُ وانْصِرافُهُ عنهُ ويَصِيرُ ذلكَ كالطَّبْعِ الذي يَأْبَى على النَّاقِلِ ولذلكَ قيل : الْعادَةُ طَبْعٌ ثانٍ وهذه الْقُ,َّةُ في الإِنْسانِ فِعْلٌ إِلهِيٌّ وإِذا كان كذلكَ صَحَّ أَنْ يُنْسَبَ ضَلالُ العَبْدِ إِلى اللهِ مِنْ هذا الوَجْهِ فيُقالُ : أَضَلَّهُ اللهُ لأنَّ كُلَّ شَيْءٍ يَكُونُ سَبَباً في وُقُوعِ فِعْلٍ صَحَّ نِسْبَةُ ذلكَ الفِعْلِ إِلَيْهِ لا عَلى الوَجْهِ الذي يَتَصَوَّرُهُ الجَهَلَةُ ولِمَا قُلْنا : جَعَلَ الإِضْلاَلَ المَنْسُوبَ إِلى نَفْسِهِ لِلْكافِرِ والفاسِقِ دُونَ المُؤْمِنِ بل نَفَى عن نَفْسِهِ إِضْلاَلَ المُؤْمِنِ فقالَ : " وما كانَ اللهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ " وقال في الكافِرِ والفاسِقِ : " والَّذِينَ كَفَرُوا فَتَعْساً لَهُمْ وأَضَلَ أَعْمالَهُمْ " " ومَا يُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفاسِقِينَ " " كذلكَ يُضِلُّ اللهُ الْكَافِرينَ " ويُضٍلُّ اللهُ الظَّالِمينَ " وعلى هذا النَّحْو تَقْلِيبُ الأَفْئِدَةِ والخَتْمُ على القَلْبِ والزِّيادَةُ في المَرضِ انْتَهى . ويُقالُ : هو ضَالٌّ تَالٌّ وقولُه تعالى : " ولا الضَّالِّينَ " قيلَ : عَنَى بهم النَّصارَى . وقَوْلُ أَبي ذُؤَيْبٍ :
رَآهَا الْفُؤادُ فاسْتُضِلَّ ضَلالُهُ ... نِيَافاً مِن الْبِيضِ الْكِرَامِ الْعَطابِلِ قالَ السُّكَّرِيُّ : طُلِبَ منهُ أَنْ يَضِلَّ فَضَلَّ كَما يُقالُ : جُنَّ جُنُونُه ومِثْلُهُ في الصَِّحاحِ . ويُقالُ : ضَلَّ ضَلالُهُ قالَ أَوْسُ بنُ حَجَرٍ :
إِذا نَاقَةٌ شُدَّةْ بِرَحْلٍ ونُمْرُقٍ ... إلى حَكَمٍ بَعْدِي فَضَلَ ضَلالُهَا
وأَضَلَّهُ : وَجَدَهُ ضالاً : ضَيَّعَهُ وأَهْلَكَهُ . وأَضَلَّهُ : وَجَدّهُ ضَالاًّ كأَحْمَدَهُ وأَبْخَلَهُ ومنهُ الحديثُ : أَتَى قَوْماً فَأَضلَّهُم أي وَجَدَهُم ضُلاَّلاً غيرَ مُهْتَدِينَ إِلَى الحَقِّ . وقولُهُ تَعالى : " إِنَّ الْمُجْرِمِينَ في ضَلاَلٍ وَسُعُرٍ " أي هَلاَكٍ . والضُّلَضِلَةُ كعُلَبِطَةٍ : الضّلالُ . وقولُهُ تَعالى : " لا يَضِلُّ رَبِّي ولا يَنْسَى " أي لا يَضِلُّ عَن رَبِّي ولا يَضِلُّ رَبِّي عَنْهُ أي لا يُغْفِلُه وقيلَ : أي لا يَفُوتُهُ وقيلَ : لا يَغِيبُ عن شَيْءٍ ولا يَغِيبُ عنهُ شَيْءٌ . وقَوْلُهُ تَعالَى : " في تَضْلِيلٍ " أي في باطِلٍ وإِضْلاَلٍ لأَنْفُسِهم . والمُضِلُّ : السّرَابُ قالَ الشاعِرُ :
أَعْدَدْتُ لِلْحَدَثانِ كُلّ نَقِيذَةٍ ... أُنُفٍ كَلائِحَةِ المُضِلِّ جَرُورِ والمُتَضَالُّ : أَنْ يَرَى أَنَّهُ ضَالٌّ يُقالُ : إِنَّكَ تَهْدِي الضَّالَّ ولا تَهْدِي المُتَضالَّ . وضَلالَةُ العَمَلِ : بُطْلاَنُهُ وضَياعُهُ وقالَ أبو إِسْحاقَ في قَولِهِ تَعالى : " أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ " أي لَمْ يُجازِهم عَلى ما عِمِلُوا مِنْ خَيْرٍ وهذا كَما تَقُولُ لِلَّذِي عَمِلَ عَمَلاً لم يَعُدْ عليهْ نَفْعُهُ : قد ضَلًَّ سَعْيُكَ . وضَلَّ عن القَصْدِ إِذا جَارَ . وفُلانٌ يَلُومُنِي ضَلَّةً إِذا لَمْ يُوَفَّقْ للرَّشَادِ في عَذْلِهِ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ . وفِتْنَةٌ مَضَلَّةٌ : تُضِلُّ النَّاسَ وكذلكَ : طَرِيقٌ مَضَلٌّ وقالَ الأَصْمَعِيُّ : المَضَلُّ : الأَرْضُ المَتِيهَةُ وقالَ غيرُهُ : أَرْضٌ مَضَلٌّ : يَضِلُّ الناسُ فيها والْمَجْهَلُ كذلك . يُقالُ : أَخَذْت أرْضاً مَضِلَّةً ومَضلَّةً وأَخَذْ أرضاً مَجْهَلاً مَضَلاً وأَنْشَدَ :
أَلاَ طَرَقَتْ صَحْبِي عُمَيْرَةُ إِنَّها ... لنا بالمْرَوْرَاةِ المَضلِّ طَرُوقُ ويُقالُ : أَضَلَّ اللهُ ضَلالكَ أي ضَلَّ عنهُ فذهَبَ فَلا تَضِلُّ نَقَلَهُ ابنُ السِّكِّيتِ قال : وقَوْلُهم مَلَّ مَلالُكَ أي ذهَبَ عَنْكَ حتى لا تَمَلَّ . والأُضْلُولَةُ بالضَّمِّ : الضَّلالُ والجَمْعُ الأَضَالِيلُ قالَ كَعْبُ بنُ زُهَيْرٍ :
" وما مَوَاعِيدُها إِلاَّ الأَضالِيلُ ويُقالُ : تَمادَى في أَضالِيلِ الهَوَى قالَ شَيخُنا : قيل : لا واحِدَ له وقيلَ : وَاحِدُهُ مُقَدَّرٌ وقيلَ : مَسْمُوعٌ وهو أُضْلُولَةٌ أو أُضْلُولٌ أو إِضٍلِيلٌ أو غيرُ ذلك . وقال ابْن الأَعْرابِيِّ : أَضَلَّنِي أَمْرُ كذا وكذا أي لم أَقْدِرُ عليه وأَنْشَدَ :
إِنِّي إِذا خُلَّةٌ تَضَيَّفَنِي ... تُرِيدُ مَالِي أَضَلَّنِي عِلَلِي أي فارَقَتْنِي فلم أَقْدِرْ عليها . والضُّلُّ بالضَّمِّ : اسْمٌ مِنْ ضَلَّ إِذا ضَاعَ وهَلَكَ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ . وفَعَلَ ذلكَ ضَلَّةً اسْمٌ مِنْ ضَلَّ إِذا ضَاعَ وهَلَكَ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ . وفَعَلَ ذلكَ ضَلَّةً أي في ضَلاَلَةٍ وذَهَبَ ضِلَّةٍ أي لم يُدْرَ أينَ ذَهَبَ . ووقَعَ في وادِي تَضْلَلَ وتِضْلِلَ بفَتْحَتَيْنِ وبِكَسْرَتَيْنِ كِلاهُما عن ابنِ عَبَّادٍ . ويُقالُ : ضَلِّلْ ماءَكَ أسَرِّحْهُ . وتَضلَّلَ الماءُ مِنْ تَحْتِ الحَجَرِ : أي : ذَهَبَ . وضَلَّ الشَّيْءُ : تَلِفَ . والمُضَلَّلُ بنُ مالِكٍ كَمُعَظَّمٍ هو جَدُّ خالِدِ بنِ قَيْسٍ رَجُلٌ مِنْ بَنِي أَسَدٍ وأياُ عَنَى الأَسْوَدُ بنُ يَعْفُرَ النَّهْشَلِيُّ بِقَوْلِهِ :
فقَبْلِيَ ماتَ الخَالِدَانِ كِلاهُما ... عِميدُ بني جَحْوانَ وابنُ المُضَلَّلِ والثَّاني : خالِدُ بنُ نَضْلَةَ

##### Türkçe

ضلل
**ضَلَّ - يَضِلُّ - ضَلال - ضَلالَة - ضَالّ - ضَالُّوْن - أَضَلُّ - أَضَلَّ - يُضِلُّ - مُضِلٌّ - ضَلَّلَ - يُضَلِّلُ - تَضْليْل**
Cuma, 11 Şubat/Şubat 2011 13:53 yazar: Administrator

**ضَلَّ - يَضِلُّ** + bir varlık + bir şeyden veya bir işten: hedefe doğru olan doğru güzergâhtan sapar ve uzaklaşır: ulaşmak istediği bir hedef belirler; bu, ulaşılması gereken bir yer gibi maddî bir hedef de olabilir, bir mesele hakkında ulaşmaya çalıştığı bir hüküm gibi fikrî de olabilir; fakat bu hedefe ulaşmaz; bilakis hedefe götüren doğru güzergâhtan sapar, kaybolur ve hidayet bulmaz.

**ضَلال** - **الضلال**: “فـَعال” vezninde, **ضَلَّ - يَضِلُّ**’den mübalağa masdar-isim: kaybolma ve hedefe götüren doğru güzergâhtan sapma.

**ضَلالَة**: “فـَعالة” vezninde, **ضَلَّ - يَضِلُّ**’den bir defaya mahsus mübalağa masdar-isim: başkası değil de kastedilen sınırlı bir süre veya sınırlı bir derece için dalâlet.

**ضَالّ**: aslı “ضالـِل”dir; **ضَلَّ - يَضِلُّ**’den müşebbehe sıfat, ism-i fâil.

**ضَالّون**: **ضَالّ**’ın çoğulu.

**أََضَلُّ**: **ضَالّ**’dan ism-i tafdîl: bir başkasından daha çok dalâlette olan: hedef güzergâhından başkasına göre daha büyük bir şekilde uzaklaşan.

**أََضَلَّ - يُضِلُّ**: **ضَلَّ - يَضِلُّ**’den “أفعل” vezninde: onu **يَضِلُّ** kıldı: ona yanlış bir delâlet ve irşadla yol gösterir; böylece onu yanlış bir güzergâha sokar; bu yüzden hedefe ulaşmaktan sapar ve kaybolur.

**مُضِلٌّ**: **أَضَلَّ - يُضِلُّ** fiilinden ism-i fâil.

**ضَلَّلَ - يُضَلِّلُ**: **ضَلَّ - يَضِلُّ**’den “فَغَّلَ” vezninde: onu **يَضِلُّ** kıldı: onu tekrar ve şiddet üzere saptırır.

**تَضْلِيْل**: **ضَلَّلَ - يُضَلِّلُ** fiilinin masdarı.

Ve lafız, “hareketin bitimine yakın, hedefi şaşırma, sersemlik ve hata” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**ضَاعَ - يَضيْعُ**، **تَاهَ - يَتِيْهُ**، **ضَلَّ - يَضِلُّ**، **فَاتَ - يَفُوْتُ**، **نَفَقَ - يَنْفُقُ**، **خَطِئَ - يَخْطَأُ**

**ضَلَّ - يَضِلُّ**
Allah ne sapar ne de unutur	﴿**قال علمها عند ربي في كتاب لا يضل ربي ولا ينسى (52)**﴾ طه
﴿**ياأيها الذين آمنوا عليكم أنفسكم لا يضركم من ضل إذا اهتديتم إلى الله مرجعكم جميعا فينبئكم بما كنتم تعملون(105)**﴾ المائدة
﴿**قال اهبطا منها جميعا بعضكم لبعض عدو فإما يأتينكم مني هدى فمن اتبع هداي فلا يضل ولا يشقى (123)**﴾ طه
﴿**قل ياأيها الناس قد جاءكم الحق من ربكم فمن اهتدى فإنما يهتدي لنفسه ومن ضل فإنما يضل عليها وما أنا عليكم بوكيل (108)**﴾ يونس ﴿**إنا أنزلنا عليك الكتاب للناس بالحق فمن اهتدى فلنفسه ومن ضل فإنما يضل عليها وما أنت عليهم بوكيل (41)**﴾ الزمر
﴿**من اهتدى فإنما يهتدي لنفسه ومن ضل فإنما يضل عليها ولا تزر وازرة وزر أخرى وما كنا معذبين حتى نبعث رسولا(15)**﴾ الإسراء ﴿**وأن أتلو القرآن فمن اهتدى فإنما يهتدي لنفسه ومن ضل فقل إنما أنا من المنذرين (92)**﴾ النمل

(1) **ضل ضلالاً بعيداً**
Müşrikler ﴿**إن الله لا يغفر أن يشرك به ويغفر ما دون ذلك لمن يشاء ومن يشرك بالله فقد ضل ضلالا بعيدا(116)**﴾ النساء
Küfür	﴿**ياأيها الذين آمنوا آمنوا بالله ورسوله والكتاب الذي نزل على رسوله والكتاب الذي أنزل من قبل ومن يكفر بالله وملائكته وكتبه ورسله واليوم الآخر فقد ضل ضلالا بعيدا (136)**﴾ النساء ﴿**مثل الذين كفروا بربهم أعمالهم كرماد اشتدت به الريح في يوم عاصف لا يقدرون مما كسبوا على شيء ذلك هو الضلال البعيد (18)**﴾ ابراهيم
Âhirete inanmazlar	﴿**أافترى على الله كذبا أم به جنة بل الذين لا يؤمنون بالآخرة في العذاب والضلال البعيد (8)**﴾ سبأ ﴿**يستعجل بها الذين لا يؤمنون بها والذين آمنوا مشفقون منها ويعلمون أنها الحقألا إن الذين يمارون في الساعة لفي ضلال بعيد (18)**﴾ الشورى
Şeytanın tâbileri	﴿**قال قرينه ربنا ما أطغيته ولكن كان في ضلال بعيد (27)**﴾ ق ﴿**ألم تر إلى الذين يزعمون أنهم آمنوا بما أنزل إليك وما أنزل من قبلك يريدون أن يتحاكموا إلى الطاغوت وقد أمروا أن يكفروا به ويريد الشيطان أن يضلهم ضلالا بعيدا (60)**﴾ النساء
Küfrettiler ve Allah’ın yolundan alıkoydular	﴿**إن الذين كفروا وصدوا عن سبيل الله قد ضلوا ضلالا بعيدا (167)**﴾ النساء ﴿**الذين يستحبون الحياة الدنيا على الآخرة ويصدون عن سبيل الله ويبغونها عوجا أولئك في ضلال بعيد(3)**﴾ ابراهيم
Allah’a ve Resulüne isyan ettiler	﴿**وما كان لمؤمن ولا مؤمنة إذا قضى الله ورسوله أمرا أن يكون لهم الخيرة من أمرهم ومن يعص الله ورسوله فقد ضل ضلالا مبينا (36)**﴾ الأحزاب

(2) **ضل سواء السبيل**
Küfrü imanla değiştirir ﴿**أم تريدون أن تسألوا رسولكم كما سئل موسى من قبل ومن يتبدل الكفر بالإيمان فقد ضل سواء السبيل(108)**﴾ البقرة ﴿**ولقد أخذ الله ميثاق بني إسرائيل وبعثنا منهم اثني عشر نقيبا وقال الله إني معكم لئن أقمتم الصلاة وآتيتم الزكاة وآمنتم برسلي وعزرتموهم وأقرضتم الله قرضا حسنا لأكفرن عنكم سيئاتكم ولأدخلنكم جنات تجري من تحتها الأنهار فمن كفر بعد ذلك منكم فقد ضل سواء السبيل (12)**﴾ المائدة
Ehl-i kitabın hevesleri	﴿**ألم تر إلى الذين أوتوا نصيبا من الكتاب يشترون الضلالة ويريدون أن تضلوا السبيل (44)**﴾ النساء ﴿**قل ياأهل الكتاب لا تغلوا في دينكم غير الحق ولا تتبعوا أهواء قوم قد ضلوا من قبل وأضلوا كثيرا وضلوا عن سواء السبيل (77)**﴾ المائدة
Allah’ın düşmanlarını dost edinme	﴿**ياأيها الذين آمنوا لا تتخذوا عدوي وعدوكم أولياء تلقون إليهم بالمودة وقد كفروا بما جاءكم من الحق يخرجون الرسول وإياكم أن تؤمنوا بالله ربكم إن كنتم خرجتم جهادا في سبيلي وابتغاء مرضاتي تسرون إليهم بالمودة وأنا أعلم بما أخفيتم وما أعلنتم ومن يفعله منكم فقد ضل سواء السبيل(1)**﴾ الممتحنة

(2) **ضل عن سبيله**
﴿**ادع إلى سبيل ربك بالحكمة والموعظة الحسنة وجادلهم بالتي هي أحسن إن ربك هو أعلم بمن ضل عن سبيله وهو أعلم بالمهتدين(125)**﴾ النحل ﴿**إن ربك هو أعلم بمن ضل عن سبيله وهو أعلم بالمهتدين (7)**﴾ القلم

**ضلوا السبيل**	﴿**ذلك مبلغهم من العلم إن ربك هو أعلم بمن ضل عن سبيله وهو أعلم بمن اهتدى (30)**﴾ النجم ﴿**ويوم يحشرهم وما يعبدون من دون الله فيقول أأنتم أضللتم عبادي هؤلاء أم هم ضلوا السبيل(17)**﴾ الفرقان
﴿**انظر كيف ضربوا لك الأمثال فضلوا فلا يستطيعون سبيلا (48)**﴾ الإسراء ﴿**انظر كيف ضربوا لك الأمثال فضلوا فلا يستطيعون سبيلا(9)**﴾ الفرقان

Saptılar ve hidayet bulmuş değillerdi
﴿**الذين ضل سعيهم في الحياة الدنيا وهم يحسبون أنهم يحسنون صنعا(104)**﴾ الكهف
﴿**ولقد ضل قبلهم أكثر الأولين (71)**﴾ الصافات ﴿**قل ياأهل الكتاب لا تغلوا في دينكم غير الحق ولا تتبعوا أهواء قوم قد ضلوا من قبل وأضلوا كثيرا وضلوا عن سواء السبيل(77)**﴾ المائدة
﴿**قد خسر الذين قتلوا أولادهم سفها بغير علم وحرموا ما رزقهم الله افتراء على الله قد ضلوا وما كانوا مهتدين(140)**﴾ الأنعام ﴿**قل إني نهيت أن أعبد الذين تدعون من دون الله قل لا أتبع أهواءكم قد ضللت إذا وما أنا من المهتدين (56)**﴾ الأنعام

**يضل عن الحق**	﴿Ey iman edenler! Belirlenmiş bir vadeye kadar bir borçla borçlandığınız zaman onu yazın; aranızda bir yazıcı adaletle yazsın; Allah’ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan hiçbir yazıcı kaçınmasın; yazsın; üzerinde hak olan kimse imlâ ettirsin; Rabbinden Allah’tan sakınsın ve ondan hiçbir şeyi eksiltmesin. Eğer üzerinde hak olan kimse sefih yahut zayıf ise yahut kendisi imlâ ettirmeye güç yetiremiyorsa, velîsi adaletle imlâ ettirsin. Erkeklerinizden iki şahit tutun; eğer iki erkek olmazsa, şahitlerden razı olduğunuz kimselerden bir erkek ve iki kadın; birisi **تضل** ederse öteki ona hatırlatsın diye. Şahitler çağrıldıkları zaman kaçınmasınlar. Vadesine kadar onu yazmaktan, küçük olsun büyük olsun, usanmayın. Bu, Allah katında daha adaletlidir, şahitlik için daha sağlamdır ve şüphe etmemenize daha yakındır; ancak aranızda döndürüp durduğunuz peşin bir ticaret olursa, onu yazmamanızda üzerinize bir günah yoktur. Alışveriş yaptığınız zaman şahit tutun. Ne yazıcıya ne şahide zarar verilsin. Eğer yaparsanız, o, sizinle bir fısktır. Allah’tan sakının; Allah size öğretir; Allah her şeyi bilendir(282)﴾ **البقرة** ﴿Senden fetva isterler. De ki: Allah size **الكلالة** hakkında fetva veriyor: Bir kişi helâk olur da onun çocuğu olmaz, bir kız kardeşi olur; bıraktığının yarısı onundur; eğer onun çocuğu yoksa o da ona mirasçı olur. Eğer iki kız kardeş olurlarsa, bıraktığının üçte ikisi onlarındır. Eğer erkekler ve kadınlar olarak kardeşler olurlarsa, erkeğe iki dişinin payı gibidir. Allah size açıklıyor ki **تضلوا** etmeyesiniz. Allah her şeyi bilendir(176)﴾ **النساء**

**قوم موسى**	﴿Dedi: Ey Harun! Onları **ضلوا** ettiklerini gördüğün zaman seni alıkoyan nedir? (92)﴾ **طه** ﴿Ellerine düşürülüp de kendilerinin **قد ضلوا** ettiklerini görünce dediler: Rabbimiz bize merhamet etmez ve bizi bağışlamazsa elbette ziyan edenlerden olacağız(149)﴾ **الأعراف**

(4) **ضل عنهم ما كانوا يفترون**
 ﴿Bak, kendilerine karşı nasıl yalan söylediler; **ضل عنهم ما كانوا يفترون** (24)﴾ **الأنعام** ﴿O gün Allah’a teslimiyeti bıraktılar ve **ضل عنهم ما كانوا يفترون**(87)﴾ **النحل**
 	﴿Onun te’vilinden başkasını mı bekliyorlar? Onun te’vili geldiği gün, onu daha önce unutanlar derler ki: Rabbimizin elçileri hak ile gelmişti; bize şefaat edecek şefaatçiler var mı ki bize şefaat etsinler, yahut geri çevrilir miyiz de yaptığımızdan başka amel işleyelim? Kendilerini ziyana soktular ve **ضل عنهم ما كانوا يفترون** (53)﴾ **الأعراف** ﴿İşte onlar, kendilerini ziyana sokanlardır ve **ضل عنهم ما كانوا يفترون** (21)﴾ **هود**
 	﴿Her ümmetten bir şahidi çekip çıkardık; sonra dedik: Delilinizi getirin. Böylece hakkın Allah’a ait olduğunu bildiler ve **ضل عنهم ما كانوا يفترون**(75)﴾ **القصص** ﴿Orada her nefis, önden gönderdiğini sınar; hak mevlâları Allah’a döndürülürler ve **ضل عنهم ما كانوا يفترون** (30)﴾ **يونس**
 	﴿Andolsun, sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker geldiniz; size verdiğimiz şeyi sırtlarınızın arkasında bıraktınız; sizin için ortaklar olduklarını zannettiğiniz şefaatçilerinizi yanınızda görmüyoruz. Andolsun, aranız kesildi ve **ضل عنكم ما كنتم تزعمون** (94)﴾ **الأنعام** ﴿Kıyamet saatinin ilmi O’na döndürülür; meyvelerden hiçbir şey kılıflarından çıkmaz, hiçbir dişi O’nun bilgisi olmaksızın yüklenmez ve doğurmaz. Onlara seslendiği gün: Ortaklarım nerede? der. Derler ki: Sana bildirdik; bizden hiçbir şahit yoktur(47) ve **ضل عنهم ما كانوا يدعون من قبل** ve kendileri için hiçbir kaçış olmadığını zannettiler(48)﴾ **فصلت**
 	﴿Allah’tan başka yakınlık olarak ilâhlar edindikleri kimseler onlara yardım etselerdi ya! Bilakis, **ضلوا عنهم**; bu, onların ifkidir ve uydurmakta oldukları şeydir (28)﴾ **الأحقاف**
 	﴿Allah’a karşı yalan uyduran yahut âyetlerini yalanlayan kimseden daha zalim kim vardır? İşte onlar, kitaptan nasiplerini elde ederler; nihayet elçilerimiz onlara gelip canlarını alırken derler ki: Allah’tan başka çağırmakta olduklarınız nerede? Derler ki: **ضلوا عنا**; ve kendilerinin kâfir olduklarına karşı nefisleri üzerine şahitlik ettiler(37)﴾ **الأعراف** ﴿Sonra onlara denildi: Nerede, ortak koşmakta olduklarınız(73) Allah’tan başka? Dediler ki: **ضلوا عنا**; bilakis, daha önce hiçbir şeyi çağırmıyorduk. İşte Allah kâfirleri böyle **يضل** eder(74)﴾ **غافر**
 	﴿Denizde size zarar dokunduğu zaman, O’ndan başka çağırdıklarınız **ضل** eder; sonra sizi karaya kurtarınca yüz çevirirsiniz; insan çok nankördür(67)﴾ **الإسراء**

**ضللنا في الأرض**﴿Dediler ki: Yerde **ضللنا** ettiğimiz zaman mı, gerçekten biz yeni bir yaratılışta mı olacağız? Bilakis, onlar Rablerine kavuşmayı inkâr edenlerdir(10)﴾ **السجدة**

**ضلال - الضلال**
 ﴿İşte bu, sizin hak Rabbiniz Allah’tır; haktan sonra **الضلال**dan başka ne vardır? Öyleyse nasıl çevriliyorsunuz(32)﴾ **يونس**
 	﴿O’nun daveti haktır; O’ndan başkasını çağıranlar, onlara hiçbir şeyle icabet etmezler; ancak iki avucunu suya açıp ağzına ulaşsın diye (açan) kimse gibi; oysa o, ona ulaşacak değildir. Kâfirlerin duası ancak **ضلال** içindedir (14)﴾ **الرعد** ﴿Dediler ki: Size elçileriniz apaçık delillerle gelmiyor muydu? Dediler: Evet. Dedi: Öyleyse dua edin; kâfirlerin duası ancak **ضلال** içindedir (50)﴾ **غافر**
 	﴿Kendilerine katımızdan hak gelince dediler ki: Onunla beraber iman edenlerin oğullarını öldürün, kadınlarını sağ bırakın. Kâfirlerin tuzağı ancak **ضلال** içindedir (25)﴾ **غافر**
 	﴿Dediler ki: Evet, bize bir uyarıcı geldi; fakat yalanladık ve dedik: Allah hiçbir şey indirmedi; siz ancak büyük bir **ضلال** içindesiniz (9)﴾ **الملك**
 	﴿Ve gerçekten, çoklarını **أضلوا** ettiler; zalimlere ancak **ضلالا** artır(24)﴾ **نوح**
 	﴿Dediler ki: Allah’a yemin olsun, sen gerçekten eski **ضلالك** içindesin (95)﴾ **يوسف**

**الضلال البعيد**
**المشركون**﴿Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakini dilediğine bağışlar. Kim Allah’a ortak koşarsa, gerçekten **ضل ضلالا بعيدا** etmiştir(116)﴾ **النساء** ﴿Allah’tan başka, kendisine zarar vermeyen ve fayda vermeyen şeyi çağırır; işte bu, **الضلال البعيد**dir(12)﴾ **الحج**
**الكفر**	﴿Ey iman edenler! Allah’a, Resulüne, Resulüne indirdiği kitaba ve daha önce indirdiği kitaba iman edin. Kim Allah’ı, meleklerini, kitaplarını, resullerini ve âhiret gününü inkâr ederse, gerçekten **ضل ضلالا بعيدا** etmiştir (136)﴾ **النساء** ﴿Rablerini inkâr edenlerin misali: Amelleri, fırtınalı bir günde rüzgârın şiddetle savurduğu kül gibidir; kazandıklarından hiçbir şeye güç yetiremezler. İşte bu, **الضلال البعيد**dir (18)﴾ **ابراهيم**
**لا يؤمنون بالآخرة**	﴿Allah’a karşı yalan mı uydurdu, yoksa onda bir delilik mi var? Bilakis, âhirete iman etmeyenler azapta ve **الضلال البعيد**dedir (8)﴾ **سبأ** ﴿Ona iman etmeyenler onu acele isterler; iman edenler ise ondan korkarlar ve onun hak olduğunu bilirler. Dikkat edin: Saat hakkında çekişenler gerçekten **ضلال بعيد** içindedir (18)﴾ **الشورى**
**أتباع الشيطان**	﴿Yakını dedi ki: Rabbimiz! Ben onu azdırmadım; fakat o, **ضلال بعيد** içindeydi (27)﴾ **ق** ﴿Kendilerine indirilene ve senden önce indirilene iman ettiklerini zannedenleri görmedin mi? Tağuta muhakeme olmak isterler; oysa onu inkâr etmekle emrolunmuşlardır. Şeytan onları **ضلالا بعيدا** saptırmak ister (60)﴾ **النساء**
**كفروا وصدوا عن سبيل الله**	﴿Şüphesiz inkâr edenler ve Allah’ın yolundan alıkoyanlar, gerçekten **ضلوا ضلالا بعيدا** ettiler (167)﴾ **النساء** ﴿Dünya hayatını âhirete tercih edenler, Allah’ın yolundan alıkoyanlar ve onu eğri yapmak isteyenler; işte onlar **ضلال بعيد** içindedir(3)﴾ **ابراهيم**
 	﴿Dediler ki: Bizden bir beşere mi uyacağız? O takdirde gerçekten **ضلال** ve çılgınlık içindeyiz (24)﴾ **القمر** ﴿Şüphesiz suçlular **ضلال** ve çılgınlık içindedir (47)﴾ **القمر**

**ضلال مبين**
 ﴿Onları işittirici ve gördürücü kıl! Bize geldikleri gün; fakat zalimler bugün **ضلال مبين** içindedir (38)﴾ **مريم** ﴿Bu, Allah’ın yaratmasıdır; O’ndan başkalarının ne yarattığını bana gösterin. Bilakis, zalimler **ضلال مبين** içindedir(11)﴾ **لقمان**
 	﴿Andolsun Allah, müminlere lütufta bulundu; içlerinden bir resul gönderdi; onlara âyetlerini okur, onları arındırır, onlara kitabı ve hikmeti öğretir; oysa daha önce gerçekten **ضلال مبين** içindeydiler (164)﴾ **آل عمران** ﴿O, ümmîler içinde kendilerinden bir resul gönderen kimsedir; onlara âyetlerini okur, onları arındırır, onlara kitabı ve hikmeti öğretir; oysa daha önce gerçekten **ضلال مبين** içindeydiler (2)﴾ **الجمعة**
 	﴿İbrahim, babası Âزر’e dediği zaman: Putları ilâhlar mı ediniyorsun? Şüphesiz ben seni ve kavmini **ضلال مبين** içinde görüyorum (74)﴾ **الأنعام** ﴿Dediler ki: Babalarımızı onlara ibadet eder bulduk(53). Dedi: Andolsun, siz de babalarınız da **ضلال مبين** içindeydiniz(54)﴾ **الأنبياء**

﴿Ve bir mü’min erkek için de bir mü’min kadın için de, Allah ve Resûlü bir işe hükmettiği zaman, kendi işlerinden onlar için seçme hakkı olması olmaz; kim Allah’a ve Resûlü’ne isyan ederse, artık apaçık bir sapma ile sapmıştır (36)﴾ الأحزاب ﴿Ve kim Allah’ın davetçisine icabet etmezse, yeryüzünde aciz bırakan değildir; onun için O’ndan başka velîler de yoktur; işte onlar apaçık bir sapma içindedirler(32)﴾ الأحقاف
 	﴿Şüphesiz, sana Kur’ân’ı farz kılan, elbette seni bir dönüş yerine geri döndürecektir; de ki: Rabbim, hidayetle geleni ve apaçık bir sapma içinde olanı daha iyi bilendir (85)﴾ القصص ﴿De ki: Sizi göklerden ve yerden kim rızıklandırıyor? De ki: Allah; ve şüphesiz biz yahut siz, ya bir hidayet üzere yahut apaçık bir sapma içindeyiz (24)﴾ سبأ
 	﴿Dediler; ve onlar onun içinde çekişiyorlar(96): Allah’a yemin olsun, şüphesiz biz apaçık bir sapma içindeydik(97), âlemlerin Rabbine sizi denk tuttuğumuz zaman(98)﴾ الشعراء ﴿O’ndan başka ilâhlar mı edineyim? Rahmân bana bir zarar dilerse, onların şefaatleri benden hiçbir şeyi gidermeye yetmez ve beni kurtaramazlar(23); şüphesiz ben o takdirde apaçık bir sapma içinde olurum (24)﴾ يس
 	﴿Öyleyse Allah göğsünü İslâm’a açtığı kimse, Rabbinden bir nur üzere midir? Artık Allah’ın zikrinden kalpleri katılaşmış olanlara yazıklar olsun; işte onlar apaçık bir sapma içindedirler (22)﴾ الزمر ﴿Öyleyse sen mi sağırlara işittirirsin yahut körlere hidayet edersin; ve apaçık bir sapma içinde olan kimseye? (40)﴾ الزخرف
 	﴿De ki: O Rahmân’dır; ona iman ettik ve ona tevekkül ettik; artık apaçık bir sapma içinde olanın kim olduğunu bileceksiniz (29)﴾ الملك
 	﴿Andolsun Nûh’u kavmine gönderdik; dedi ki: Ey kavmim, Allah’a ibadet edin; sizin için O’ndan başka bir ilâh yoktur; şüphesiz ben sizin üzerinize büyük bir günün azabından korkuyorum(59). Kavminden ileri gelenler dedi ki: Şüphesiz biz seni apaçık bir sapma içinde görüyoruz (60)﴾ الأعراف ﴿Hani Yûsuf’a dediler ki: Yûsuf ve kardeşi, babamıza bizden daha sevgilidir; hâlbuki biz bir topluluğuz; şüphesiz babamız apaçık bir sapma içindedir (8)﴾ يوسف ﴿Şehirde birtakım kadınlar dedi ki: Aziz’in karısı, delikanlısını nefsinden murad almak istiyor; sevgi onu sarmış; şüphesiz biz onu apaçık bir sapma içinde görüyoruz (30)﴾ يوسف ﴿Ve onlara: Allah’ın sizi rızıklandırdığı şeylerden infak edin, denildiği zaman; kâfir olanlar iman edenlere dedi ki: Allah dileseydi yedirirdi kimseyi mi yedirelim? Siz ancak apaçık bir sapma içindesiniz (47)﴾ يس
**الضلالة**
 ﴿Dedi ki: Ey kavmim, bende **ضلالة** yoktur; fakat ben âlemlerin Rabbinden bir elçiyim(61)﴾ الأعراف ﴿De ki: Kim **الضلالة** içinde ise, Rahmân ona bir uzatma ile uzatsın; nihayet kendilerine vaad olunanı gördükleri zaman, ya azabı yahut saati; artık yerce daha kötü olanın ve askerçe daha zayıf olanın kim olduğunu bilecekler(75)﴾ مريم
 	﴿Ve sen, onların **ضلالتهم**’inden körleri hidayete erdiren değilsin; sen ancak âyetlerimize iman eden kimseye işittirirsin; işte onlar Müslümanlardır(81)﴾ النمل ﴿Ve sen, onların **ضلالتهم**’inden körleri hidayete erdiren değilsin; sen ancak âyetlerimize iman eden kimseye işittirirsin; işte onlar Müslümanlardır(53)﴾ الروم
 	﴿İşte onlar, **الضلالة**’yı hidayet karşılığında satın alan kimselerdir; ticaretleri kâr etmedi ve hidayete ermiş kimseler olmadılar(16)﴾ البقرة ﴿İşte onlar, **الضلالة**’yı hidayet karşılığında ve azabı mağfiret karşılığında satın alan kimselerdir; ateşe karşı ne kadar da sabırlıdırlar(175)﴾ البقرة
 	﴿Kendilerine kitaptan bir pay verilenleri görmedin mi? **الضلالة**’yı satın alıyorlar ve sizin yolu sapıtmanızı istiyorlar(44)﴾ النساء
 	﴿Bir kısmını hidayete erdirdi; bir kısmına ise **الضلالة** hak oldu; şüphesiz onlar, Allah’tan başka şeytanları velîler edindiler ve kendilerinin hidayete ermiş olduklarını sanıyorlar(30)﴾ الأعراف ﴿Andolsun her ümmete bir elçi gönderdik: Allah’a ibadet edin ve tâğûttan kaçının; onlardan kimi Allah hidayete erdirdi, kimi üzerine **الضلالة** hak oldu; artık yeryüzünde yürüyün de yalanlayanların âkıbeti nasıl oldu, bakın(36)﴾ النحل
**ضال** - **ضالون** - **ضالين**
 ﴿Kendilerine nimet verdiklerinin yolu; gazaba uğramışların değil ve **الضالين**’in de değil(7)﴾ الفاتحة ﴿Şüphesiz imanlarından sonra inkâr eden, sonra inkârı artıran kimselerin tevbeleri asla kabul edilmeyecektir; işte onlar **الضالون**’dur (90)﴾ آل عمران
 	﴿Onu gördükleri zaman dediler ki: Şüphesiz biz **الضالون**’uz (26)﴾ القلم ﴿Onları gördükleri zaman dediler ki: Şüphesiz bunlar **الضالون**’dur (32)﴾ المطففين
 	﴿Sonra şüphesiz siz, ey **الضالون** **المكذبون** (51)﴾ الواقعة ﴿Ama eğer **المكذبين** **الضالين**’den ise (92)﴾ الواقعة
 	﴿Rabbinizden bir fazlı aramanızda üzerinize bir günah yoktur; artık Arafat’tan akın ettiğiniz zaman, Meş’ar-i Harâm yanında Allah’ı zikredin; ve sizi hidayete erdirdiği gibi onu zikredin; ve şüphesiz siz bundan önce elbette **الضالين**’dendiniz (198)﴾ البقرة ﴿Ve babamı bağışla; şüphesiz o **الضالين**’dendi(86)﴾ الشعراء
 	﴿Ayı doğarken gördüğü zaman dedi ki: Bu benim Rabbim; batınca dedi ki: Rabbim beni hidayete erdirmezse, elbette **القوم الضالين**’den olurum (77)﴾ الأنعام ﴿Dediler ki: Rabbimiz, üzerimize bedbahtlığımız galip geldi ve biz **قوما ضالين** idik(106)﴾ المؤمنون
 	﴿Ve seni **ضالا** buldu da hidayete erdirdi (7)﴾ الضحى
 	﴿Dedi ki: Rabbimin rahmetinden kim ümidini keser? Ancak **الضالون** (56)﴾ الحجر
 	﴿Dedi ki: Onu yaptım; o vakit ben **من الضالين** idim(20)﴾ الشعراء
 	﴿Şüphesiz onlar, babalarını **ضالين** buldular (69)﴾ الصافات
**أَضَلُّ** ( daha çok sapma )
 ﴿Eğer sana cevap vermezlerse, bil ki ancak heveslerine uyarlar; Allah’tan bir hidayet olmaksızın hevesine uyan kimseden daha **أضل** kim vardır? Şüphesiz Allah, zalimler kavmini hidayete erdirmez(50)﴾ القصص
 	﴿Andolsun cehennem için cinlerden ve insanlardan birçoğunu yarattık; onların kalpleri vardır, onunla anlamazlar; gözleri vardır, onunla görmezler; kulakları vardır, onunla işitmezler; işte onlar hayvanlar gibidir; bilakis onlar daha **أضل**’dür; işte onlar gafillerin ta kendileridir(179)﴾ الأعراف ﴿Yoksa onların çoğunun işittiğini yahut aklettiğini mi sanırsın? Onlar ancak hayvanlar gibidir; bilakis onlar yolca daha **أضل**’dür(44)﴾ الفرقان
 	﴿Kim bu dünyada kör ise, o âhirette de kördür ve yolca daha **أضل**’dür (72)﴾ الإسراء ﴿Yüzleri üzerine cehenneme haşrolunanlar; işte onlar yerce daha kötü ve yolca daha **أضل**’dür(34)﴾ الفرقان
 	﴿Neredeyse bizi ilâhlarımızdan saptıracaktı; eğer onlara sabretmeseydik; ve azabı gördükleri zaman, yolca daha **أضل** olanın kim olduğunu bilecekler(42)﴾ الفرقان
 	﴿De ki: Size bundan daha kötü bir karşılığı Allah katında haber vereyim mi? Allah’ın lânetlediği, ona gazap ettiği, onlardan maymunlar ve domuzlar kıldığı ve tâğûta kulluk eden; işte onlar yerce daha kötü ve doğru yolun ortasından daha **أضل**’dür (60)﴾ المائدة
 	﴿De ki: Gördünüz mü, eğer o Allah katından ise, sonra siz onu inkâr ettiyseniz; uzak bir ayrılık içinde olan kimseden daha **أضل** kim vardır(52)﴾ فصلت
 	﴿Allah’tan başka, kıyamet gününe kadar kendisine cevap vermeyecek kimseye dua eden kimseden daha **أضل** kim vardır? Ve onlar, onların dualarından gafildirler(5)﴾ الأحقاف
**أَضَلَّ** - **يُضِلُّ**
(1) Allah saptırır
Sadece insanlara sakınacakları şeyi açıkladıktan sonra﴿Ve Allah, onları hidayete erdirdikten sonra, sakınacakları şeyi kendilerine açıklayıncaya kadar bir kavmi saptıracak değildir; şüphesiz Allah her şeyi bilendir(115)﴾ التوبة
 ﴿Allah kimi hidayete erdirirse, işte o hidayete ermiştir; kimi de saptırırsa, işte onlar ziyana uğrayanların ta kendileridir (178)﴾ الأعراف
Allah’ın saptırdığı kimseler; ve onların hidayetinde ümit yoktur: artık onun için bir hidayet edici yoktur
Kendi düzenlerini kendilerine süsleyen kimseler﴿Öyleyse her nefse kazandığı şeyle kaim olan kimse (gibi) mi? Ve Allah’a ortaklar kıldılar; de ki: Onları adlandırın; yoksa ona, yeryüzünde bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz, yahut sözün zahiriyle mi? Bilakis inkâr edenlere düzenleri süslendi ve yoldan alıkonuldular; Allah kimi saptırırsa, artık onun için bir hidayet edici yoktur (33)﴾ الرعد
Beyan edilmiş ikişerli (مثاني) olmasına rağmen Kur’ân’a iman etmeyen kimseler	﴿Allah, sözün en güzelini indirdi: birbirine benzer, ikişerli bir kitap; ondan Rablerinden korkanların derileri ürperir; sonra derileri ve kalpleri Allah’ın zikrine yumuşar; işte bu Allah’ın hidayetidir; onunla dilediğini hidayete erdirir; Allah kimi saptırırsa, artık onun için bir hidayet edici yoktur (23)﴾ الزمر
Allah’tan aşağı olanlarla korkutulan kimseler	﴿Allah kuluna kâfi değil midir? Ve seni O’ndan aşağı olanlarla korkutuyorlar; Allah kimi saptırırsa, artık onun için bir hidayet edici yoktur (36)﴾ الزمر
Kıyamet gününe ulaşıp hidayete ermemiş olan kimseler	﴿Ey kavmim, şüphesiz ben sizin üzerinize çağrışma gününden korkuyorum(32); arkanızı dönerek kaçacağınız gün; sizin için Allah’tan bir koruyucu yoktur; Allah kimi saptırırsa, artık onun için bir hidayet edici yoktur(33)﴾ غافر
Kıyamet gününe ulaşıp hidayete ermemiş olan kimseler	﴿Allah kimi hidayete erdirirse, işte o hidayete ermiştir; kimi de saptırırsa, O’ndan başka onlar için velîler bulamazsın; ve onları kıyamet günü yüzleri üzerine, körler, dilsizler ve sağırlarken haşrederiz; barınakları cehennemdir; her ne zaman sönse, onlara alevi artırırız(97)﴾ الإسراء

Kıyamet gününe ulaşan ve hidayet bulmamış olanlar	﴿Ve onları ona arz olunurlarken zillet sebebiyle boyun eğmiş olarak görürsün; gizli bir bakış ucundan bakarlar. Ve iman edenler dedi ki: “Şüphesiz hüsrana uğrayanlar, kıyamet günü kendilerini ve ailelerini hüsrana uğratanlardır.” Dikkat edin, şüphesiz zalimler sürekli bir azap içindedir. (45) Allah’tan başka kendilerine yardım edecek veliler de olmadı. Allah kimi saptırırsa artık onun için hiçbir yol yoktur. (46)﴾ **الشورى**
Kevnî ayetlere dikkat etmeyenler	﴿Göklerin ve yerin melekûtuna ve Allah’ın yarattığı herhangi bir şeye bakmadılar mı? Ve belki ecelleri yaklaşmış olabilir; artık ondan sonra hangi söze iman edecekler? (185) Allah kimi saptırırsa artık ona hidayet edici yoktur; onları azgınlıkları içinde bocalar halde bırakır. (186)﴾ **الأعراف**
Tarihî ayetlere dikkat etmeyenler	﴿Güneşi, doğduğunda mağaralarından sağ tarafa meylederek; battığında onları sol taraftan kesip geçerek görürsün; onlar ise ondan bir genişlik içindedir. Bu, Allah’ın ayetlerindendir. Allah kimi hidayete erdirirse işte o, hidayete erendir; kimi saptırırsa artık onun için bir veli, bir mürşid bulamazsın. (17)﴾ **الكهف**
Hevâlara uyanlar     Münafıklar	﴿Bilakis zulmedenler, bilgisizce hevâlarına uydular; Allah’ın saptırdığını kim hidayete erdirebilir? Onlar için yardımcılar da yoktur. (29)﴾ **الروم** ﴿Münafıklar hakkında size ne oluyor da iki fırka oldunuz? Oysa Allah onları kazandıkları sebebiyle tersyüz etti. Allah’ın saptırdığını hidayete erdirmek mi istiyorsunuz? Allah kimi saptırırsa artık onun için bir yol bulamazsın. (88)﴾ **النساء**
Allah saptırmaz
 ﴿Kâfirlerle karşılaştığınızda boyunları vurun; nihayet onları iyice etkisiz hale getirdiğinizde bağı sıkıca bağlayın; sonra ya karşılıksız salıverme ya da fidye; ta ki savaş ağırlıklarını bıraksın. Bu böyledir; Allah dileseydi onlardan intikam alırdı; fakat bazınızı bazınızla denemek için. Allah yolunda öldürülenlere gelince, onların amellerini asla saptırmayacaktır. (4)﴾ **محمد**
Allah’ın saptırdığı kimlerdir: Allah’ın kendileri için sapıklığı dilediği kimlerdir
(1) Fitnesiyle fitneye düşürülenler ﴿Musa, kavmi içinden yetmiş adamı buluşma vaktimiz için seçti; onları sarsıntı yakalayınca dedi ki: “Rabbim! Dileseydin onları daha önce de beni de helâk ederdin. İçimizden sefihlerin yaptıkları sebebiyle bizi helâk mi edeceksin? O, ancak senin fitnendir; onunla dilediğini saptırır, dilediğini hidayete erdirirsin. Sen bizim velimizsin; bizi bağışla, bize merhamet et; sen bağışlayanların en hayırlısısın.” (155)﴾ **الأعراف** ﴿Biz ateşin ashabını ancak melekler kıldık; onların sayısını da ancak kâfirler için bir fitne kıldık; kendilerine kitap verilenler yakînen bilsin, iman edenler iman bakımından artsın, kendilerine kitap verilenler ve müminler şüphe etmesin; kalplerinde hastalık olanlar ve kâfirler “Allah bu misalle neyi murad etti?” desinler diye. İşte böyle Allah dilediğini saptırır, dilediğini hidayete erdirir. Rabbinin ordularını O’ndan başkası bilmez. O, ancak insanlar için bir öğüttür. (31)﴾ **المدثر**
(2) Ümmetlerin ihtilafının hedefinin bir fitne olduğuna dikkat etmeyenler	﴿Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı; fakat dilediğini saptırır, dilediğini hidayete erdirir. Ve yaptıklarınızdan mutlaka sorgulanacaksınız. (93)﴾ **النحل**
(3) O’nun ayetlerini ve Kur’an’ı yalanlayanlar	﴿Kâfir olanlar der ki: “Rabbinden ona bir ayet indirilmeli değil miydi?” De ki: “Şüphesiz Allah dilediğini saptırır ve kendisine yöneleni kendisine hidayet eder.” (27)﴾ **الرعد** ﴿Ayetlerimizi yalanlayanlar karanlıklar içinde sağır ve dilsizdirler. Allah dilediğini saptırır; dilediğini dosdoğru bir yol üzerine kılar. (39)﴾ **الأنعام**
Kur’an’a, onun açıklanmış ikişerli oluşuna rağmen iman etmeyenler	﴿Allah sözün en güzelini, birbirine benzer, ikişerli bir kitap olarak indirdi; Rablerinden korkanların derileri ondan ürperir; sonra derileri ve kalpleri Allah’ın zikrine yumuşar. Bu, Allah’ın hidayetidir; onunla dilediğini hidayete erdirir. Allah kimi saptırırsa artık onun için bir hidayet edici yoktur. (23)﴾ **الزمر**
(4) Kevnî ayetlere dikkat etmeyenler	﴿Göklerin ve yerin melekûtuna ve Allah’ın yarattığı herhangi bir şeye bakmadılar mı? Ve belki ecelleri yaklaşmış olabilir; artık ondan sonra hangi söze iman edecekler? (185) Allah kimi saptırırsa artık ona hidayet edici yoktur; onları azgınlıkları içinde bocalar halde bırakır. (186)﴾ **الأعراف**
(5) Elçilerini yalanlayanlar  	﴿Biz her bir elçiyi ancak kavminin diliyle gönderdik ki onlara açıklasın; böylece Allah dilediğini saptırır, dilediğini hidayete erdirir. O, azîzdir, hakîmdir. (4)﴾ **ابراهيم** ﴿Andolsun, her ümmete “Allah’a ibadet edin ve tâğuttan kaçının” diye bir elçi gönderdik; onlardan kimi Allah hidayete erdirdi, onlardan kimi üzerine sapıklık hak oldu. Yeryüzünde yürüyün de yalanlayanların akıbeti nasıl oldu bakın. (36) Sen onların hidayetine hırs göstersen de, şüphesiz Allah saptırdığına hidayet etmez; onların yardımcıları da yoktur. (37)﴾ **النحل**
(6) Allah’tan aşağı olanlardan korkanlar	﴿Allah kuluna kâfi değil midir? Seni O’ndan aşağı olanlarla korkutuyorlar. Allah kimi saptırırsa artık onun için bir hidayet edici yoktur. (36)﴾ **الزمر**
(7) Kötü amellerini kendilerine süslü gösterenler	﴿Kötü ameli kendisine süslü gösterilip de onu güzel gören kimse (gibi midir)? Şüphesiz Allah dilediğini saptırır, dilediğini hidayete erdirir; artık onlar için nefsin hasretlerle gitmesin. Şüphesiz Allah onların yaptıklarını bilendir. (8)﴾ **فاطر** ﴿Her nefis üzerinde kazandığıyla kaim olan (Allah) mı? Allah’a ortaklar kıldılar. De ki: “Onları adlandırın; yoksa O’na yeryüzünde bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz, yahut sözün zahiriyle mi?” Bilakis kâfir olanlara tuzakları süslü gösterildi ve yoldan alıkonuldular. Allah kimi saptırırsa artık onun için bir hidayet edici yoktur. (33)﴾ **الرعد**
(8) İman etmeyen kâfirler, fasıklar	﴿Şüphesiz Allah bir sivrisineği ve onun üstündekini misal vermekten haya etmez. İman edenler onun Rablerinden bir hak olduğunu bilirler; kâfir olanlar ise “Allah bu misalle neyi murad etti?” derler. Onunla birçoğunu saptırır, onunla birçoğunu hidayete erdirir; onunla ancak fasıkları saptırır. (26)﴾ **البقرة** ﴿Allah kime hidayet etmeyi dilerse onun göğsünü İslâm’a açar; kimi saptırmayı dilerse onun göğsünü dar, sıkıntılı kılar; sanki göğe yükseliyormuş gibi. İşte böyle Allah, iman etmeyenlerin üzerine pisliği kılar. (125)﴾ **الأنعام**
Kâfirleri	﴿Allah’tan başka (çağırdıklarına) dediler ki: “Bizden saptılar; bilakis daha önce hiçbir şeyi çağırmıyorduk.” İşte böyle Allah kâfirleri saptırır. (74)﴾ **غافر**
Kâfir olanlar	﴿Kâfir olanlar ve Allah’ın yolundan alıkoyanlar: O, onların amellerini saptırdı. (1)﴾ **محمد** ﴿Kâfir olanlara gelince: onlara yazıklar olsun; O, onların amellerini saptırdı. (8)﴾ **محمد**
(9) Hevâsını ilâh edinen ve Allah’ın onu bir bilgi üzere saptırdığı kimse	﴿Hevâsını ilâh edinen ve Allah’ın onu bir bilgi üzere saptırdığı, kulağına ve kalbine mühür vurduğu, gözü üzerine de bir perde kıldığı kimseyi gördün mü? Artık Allah’tan sonra onu kim hidayete erdirebilir? Hâlâ öğüt almaz mısınız? (23)﴾ **الجاثية** ﴿Bilakis zulmedenler, bilgisizce hevâlarına uydular; Allah’ın saptırdığını kim hidayete erdirebilir? Onlar için yardımcılar da yoktur. (29)﴾ **الروم**
(10) Zalimler	﴿Allah iman edenleri dünya hayatında da ahirette de sabit sözle sağlamlaştırır; Allah zalimleri saptırır; Allah dilediğini yapar. (27)﴾ **ابراهيم** ﴿Allah kimi saptırırsa artık ondan sonra onun için bir veli yoktur. Zalimleri, azabı gördüklerinde “Geri dönüşe bir yol var mı?” derlerken görürsün. (44)﴾ **الشورى**
(11) Münafıklar, tereddütlü nifak	﴿Münafıklar hakkında size ne oluyor da iki fırka oldunuz? Oysa Allah onları kazandıkları sebebiyle tersyüz etti. Allah’ın saptırdığını hidayete erdirmek mi istiyorsunuz? Allah kimi saptırırsa artık onun için bir yol bulamazsın. (88)﴾ **النساء** ﴿Bunun arasında bocalayanlar; ne bunlara ne şunlara. Allah kimi saptırırsa artık onun için bir yol bulamazsın. (143)﴾ **النساء**
(12) Tarihî ayetlere dikkat etmeyenler; tarihî ayetler hakkında israf eden, şüpheci	﴿Güneşi, doğduğunda mağaralarından sağ tarafa meylederek; battığında onları sol taraftan kesip geçerek görürsün; onlar ise ondan bir genişlik içindedir. Bu, Allah’ın ayetlerindendir. Allah kimi hidayete erdirirse işte o, hidayete erendir; kimi saptırırsa artık onun için bir veli, bir mürşid bulamazsın. (17)﴾ **الكهف** ﴿Andolsun, Yusuf size daha önce apaçık delillerle gelmişti; size getirdiği şey hakkında şüphe içinde olmaya devam ettiniz; nihayet o ölünce dediniz ki: “Allah ondan sonra asla bir elçi göndermeyecek.” İşte böyle Allah, israf eden şüpheciyi saptırır. (34)﴾ **غافر**
Saptıranlardan olanlar
 ﴿Şüphesiz Rabbin, yolundan sapanı en iyi bilendir; hidayete erenleri de en iyi bilendir. (117)﴾ **الأنعام**
Şeytan saptırır

﴿Onlara bakmadın mı ki, kendilerinin sana indirilene ve senden önce indirilene iman ettiklerini iddia ederler; **الطاغوت**’a muhakeme olmayı isterler; hâlbuki ona küfretmeleri emrolunmuştur; ve **الشيطان** onları uzak bir sapıklıkla saptırmak ister (60)﴾ النساء ﴿Size, ey Âdem oğulları, ahdetmedim mi ki **الشيطان**’a ibadet etmeyin; şüphesiz o, sizin için apaçık bir düşmandır (60) ve Bana ibadet edin; işte bu dosdoğru bir yoldur (61). Andolsun, sizden çok büyük bir topluluğu saptırdı; hâlâ akletmiyor muydunuz (62)﴾ يس ﴿Bana geldikten sonra beni **الذكر**’den saptırdı; ve **الشيطان** insan için pek yüzüstü bırakıcıdır (29)﴾ الفرقان
 	﴿Ve elbette onları saptıracağım, ve elbette onları kuruntulara düşüreceğim, ve elbette onlara emredeceğim de hayvanların kulaklarını yaracaklar; ve elbette onlara emredeceğim de Allah’ın yaratışını değiştirecekler; ve kim Allah’tan başka **الشيطان**’ı veli edinirse, artık apaçık bir ziyanla ziyana uğramıştır (119)﴾ النساء ﴿Üzerine yazıldı ki, kim onu veli edinirse, şüphesiz o onu saptırır ve onu alevli azabına iletir (4)﴾ الحج
الجن والإنس
 ﴿Dedi: Sizden önce geçmiş ümmetler içinde, cinlerden ve insanlardan, ateşe girin; her ne zaman bir ümmet girdiyse, kızkardeşini lânetledi; nihayet orada hepsi birbirine yetişince, sonrakileri öncekilerine dedi: Rabbimiz, işte şunlar bizi saptırdılar; o hâlde onlara ateşten kat kat azap ver. Dedi: Her biri için kat kat vardır; fakat siz bilmezsiniz (38)﴾ الأعراف ﴿Ve inkâr edenler dedi: Rabbimiz, cinlerden ve insanlardan bizi saptıranları bize göster; onları ayaklarımızın altına koyalım ki en aşağıdakilerden olsunlar (29)﴾ فصلت
الأنداد
 ﴿Ve Allah’a **أندادا** edindiler ki O’nun yolundan saptırsınlar; de ki: Faydalanın; çünkü dönüş yeriniz ateşedir (30)﴾ ابراهيم ﴿Ve insana bir zarar dokunduğu zaman, Rabbine O’na yönelerek dua eder; sonra kendisine O’ndan bir nimet verince, daha önce O’na dua ettiği şeyi unutur ve Allah’a **أندادا** eder ki O’nun yolundan saptırsın; de ki: Küfrünle azıcık faydalan; şüphesiz sen ateş ehlindensin (8)﴾ الزمر
الأصنام
 ﴿Rabbim, şüphesiz onlar insanlardan birçoğunu saptırdılar; artık kim bana uyarsa, şüphesiz o bendendir; ve kim bana isyan ederse, şüphesiz Sen çok bağışlayıcı, çok merhametlisin (36)﴾ ابراهيم ﴿Ve dediler: İlâhlarınızı bırakmayın; ve **ودا**’ı da bırakmayın, **سواعا**’ı da, **يغوث**’u da, **يعوق**’u da, **نسرا**’ı da (23). Ve gerçekten birçoklarını saptırdılar; ve zalimlere sapıklıktan başka bir şey artırma (24)﴾ نوح
ما يعبدون من دون الله
 ﴿Ve o gün onları ve Allah’tan başka ibadet ettiklerini haşreder; sonra der ki: Şunlar kullarımı siz mi saptırdınız, yoksa onlar mı yolu şaşırdılar (17)﴾ الفرقان
طائفة من أهل الكتاب يضلون
 ﴿Ehl-i kitaptan bir taife, sizi saptırmayı temenni etti; hâlbuki kendilerinden başkasını saptırmazlar ve farkına varmazlar (69)﴾ آل عمران ﴿Eğer Allah’ın senin üzerindeki fazlı ve rahmeti olmasaydı, onlardan bir taife seni saptırmaya yeltenmişti; hâlbuki kendilerinden başkasını saptırmazlar ve sana hiçbir şeyle zarar vermezler; ve Allah sana kitabı ve hikmeti indirdi ve sana bilmediğini öğretti; ve Allah’ın senin üzerindeki fazlı pek büyüktür (113)﴾ النساء
أكثر من في الأرض
Yeryüzünde olanların çoğu, zanna ve tahmine tâbi olanlardır ﴿Ve eğer yeryüzünde olanların çoğuna itaat edersen, seni Allah’ın yolundan saptırırlar; onlar ancak zanna uyarlar ve onlar ancak tahmin yürütürler (116)﴾ الأنعام
متبعوا الهوى	﴿Ey Dâvûd, şüphesiz Biz seni yeryüzünde halife kıldık; artık insanlar arasında hak ile hükmet ve hevâya tâbi olma ki seni Allah’ın yolundan saptırmasın; şüphesiz Allah’ın yolundan sapanlar için, hesap gününü unuttukları sebebiyle şiddetli bir azap vardır (26)﴾ ص ﴿De ki: Ey ehl-i kitap, dininizde haksız yere aşırı gitmeyin; ve daha önce sapmış, birçoklarını saptırmış ve yolun ortasından sapmış bir kavmin hevâlarına tâbi olmayın (77)﴾ المائدة
متبعو الهوى المدعون العلم بغير علم	﴿Size ne oluyor ki, üzerine Allah’ın adı anılmış olandan yemiyorsunuz; hâlbuki size haram kıldığını size açıklamıştır; ancak mecbur kaldığınız müstesna; ve şüphesiz birçoğu, hevâlarıyla, bilgisizce saptırırlar; şüphesiz Rabbin, haddi aşanları en iyi bilendir (119)﴾ الأنعام ﴿Ve develerden iki, sığırlardan iki; de ki: İki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi, yahut iki dişinin rahimlerinin kapsadığı şeyi mi? Yoksa Allah size bunu vasiyet ettiğinde siz şahitler miydiniz? Artık insanları bilgisizce saptırmak için Allah’a karşı yalan uydurandan daha zalim kimdir? Şüphesiz Allah zalimler kavmini hidayete erdirmez (144)﴾ الأنعام ﴿Kıyamet günü yüklerini tam olarak ve bilgisizce saptırdıkları kimselerin yüklerinden (bir kısmını) yüklenmeleri için; dikkat edin, yüklendikleri ne kötüdür (25)﴾ النحل
المجرمون السادة والكبراء       الأغنياء	﴿Bizi ancak suçlular saptırdı (99)﴾ الشعراء ﴿Ve dediler: Rabbimiz, şüphesiz biz efendilerimize ve büyüklerimize itaat ettik de bizi yoldan saptırdılar (67)﴾ الأحزاب ﴿Boynunu bükerek Allah’ın yolundan saptırmak için; onun için dünyada bir rezillik vardır ve kıyamet günü ona yakıcı azabı tattırırız (9)﴾ الحج ﴿Ve insanlardan kimi, bilgisizce Allah’ın yolundan saptırmak ve onu eğlence edinmek için sözün eğlencesini satın alır; işte onlar için aşağılayıcı bir azap vardır (6)﴾ لقمان
الكافرون	﴿Ve Nûh dedi: Rabbim, yeryüzünde kâfirlerden bir tek yerleşik bırakma (26). Şüphesiz Sen onları bırakırsan, kullarını saptırırlar ve ancak günahkâr, çok nankör doğururlar (27)﴾ نوح ﴿Şüphesiz **النسيء**, küfürde bir artırmadır; onunla inkâr edenler saptırılır; onu bir yıl helâl sayarlar ve bir yıl haram sayarlar ki Allah’ın haram kıldığının sayısına uydursunlar da Allah’ın haram kıldığını helâl saysınlar; amellerinin kötülüğü onlara süslü gösterildi; ve Allah kâfirler kavmini hidayete erdirmez (37)﴾ التوبة
فرعون وملأه	﴿Ve Mûsâ dedi: Rabbimiz, şüphesiz Sen Firavun’a ve ileri gelenlerine dünya hayatında süs ve mallar verdin; Rabbimiz, Senin yolundan saptırsınlar diye; Rabbimiz, mallarını silip süpür ve kalplerini sıkılaştır; artık elem verici azabı görünceye kadar iman etmesinler (88)﴾ يونس ﴿Ve Firavun kavmini saptırdı ve hidayet etmedi (79)﴾ طه
السامري	﴿Dedi: Şüphesiz Biz senden sonra kavmini fitneye düşürdük ve onları **السامري** saptırdı (85)﴾ طه
عقاب من يُضِل عن سبيل الله
 ﴿Ey Dâvûd, şüphesiz Biz seni yeryüzünde halife kıldık; artık insanlar arasında hak ile hükmet ve hevâya tâbi olma ki seni Allah’ın yolundan saptırmasın; şüphesiz Allah’ın yolundan sapanlar için, hesap gününü unuttukları sebebiyle şiddetli bir azap vardır (26)﴾ ص
 	﴿Neredeyse bizi ilâhlarımızdan saptıracaktı; eğer onlara sabretmeseydik; ve azabı gördükleri zaman, kimin yolca daha sapık olduğunu bileceklerdir (42)﴾ الفرقان
مُضِلٌّ
 ﴿Onlara göklerin ve yerin yaratılışını da, kendi nefislerinin yaratılışını da şahit tutmadım; ve ben **المضلين**’i yardımcılar edinmiş değilim (51)﴾ الكهف ﴿Ve şehre, halkının gaflet vaktinde girdi; orada iki adamın dövüştüğünü buldu; bu, onun taraftarlarından, şu da onun düşmanındandı; taraftarlarından olan, düşmanına karşı ondan yardım istedi; derken Mûsâ ona bir yumruk vurdu da işini bitirdi; dedi: Bu, **الشيطان**’ın işindendir; şüphesiz o, apaçık saptırıcı bir düşmandır (15)﴾ القصص ﴿Allah kime hidayet ederse, artık onun için hiçbir **مضل** yoktur; Allah aziz, intikam sahibi değil midir (37)﴾ الزمر
تضليل
 ﴿Onların tuzağını **تضليل** içinde kılmadı mı (2)﴾ الفيل
دراسة الضلال من حيث الموضوع
الضلال
Sapıklığa düşmenin sebepleri:
1 - Hayvanlar gibi akletmeyenler: aklî geri kalmışlık
   	﴿Ve sen, körleri sapıklıklarından hidayete erdirici değilsin; sen ancak âyetlerimize iman edenlere işittirirsin; işte onlar Müslümanlardır (81)﴾ النمل ﴿Ve sen, körleri sapıklıklarından hidayete erdirici değilsin; sen ancak âyetlerimize iman edenlere işittirirsin; işte onlar Müslümanlardır (53)﴾ الروم
 	﴿Andolsun, cinlerden ve insanlardan birçoğunu cehennem için yarattık; onların kalpleri vardır, onunla anlamazlar; onların gözleri vardır, onunla görmezler; onların kulakları vardır, onunla işitmezler; işte onlar hayvanlar gibidir; bilakis onlar daha sapıktır; işte onlar gafillerdir (179)﴾ الأعراف ﴿Yoksa onların çoğunun işittiğini yahut aklettiğini mi sanırsın? Onlar ancak hayvanlar gibidir; bilakis onlar yolca daha sapıktır (44)﴾ الفرقان
 	﴿Artık sen sağırlara işittirir misin, yahut körleri hidayete erdirir misin; ve apaçık bir sapıklık içinde olanı (40)﴾ الزخرف ﴿Allah’tan başka, kıyamet gününe kadar kendisine cevap vermeyecek olana dua edenden daha sapık kimdir? Hâlbuki onlar, onların dualarından gafildirler (5)﴾ الأحقاف
2 - Kötü mantık ve istidlâl sebebiyle sapıklık (yaratılış ve teşekkül ile)
 ﴿Ayı doğarken görünce dedi: Bu benim Rabbim; sonra batınca dedi: Rabbim bana hidayet etmezse, elbette sapıklar kavminden olacağım (77)﴾ الأنعام ﴿Göklerin ve yerin melekûtuna ve Allah’ın yarattığı herhangi bir şeye bakmadılar mı; ve ecellerinin yaklaşmış olması umulur; artık ondan sonra hangi söze iman edecekler (185). Allah kimi saptırırsa, artık onun için hiçbir hidayet edici yoktur; ve onları azgınlıkları içinde bocalar hâlde bırakır (186)﴾ الأعراف

3 - **الضلال**; zanna dayalı küfür üzerine bina edilmiş küfür sebebiyle

﴿**في الحميم ثم في النار يسجرون(72)ثم قيل لهم أين ما كنتم تشركون(73)من دون الله قالوا ضلوا عنا بل لم نكن ندعو من قبل شيئا كذلك يضل الله الكافرين (74) ذلكم بما كنتم تفرحون في الأرض بغير الحق وبما كنتم تمرحون(75)**﴾ Ğâfir

4 - **الضلال**; hevâya tâbi olma sebebiyle

﴿**فإن لم يستجيبوا لك فاعلم أنما يتبعون أهواءهم ومن أضل ممن اتبع هواه بغير هدى من الله إن الله لا يهدي القوم الظالمين(50)**﴾ el-Kasas ﴿**أفرأيت من اتخذ إلهه هواه وأضله الله على علم وختم على سمعه وقلبه وجعل على بصره غشاوة فمن يهديه من بعد الله أفلا تذكرون(23)**﴾ el-Câsiye

﴿**ياداوود إنا جعلناك خليفة في الأرض فاحكم بين الناس بالحق ولا تتبع الهوى فيضلك عن سبيل الله إن الذين يضلون عن سبيل الله لهم عذاب شديد بما نسوا يوم الحساب(26)**﴾ Sâd ﴿**بل اتبع الذين ظلموا أهواءهم بغير علم فمن يهدي من أضل الله وما لهم من ناصرين (29)**﴾ er-Rûm

5 - **الضلال**; Allah’ın indirdiğini kerih görmeye dayalı küfür sebebiyle

﴿**والذين كفروا فتعسا لهم وأضل أعمالهم(8) ذلك بأنهم كرهوا ما أنزل الله فأحبط أعمالهم(9)**﴾ Muhammed ﴿**الذين كفروا وصدوا عن سبيل الله أضل أعمالهم (1)**﴾ Muhammed

6 - **الضلال**; fısk sebebiyle: delilleri ve misalleri hafife alma

﴿**إن الله لا يستحيي أن يضرب مثلا ما بعوضة فما فوقها فأما الذين آمنوا فيعلمون أنه الحق من ربهم وأما الذين كفروا فيقولون ماذا أراد الله بهذا مثلا يضل به كثيرا ويهدي به كثيرا وما يضل به إلا الفاسقين(26)**﴾ el-Bakara ﴿**وما جعلنا أصحاب النار إلا ملائكة وما جعلنا عدتهم إلا فتنة للذين كفروا ليستيقن الذين أوتوا الكتاب ويزداد الذين آمنوا إيمانا ولا يرتاب الذين أوتوا الكتاب والمؤمنون وليقول الذين في قلوبهم مرض والكافرون ماذا أراد الله بهذا مثلا كذلك يضل الله من يشاء ويهدي من يشاء وما يعلم جنود ربك إلا هو وما هي إلا ذكرى للبشر(31)**﴾ el-Muddessir

7 - **الضلال**; hilenin ve kötü amelin süslenmesiyle

**الضلال**; miras alınmış küfrî görüşler sebebiyle  ﴿**أفمن هو قائم على كل نفس بما كسبت وجعلوا لله شركاء قل سموهم أم تنبئونه بما لا يعلم في الأرض أم بظاهر منالقول بل زين للذين كفروا مكرهم وصدوا عن السبيل ومن يضلل الله فما له من هاد(33)**﴾ er-Ra‘d ﴿**أفمن زين له سوء عمله فرآه حسنا فإن الله يضل من يشاء ويهدي من يشاء فلا تذهب نفسك عليهم حسرات إن الله عليم بما يصنعون(8)**﴾ Fâtır

**الضلال**; miras alınmış küfrî görüşler sebebiyle	﴿**إنما النسيء زيادة في الكفر يضل به الذين كفروا يحلونه عاما ويحرمونه عاما ليواطئوا عدة ما حرم الله فيحلوا ما حرم الله زين لهم سوء أعمالهم والله لا يهدي القوم الكافرين(37)**﴾ et-Tevbe

8 - **الضلال**; zulüm şehveti sebebiyle hak üzerinde sebat etmemekle

﴿**يثبت الله الذين آمنوا بالقول الثابت في الحياة الدنيا وفي الآخرة ويضل الله الظالمين ويفعل الله ما يشاء (27)**﴾ İbrâhîm ﴿**ومن يضلل الله فما له من ولي من بعده وترى الظالمين لما رأوا العذاب يقولون هل إلى مرد من سبيل(44)**﴾ eş-Şûrâ

9 - **الضلال**; Allah’tan aşağı olanlardan (yeryüzünün tâğutları) korkmakla

﴿**أليس الله بكاف عبده ويخوفونك بالذين من دونه ومن يضلل الله فما له من هاد (36) ومن يهد الله فما له من مضل أليس الله بعزيز ذي انتقام(37)**﴾ ez-Zümer

10 - **النفاق**: maddî menfaatleri üstün tutma: münafıklar ve ehl-i kitap

﴿**وإذا لقوا الذين آمنوا قالوا آمنا وإذا خلوا إلى شياطينهم قالوا إنا معكم إنما نحن مستهزئون(14)الله يستهزئ بهم ويمدهم في طغيانهم يعمهون(15)أولئك الذين اشتروا الضلالة بالهدى فما ربحت تجارتهم وما كانوا مهتدين(16)**﴾ el-Bakara ﴿**إن الذين يكتمون ما أنزل الله من الكتاب ويشترون به ثمنا قليلا أولئك ما يأكلون في بطونهم إلا النار ولا يكلمهم الله يوم القيامة ولا يزكيهم ولهم عذاب أليم(174) أولئك الذين اشتروا الضلالة بالهدى والعذاب بالمغفرة فما أصبرهم على النار (175)**﴾ el-Bakara

11 - tereddüt ve yalpalama; velâyetten korkma sebebiyle

﴿**مذبذبين بين ذلك لا إلى هؤلاء ولا إلى هؤلاء ومن يضلل الله فلن تجد له سبيلا (143)**﴾ en-Nisâ ﴿**فما لكم في المنافقين فئتين والله أركسهم بما كسبوا أتريدون أن تهدوا من أضل الله ومن يضلل الله فلن تجد له سبيلا(88)**﴾ en-Nisâ

hidâyet; velâyeti seçmede	﴿**وما كان لهم من أولياء ينصرونهم من دون الله ومن يضلل الله فما له من سبيل (46)**﴾ eş-Şûrâ ﴿**ومن يضلل الله فما له من ولي من بعده وترى الظالمين لما رأوا العذاب يقولون هل إلى مرد من سبيل(44)**﴾ eş-Şûrâ

﴿**ومن يهد الله فهو المهتدي ومن يضلل فلن تجد لهم أولياء من دونه ونحشرهم يوم القيامة على وجوههم عميا وبكما وصما مأواهم جهنم كلما خبت زدناهم سعيرا (97)**﴾ el-İsrâ ﴿**وترى الشمس إذا طلعت تتزاور عن كهفهم ذات اليمين وإذا غربت تقرضهم ذات الشمال وهم في فجوة منه ذلك من آيات الله من يهد الله فهو المهتدي ومن يضلل فلن تجد له وليا مرشدا(17)**﴾ el-Kehf

12 - **الضلال**; Kur’ân’a dikkat etmemekle

﴿**الله نزل أحسن الحديث كتابا متشابها مثاني تقشعر منه جلود الذين يخشون ربهم ثم تلين جلودهم وقلوبهم إلى ذكرالله ذلك هدى الله يهدي به من يشاء ومن يضلل الله فما له من هاد(23)**﴾ ez-Zümer ﴿**قال اهبطا منها جميعا بعضكم لبعض عدو فإما يأتينكم مني هدى فمن اتبع هداي فلا يضل ولا يشقى(123)**﴾ Tâhâ

13 - **الضلال**; işin tümünün bir fitne ve imtihan olduğunu fark etmemekle

﴿**وما جعلنا أصحاب النار إلا ملائكة وما جعلنا عدتهم إلا فتنة للذين كفروا ليستيقن الذين أوتوا الكتاب ويزداد الذين آمنوا إيمانا ولا يرتاب الذين أوتوا الكتاب والمؤمنون وليقول الذين في قلوبهم مرض والكافرون ماذا أراد الله بهذا مثلا كذلك يضل الله من يشاء ويهدي من يشاء وما يعلم جنود ربك إلا هو وما هي إلا ذكرى للبشر(31)**﴾ el-Muddessir ﴿**واختار موسى قومه سبعين رجلا لميقاتنا فلما أخذتهم الرجفة قال رب لو شئت أهلكتهم من قبل وإياي أتهلكنا بما فعل السفهاء منا إن هي إلا فتنتك تضل بها من تشاء وتهدي من تشاء أنت ولينا فاغفر لنا وارحمنا وأنت خير الغافرين(155)**﴾ el-A‘râf ﴿**قال فإنا قد فتنا قومك من بعدك وأضلهم السامري(85)**﴾ Tâhâ

14 - **الضلال**; Arap resulü anlamamakla (önceki ümmetlerden)

﴿**وما أرسلنا من رسول إلا بلسان قومه ليبين لهم فيضل الله من يشاء ويهدي من يشاء وهو العزيز الحكيم(4)**﴾ İbrâhîm ﴿**ولو شاء الله لجعلكم أمة واحدة ولكن يضل من يشاء ويهدي من يشاءولتسألن عما كنتم تعملون(93)**﴾ en-Nahl

15 - **الضلال**; peygamberin mucizesi olan Kur’ân’ı anlamamak ve başka mucizeler istemekle

﴿Ve inkâr edenler derler: “Rabbinden ona bir âyet indirilmeli değil miydi?” De ki: “Şüphesiz Allah dilediğini saptırır ve kendisine yöneleni ona hidayet eder.”(27)﴾ **الرعد** ﴿Ve âyetlerimizi yalanlayanlar: karanlıklar içinde sağırlar ve dilsizlerdir; Allah dilediğini saptırır, dilediğini de dosdoğru bir yol üzerine kılar.(39)﴾ **الأنعام**
16 - sapma, resullerden ibret almama sebebiyledir
﴿Ve ortak koşanlar dediler: “Allah dileseydi, O’ndan başka hiçbir şeyi ne biz ne de babalarımız ibadet ederdik; O’ndan başka hiçbir şeyi de haram kılmazdık.” Kendilerinden öncekiler de böyle yaptı; artık resullere apaçık tebliğden başka bir şey var mıdır?(35) Andolsun, her ümmet içinde bir resul gönderdik: “Allah’a ibadet edin ve **الطاغوت**’tan kaçının.” Onlardan kimi Allah’ın hidayet ettiği, onlardan kimi de üzerine sapmanın hak olduğu kimselerdir; yeryüzünde yürüyün de yalanlayanların akıbeti nasıl oldu bakın.(36) Onların hidayetine hırs göstersen de, şüphesiz Allah saptırdığı kimseyi hidayet etmez; onların yardımcıları da yoktur.(37)﴾ **النحل** ﴿Ve onlara bir âyet geldiğinde dediler: “Allah’ın resullerine verilenin benzeri bize verilmedikçe asla iman etmeyeceğiz.” Allah, risaletini nereye koyacağını daha iyi bilendir. Suç işleyenlere, kurdukları tuzaklar sebebiyle Allah katında bir aşağılık ve şiddetli bir azap isabet edecektir.(124) Artık Allah kime hidayet etmeyi dilerse, onun göğsünü İslâm’a açar; kimi de saptırmayı dilerse, onun göğsünü dar, sıkıntılı kılar; sanki göğe yükseliyormuş gibi. İşte Allah, iman etmeyenlerin üzerine pisliği böyle kılar.(125)﴾ **الأنعام** ﴿Ve Allah, onları hidayet ettikten sonra, sakınacakları şeyi kendilerine açıklayıncaya kadar bir kavmi saptıracak değildir; şüphesiz Allah her şeyi bilendir.(115)﴾ **التوبة** ﴿Andolsun, daha önce Yusuf size apaçık delillerle geldi; onun size getirdiği şey hakkında şüphede olmaya devam ettiniz; nihayet o helâk olunca dediniz ki: “Allah ondan sonra asla bir resul göndermeyecek.” İşte Allah, aşırı giden, şüpheci olan kimseyi böyle saptırır.(34)﴾ **غافر** ﴿Nuh kavminin, Âd’ın, Semûd’un ve onlardan sonrakilerin gidişatı gibi; Allah kullar için zulüm istemez.(31) Ey kavmim! Şüphesiz ben sizin için “çağrışma günü”nden korkuyorum,(32) arkanızı dönüp kaçacağınız gün; sizin için Allah’tan bir koruyucu yoktur; Allah kimi saptırırsa artık onun için bir hidayet edici yoktur.(33)﴾ **غافر**
Sapmaya maruz kalan kişiler: sapanların türleri: sapmaya elverişli kişilik
1 - imanlarından sonra inkâr edenler, sonra inkârı artıranlar  ﴿Şüphesiz imanlarından sonra inkâr edenler, sonra inkârı artıranlar: onların tevbesi asla kabul edilmeyecektir; işte onlar sapanların ta kendileridir.(90)﴾ **آل عمران** ﴿Andolsun Allah, İsrailoğullarından söz aldı; onlardan on iki nakib gönderdik. Allah dedi ki: “Şüphesiz ben sizinle beraberim; eğer namazı ikame eder, zekâtı verir, resullerime iman eder, onları destekler ve Allah’a güzel bir borç verirseniz, elbette kötülüklerinizi örterim ve sizi altından ırmaklar akan cennetlere sokarım.” Artık bundan sonra sizden kim inkâr ederse, muhakkak yolun ortasından sapmıştır.(12)﴾ **المائدة**
2 - Allah’ın rahmetinden ümidini kesenler  	﴿Dedi: “Bana ihtiyarlık dokunmuşken mi beni müjdeliyorsunuz? Öyleyse neyi müjdeliyorsunuz?”(54) Dediler: “Seni hak ile müjdeledik; artık ümidini kesenlerden olma.”(55) Dedi: “Rabbimin rahmetinden, sapanlardan başkası kim ümidini keser?”(56)﴾ **الحجر**
3 - başkalarının heveslerine tâbi olarak Allah’tan başkasına ibadet edenler  	﴿De ki: “Şüphesiz ben, Allah’tan başka çağırdıklarınıza ibadet etmekten men edildim.” De ki: “Sizin heveslerinize uymam; o takdirde sapmış olurum ve ben hidayete erenlerden olmam.”(56)﴾ **الأنعام** ﴿Ve babamı bağışla; şüphesiz o sapanlardandı.(86)﴾ **الشعراء**
4 - saptılar da misaller vurdular (sapmalarına gerekçe olarak)  	﴿Biz, onunla ne dinlediklerini daha iyi biliriz; sana kulak verdiklerinde ve onlar gizli konuşma hâlindeyken; zalimler derler ki: “Siz ancak büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz.”(47) Bak, sana nasıl misaller vurdular da saptılar; artık bir yol bulamazlar.(48)﴾ **الإسراء** ﴿Ve dediler: “Bu resule ne oluyor ki yemek yiyor ve çarşılarda yürüyor; ona bir melek indirilmeli değil miydi de onunla beraber bir uyarıcı olsaydı?(7) Yahut ona bir hazine atılsaydı ya da onun bir bahçesi olsaydı da ondan yeseydi.” Zalimler dediler: “Siz ancak büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz.”(8) Bak, sana nasıl misaller vurdular da saptılar; artık bir yol bulamazlar.(9)﴾ **الفرقان**
5 - ilimsiz olarak öncekilerin öğretilerine uyanlar	﴿Rabbinizden bir fazlı aramanızda size bir günah yoktur; Arafat’tan akın ettiğinizde, **المشعر الحرام** yanında Allah’ı zikredin; sizi hidayet ettiği gibi O’nu zikredin; siz daha önce gerçekten sapanlardandınız.(198)﴾ **البقرة** ﴿Sefihçe, ilimsiz olarak çocuklarını öldürenler ve Allah’ın kendilerine rızık olarak verdiğini Allah’a iftira ederek haram kılanlar gerçekten ziyana uğradı; saptılar ve hidayete erenler olmadılar.(140)﴾ **الأنعام**
 	﴿Kendilerine nimet verdiklerinin yolu; gazaba uğrayanların değil ve sapanların da değil.(7)﴾ **الفاتحة** ﴿De ki: “Ey kitap ehli! Bizden, Allah’a iman etmemizden, bize indirilene ve daha önce indirilene iman etmemizden ve çoğunuzun fasık olmasından başka neyi yadırgıyorsunuz?”(59) De ki: “Bundan daha kötü bir karşılığı Allah katında size haber vereyim mi? Allah’ın lânetlediği, gazap ettiği, onlardan maymunlar ve domuzlar kıldığı ve **الطاغوت**’a kulluk edenler; işte onlar yer bakımından daha şerlidir ve yolun ortasından daha sapıktır.”(60) Ve size geldiklerinde “iman ettik” derler; hâlbuki küfürle girmişlerdir ve onunla çıkmışlardır; Allah, gizlemekte olduklarını daha iyi bilendir.(61)﴾ **المائدة**
 	﴿Ve seni sapmış buldu da hidayet etti.(7)﴾ **الضحى**
İnsanların hükmüne göre sapanlar
﴿Ve şehirde birtakım kadınlar dedi ki: “Aziz’in karısı, delikanlısını nefsinden murad almak istiyor; sevgi onun kalbini sarmış; şüphesiz biz onu apaçık bir sapma içinde görüyoruz.”(30)﴾ **يوسف** ﴿Dedi: “Onu o zaman yaptım; ben sapanlardandım.”(20)﴾ **الشعراء**
	﴿Andolsun Nuh’u kavmine gönderdik; dedi ki: “Ey kavmim! Allah’a ibadet edin; sizin için O’ndan başka bir ilâh yoktur; şüphesiz ben sizin için büyük bir günün azabından korkuyorum.”(59) Kavminden ileri gelenler dedi ki: “Şüphesiz biz seni apaçık bir sapma içinde görüyoruz.”(60)﴾ **الأعراف** ﴿Ve onlara “Allah’ın size rızık olarak verdiğinden infak edin” denildiğinde, inkâr edenler iman edenlere derler ki: “Allah dileseydi yedirirdi; biz mi yedireceğiz?” “Siz ancak apaçık bir sapma içindesiniz.”(47)﴾ **يس**
	﴿Dediler: “Bizden bir tek beşere mi uyacağız? Şüphesiz o takdirde biz elbette bir sapma ve çılgınlık içinde oluruz.”(24)﴾ **القمر** ﴿Şüphesiz suçlular bir sapma ve çılgınlık içindedir.(47)﴾ **القمر**
	﴿Dediler: “Allah’a yemin olsun, şüphesiz sen eski sapkınlığın içindesin.”(95)﴾ **يوسف** ﴿Ve onları gördüklerinde derler ki: “Şüphesiz bunlar sapanlardır.”(32)﴾ **المطففين**
	﴿Dedi: “Ey kavmim! Bende bir sapma yoktur; fakat ben âlemlerin Rabbinden bir resulüm.”(61)﴾ **الأعراف** ﴿Sizin arkadaşınız sapmadı ve azmadı.(2)﴾ **النجم**
	﴿De ki: “Sizi göklerden ve yerden kim rızıklandırıyor?” De ki: “Allah.” Ve şüphesiz biz veya siz, ya hidayet üzerindeyiz ya da apaçık bir sapma içindeyiz.(24)﴾ **سبأ** ﴿Ve seni gördüklerinde, seni ancak alaya alırlar: “Allah’ın resul olarak gönderdiği bu mu?(41) Neredeyse bizi ilâhlarımızdan saptıracaktı; onlara sabretmeseydik.” Ve azabı gördükleri zaman, yol bakımından kimin daha sapık olduğunu bileceklerdir.(42)﴾ **الفرقان**
	﴿Dedi: “Ey Harun! Onları sapmış gördüğün zaman seni alıkoyan neydi?”(92)﴾ **طه** ﴿Ve elleri başlarına düştüğünde ve kendilerinin sapmış olduklarını gördüklerinde dediler: “Rabbimiz bize merhamet etmez ve bizi bağışlamazsa, elbette ziyana uğrayanlardan oluruz.”(149)﴾ **الأعراف**
Saptıranlar
1 - şeytan  ﴿Ve halkının gaflet içinde bulunduğu bir vakitte şehre girdi; orada birbiriyle dövüşen iki adam buldu: bu onun taraftarından, bu da onun düşmanındandı. Taraftarından olan, düşmanına karşı ondan yardım istedi; Musa ona bir yumruk vurdu da işini bitirdi. Dedi: “Bu, şeytanın işindendir; şüphesiz o, apaçık saptıran bir düşmandır.”(15)﴾ **القصص**
 	﴿Görmedin mi, sana indirilene ve senden önce indirilene iman ettiklerini iddia edenleri? **الطاغوت**’a muhakeme olmak isterler; hâlbuki onu inkâr etmekle emrolunmuşlardır; şeytan da onları uzak bir sapmaya saptırmak ister.(60)﴾ **النساء** ﴿Yakını dedi ki: “Rabbimiz! Ben onu azdırmadım; fakat o uzak bir sapma içindeydi.”(27)﴾ **ق**
 	﴿Andolsun, bana geldikten sonra beni zikirden saptırdı; şeytan insan için pek yüzüstü bırakandır.(29)﴾ **الفرقان** ﴿Ey Âdemoğulları! Size ahdetmedim mi: “Şeytana ibadet etmeyin; şüphesiz o sizin için apaçık bir düşmandır”(60) ve “Bana ibadet edin; bu dosdoğru bir yoldur”(61). Andolsun, sizden pek çok topluluğu saptırdı; akletmiyor muydunuz?(62)﴾ **يس**

Şeytanları veli edinme	﴿**فريقا هدى وفريقا حق عليهم الضلالة إنهم اتخذوا الشياطين أولياء من دون الله ويحسبون أنهم مهتدون(30)**﴾ A‘râf ﴿**وإذ قلنا للملائكة اسجدوا لآدم فسجدوا إلا إبليس كان من الجن ففسق عن أمر ربه أفتتخذونه وذريته أولياء من دوني وهم لكم عدو بئس للظالمين بدلا(50) ما أشهدتهم خلق السماوات والأرض ولا خلق أنفسهم وما كنت متخذ المضلين عضدا (51)**﴾ Kehf
 	﴿**ولأضلنهم ولأمنينهم ولآمرنهم فليبتكن آذان الأنعام ولآمرنهم فليغيرن خلق الله ومن يتخذ الشيطان وليا من دون الله فقد خسر خسرانا مبينا(119)**﴾ Nisâ ﴿**كتب عليه أنه من تولاه فأنه يضله ويهديه إلى عذاب السعير(4)**﴾ Hac
Cin ve insan  	﴿**قال ادخلوا في أمم قد خلت من قبلكم من الجن والإنس في النار كلما دخلت أمة لعنت أختها حتى إذا اداركوا فيها جميعا قالت أخراهم لأولاهم ربنا هؤلاء أضلونا فآتهم عذابا ضعفا من النار قال لكل ضعف ولكن لا تعلمون(38)**﴾ A‘râf ﴿**وقال الذين كفروا ربنا أرنا الذين أضلانا من الجن والإنس نجعلهما تحت أقدامنا ليكونا من الأسفلين (29)**﴾ Fussilet
2 - Eşler  	﴿**وإذا مس الإنسان ضر دعا ربه منيبا إليه ثم إذا خوله نعمة منه نسي ما كان يدعو إليه من قبل وجعل لله أندادا ليضل عن سبيله قل تمتع بكفرك قليلا إنك من أصحاب النار(8)**﴾ Zümer ﴿**وجعلوا لله أندادا ليضلوا عن سبيله قل تمتعوا فإن مصيركم إلى النار(30)**﴾ İbrâhîm
3 - Ehl-i kitaptan bir taife  	﴿**ودت طائفة من أهل الكتاب لو يضلونكم وما يضلون إلا أنفسهم وما يشعرون (69)**﴾ Âl-i İmrân ﴿**ولولا فضل الله عليك ورحمته لهمت طائفة منهم أن يضلوك وما يضلون إلا أنفسهم وما يضرونك من شيء وأنزل الله عليك الكتاب والحكمة وعلمك ما لم تكن تعلم وكان فضل الله عليك عظيما(113)**﴾ Nisâ
4 - Ehl-i kitabın zenginleri  	﴿**ألم تر إلى الذين أوتوا نصيبا من الكتاب يشترون الضلالة ويريدون أن تضلوا السبيل(44)**﴾ Nisâ { **ومن الناس من يشتري لهو الحديث ليضل عن سبيل الله بغير علم ويتخذها هزوا أولئك لهم عذاب مهين(6)** { Lokmân
5 - Kâfirlerin zenginleri (Firavun ve ileri gelenleri)  	﴿**وقال موسى ربنا إنك آتيت فرعون وملأه زينة وأموالا في الحياة الدنيا ربنا ليضلوا عن سبيلك ربنا اطمس على أموالهم واشدد على قلوبهم فلا يؤمنوا حتى يروا العذاب الأليم(88)**﴾ Yûnus ﴿**وأضل فرعون قومه وما هدى(79)**﴾ Tâhâ
6 - Mal ve refah sahipleri ve kibirlenenler	﴿**ثاني عطفه ليضل عن سبيل الله له في الدنيا خزي ونذيقه يوم القيامة عذاب الحريق (9)**﴾ Hac ﴿**وما أضلنا إلا المجرمون(99)**﴾ Şuarâ
7 - Nüfuz ve saltanat sahipleri	﴿**وقالوا ربنا إنا أطعنا سادتنا وكبراءنا فأضلونا السبيل(67)**﴾ Ahzâb ﴿**قال فإنا قد فتنا قومك من بعدك وأضلهم السامري(85)**﴾ Tâhâ
8 - Putlar ve insanlardan onlara karşı hamiyet gösterenler  	﴿**رب إنهن أضللن كثيرا من الناس فمن تبعني فإنه مني ومن عصاني فإنك غفور رحيم(36)**﴾ İbrâhîm ﴿**وقالوا لا تذرن آلهتكم ولا تذرن ودا ولا سواعا ولا يغوث ويعوق ونسرا(23)وقد أضلوا كثيرا ولا تزد الظالمين إلا ضلالا(24)مما خطيئاتهم أغرقوا فأدخلوا نارا فلم يجدوا لهم من دون الله أنصارا (25)**﴾ Nûh
 	﴿**وقال نوح رب لا تذر على الأرض من الكافرين ديارا (26)إنك إن تذرهم يضلوا عبادك ولا يلدوا إلا فاجرا كفارا(27)**﴾ Nûh ﴿**ويوم يحشرهم وما يعبدون من دون الله فيقول أأنتم أضللتم عبادي هؤلاء أم هم ضلوا السبيل(17)**﴾ Furkân
9 - Yeryüzündekilerin çoğu: heva sahipleri	﴿**وإن تطع أكثر من في الأرض يضلوك عن سبيل الله إن يتبعون إلا الظن وإن هم إلا يخرصون(116)**﴾ En‘âm ﴿**وما يتبع أكثرهم إلا ظنا إن الظن لا يغني من الحق شيئا إن الله عليم بما يفعلون(36)**﴾ Yûnus
Hevaya uyanlar	﴿**ياداوود إنا جعلناك خليفة في الأرض فاحكم بين الناس بالحق ولا تتبع الهوى فيضلك عن سبيل الله إن الذين يضلون عن سبيل الله لهم عذاب شديد بما نسوا يوم الحساب(26)**﴾ Sâd ﴿**قل ياأهل الكتاب لا تغلوا في دينكم غير الحق ولا تتبعوا أهواء قوم قد ضلوا من قبل وأضلوا كثيرا وضلوا عن سواء السبيل (77)**﴾ Mâide
10 - İlim iddia edenler; hâlbuki yalancıdırlar, bilmezler  	﴿**وما لكم ألا تأكلوا مما ذكر اسم الله عليه وقد فصل لكم ما حرم عليكم إلا ما اضطررتم إليه وإن كثيرا ليضلون بأهوائهم بغير علم إن ربك هو أعلم بالمعتدين (119)**﴾ En‘âm ﴿**ومن الإبل اثنين ومن البقر اثنين قل أالذكرين حرم أم الأنثيين أما اشتملت عليه أرحام الأنثيين أم كنتم شهداء إذ وصاكم الله بهذا فمن أظلم ممن افترى على الله كذبا ليضل الناس بغير علم إن الله لا يهدي القوم الظالمين(144)**﴾ En‘âm
Hevalarla, ilimsiz olarak saptırma  	﴿**ليحملوا أوزارهم كاملة يوم القيامة ومن أوزار الذين يضلونهم بغير علم ألا ساء ما يزرون(25)**﴾ Nahl ﴿**ومن الناس من يشتري لهو الحديث ليضل عن سبيل الله بغير علم ويتخذها هزوا أولئك لهم عذاب مهين(6)**﴾ Lokmân
Kâfirler	﴿**وقال نوح رب لا تذر على الأرض من الكافرين ديارا(26) إنك إن تذرهم يضلوا عبادك ولا يلدوا إلا فاجرا كفارا(27)**﴾ Nûh ﴿**إنما النسيء زيادة في الكفر يضل به الذين كفروا يحلونه عاما ويحرمونه عاما ليواطئوا عدة ما حرم الله فيحلوا ما حرم الله زين لهم سوء أعمالهم والله لا يهدي القوم الكافرين(37)**﴾ Tevbe
Allah, saptıranın saptırmayanın dışında kim olduğunu ve sapmışın sapmamışın dışında kim olduğunu daha iyi bilendir?
﴿**ادع إلى سبيل ربك بالحكمة والموعظة الحسنة وجادلهم بالتي هي أحسن إن ربك هو أعلم بمن ضل عن سبيله وهو أعلم بالمهتدين(125)**﴾ Nahl ﴿**ذلك مبلغهم من العلم إن ربك هو أعلم بمن ضل عن سبيله وهو أعلم بمن اهتدى (30)**﴾ Necm
	﴿**إن ربك هو أعلم بمن ضل عن سبيله وهو أعلم بالمهتدين(7)**﴾ Kalem ﴿**إن ربك هو أعلم من يضل عن سبيله وهو أعلم بالمهتدين(117)**﴾ En‘âm
	﴿**إن الذي فرض عليك القرآن لرادك إلى معاد قل ربي أعلم من جاء بالهدى ومن هو في ضلال مبين(85)**﴾ Kasas
Sapıklık türleri
1 - Uzak sapıklık
1- Küfür  ﴿**ياأيها الذين آمنوا آمنوا بالله ورسوله والكتاب الذي نزل على رسوله والكتاب الذي أنزل من قبل ومن يكفر بالله وملائكته وكتبه ورسله واليوم الآخر فقد ضل ضلالا بعيدا(136)**﴾ Nisâ ﴿**مثل الذين كفروا بربهم أعمالهم كرماد اشتدت به الريح في يوم عاصف لا يقدرون مما كسبوا على شيء ذلك هو الضلال البعيد(18)**﴾ İbrâhîm
2- Şirk  	﴿**إن الله لا يغفر أن يشرك به ويغفر ما دون ذلك لمن يشاء ومن يشرك بالله فقد ضل ضلالا بعيدا(116)**﴾ Nisâ ﴿**يدعوا من دون الله ما لا يضره وما لا ينفعه ذلك هو الضلال البعيد(12)**﴾ Hac

3- Küfür ve Allah’ın yolundan alıkoyma	﴿Şüphesiz küfredenler ve Allah’ın yolundan alıkoyanlar, gerçekten uzak bir sapıklıkla sapmışlardır(167)﴾ **النساء** ﴿Dünya hayatını âhirete tercih edenler, Allah’ın yolundan alıkoyanlar ve onu eğrilik isterler; işte onlar uzak bir sapıklık içindedirler(3)﴾ **إبراهيم**
4- Âhirete inanmayanlar - Saat hakkında çekişenler	﴿Allah’a karşı yalan mı uydurdu, yoksa onda bir delilik mi var? Hayır; âhirete inanmayanlar azapta ve uzak sapıklık içindedirler(8)﴾ **سبأ** ﴿Ona (kıyamete) ancak ona inanmayanlar acele eder; iman edenler ise ondan ürperirler ve onun hak olduğunu bilirler. Dikkat edin: Saat hakkında çekişenler, elbette uzak bir sapıklık içindedirler(18)﴾ **الشورى**
2 - Yolun ortasından sapma
1- Allah’ın emirlerini yerine getirmemekle imandan sonra küfür	﴿Andolsun Allah İsrailoğullarından sağlam söz almıştı; onlardan on iki nakîb göndermiştik. Allah dedi ki: Şüphesiz ben sizinle beraberim; eğer namazı dosdoğru kılar, zekâtı verir, resullerime iman eder, onları destekler ve Allah’a güzel bir borç verirseniz, elbette kötülüklerinizi örterim ve sizi altından ırmaklar akan cennetlere sokarım. Bundan sonra sizden kim küfrederse, artık yolun ortasından sapmıştır(12)﴾ **المائدة** ﴿Yoksa daha önce Musa’ya sorulduğu gibi resulünüze sormak mı istiyorsunuz? Kim küfrü imanla değiştirirse, artık yolun ortasından sapmıştır(108)﴾ **البقرة**
2- Dinde aşırılık	﴿De ki: Ey kitap ehli! Dininizde haksız yere aşırı gitmeyin; daha önce sapmış, birçoklarını saptırmış ve yolun ortasından sapmış bir kavmin hevalarına uymayın(77)﴾ **لمائدة** ﴿Ey kitap ehli! Dininizde aşırı gitmeyin ve Allah hakkında haktan başkasını söylemeyin. Mesih İsa, Meryem oğlu, ancak Allah’ın resulü ve Meryem’e bıraktığı kelimesi ve O’ndan bir ruhtur. Öyleyse Allah’a ve resullerine iman edin; “üç” demeyin, vazgeçin, sizin için daha hayırlıdır. Allah ancak tek bir ilahtır; O, kendisinin bir çocuğu olmasından münezzehtir. Göklerde olanlar ve yerde olanlar O’nundur; vekil olarak Allah yeter(171)﴾ **النساء** ﴿De ki: Ey kitap ehli! Bizden, Allah’a, bize indirilene ve daha önce indirilene iman etmemizden ve çoğunuzun fasık olmasından başka neyi yadırgıyorsunuz?(59) De ki: Allah katında ceza bakımından bundan daha kötüsünü size haber vereyim mi? Allah’ın lanetlediği, gazap ettiği, onlardan maymunlar ve domuzlar kıldığı ve tâğuta kulluk edenler; işte onlar yer bakımından daha şer ve yolun ortasından daha sapıktırlar(60) Size geldiklerinde “iman ettik” derler; oysa küfürle girmişlerdir ve onunla çıkmışlardır. Allah, gizlemekte olduklarını daha iyi bilendir(61)﴾ **المائدة**
3- Allah’ın düşmanlarını dost edinme	﴿Ey iman edenler! Benim düşmanımı ve sizin düşmanınızı veliler edinmeyin; onlara sevgi iletirsiniz; oysa onlar size gelen hakka küfretmişlerdir; resulü ve sizi, Rabbiniz Allah’a iman etmenizden dolayı çıkarıyorlar. Eğer benim yolumda cihad için ve rızamı aramak için çıktıysanız, onlara sevgi gizlersiniz; ben ise gizlediğinizi de açıkladığınızı da bilirim. Sizden kim bunu yaparsa, artık yolun ortasından sapmıştır(1)﴾ **الممتحنة**
3 - Apaçık sapıklık
1 - Cehaletle Allah’tan başkasına ibadet	﴿İbrahim babası Âzer’e demişti ki: Putları ilahlar mı ediniyorsun? Şüphesiz ben seni ve kavmini apaçık bir sapıklık içinde görüyorum(74)﴾ **الأنعام** ﴿Bana ne oluyor ki beni yaratana ibadet etmeyeyim? Ve O’na döndürüleceksiniz(22) O’ndan başka ilahlar mı edineyim? Rahmân bana bir zarar dilerse, onların şefaati bana hiçbir şey fayda vermez ve beni kurtaramazlar(23) Şüphesiz ben o takdirde apaçık bir sapıklık içinde olurum(24)﴾ **يس**
	﴿Bu Allah’ın yaratmasıdır; öyleyse bana O’ndan başkalarının ne yarattığını gösterin. Hayır; zalimler apaçık bir sapıklık içindedirler(11)﴾ **لقمان** ﴿Allah kimin göğsünü İslâm’a açarsa, o Rabbinden bir nur üzeredir. Öyleyse Allah’ın zikrine karşı kalpleri katılaşmış olanlara yazıklar olsun; işte onlar apaçık bir sapıklık içindedirler(22)﴾ **الزمر**
2 - Cehaletle Allah’ın emirlerine isyan	﴿Allah ve resulü bir işe hükmettiğinde, bir mümin erkek ve bir mümin kadın için kendi işlerinden bir seçme hakkı yoktur. Kim Allah’a ve resulüne isyan ederse, artık apaçık bir sapıklıkla sapmıştır(36)﴾ **الأحزاب** ﴿Kim Allah’ın davetçisine icabet etmezse, yeryüzünde (Allah’ı) aciz bırakacak değildir ve onun için O’ndan başka veliler yoktur; işte onlar apaçık bir sapıklık içindedirler(32)﴾ **الأحقاف**
3 - Yakın bir önceki resulün bulunmaması sebebiyle sapıklık	﴿Andolsun Allah müminlere lütufta bulundu; içlerinden kendilerine bir resul gönderdi; onlara ayetlerini okuyor, onları arındırıyor, onlara kitabı ve hikmeti öğretiyor; oysa onlar daha önce elbette apaçık bir sapıklık içindeydiler(164)﴾ **آل عمران** ﴿O, ümmîler içinde kendilerinden bir resul gönderen kimsedir; onlara ayetlerini okur, onları arındırır, onlara kitabı ve hikmeti öğretir; oysa onlar daha önce elbette apaçık bir sapıklık içindeydiler(2)﴾ **الجمعة**
4 - Sapık babaların talimatlarına uymak sebebiyle sapıklık	﴿Dediler ki: Babalarımızı ona ibadet eder bulduk(53) Dedi ki: Andolsun siz de babalarınız da apaçık bir sapıklık içindeydiniz(54)﴾ **الأنبياء** ﴿Şüphesiz onlar babalarını sapık buldular(69) Bu yüzden onların izleri üzerinde koşuşturuyorlar(70) Andolsun onlardan önce evvelkilerin çoğu sapmıştı(71)﴾ú **الصافات**
4 - Şer‘î fıkhî sapıklık
﴿Ey iman edenler! Belirli bir vadeye kadar bir borçla borçlandığınızda onu yazın; aranızda bir kâtip adaletle yazsın; Allah’ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan hiçbir kâtip kaçınmasın; yazsın. Üzerinde hak olan kimse imlâ ettirsin; Rabb’i olan Allah’tan sakınsın ve ondan hiçbir şeyi eksiltmesin. Eğer üzerinde hak olan kimse sefih yahut zayıf yahut imlâ ettirmeye güç yetiremiyorsa, velisi adaletle imlâ ettirsin. Erkeklerinizden iki şahit getirin; eğer iki erkek olmazsa, şahitlerden razı olduğunuz kimselerden bir erkek ve iki kadın (olsun); biri şaşırırsa, öteki ona hatırlatsın diye. Şahitler çağrıldıklarında kaçınmasınlar. Vadesine kadar onu küçük olsun büyük olsun yazmaktan usanmayın. Bu, Allah katında daha adildir, şahitlik için daha sağlamdır ve şüphe etmemenize daha yakındır; ancak aranızda peşin bir ticaret olur da onu aranızda döndürürseniz, onu yazmamanızda üzerinize bir günah yoktur. Alışveriş yaptığınızda şahit tutun. Ne kâtip ne şahit zarara uğratılmasın; eğer yaparsanız, o sizin için bir fısktır. Allah’tan sakının; Allah size öğretir; Allah her şeyi bilendir(282)﴾ **البقرة** ﴿Senden fetva isterler; de ki: Allah size **الكلالة** hakkında fetva veriyor: Bir kişi ölür de onun çocuğu olmaz, onun bir kız kardeşi varsa, bıraktığının yarısı onundur; o da ona mirasçı olur, eğer onun çocuğu yoksa. Eğer iki kız kardeş olurlarsa, bıraktığının üçte ikisi onlarındır. Eğer erkekler ve kadınlar olarak kardeşler olurlarsa, erkeğe iki dişinin payı kadar vardır. Allah size açıklar ki sapmayasınız; Allah her şeyi bilendir(176)ر﴾ **النساء**
Âhirette sapıklığın ve saptırmanın olup olmadığının tahkiki
Dünya işlerine dair, dünyada:
﴿Ve güç yetirenler olarak bir **حرد** üzerine sabahladılar(25) Onu görünce dediler ki: Şüphesiz biz sapmışlarız(26)﴾ **القلم**
İman işlerine dair
(1) Ölümün yaklaşması sırasında
Felaketlere maruz kalma sebebiyle ﴿De ki: Kim sapıklık içinde ise, Rahmân ona bir müddet uzatsın; nihayet kendilerine vaad olunanı görürler: ya azabı ya saati; o zaman yer bakımından daha şer ve asker bakımından daha zayıf olanın kim olduğunu bileceklerdir(75)﴾ **مريم** ﴿De ki: Gördünüz mü, eğer Allah beni ve benimle beraber olanları helak ederse yahut bize merhamet ederse, kâfirleri elem verici bir azaptan kim koruyacak?(28) De ki: O Rahmân’dır; ona iman ettik ve ona tevekkül ettik; yakında apaçık bir sapıklık içinde olanın kim olduğunu bileceksiniz(29)﴾ **الملك**
	﴿Andolsun çevrenizdeki beldeleri helak ettik ve ayetleri türlü türlü açıkladık; umulur ki dönerler(27) Öyleyse Allah’tan başka kurban olarak edindikleri ilahlar onlara yardım etseydi ya! Hayır; onlardan sapıp gittiler. Bu, onların ifkidir ve uydurmakta oldukları şeydir(28)﴾ **الأحقاف**
(2) Vefat sırasında
﴿Allah’a karşı yalan uyduran yahut ayetlerini yalanlayan kimseden daha zalim kimdir? İşte onlar, kitaptan nasipleri kendilerine erişir; nihayet resullerimiz onları vefat ettirirken onlara derler ki: Allah’tan başka çağırmakta olduklarınız nerede? Derler ki: Bizden sapıp gittiler; ve kendilerinin kâfir olduklarına kendi nefisleri aleyhine şahitlik ettiler(37)﴾ **الأعراف**
(3) Kıyamet günü
1- Diriltmeden ve kalkıştan sonra

﴿Onlar, onun te’vilinden başka bir şey mi bekliyorlar? Onun te’vili geldiği gün, onu daha önce unutmuş olanlar derler ki: “Rabbimizin elçileri hak ile gelmişti; artık bizim için şefaatçiler var mı da bize şefaat etsinler; yahut geri çevrilir miyiz de yapmakta olduğumuzdan başka amel işleyelim?” Kendilerini ziyana soktular ve uydurmakta oldukları şey onlardan sapıp kayboldu (53)﴾ A‘râf ﴿Allah’ın yolundan alıkoyanlar ve onu eğrilik isterler; ve onlar âhireti, onlar kâfir olanlardır (19). İşte onlar, yerde aciz bırakanlar olmadılar; Allah’tan başka onlar için velîler de olmadı. Onlar için azap kat kat yapılır; işitmeye güç yetiremezlerdi ve görmezlerdi (20). İşte onlar, kendilerini ziyana sokan kimselerdir; ve uydurmakta oldukları şey onlardan sapıp kayboldu (21)﴾ Hûd
	﴿Kıyamet saatinin ilmi O’na döndürülür; onun kılıflarından meyvelerden hiçbir şey çıkmaz; hiçbir dişi O’nun ilmi olmaksızın yüklenmez ve doğurmaz. Ve onlara seslendiği gün: “Ortaklarım nerede?” der. Derler ki: “Sana bildirdik; bizden hiçbir şahit yoktur” (47). Ve daha önce çağırmakta oldukları şey onlardan sapıp kayboldu; ve onlar için hiçbir kaçış olmadığını sandılar (48)﴾ Fussilet ﴿Onları işittirir ve onları gördürür; bize geldikleri gün; lâkin zalimler bugün apaçık bir **ضلال** içindedir (38)﴾ Meryem ﴿Andolsun, sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker geldiniz; size verdiğimiz şeyi sırtlarınızın arkasında bıraktınız; ve sizinle beraber, kendilerinin sizin için ortaklar olduklarını zannettiğiniz şefaatçilerinizi görmüyoruz. Andolsun, aranız kesilip kopmuştur; ve zannetmekte olduğunuz şey sizden sapıp kayboldu (94)﴾ En‘âm
2 - Haşir sırasında
 ﴿Ve onları hepsini topladığımız gün, sonra şirk koşanlara deriz ki: “Zannetmekte olduğunuz ortaklarınız nerede?” (22). Sonra onların fitnesi, “Allah’a yemin olsun, Rabbimiz, biz müşrikler değildik” demelerinden başka olmadı (23). Bak, kendilerine karşı nasıl yalan söylediler; ve uydurmakta oldukları şey onlardan sapıp kayboldu (24)﴾ En‘âm ﴿Ve onları ve Allah’tan başka taptıklarını topladığı gün, der ki: “Siz mi şu kullarımı saptırdınız, yoksa onlar mı yolu saptılar?” (17). Derler ki: “Seni tenzih ederiz; senden başka velîler edinmemiz bize yaraşmazdı; fakat sen onları ve babalarını faydalandırdın; nihayet zikri unuttular ve helâk olmuş bir kavim oldular” (18). “İşte size söylediklerinizde yalan söylediler; artık ne bir çevirme gücüne ne de bir yardıma güç yetirebilirsiniz; içinizden kim zulmederse ona büyük bir azap tattırırız” (19)﴾ Furkân ﴿Orada her nefis, öne sürdüğünü dener; ve hak mevlâları olan Allah’a döndürülürler; ve uydurmakta oldukları şey onlardan sapıp kayboldu (30)﴾ Yûnus
3 - Hesap sırasında
Onlardan sapıp kayboldu, uydurmakta oldukları şey ﴿Ve her ümmetten bir şahit göndereceğimiz gün; sonra kâfir olanlara izin verilmez ve onlar özür dilemeye çağrılmazlar (84). Zulmedenler azabı gördükleri vakit, onlardan hafifletilmez ve onlara mühlet verilmez (85). Şirk koşanlar ortaklarını gördükleri vakit derler ki: “Rabbimiz, işte bunlar, senden başka çağırmakta olduğumuz ortaklarımızdır.” Onlara söz atarlar: “Şüphesiz siz elbette yalancılarsınız” (86). Ve o gün Allah’a teslimiyeti bıraktılar; ve uydurmakta oldukları şey onlardan sapıp kayboldu (87)﴾ Nahl ﴿Ve her ümmetten bir şahit çekip çıkardık; sonra dedik ki: “Delilinizi getirin.” Böylece hakkın Allah’a ait olduğunu bildiler; ve uydurmakta oldukları şey onlardan sapıp kayboldu (75)﴾ Kasas
4 - Ateşe sevk sırasında
﴿Yüzleri üzerine cehenneme toplanacak olanlar; işte onlar, yerce daha kötü ve yolca daha **أضل** olanlardır (34)﴾ Furkân ﴿Allah kime hidayet ederse, işte o hidayete erendir; ve kimi saptırırsa, O’ndan başka onlar için velîler bulamazsın. Ve onları kıyamet günü yüzleri üzerine, körler, dilsizler ve sağırlarken toplarız; barınakları cehennemdir; her ne zaman sönse, onlara alevi artırırız (97)﴾ İsrâ
	﴿Kim bu dünyada kör ise, o âhirette de kördür ve yolca daha **أضل**dır (72)﴾ İsrâ
5 - Ateşte, azap esnasında
 ﴿Allah kimi saptırırsa, artık onun için O’ndan sonra bir velî yoktur. Ve zalimleri, azabı gördükleri vakit, “Bir dönüş yoluna bir yol var mı?” derlerken görürsün (44)﴾ Şûrâ ﴿Ateş yüzlerini yalayıp kavurur; ve onlar orada dişleri sırıtmış kimselerdir (104). Âyetlerim size okunmuyor muydu da siz onları yalanlıyordunuz? (105). Derler ki: “Rabbimiz, bedbahtlığımız bize galip geldi ve biz **ضالين** bir kavim idik (106). Rabbimiz, bizi ondan çıkar; eğer dönersek, artık biz zalimleriz” (107)﴾ Mü’minûn
 	﴿İşte bu, Allah’ın düşmanlarının cezasıdır: ateş; onlar için orada ebedîlik yurdu vardır; âyetlerimizi inkâr etmekte oldukları için bir ceza olarak (28). Ve kâfir olanlar derler ki: “Rabbimiz, cinlerden ve insanlardan bizi saptıranları bize göster; onları ayaklarımızın altına kılalım ki en aşağıdakilerden olsunlar” (29)﴾ Fussilet ﴿Dedi ki: “Sizden önce geçmiş cin ve insan ümmetleri içinde ateşe girin.” Her ne zaman bir ümmet girse, kız kardeşini lânetler; nihayet orada hepsi birbirine yetiştiği vakit, sonrakileri öncekilerine der ki: “Rabbimiz, işte bunlar bizi saptırdılar; onlara ateşten kat kat azap ver.” Dedi ki: “Herkes için kat kat vardır; fakat siz bilmezsiniz” (38)﴾ A‘râf ﴿Ve cehennem, azgınlar için ortaya çıkarıldı (91). Ve onlara denildi ki: “Tapmakta olduğunuz şeyler nerede? (92) Allah’tan başka; size yardım ederler mi yahut kendilerine yardım ederler mi?” (93). Böylece onlar ve azgınlar oraya tepetaklak atıldılar (94). Ve İblîs’in askerleri, hepsi (95). Onlar orada çekişirlerken dediler ki (96): “Allah’a yemin olsun, biz elbette apaçık bir **ضلال** içinde idik (97); âlemlerin Rabbine sizi denk tutarken” (98)﴾ Şuarâ
 	﴿Öfkeden neredeyse parçalanacak; her ne zaman içine bir bölük atılsa, bekçileri onlara sorar: “Size bir uyarıcı gelmedi mi?” (8). Derler ki: “Evet, bize bir uyarıcı geldi; fakat yalanladık ve dedik ki: Allah hiçbir şey indirmedi; siz ancak büyük bir **ضلال** içindesiniz” (9)﴾ Mülk
 	Semûd, uyarıları yalanladı (23). Dediler ki: “Bizden bir tek beşere mi uyacağız? Şüphesiz biz o takdirde elbette bir **ضلال** ve bir çılgınlık içindeyiz (24). Zikir, aramızdan ona mı atıldı? Bilakis o, yalancı bir azgındır (25). Yarın, yalancı azgının kim olduğunu bilecekler (26). Şüphesiz biz, dişi deveyi onlara bir fitne olarak göndereceğiz; artık onları gözetle ve sabret” (27) } Kamer ﴿Bilakis saat, onların vaadidir; ve saat daha dehşetli ve daha acıdır (46). Şüphesiz suçlular bir **ضلال** ve bir çılgınlık içindedir (47). Yüzleri üzerine ateşte sürüklendikleri gün: “Sekar’ın dokunuşunu tadın” (48)﴾ Kamer
Müslümanların başkalarının **ضلال**ına karşı tutumu
﴿De ki: “Eğer saparsam, ancak kendime saparım; ve eğer hidayete erersem, Rabbimin bana vahyettiği iledir. Şüphesiz O, işitendir, yakındır” (50)﴾ Sebe’ ﴿Ey iman edenler, nefisleriniz üzerinize; siz hidayete erdiğiniz vakit sapan kimse size zarar vermez. Hepinizin dönüşü Allah’adır; böylece size yapmakta olduklarınızı haber verir (105)﴾ Mâide
Âhirette saptırmanın cezası
 ﴿Kıyamet günü yüklerini tam olarak ve bilgisizce saptırmakta oldukları kimselerin yüklerinden de (yüklenmeleri) için; dikkat edin, yüklendikleri ne kötüdür (25)﴾ Nahl ﴿Allah’a kavuşmayı yalanlayanlar ziyana uğradı; nihayet saat onlara ansızın geldiği vakit derler ki: “Vah bize, onda kusur ettiğimiz şeye!” Ve onlar yüklerini sırtlarında taşırlar; dikkat edin, yüklendikleri ne kötüdür (31)﴾ En‘âm ﴿Ey Dâvûd, şüphesiz biz seni yerde bir halife kıldık; artık insanlar arasında hak ile hükmet ve hevâya uyma; sonra seni Allah’ın yolundan saptırır. Şüphesiz Allah’ın yolundan sapanlar için, hesap gününü unuttukları için şiddetli bir azap vardır (26)﴾ Sâd
Âhirette **ضلال**ın cezası
**ضلال** üzerine muhasebe
Ve ben sizin üzerinize vekil değilim ﴿De ki: “Ey insanlar, Rabbinizden size hak geldi; artık kim hidayete ererse, ancak kendisi için hidayete erer; ve kim saparsa, ancak kendi aleyhine sapar; ve ben sizin üzerinize vekil değilim” (108)﴾ Yûnus ﴿Şüphesiz biz kitabı sana insanlar için hak ile indirdik; artık kim hidayete ererse, kendisi için; ve kim saparsa, ancak kendi aleyhine sapar; ve sen onların üzerine vekil değilsin (41)﴾ Zümer
Artık de ki: “Ben ancak uyarıcılardanım” (	﴿Ve Kur’ân’ı okumam; artık kim hidayete ererse, ancak kendisi için hidayete erer; ve kim saparsa, artık de ki: “Ben ancak uyarıcılardanım” (92)﴾ Neml
Rab üzerine hesap	﴿De ki: “Allah’tan başkasını mı rab edineceğim? Oysa O, her şeyin Rabbidir.” Ve her nefis ancak kendi aleyhine kazanır; ve hiçbir yük taşıyan, bir başkasının yükünü taşımaz. Sonra dönüşünüz Rabbinizedir; böylece size, içinde ihtilâf etmekte olduğunuz şeyi haber verir (164)﴾ En‘âm ﴿Eğer küfrederseniz, şüphesiz Allah sizden müstağnidir; ve kulları için küfre razı olmaz. Ve eğer şükrederseniz, onu sizin için razı olur. Ve hiçbir yük taşıyan, bir başkasının yükünü taşımaz. Sonra dönüşünüz Rabbinizedir; böylece size yapmakta olduklarınızı haber verir. Şüphesiz O, göğüslerin özünü bilendir (7)﴾ Zümer
Onun aleyhine; ve hiçbir yük taşıyan, bir başkasının yükünü taşımaz; azap	﴿Kim hidayete ererse, ancak kendisi için hidayete erer; ve kim saparsa, ancak kendi aleyhine sapar. Ve hiçbir yük taşıyan, bir başkasının yükünü taşımaz. Ve biz bir elçi göndermedikçe azap ediciler olmadık (15)﴾ İsrâ ﴿Hayır, sığınak yoktur (11)﴾ Kıyâme

**السعي**	﴿“Yoksa **موسى**’nın sahifelerinde olan ve **إبراهيم**’in—ki vefa gösterdi—(kendisine) haber verilmedi mi? (36) Şu ki: hiçbir yük taşıyan başka birinin yükünü yüklenmez (38); ve insan için ancak **سعى** ettiği vardır (39)”﴾ **النجم** ﴿“Ve hiçbir yük taşıyan başka birinin yükünü yüklenmez; eğer ağır yüklü biri yüküne (başkasını) çağırsa, ondan hiçbir şey yüklenmez, yakınlığı olan biri olsa bile. Sen ancak Rablerinden gayb ile korkanları ve namazı ikame edenleri uyarırsın. Kim arınırsa, ancak kendisi için arınır; dönüş de Allah’adır (18)”﴾ **فاطر**
**الضال** dünyada (olan) âhirette (de) **ضال**dır  	﴿“Kim bu (dünyada) kör ise, o âhirette de kördür ve yolca daha **أضل**dır (72)”﴾ **الإسراء** ﴿“Yüzleri üzerine cehenneme haşrolunanlar; işte onlar mekânca daha şer ve yolca daha **أضل**dır (34)”﴾ **الفرقان**
Onlar için bir **ولي** yoktur	﴿“Allah kime hidayet ederse, işte o **المهتدي**dir; kimi de **يضلل** ederse, O’ndan başka onlar için **أولياء** bulamazsın. Kıyamet günü onları yüzleri üzerine, körler, dilsizler ve sağırlarken haşrederiz; barınakları cehennemdir; her ne zaman sönse onlara alevi artırırız (97)”﴾ **الإسراء**
**الضلال**’ın neticesi **الخسران**dır  	﴿“**موسى**’nın kavmi, ondan sonra ziynetlerinden böğürmesi olan bir ceset buzağı edindiler; görmediler mi ki o onlarla konuşmaz ve onlara bir yol göstermez? Onu edindiler ve zalimler oldular (148). Ellerine düşünce ve kendilerinin **ضلوا** olduklarını görünce dediler ki: ‘Rabbimiz bize merhamet etmez ve bizi bağışlamazsa elbette **الخاسرين**’den oluruz’ (149)”﴾ **الأعراف** ﴿“Allah kime hidayet ederse, işte o **المهتدي**dir; kimi de **يضلل** ederse, işte onlar **الخاسرون**dur (178)”﴾ **الأعراف**
Ve o, ateşe girmektir  	﴿“De ki: ‘Şüphesiz öncekiler ve sonrakiler (49), bilinen bir günün vaktine mutlaka toplanacaklardır (50). Sonra siz, ey **الضالون** yalanlayıcılar (51), elbette **زقوم** ağacından yiyeceksiniz (52); ondan karınları dolduracaksınız (53). Üzerine kaynar sudan içeceksiniz (54); susamış develerin içişi gibi içeceksiniz (55). İşte bu, din gününde onların ağırlanmasıdır (56)’ ”﴾ **الواقعة** ﴿“Ama eğer yalanlayıcı **الضالين**’den ise (92), ağırlanması kaynar sudandır (93) ve cehennem yakmasıdır (94). Şüphesiz bu, elbette yakîn hakkıdır (95)”﴾ **الواقعة**
Allah **الحق**tır; O’ndan sonrası ancak **الضلال**dır
 ﴿“İşte bu, Allah’tır; Rabbiniz **الحق**. Öyleyse **الحق**’tan sonra **الضلال**’dan başka ne vardır? Nasıl çevriliyorsunuz? (32)”﴾ **يونس**
 	﴿“O’na **دعوة الحق** vardır; O’ndan başkasını çağıranlar, onlara hiçbir şeyle icabet etmezler; ancak iki avucunu suya açan kimse gibi—(su) ağzına ulaşsın diye—hâlbuki o ona ulaşacak değildir. Kâfirlerin duası ancak **ضلال** içindedir (14)”﴾ **الرعد** ﴿“Denizde size zarar dokunduğunda, O’ndan başka çağırdıklarınız **ضل** olur; sizi karaya kurtarınca yüz çevirirsiniz; insan çok nankördür (67)”﴾ **الإسراء**
 	﴿“Dedi: ‘Onun bilgisi Rabbimin katındadır; bir kitapta. Rabbim **يضل** olmaz ve unutmaz’ (52)”﴾ **طه**
**ضل**; **ضاع** ve **تاه** yahut **تلاشى** mânâsınadır
 ﴿“Kendilerine katımızdan **الحق** gelince dediler: ‘Onunla beraber iman edenlerin oğullarını öldürün, kadınlarını sağ bırakın.’ Kâfirlerin tuzağı ancak **ضلال** içindedir (25)”﴾ **غافر** ﴿“Onların tuzağını **تضليل** içinde kılmadı mı? (2)”﴾ **القيل**
 	﴿“Dediler: ‘Size resulleriniz apaçık delillerle gelmiyor muydu?’ Dediler: ‘Evet.’ Dedi: ‘Öyleyse dua edin.’ Kâfirlerin duası ancak **ضلال** içindedir (50)”﴾ **غافر** ﴿“De ki: ‘Size amellerce en çok **الأخسرين**’i haber verelim mi? (103) Onlar ki dünya hayatında **سعيهم** **ضل** oldu; hâlbuki kendilerinin güzel iş yaptıklarını sanırlar (104). İşte onlar, Rablerinin âyetlerini ve O’na kavuşmayı inkâr edenlerdir; böylece amelleri boşa gitmiştir; kıyamet günü onlar için bir tartı kurmayız (105)’ ”﴾ **الكهف**
 	﴿“Kâfirlerle karşılaştığınızda boyunları vurun; nihayet onları iyice sindirdiğinizde bağı sıkı bağlayın; sonra ya karşılıksız salıverme ya fidye; ta ki savaş ağırlıklarını bıraksın. Bu böyledir; Allah dileseydi onlardan intikam alırdı; fakat bazınızı bazınızla denemek için. Allah yolunda öldürülenlere gelince, onların amellerini **يضل** etmeyecektir (4)”﴾ **محمد** ﴿“Kâfir olanlar ve Allah’ın yolundan alıkoyanlar; onların amellerini **أضل** etti (1)”﴾ **محمد**
 	﴿“Dediler: ‘Yeryüzünde **ضللنا** olduğumuzda mı, gerçekten biz yeni bir yaratılışta mı olacağız?’ Hayır; onlar Rablerine kavuşmayı inkâr edenlerdir (10)”﴾ **لقمان**
(1) **الإضلال** ve ilim noksanlığından doğan toplu yanlış hüküm
**الظن**’e uyarlar  	﴿“Yeryüzündekilerin çoğuna itaat edersen seni Allah’ın yolundan **يضلوا** ederler; onlar ancak **الظن**’e uyarlar ve onlar ancak tahminde bulunurlar (116)”﴾ **الأنعام** ﴿“Onların çoğu ancak **ظنا**’a uyar; şüphesiz **الظن** haktan hiçbir şey gidermez. Şüphesiz Allah, yaptıklarını bilendir (36)”﴾ **يونس** ﴿“O, ancak isimlerdir; siz ve babalarınız onları adlandırdınız; Allah onlara dair bir delil indirmedi. Onlar ancak **الظن**’e ve nefislerin hevasına uyarlar; hâlbuki Rablerinden kendilerine hidayet gelmiştir (23)”﴾ **النجم**
Hevaya ve ilim noksanlığına uyarlar  	﴿“Size ne oluyor da üzerine Allah’ın adı anılan şeyden yemiyorsunuz? Hâlbuki size haram kıldığını size açıklamıştır; ancak mecbur kaldığınız müstesna. Şüphesiz birçoğu, hevalarıyla, ilimsizce **ليضلون** ederler. Şüphesiz Rabbin, haddi aşanları en iyi bilendir (119)”﴾ **الأنعام** } ﴿“Bilakis zulmedenler, ilimsizce hevalarına uydular; Allah’ın **أضل** ettiği kimseye kim hidayet eder? Onlar için yardımcılar yoktur (29). Öyleyse yüzünü dine, hanîf olarak doğrult: Allah’ın fıtratı ki insanları onun üzerine yaratmıştır; Allah’ın yaratmasında değişme yoktur. İşte bu, dosdoğru dindir; fakat insanların çoğu bilmezler (30)”﴾ **الروم**
 	﴿“Resulleri kendilerine apaçık delillerle gelince, yanlarındaki ilimle sevindiler; alay etmekte oldukları şey onları kuşattı (83)”﴾ **غافر** ﴿“Yoksa ‘Onu uydurdu’ mu diyorlar? De ki: ‘Eğer doğru iseniz onun benzeri bir sûre getirin ve Allah’tan başka gücünüzün yettiğini çağırın’ (38). Bilakis, ilmiyle kuşatamadıkları şeyi yalanladılar; te’vili de kendilerine gelmedi. Onlardan öncekiler de böyle yalanladı; bak, zalimlerin âkıbeti nasıl oldu (39)”﴾ **يونس** ﴿“Allah’ın vaadi; Allah vaadine muhalefet etmez; fakat insanların çoğu bilmezler (6). Dünya hayatının zahirini bilirler; onlar âhiretten ise gafildirler (7)”﴾ **الرةم**
 	﴿“Develerden iki, sığırlardan iki: De ki: ‘İki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi, yahut iki dişinin rahimlerinin kapsadığını mı? Yoksa Allah size bunu vasiyet ettiğinde siz şahitler miydiniz?’ Öyleyse, insanları ilimsizce **ليضل** etmek için Allah’a karşı yalan uydurandan daha zalim kimdir? Şüphesiz Allah zalim kavmi hidayet etmez (144)”﴾ **الأنعام**
**مختار الصحاح**
● [**ضلل**] **ض ل ل**: **ضَلَّ** şey: kayboldu ve helâk oldu; kesre ile **يَضِل**; **ضَلاَلا**. Ve **الضَّالَةُ**: hayvandan kaybolan şey; erkek ve dişi için. Ve **أرض ِمَضَلَّةٌ**: **الضاد**’ın fethası ve kesresiyle ve ikisinde de **الميم**’in fethasıyla; yani yolda **يضل** olur. Ve falan beni, onu ayıplamamda doğru yola muvaffak kılınmadığımda, **ضَلَّةً** olarak kınar. Ve **رجل ضِلِّيلٌ** ve **مُضَلَّلٌ**: yani çok **ضال**. Ve **الضَّلاَلُ**: **الرشاد**’ın zıddıdır. Ve **ضَلَّ** oldu; kesre ile **يضل**; **ضَلاَلاً** ve **ضَلاَلَةً**. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿“De ki: ‘Eğer **ضللت** isem, ancak kendime **أضل** olurum’ ”﴾; bu, Necd’in lügatidir ve fasih olandır. Ve **أهل العالية** derler ki: **ضَلِلْتُ**; ikisinde de kesre ile **أضل**. Ve **أضَلَّهُ**: onu kaybettirdi ve helâk etti. **بن السكيت**: **أضْلَلْتَ** deveni, senden gittiğinde. Ve **ضَلَلْتُ** mescidi ve evi, yerlerini bilmediğinde; ve bunun gibi, yerleşik olup kendisine yol bulunmayan her şey. Ve hadiste: ﴿“**لعلي أضِلُّ اللهُ**”﴾; yani ondan **أضل** olurum, yani ona gizlerim; Allah Teâlâ’nın sözü ﴿“Yeryüzünde **ضللنا** olduğumuzda”﴾’dan; yani gizlendik. Dedim: hadisin aslı, korkan bazı âsilerin ailesine: “Öldüğümde beni yakın, sonra beni rüzgâra savurun; belki Allah Teâlâ’yı **أضل** ederim” demesidir. Dedi: ve Allah onu **أَضَلَّهُ**; böylece o **فَضَلَّ** oldu. Dersin ki: “Sen **الضَّالَّ**’ı hidayet edersin; **المُتَضَالَّ**’ı hidayet etmezsin.” Ve **تَضْلِيلُ** adam: onu **الضلال**’a nisbet etmendir. Ve O’nun sözü ﴿“Şüphesiz suçlular **ضلال** ve **سعر** içindedir”﴾: yani helâk içindedir.
**الراغب**
**ضل**

- **الضلال**: dosdoğru yoldan sapmadır; onun zıddı **الهداية**’dir. Yüce Allah dedi ki: }فمن اهتدى فإنما يهتدي لنفسه ومن ضل فإنما يضل عليها{ [الإسراء/15]. Ve her yöntemden sapmaya **الضلال** denir; kasten de olsa, yanılma ile de olsa; az da olsa, çok da olsa. Çünkü razı olunan dosdoğru yol pek zordur. Peygamber صلى الله عليه وسلم dedi ki: (استقيموا ولن تحصوا (ثوبان’dan rivayet edilen hadiste dedi ki: Allah’ın Resûlü صلى الله عليه وسلم dedi ki: (استقيموا ولن تحصوا، واعلموا أن خير أعمالكم الصلاة، ولا يحافظ على الوضوء إلا مؤمن) Mâlik, **الموطأ**’da 1/34; Ahmed 5/280; Hâkim 1/130; Dârimî sahih yollarla 1/168’de çıkarmıştır). Bazı hikmet sahipleri dedi ki: Bizim bir yönden isabetli oluşumuz ve birçok yönden sapmış oluşumuz; çünkü doğruluk ve isabet, hedefteki **المقرطس**’un (okun) gidişi gibi cereyan eder; onun dışındaki bütün yanlar ise sapmadır.

Ve dediğimizden dolayı, salihlerden bazısından rivayet olundu ki o, rüyasında Peygamber صلى الله عليه وسلم’i gördü ve dedi ki: Ey Allah’ın Resûlü, bize senin şöyle dediğin rivayet olunur: (شيبتني سورة هود وأخواتها) Peki onlardan seni ihtiyarlatan nedir? Dedi ki: Onun sözü: }فاستقم كما أمرت﴿(hadis, (حصا) maddesinde s. 241’de geçti). Ve **الضلال** dosdoğru yolu terk etmek ise—kasten de olsa, yanılma ile de olsa; az da olsa, çok da olsa—bir kimseden bir hata vuku bulduğunda **الضلال** lafzının kullanılması sahih olur; bu yüzden **الضلال** peygamberlere de, kâfirlere de nispet edilmiştir; iki sapma arasında uzak bir mesafe olsa da. Görmez misin ki Peygamber صلى الله عليه وسلم hakkında şöyle dedi:﴾ووجدك ضالا فهدى﴿[الضحى/7], yani: sana sevk olunan nübüvvet hususunda hidayete ermiş olmayan. Yakub hakkında dedi:﴾إنك لفي ضلالك القديم﴿[يوسف/95]. Oğulları dedi:﴾إن أبانا لفي ضلال مبين﴿[يوسف/8], Yusuf’a olan tutkusuna ve ona özlemine işaret olarak. Yine:﴾قد شغفها حبا إنا لنراها في ضلال مبين﴿[يوسف/30]. Musa عليه السلام hakkında dedi:﴾فعلتها إذا وأنا من الضالين﴿[الشعراء/20], bunun ondan bir yanılma olduğuna dikkat çekme. Ve sözü:﴾أن تضل إحداهما{ [البقرة/282], yani: unutur; bu da insandan kaldırılmış olan unutmadandır.

Ve **الضلال** başka bir yönden iki kısımdır: nazarî ilimlerde sapma; Allah’ı ve birliğini bilmede sapma gibi, nübüvveti bilme gibi ve benzerleri; şu sözüyle işaret olunan: }ومن يكفر بالله وملائكته وكتبه ورسله واليوم الآخر فقد ضل ضلالا بعيدا{ [النساء/136].

Ve amelî ilimlerde sapma; ibadetler olan şer‘î hükümleri bilme gibi. Ve uzak sapma, küfür olan şeye işarettir; daha önce geçen şu sözü gibi: }ومن يكفر بالله﴿[النساء/136], ve şu sözü:﴾إن الذين كفروا وصدوا عن سبيل الله قد ضلوا ضلالا بعيدا﴿[النساء/167], ve şu sözü gibi:﴾في العذاب والضلال البعيد﴿[سبأ/8], yani: uzak sapmanın cezasında. Ve buna göre şu sözü:﴾إن أنتم إلا في ضلال كبير﴿[الملك/9],﴾قد ضلوا من قبل وأضلوا كثيرا وضلوا عن سواء السبيل﴿[المائدة/77]. Ve sözü:﴾أئذا ضللنا في الأرض{ [السجدة/10], ölüm ve bedenin değişip dönüşmesi hakkında kinayedir.

Ve sözü: }ولا الضالين﴿[الفاتحة/7]; denildi ki: **الضالين** ile Hristiyanlar kastedildi (Ahmed ve Tirmizî çıkarıp hasen saydı; İbn Hâtim 1/23’te Adiyy b. Hâtim’den: dedi ki: Allah’ın Resûlü صلى الله عليه وسلم dedi ki: (إن المغضوب عليهم اليهود، وإن الضالين النصارى) bkz. **الدر المنثور** 1/42. **المسند** 4/378). Ve sözü:﴾في كتاب لا يضل ربي ولا ينسى﴿[طه/52], yani: Rabbimden sapmaz; ve Rabbim ondan sapmaz: yani onu gaflete düşürmez. Ve sözü:﴾ألم يجعل كيدهم في تضليل{ [الفيل/2], yani: bâtılda ve kendileri için saptırmada. Ve **الإضلال** iki kısımdır: birincisi, sebebi **الضلال** olan; bu da iki vecih üzeredir: ya şey senden sapar; senin “**أضللت البعير**” demen gibi, yani: benden saptı; yahut onun sapıklığına hükmedersin; bu ikisinde **الضلال**, **الإضلال**’ın sebebidir.

İkinci kısım: **الإضلال**’ın **الضلال**’a sebep olmasıdır; o da insana bâtılı süsleyip onun sapmasıdır; şu sözü gibi: }لهمت طائفة منهم أن يضلوك وما يضلون إلا أنفسهم﴿[النساء/113], yani: senin sapmanı kastettikleri fiilleri araştırırlar; onların bu fiilinden ancak kendi nefislerinin sapması bulunan şey meydana gelir. Şeytan hakkında dedi:﴾ولأضلنهم ولأمنينهم﴿[النساء/119]. Ve şeytan hakkında dedi:﴾ولقد أضل منكم جبلا كثيرا﴿[يس/62],﴾ويريد الشيطان أن يضلهم ضلالا بعيدا﴿[النساء/ 60],﴾ولا تتبع الهوى فيضلك عن سبيل الله{ [ص/26]. Ve Yüce Allah’ın insanı saptırması iki vecihten biridir:

Birincisi: sebebi **الضلال** olan; o da insanın sapması, Allah’ın da dünyada ona bununla hükmetmesi ve ahirette onu cennet yolundan ateşe çevirmesidir. Bu, hak ve adalet olan bir saptırmadır; sapkına sapıklığıyla hükmetmek ve onu cennet yolundan ateşe çevirmek adalet ve haktır.

Allah’ın saptırmasının ikincisi: Yüce Allah’ın insanın yaratılışını öyle bir suret üzere koymasıdır ki, bir yolu gözettiğinde—övgüye değer de olsa, yerilmeye değer de olsa—ona alışır, onu hoş bulur ve ona yapışır; ondan çevirmek ve ondan dönmek zorlaşır; bu, değiştirene karşı direnen bir tabiat gibi olur. Bu yüzden denildi ki: **العادة طبع ثان** (bunun tafsili müellifin **الذريعة** kitabında s. 38-39’a bak). Bu kuvvet insanda ilahî bir fiildir; durum böyle olunca—ve başka bir yerde her şeyin bir fiilin vukuuna sebep olduğunu zikretmişken—o fiilin ona nispeti sahih olur; bu yönden kulun sapmasının Allah’a nispeti sahih olur; “Allah onu saptırdı” denir, cahillerin tasavvur ettiği vecih üzere değil. Ve dediğimizden dolayı, kendisine nispet edilen **الإضلال**’ı kâfir ve fâsık için kıldı, mümin için değil; bilakis mümini saptırmayı kendisinden nefyetti ve dedi ki: }وما كان الله ليضل قوما بعد إذ هداهم﴿[التوبة/115],﴾فلن يضل أعمالهم * سيهديهم﴿[محمد/4 - 5]. Kâfir ve fâsık hakkında dedi:﴾فتعسا لهم وأضل أعمالهم﴿[محمد/8],﴾وما يضل به إلا الفاسقين﴿[البقرة/ 26],﴾كذلك يضل الله الكافرين﴿[غافر/74],﴾ويضل الله الظالمين﴿[إبراهيم/27]. Ve bu tarz üzere, şu sözde kalplerin çevrilip döndürülmesi:﴾ونقلب افئدتهم﴿[الأنعام/110]; ve şu sözde kalp üzerine mühür vurma:﴾ختم الله على قلوبهم﴿[البقرة/ 7]; ve şu sözde hastalığın artırılması:﴾في قلوبهم مرض فزادهم الله مرضا{ [البقرة/ 10].

**ملخص اللسان**:
1. **الضَّلالُ** ve **الضَّلالةُ**: **الهُدَى** ve **الرَّشاد**’ın zıddıdır. “**ضَلَلْتَ تَضِلُّ**” bu fasih dildir; ve “**ضَلِلْتَ تَضَلُّ**” **ضَلالاً** ve **ضَلالةً** (diye gelir);
2. Ve “**أَضَلَّه**”: onu sapık kıldı. Arapların sözünde **الإِضْلالُ**, **الهداية** ve **الإِرْشاد**’ın zıddıdır. “**أَضْلَلْت** فلاناً” denir; onu yoldan sapmaya yönelttiğinde;
3. “**أَضْلَلْت** الشيءَ” (dersin) onu gizlediğinde,
4. Ve “**أَضْلَلْت** المَيِّتَ”: onu gömdün.
5. Elinden bir şey düştüğünde “**أَضْلَلْته**” dersin; ve bir yerde sabit olan şey için, fakat sen ona yol bulamadığında: “**ضَلَلْته**” (dersin);
6. “**ضَلَّ** الشيءُ” (dersin) kaybolduğunda,
7. Ve “**ضَلَّ** عن الطريق” (dersin) saptığında,
8. “**ضَلَلْت** الشيءَ” ve “**ضَلِلْته**” (dersin) onu bir yere koyup nerede olduğunu bilmediğinde; ve “**أَضْلَلْته**” (dersin) onu yitirdiğinde. Ve “**ضَلَّ** الناسي” (dersin) şeyin korunması ondan kaybolduğunda.
9. Ve **الضَّلال**: unutmadır.
10. Ve **أَرضٌ مَضِلَّةٌ** ve **مَضَلَّةٌ**: onda sapılır ve onda yola hidayet olunmaz.
11. Ve **الضِّلِّيلُ**: **الضَّلالة**’dan vazgeçmeyen kimsedir,
12. Ve “**ضَلَّ** الشيءُ **يَضِلُّ** **ضَلالاً**”: yani kayboldu ve helâk oldu,
13. Ve **الضَّلَلُ**: kayanın altında akan, güneşin değmediği sudur,
14. **الضُّلَضِلَةُ**: adamın taşıyabildiği miktarda yahut ondan fazla olan, vadilerin karınlarında bulunan pürüzsüz her taştır; **الضَّلَضِلُ** ve **الضَّلَضِلة**: sert/kalın topraktır;

**لسان العرب**: Arapların dili.

● - ضلل: **الضَّلالُ** ve **الضَّلالةُ**: **الهُدَى** ve **الرَّشاد**’ın zıddı; **ضَلَلْتَ تَضِلُّ** — bu fasih dildir; ve **ضَلِلْتَ تَضَلُّ ضَلالاً وضَلالةً**; Kıraʿ dedi ki: Benû Temîm **ضَلِلْتُ أَضَلُّ** ve **ضَلِلْتُ أَضِلُّ** derler; el-Lihyânî dedi ki: Hicaz ehli **ضَلِلْتُ أَضَلُّ** der, Necd ehli **ضَلَلْت أَضِلُّ** der; dedi ki: Aziz ve celil olanın şu sözü ikisiyle de birlikte okunmuştur: **قُلْ إِن ضَلَلْتُ فإِنما أَضِلُّ على نفسي**; el-ʿÂliye ehli **ضَلِلْتُ** (lâmı kesre ile) **أَضَلُّ** der; o, **ضالٌّ تالٌّ**’dır; o da **الضَّلالة** ve **التَّلالة**’dır; el-Cevherî dedi ki: Necd dili fasih olandır. İbn Sîde dedi ki: Yahyâ b. Vessâb Kur’ân’da her şeyi **ضَلِلْت** ve **ضَلِلْنا** (lâmı kesre ile) okurdu; ve (denir:) **رَجُلٌ ضالٌّ**. Dedi ki: **ولا الضّأَلِّينَ** diye, elif’i hemzeleyerek okuyan kimsenin kıraatine gelince: iki sâkinin, yani elif ile lâmın, birleşmesini çirkin gördü; ikisinin birleşmesi sebebiyle elif’i harekeledi de hemzeye dönüştü; çünkü elif zayıf bir harftir, mahreci geniştir, harekeyi taşımaz; onu harekelemeye mecbur kaldıklarında onu kendisine en yakın harfe çevirirler; o da hemzedir. Dedi ki: Bunun üzerine, Ebû Zeyd’in onların sözünden naklettiği **شأَبَّة** ve **مَأَدَّة** vardır; ve şu beyitleri inşad ettiler:
يا عَجَبا لقد رأَيْتُ عَجَبا:
حِمَار قَبّانٍ يَسُوق أَرْنَبا،
خاطِمَها زَأَمَّها أَن تَذْهَبا
**زَامَّها**’yı kasteder. Ebû’l-ʿAbbâs, Ebû ʿOsmân’dan, o da Ebû Zeyd’den nakletti; dedi ki: ʿAmr b. ʿUbeyd’i şöyle okurken işittim: **فيَوْمَئِذٍ لا يُسْأَلُ عن ذَنْبهِ إِنْسٌ ولا جأَنٌّ**; **جانٍّ**’ı hemzeleyerek; ben onun lahn ettiğini sandım; ta ki Arapların **شأَبَّة** ve **مأَدَّة** dediklerini işitinceye kadar. Ebû’l-ʿAbbâs dedi ki: Ebû ʿOsmân’a “Bunu kıyas eder misin?” dedim; dedi ki: “Hayır; onu kabul de etmem.”

**وضَلُولٌ**: **ضَالٍّ** gibi; dedi ki:
لقد زَعَمَتْ أُمامَةُ أَن مالي
بَنِيَّ، وأَنَّني رَجُلٌ ضَلُولُ

**وأَضَلَّه**: onu **ضَالاًّ** kıldı. Ve Yüce Allah’ın sözü: **إِنْ تَحْرِصْ على هُداهم فإِنَّ الله لا يَهْدي مَنْ يُضِلُّ**; ve şöyle de okunmuştur: **لا يُهْدى من يُضِلُّ**; ez-Zeccâc dedi ki: O, Yüce Allah’ın şu buyurduğu gibidir: **من يُضْلِلِ اللهُ فلا هادِيَ له**. Ebû Mansûr dedi ki: Arapların sözünde **الإِضْلالُ**, **الهداية** ve **الإِرْشاد**’ın zıddıdır. “**أَضْلَلْت فلاناً**” denir; onu yoldan **الضَّلال**a yönelttiğin zaman; Lebîd’in kastettiği de budur:
مَنْ هَدَاهُ سُبُلَ الخيرِ اهْتَدَى
ناعِمَ البالِ، ومن شاءَ أَضَلّ

Lebîd dedi ki: Bu, onun câhiliyesindedir; böylece onun sözü aziz tenzîlin sözüne uygun düştü: **يُضِلُّ من يشاء ويَهْدِي من يشاء**. Ebû Mansûr dedi ki: Arapların sözünde aslın başka bir yönü vardır: “**أَضْلَلْت الشيءَ**” denir; onu gizlediğin zaman; ve “**أَضْلَلْت المَيِّتَ**” (denir:) onu gömdün. Hadiste: “Üzerinize bir ümmet olacak; onlara isyan ederseniz **ضَلَلْتم**”; onların isyanıyla, onlara karşı çıkmayı ve Müslümanların birliğini yarmayı kasteder; ve bu yerin dışında da, **الضَّلال**a yükleme ve onun içine girme itibarıyla **أَضَلَّهم** vâki olabilir. Ve aziz tenzîlde şu sözü: **رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كثيراً من الناس**; yani: onlar sebebiyle saptılar; çünkü putlar hiçbir şey yapmaz ve akletmez; bu, senin “Bu ev beni **أَفْتَنَتْني**” demen gibidir; yani onun sebebiyle fitneye düştüm ve onu sevdim. Ebû Züeyb’in sözü:
رآها الفُؤَادُ فاسْتُضِلَّ ضَلالُه،
نِيَافاً من البِيضِ الكِرامِ العَطَابِل

es-Sukkerî dedi ki: Ondan, sapması istendi de saptı; “**جُنَّ جُنونُه**” denildiği gibi. **نِيافاً**: yani uzun; o, **نافَ نِيَافاً**’ın masdarıdır, her ne kadar kullanılmamış olsa da; kullanılan **أَناف**’tır. İbn Cinnî dedi ki: **نِيافاً**, **رآها** için ikinci mef’ûldür; çünkü buradaki görme, kalbin görmesidir; **رآها الفُؤَاد** sözü sebebiyle. Ve “**ضَلَّ ضَلاله**” denir; “**جُنَّ جُنونُه**” denildiği gibi. Ümeyye dedi ki:
لوْلا وَثَاقُ اللهِ ضَلَّ ضَلالُنا،
ولَسَرَّنا أَنَّا نُتَلُّ فَنُوأَدُ

Evs b. Hacer dedi ki:
إِذا ناقةٌ شُدَّتْ برَحْل ونُمْرُقٍ،
إِلى حَكَمٍ بَعْدي، فضَلَّ ضَلالُها

**وضَلَلْت المَسْجدَ والدارَ**: yerlerini bilmediğin zaman; ve **وضَلَلْت الدارَ والمَسْجدَ والطريقَ** ve hidayet bulamadığın, yerleşik sabit olan her şeyi; ve o, benden **ضَلالاً وضَلالةً** saptı. İbn Berrî dedi ki: Ebû ʿAmr b. el-ʿAlâ dedi ki: Mekânı bilmediğinde “**ضَلَلْتُه**” dersin; elinden bir şey düştüğünde “**أَضْلَلْته**” dersin; dedi ki: yani mekân sapmaz; ancak sen ondan saparsın; dirhemler senden düştüğünde, senden sapmış olurlar; yerinden zâil olan şey için “Onu **أَضْلَلْته**” dersin; yerinde sabit olan, fakat sen ona yol bulamadığın şey için “Onu **ضَلَلْته**” (dersin). el-Ferazdak dedi ki:
ولقد ضَلَلْت أَباك يَدْعُو دارِماً،
كضَلالِ مُلْتَمِسٍ طَريقَ وَبارِ

Hadiste: **ضالَّة المؤمن**; İbnü’l-Esîr dedi ki: O, hayvan ve başkası gibi edinilen her şeyden kaybolmuş olandır. el-Cevherî: **الضّالَّة**: behîmelerden erkek ve dişiden sapan şeydir; “**ضَلَّ الشيءُ**” denir: kaybolduğu zaman; ve “**ضَلَّ عن الطريق**” denir: saptığı zaman. Dedi ki: O aslında **فاعِلةٌ**’dir; sonra onda genişletildi de galip sıfatlardan oldu; erkek, dişi, iki ve cemî üzerine vâki olur; ve **ضَوالَّ** üzerine cem’ olunur. Dedi ki: Bu hadiste onunla murad, deve ve sığırdan, kendini koruyan ve otlak ve su aramakta uzaklaşmaya gücü yeten **الضَّالَّة**’dir; koyunun aksine. Ve develerden **الضّالَّة**: **بِمَضْيَعَةٍ**’da olup kendisine bir sahip bilinmeyen; bunda erkek ve dişi eşittir. Peygamber’e, sallallahu aleyhi ve sellem, develerin **ضَوالِّ**’i soruldu da şöyle dedi: **ضالَّةُ المؤمن حَرَقُ النار**. Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, cevabı, soranın sorusu üzerine çıktı; çünkü ona develerin **ضَوالِّ**’ini sormuştu; o da onu onları almaktan nehyetti ve onlara ilişirse ateşle onu sakındırdı; sonra, aleyhisselâm, dedi ki: “Senin onunla ne işin var? Onunla birlikte **حِذاؤُها** ve **سِقاؤُها** vardır; suya varır ve ağacı yer.” Onunla, onun arazide uzak gidişli, susuzluğa uzun dayanıklı olduğunu kastetti; suya varır ve onu koruyan bir çoban olmaksızın otlar; ona ilişme ve onu bırak; ta ki sahibi ona gelinceye kadar. Dedi ki: **الضَّالَّة** manalara da ıtlak olunur; bundan da hikmetli söz: **ضالَّةُ المؤمن**; ve bir rivayette: **ضالَّةُ كل حكيم**; yani erkek, kendi **ضالَّة**’sini aradığı gibi onu durmadan arar.

**وضَلَّ الشيءُ**: gizlendi ve kayboldu. Hadiste: “Beni rüzgâra savurun; belki ben Allah’ı **أَضِلُّ** ederim”; yani ondan **أَضِلُّ** ederim; yani onu atlatırım ve yerim ona gizli kalır; ve denildi ki: belki azabından kaybolurum. “**ضَلَلْت الشيءَ**” ve “**ضَلِلْته**” denir: onu bir yere koyduğun ve nerede olduğunu bilmediğin zaman; ve “**أَضْلَلْته**” denir: onu zayi ettiğin zaman. Ve **ضَلَّ الناسي**: şeyin korunması ondan kaybolduğu zaman. Ve “**أَضْلَلْت الشيء**” denir: onu **ضالاًّ** bulduğun zaman; “**أَحْمَدْته**” ve “**أَبْخَلْته**” dediğin gibi; onu övülmüş ve cimri bulduğun zaman. Ve ondan hadîs: Peygamber’in, sallallahu aleyhi ve sellem, …

**أَتى** قومَه فأَضَلَّهم: yani onları **ضُلاَّلاً** (haktan yana) **مُهْتدِين** olmayanlar olarak buldu; ve hadisin mânâsı, Yüce Allah’ın şu sözü(nden): **أََإِذا ضَلَلْنا في الأَرض**; yani gizlendik ve kaybolduk.

İbn Kuteybe hadisin mânâsı hakkında dedi ki: yani onu kaçırırım; yine bunun gibi, şu sözünde: **لا يَضِلُّ ربي**; onu kaçırmaz.

**والمُضِلُّ**: serap; şair dedi ki:
أَعْدَدْتُ للحِدْثانِ كلَّ فَقِيدةٍ
أُنُفٍ، كلائحة المُضِلِّ، جَرُور

Ve Allah onu saptırdı da saptı; dersin ki: Sen **الضالَّ**’ı hidayete erdirirsin, **المُتَضالَّ**’ı hidayete erdirmezsin.

Ve denir: Falan beni **ضَلَّني** de ona güç yetiremedim; yani benden gitti; ve şu beyit okunmuştur:
والسّائلُ المُبْتَغِي كَرائمها
يَعْلَم أَني تَضِلُّني عِلَلي

(* «**المبتغي**» sözü: asılda ve **التهذيب**’de böyle; **شرح القاموس**’ta: **المعتري**; yine **التكملة**’de **المبتغي**’den düzeltilmiş olarak, ona sıhhat alâmetiyle rumuzlanmış.)

Yani benden gider.

Ve denir: binek hayvanını, dirhemleri ve sabit duran/kaim olmayan, zail olan ve sabit kalmayan her şeyi **أَضْلَلْت**.

Ve Aziz Tenzil’deki sözü: **لا يَضِلُّ رَبي ولا يَنْسى**; yani Rabbim onu şaşırmaz ve onu unutmaz; ve denildi: mânâsı, hiçbir şeyden gaib olmaz ve hiçbir şey de O’ndan gaib olmaz.

Ve denir: senden kaybolduğunda, binek hayvanı, dişi deve ve benzerleri gibi, senden sıyrılıp kaçtığında, şeyi **أَضْلَلْت**; ve sabit bir şeyin yerini şaşırdığında, ev ve mekân gibi, **ضَلِلْته** ve **ضَلَلْته** dersin; **أَضْلَلْته** deme.

Muhammed b. Selâm dedi ki: Hammâd b. Seleme’yi bir kitapta şöyle okurken işittim: **لا يُضِلُّ ربي ولا يَنْسى**; onu Yûnus’a sordum, dedi ki: **يَضِلُّ** iyidir; denir: Falan devesini **ضَلَّ**; yani onu **أَضَلَّه**; Ebû Mansûr dedi ki: Yûnus bu hususta onlara muhalefet etti.

Hadiste: “Eğer Allah amelin **ضَلالةَ**’sını sevmeseydi, size bir **عِقالاً** eksiltmezdik”; İbnü’l-Esîr dedi ki: yani amelin bâtıl olması ve zayi olması; **الضَّلال** (zayi oluş)tan alınmıştır; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: **ضَلَّ سَعْيُهم في الحياة الدنيا**.

Ve **أَضَلَّه**: yani onu zayi etti ve helâk etti.

Aziz Tenzil’de: **إِنَّ المجرمين في ضَلالٍ وسُعُرٍ**; yani helâk içindedirler.

**والضَّلال**: unutma.

Aziz Tenzil’de: **مِمَّنْ تَرْضَوْن من الشُّهَداء أَن تَضِلَّ إِحداهما فتُذَكِّر إِحداهما الأُخرى**; yani ikisinden biri, hıfzından gaib olur yahut hıfzı ondan gaib olur; ve şöyle de okunmuştur: **إِنْ تَضِلَّ** (kesre ile). Kim **إِنْ**’i kesreli okursa, lafız itibarıyla şart lafzı üzere bir söz söylemiş olur ve mânâsı(na göre); Zeccâc dedi ki: **إِنْ تَضِلَّ**’de mânâ: “Eğer ikisinden biri unutursa, öteki hatırlayan ona hatırlatır.” Dedi ki: ve **تُذْكِر** ve **تُذَكِّر**, **إِنْ**’in kesriyle beraber merfûdur.

(* «**وتذكر وتذكر رفع مع كسر ان**» sözü: asılda böyle ve **التهذيب**’de de benzeri; **الكشاف** ve **الخطيب**’in ibaresi: Hamza tek başına **ان تضل احداهما**’yı **ان**’ın kesriyle şart üzere okudu; **فتذكر**’i ref‘ ile ve teşdîd ile; demek ki **ان**’ın kesriyle beraber tahfîf başka bir kıraattir.)

Başka değil.

Ve kim “**أَن تَضِلَّ إِحداهما فتُذَكِّر**” okursa—ki bu insanların çoğunun kıraatidir—dedi ki: Halîl ve Sîbeveyh zikretti ki mânâ: “İki kadını şahit tutun; birinin ötekine hatırlatması için ve onu hatırlatması sebebiyle.” Sîbeveyh dedi ki: Eğer bir insan derse: “Niçin **أَن تَضِلَّ** câiz oldu, hâlbuki bu ancak hatırlatma için hazırlanmıştır?” Buna cevap: hatırlatma, saptırmanın sebebi olunca, **أَن تَضِلَّ**’in zikredilmesi câiz oldu; çünkü saptırma, onunla hatırlatmanın vâcip olduğu sebeptir. Dedi ki: bunun benzeri: “Duvar eğilmesin diye bunu hazırladım da onu destekledim”; hâlbuki onu eğilme için değil destek için hazırladım; fakat eğilme, desteğin sebebi olduğu için zikredildi; tıpkı saptırmanın, hatırlatmanın sebebi olduğu için zikredilmesi gibi. İşte bu, apaçık olandır, inşallah.

Ve ondan Yüce Allah’ın sözü: **قال فَعَلْتُها إِذاً وأَنا من الضّالِّين**.

Ve **ضَلَلْت الشيءَ**: onu unutturuldum.

Yüce Allah’ın sözü: **وما كَيْدُ الكافرين إِلا في ضَلالٍ**; yani onların hilesi bâtıl olarak gider ve Yüce Allah’ın dilediği şey onlara gelip çatar.

Ve deveyi ve atı **أَضَلَّ**: ondan gittiler.

Ebû Amr: Deveyi bağlı iken yerini bulamadığında “deveyi **أَضْلَلْت**”; serbest bırakılmış iken gidip de nereye gittiğini bilmediğinde onu **إِضْلالاً** ile **أَضْلَلْته**.

Ve **الضَّلال**’dan sana nispetle gelen her şeyde **ضَلَلْته** dersin; mef‘ûl bih tarafından gelen her şeyde **أَضْلَلْته** dersin.

Ebû Amr dedi ki: **الضَّلال**’ın aslı gaib olmadır; denir: su sütte **ضَلَّ**; yani gaib oldu. Kâfir **ضَلَّ**; yani hüccetten gaib oldu. Unutan **ضَلَّ**; yani hıfzı ondan gaib oldu. Deveyi ve başkasını, senden gittiğinde **أَضْلَلْت**.

Ve Yüce Allah’ın sözü: **أَضَلَّ أَعمالهم**; Ebû İshâk dedi ki: mânâsı, yaptıkları hayırdan dolayı onları mükâfatlandırmadı; bu, faydası kendisine dönmeyen bir amel işleyene “Senin gayretin **ضَلَّ**” demen gibidir.

İbn Sîde: Hayvan mukim (yerinde duran) olduğunda “onu **ضَلَلْته**” dersin; tıpkı yerinden ayrılmayan sabit şeylerde denildiği gibi. İbnü’l-A‘râbî şu beyiti okudu:
ضَلَّ أَباه فادَّعى الضَّلالا

Ve şey **ضَلَّ يَضِلُّ ضَلالاً**: kayboldu.

**وتَضْلِيل الرجل**: onu **الضَّلال**’a nispet etmendir.

**والتضليل**: insanı **الضَّلال**’a koymaktır; Râ‘î dedi ki:
وما أَتَيْتُ نُجَيدةَ بْنَ عُوَيْمِرٍ
أَبْغي الهُدى، فيَزِيدني تَضْليلا

İbn Sîde dedi ki: Râ‘î bunu **الوَقْص** ile söyledi; o da **مُتَفاعِلُن**’dan **التاء**’yı hazfetmektir; râviler bunu çirkin gördüler ve onu tam vezin üzere “**ولمَا أَتيتُ**” diye rivayet ettiler.

**والتَّضْلالُ**: **التَّضْلِيل** gibidir.

Falan **القَصْد**’dan **ضَلَّ**; yani saptı.

**وادي تُضُلِّلَ** ve **تُضَلِّلَ**’e düştü; yani bâtıla.

Cevherî dedi ki: **وادي تُضُلِّلَ**’e düştü; **تُخُيِّبَ** ve **تُهُلِّك** gibi; hepsi gayr-i munsariftir.

Ve bâtıla “**ضُلٌّ بتَضْلال**” denir; Amr b. Şâs el-Esedî dedi ki:
تَذَكَّرْت ليلى، لاتَ حينَ ادِّكارِها،
وقد حُنِيَ الأَضْلاعُ، ضُلٌّ بتَضْلال

İbn Berrî dedi ki: Ebû Ali, Ebû Zeyd’den bunu nasb ile “**ضُلاًّ**” diye nakletti; dedi ki: bunun benzeri A‘câc’ındır:
يَنْشُدُ أَجْمالاً، وما مِنْ أَجمال
يُبْغَيْنَ إِلاَّ ضُلَّة بتَضْلال

**والضَّلْضَلةُ**: **الضَّلال**.

**وأَرضٌ مَضِلَّةٌ ومَضَلَّةٌ**: içinde sapıtılır ve içinde yola hidayet olunmaz.

Ve falan, azarlamasında doğru yola muvaffak olmadığında, beni “**ضَلَّةً**” diye kınar.

Ve **فتنة مَضَلَّة**: insanları saptırır; yine bunun gibi **طريق مَضَلٌّ**.

Asma‘î: **المَضَلُّ** ve **المَضِلُّ**, şaşkın (yolsuz) arazidir.

Başkası: **أَرض مَضَلٌّ**: insanlar onda sapar; **المَجْهَلُ** de böyledir.

Denir: **أَخَذْت** bir **أَرضاً مَضِلَّةً ومَضَلَّة**; ve **أَخذْت** bir **أَرضاً مَجْهَلاً مَضَلاًّ**; ve şu beyit okunmuştur:
أَلا طَرَقَتْ صَحْبي عُميرَةُ إِنها،
لَنا بالمَرَوْراةِ المَضَلِّ، طَروق

Ve bazısı dedi ki: **أَرضٌ مَضِلَّةٌ ومَزِلَّة**; bu bir isimdir; eğer sıfat olsaydı **الهاء**’sız olurdu.

Ve denir: **فَلاةٌ مَضَلَّةٌ** ve **خَرْقٌ مَضَلَّةٌ**; müzekker, müennes ve cem‘ hepsi birdir.

Nitekim şöyle dediler: çocuk **مَبْخَلةٌ**’dir; ve denildi: **أَرضٌ مَضَلَّةٌ** ve **مَضِلَّةٌ**; ve **أَرَضون مَضَلاَّت** ve **مَضِلاَّتٌ**.

Ebû Zeyd: **أَرض مَتِيهةٌ** ve **مَضِلَّةٌ** ve **مَزِلَّة** ( **الزَّلَق**’tan) (der).

İbnü’s-Sikkît: onların “**أَضَلَّ الله ضَلالَك**” sözleri: yani senden saptı da gitti; artık sen sapmayasın. Dedi: ve onların “**مَلَّ مَلالُك**” sözleri: yani senden gitti; ta ki sen usanmayasın.

Ve **رجل ضِلِّيل**: sapması çok olan.

Ve **مُضَلَّلٌ**: hayra muvaffak kılınmayan; yani pek çok sapık; ve denildi: azgınlıklar ve boş işler sahibi; ve o, sapıklığı çok takip edendir.

Ve **الضِّلِّيلُ**: sapıklıktan vazgeçmeyen kimsedir; ve İmru’ül-Kays’a **الملِكَ الضِّلِّيل** ve **المُضلَّل** denilirdi.

Ali’nin hadîsinde: şairlerin en şairi hakkında sorulmuştu da dedi ki: “Eğer mutlaka (birini söylemek) gerekirse, **الملِك الضِّلِّيل**”; yani İmru’ül-Kays; onunla lakaplanırdı.

Ve **الضِّلِّيل** — **القِنْدِيل** vezninde: sapıklıkta mübalağa eden ve onu çok takip eden.

Ve **الأُضْلُولةُ**: sapıklık; Ka‘b b. Züheyr dedi ki:
كانت مَواعِيدُ عُرْقُوبٍ لها مَثَلاً،
وما مَواعِيدُها إِلا الأَضالِيلُ

Ve falan **أَضَالِيلَ** sahibidir; onun bir tanesi **أُضْلُولةٌ**’dur; el-Kümeyt dedi ki:
وسُؤَالُ الظِّباءِ عَنْ ذِي غَدِ الأَمْـ
ـرِ أَضَالِيلُ من فُنُون الضَّلال

el-Ferrâ: **الضُّلَّة** (damme ile): seferde delâlet (yol gösterme) hususunda maharet.

Ve **الضَّلَّة**: hayırda veya şerde kayboluş.

Ve **الضِّلَّة**: sapıklık.

İbnü’l-A‘râbî dedi: “**أَضَلَّني أَمْرُ كذا وكذا**” yani ona güç yetiremedim; ve şu beyti okudu:
إِنِّي، إِذا خُلَّةٌ تَضَيَّفَني
يُريدُ مالي، أَضَلَّني عَلِلي
yani benden ayrıldı da ona güç yetiremedim.

Ve mahir kılavuza **الضُّلاضِل** ve **الضُّلَضِلة** denilir.
(* «ويقال للدليل الى قوله الضلضلة» sözü: asılda böyle; kâmûsun ve şerhinin ibaresi: ve ‘albaṭa, İbnü’l-A‘râbî’den; doğrusu ‘albaṭ, babın nassı üzere, denilmiştir. Lâkin Tehzîb ve Tekmile’de kâmûstaki gibidir.)

Bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi: ve **ضَلَّ الشيءُ يَضِلُّ ضَلالاً** yani kayboldu ve helâk oldu; isim **الضُّلُّ**’dür (damme ile). Ondandır onların “**فلان ضُلُّ بن ضُلٍّ**” sözleri: yani sapıklığa dalmış; ve denildi: o, kendisi bilinmeyen ve babası bilinmeyen kimsedir; ve denildi: onda hayır olmayan kimsedir; ve denildi: kim olduğu ve kimlerden olduğu bilinmediği zaman; ve o, **الضَّلالُ بْنُ الأَلال** ve **الضَّلال بن فَهْلَل** ve **ابْنُ ثَهْلَل**’dir; hepsi bu mânâ iledir.

Denilir: **فلان ضُِلُّ أَضْلالٍ وصِلُّ أَصْلالٍ**
(* «ضل أضلال وصل أصلال» sözü: kâmûsun ibaresi: **ضل أضلال** damme ve kesre ile; sâd ile denilirse onda ancak kesre vardır.)
**بالضاد** ve **الصاد** ile; eğer bir dâhiye ise.

Ve meselde: “**يا ضُلَّ ما تَجْرِي به العَصَا**” yani “ey onun kaybı ve ey onun telef oluşu”; bunu Kasîr b. Sa‘d, Cezîme el-Ebraş’a, Zebbâ’ya onunla birlikte gittiği vakit söyler; sonra onun işine varınca pişman oldu; Kasîr ona dedi ki: “Şu atıma bin ve onunla kurtul; çünkü onun tozu aşılmaz.” Ve bunu **ضِلَّةً** yaptı; yani sapıklık içinde.

Ve o, **لِضِلَّةٍ**’dir; yani doğru bir yol üzere olmaksızın; Ebû Zeyd’den.

Ve **ذَهَب ضِلَّةً**: yani nereye gittiği bilinmedi.

Ve **ذَهَبَ دَمُه ضِلَّةً**: onun için öç alınmadı.

Ve falan **تِبْعُ ضِلَّةٍ**’dir; muzaf: yani onda hayır yoktur ve onun yanında hayır yoktur; Sa‘leb’den; İbnü’l-Kûfî de onu böyle rivayet etti. İbnü’l-A‘râbî dedi: ancak o, sıfat üzere **تِبْعٌ ضِلَّةٌ**’dir; ve onu Sa‘leb’in tefsir ettiğiyle tefsir etti. Mürre dedi: o, **تِبْعُ ضِلَّة**’dir; yani onda hayır olmayan bir dâhiye; ve denildi: **تِبْعُ صِلَّةٍ** (sâd ile).

Ve **ضَلَّ الرَّجُلُ**: öldü ve toprak oldu; böylece kayboldu; artık yaratılışından bir şey seçilmez oldu.

Aziz tenzilde: **أَإِذا ضَلَلْنَا في الأَرض**; mânâsı: öldüğümüzde ve toprak ve kemikler olduğumuzda, yerde kaybolup yaratılışımızdan bir şey seçilmez olduğumuzda mı?

Ve **أَضْلَلْته**: onu gömdüm; **المُخَبَّل** dedi ki:
أَضَلَّتْ بَنُو قَيْسِ بنِ سَعْدٍ عَمِيدَها،
وفارِسَها في الدَّهْر قَيْسَ بنَ عاصم

Ve ölü **أُضِلَّ** olur; gömüldüğü zaman. Ve en-Nâbiga ez-Zübyânî’nin, en-Nu‘mân b. el-Hâris b. Ebî Şimr el-Gassânî’yi mersiyelediği beyti rivayet edildi:
فإِنْ تَحْيَ لا أَمْلِكْ حَياتي، وإِن تَمُتْ
فما في حَياةٍ بَعْدَ مَوْتِك طائلُ
فآبَ مُضِلُّوهُ بعَيْنٍ جَلِيَّةٍ،
وغُودِرَ بالجَوْلانِ حَزْمٌ ونائلُ

**بِمُضِلِّيه** ile, öldüğü zaman onu gömenleri kasteder. Ve “**بعَيْنٍ جَلِيَّةٍ**” sözü: yani onun öldüğüne dair doğru bir haber ile. Ve **الجَوْلانُ**: Şam’da bir yerdir; yani en-Nu‘mân’ın gömülmesiyle **الحَزْمُ** ve **العطاءُ** gömüldü.

Ve annesi onunla **أَضَلَّتْ**: onu gömdü; nâdirdir; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve şu beyti okudu:
فَتًى، ما أَضَلَّتْ به أُمُّه
من القَوْم، لَيْلَة لا مُدَّعَم

“**لا مُدَّعَم**” sözü: yani sığınılacak yer yok ve dayanak yok.

Ve **الضَّلَلُ**: güneşin değmediği, kayanın altında akan sudur; “**ماءٌ ضَلَلٌ**” denilir; ve denildi: ağaçlar arasında akan sudur.

Ve **ضَلاضِلُ الماء**: onun kalıntılarıdır; ve **الصادُ** bir lehçedir; onun bir tanesi **ضُلْضُلَةٌ** ve **صُلْصُلة**’dir.

Ve **أَرضٌ ضُلَضِلة** ve **ضَلَضِلةٌ** ve **ضُلَضِلٌ** ve **ضَلَضِلٌ** ve **ضُلاضِلٌ**: serttir; sonuncusu el-Lihyânî’dendir; ve o ayrıca, adamın kaldırdığı taşlardır. Sîbeveyh dedi: **الضَّلَضِلُ** kısaltılmıştır; **الضَّلاضِل**’den.

Tehzîb: **الضُّلَضِلَةُ** her taştır ki adamın kaldırdığı miktar kadar veya ondan fazla; pürüzsüz olur; vadilerin karınlarında bulunur. Dedi: ikizleme babında ona benzeyen bir kelime yoktur.

el-Cevherî: **الضُّلَضِلة** — **الضاد**’ın dammesi, **اللام**’ın fethası ve ikinci **الضاد**’ın kesresi ile — adamın kaldırdığı miktar kadar bir taştır. Dedi: ikizlenmiş sözde ondan başkası yoktur. Ve el-Asma‘î, Sahr el-Gayy için şu beyti okudu:
أَلَسْت أَيَّامَ حَضَرْنا الأَعْزَلَه،
وبَعْدُ إِذْ نَحْنُ على الضُّلَضِله؟

Ve el-Ferrâ dedi: **مَكانٌ ضَلَضِلٌ** ve **جَنَدِلٌ**; o, taşlı, şiddetli yerdir. Dedi: **حَمَصِيص** ve **صَمَكِيك** binası üzere **ضَلَضِيل** ve **جَنَدِيل** kastettiler de **الياء**’yı hazfettiler.

el-Cevherî: **الضَّلَضِلُ** ve **الضَّلَضِلة** sert arazidir; el-Asma‘î’den. Dedi: sanki **الضَّلاضِل**’in kısaltmasıdır.

Ve **مُضَلَّل** — **اللام**’ın fethasıyla — Benî Esed’den bir adamın adıdır. Ve el-Esved b. Ya‘fur dedi:
وقَبْليَ مات الخالِدَان كِلاهُما:
عَمِيدُ بَني جَحْوانَ وابْنُ المُضَلَّلِ

İbn Berrî dedi: onun inşâdının doğrusu **فَقَبْلي**’dir; **الفاء** ile; çünkü ondan önce:
فإِنْ يَكُ يَوْمِي قد دَنَا، وإِخالُه
كَوَارِدَةٍ يَوْماً إِلى ظِمْءِ مَنْهَل

Ve **الخالِدَانِ**: ikisi, **خالِدُ بْنُ نَضْلة** ve **خالِدُ بن المُضَلَّل**’dir.

مقاييس اللغة:
(**ضل**) **الضاد** ve **اللام** tek bir mânaya delâlet eden sahih bir asıldır; o da şeyin zayi olması ve kendi hakkı olmayan yerde gitmesidir. **ضَلَّ يَضِلّ** ve **يَضَلّ** denir; iki lugattır. Ve kasttan sapan her **جائر** **ضالّ**dır. **الضَّلاَل** ve **الضَّلالَة** mânaca birdir. Ve **رجلٌ ضِلِّيل** ve **مُضلَّل** (denir); eğer **ضَلاَل** ve bâtıl sahibi ise. Ve **الضّلاَل**ın aslının, zikrettiğimiz şey olduğuna delâlet eden şeylerdendir: onların “**أُضِلّ الميّتُ**” sözleri; defnedildiği zaman. Ve bu, sanki zayi olmuş bir şey gibidir. Ve derler: “**ضَلَّ اللَّبَنُ في الماءِ**”, sonra “**استُهْلِكَ**” derler. Ve **أُضِلَّ الميّت** hakkında dedi ki:
وآبَ مُضِلُّوهُ بعينٍ جَلِيَّةٍ *** وغودِرَ بالجَوْلان حَزمٌ ونائلُ([4])
İbnü’s-Sikkît dedi: “**أَضلَلْتُ بعيري**” denir; senden gittiği zaman. Ve “**ضللت المسجد والدَّارَ**” (denir); ikisine yol bulamadığın zaman. Ve aynı şekilde, yerleşik olup kendisine yol bulunmayan her şey. Ve “**أرضٌ مَضِلّة**” ve “**مَضَلّة**” denir. Ve “**وادي تُضَُـلِّلَ**”e düştüler (denir); bir **مَضَِلَّة**ye düştükleri zaman.

القاموس المحيط:
**الضَّلالُ** ve **الضَّلالَةُ** ve **الضَّلُّ**—ve (bu) zamme ile de (gelir)—ve **الضَّلْضَلَةُ** ve **الأُضْلولَةُ** (zamme ile), ve **الضِلَّةُ** (kesre ile),
ve **الضَّلَلُ** (harekeli): **الهُدَى**nın zıddı. “**ضَلَِلْتَ**” (denir), “**زَلَلْتَ**” ve “**مَلِلْتُ**” gibi. Ve **الضَّلولُ**: **الضالُّ**. “**ضَلِلْتَ الطَّريقَ**” (denir), “**مَلِلْتَ**” gibi; ve yerleşik olup kendisine yol bulunmayan her şey. Ve o, benden saptı: “**وضَلَّ هو عَنِّي**”. Ve falan kimse deveyi ve atı kaybettirdi: “**وأضَلَّ فلانٌ البعيرَ والفَرَسَ**”; ondan gittiler; “**كضَلَّهُما**” gibi. Ve **ضَلَّ يَضِل**—**الضاد** fetha ile—**ضَلالاً**: zayi oldu, öldü, toprak ve kemikler oldu, gizlendi ve kayboldu; ve falanı: ona unutturdu. Ondandır: “ **وأَنَا منَ الضالِّينَ** ”. Ve “**ضَلَّني**”: benden gitti. Ve **الضُّلَّةُ** (zamme ile): delâlette maharet; ve (fetha ile): hayret ve hayır veya şer için gaybet. Ve develerden **الضالَّةُ**: sahipsiz bir zayi yerde kalan; erkek ve dişi için. Ve **وادي تُضُلِّلَ**—iki zamme ile ve şeddeli **اللام**ın kesresiyle; ve **الضاد** fetha da olabilir—: bâtıl.
Ve “**ضَلَّلَهُ**” **تَضْليلاً** ve **تَضْلالاً**: onu **الضَّلالِ**e çevirdi. Ve “**أرضٌ مَضَلَّةٌ**” ve “**مَضِلَّةٌ**” ve “**ضُلَضِلَةٌ**”, “**عُلَبِطَةٍ**” gibi: içinde saptırılır. Ve “**كسِكِّيتٍ**”: çok **الضَّلالِ** olan. Ve “**كمُعَظَّمٍ**”: hayırla vefa etmeyen. Ve **المَلِكُ المُضَلَّلُ** ve **الضِلِّيلُ**: **امرؤُ القَيْسِ**. Ve o, “**ضُِلُّ بنُ ضُِلٍّ**”—ikisinin de kesresi ve zammesiyle—: **الضَّلالِ** içinde müstağrak; yahut babası bilinmez; yahut onda hayır yoktur. Ve o, “**ابْنُه لِضِلَّةٍ**” (kesre ile): doğru bir nikâh olmaksızın. Ve “**ذَهَبَ دَمُهُ ضِلَّةً**”: kısas olmaksızın. Ve o, “**تِبْعُ ضِلَّةٍ**”—izafetle ve sıfatla—yani: onda hayır olmayan bir musibet; ve yine “**ضُِلُّ أضْلالٍ**”, kesre ve zamme ile. Ve eğer **الصادِ المهملةِ** ile denirse, onda ancak kesre vardır. Ve “**أضَلَّهُ**”: onu defnetti ve gizledi. Ve **الضَّلَلُ** (harekeli): kayanın altında akan su; güneş ona erişmez; yahut ağaçlar arasında akan. Ve **ضَلاضِلُ الماءِ**: onun artıkları.
Ve “**أرضٌ ضَلَضِلَةٌ**” ve “**ضَلَضِلٌ**”—ikisinde de iki fetha ile—ve “**عُلَبِطَةٍ**” ve “**عُلَبِطٍ**” ve “**عُلابِطٍ**” ve “**قُنْفُذةٍ**” gibi: kalın; ve o, ayrıca erkeğin taşıdığı taşlardır. Ve “**كعُلابِطٍ**” ve “**عُلَبِطَةٍ**” gibi: mahir kılavuz. Ve **تَضْلالٌ**: ع. Ve bâtıla “**ضُلَّ بتَضْلاَلٍ**” denir. Ve “**وياضُلَّ ما تجري به العَصا**”, yani: ey onun yokluğu ve ey onun helâki. Ve “**كعُلَبِطَةٍ**” ve “**هُدْهُدٍ**” gibi: ع.
Ve **ضَليلاءُ**: ع.

تاج العروس:
ض ل ل
**الضَّلاَلُ** ve **الضَّلاَلَةُ** ve **الضُّلُّ**—ve (bu) zamme ile de (gelir)—ve **الضَّلْضَلَةُ** ve **الاُضْلُولَةُ** zamme ile, ve **الضِّلَّةُ** kesre ile; ve ikisi, iki görüşte, **أَضَالِيلَ**in müfredidir; ve **الضَّلَلُ** (harekeli): **الْهُدَى** ve **الرَّشادِ**ın zıddı. İbnü’l-Kemâl dedi: **الضَّلالُ**, istenilene ulaştıranı kaybetmektir. Ve denildi: istenilene ulaştırmayan bir yolu tutmaktır. Ve Râgıb dedi: o, dosdoğru yoldan sapmadır; ve ona zıt olan **الهِدَايةُ**dır. Allah Teâlâ dedi: “ **فَمَنِ اهْتَدَى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ ومَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها** ”. Ve denilir: **الضَّلالُ**, hakktan her sapma içindir; kasten olsun yahut sehven, az olsun yahut çok; çünkü razı olunan dosdoğru yol pek zordur. Bunun için (Peygamber) sallallahu aleyhi ve sellem dedi: “ **اسْتَقِيمُوا ولن تُحْصُوا** ”. Bu sebeple, lafzının, kendisinden bir hata vuku bulan kimse hakkında kullanılması sahih oldu; bu yüzden peygamberlere ve kâfirlere nisbet edildi; her ne kadar iki **ضّلاَل** arasında uzak bir fark olsa da. Görmez misin ki, Nebî sallallahu aleyhi ve sellem hakkında dedi: “ **وَوَجْدَكَ ضَالاًَّ فَهَدَى** ”; yani sana sevk olunan nübüvvet için hidayet bulmuş olmayan. Ve Ya‘kūb aleyhisselâm hakkında dedi: “ **إِنَّكَ لَفِي ضَلاَلِكَ الْقَدِيمِ** ”. Ve oğulları dedi: “ **إِنَّ أبانَا لَفِي ضَلاَلٍ مُبِينٍ** ”; Yûsuf’a olan tutkusuna ve ona özlemine işaret olarak. Ve Mûsâ aleyhisselâm hakkında dedi: “ **قال فَعَلْتُها إِذاً وأَنَا مِنَ الضَّالِّينَ** ”; bunun ondan bir sehiv olduğuna tenbih olarak. Dedi ki: ve **الضَّلالُ**, başka bir yönden iki kısımdır: nazarî ilimlerde **ضَلاَلٌ**; O’nun Teâlâ birliğini bilmede ve nübüvveti bilmede ve benzerlerinde **ضَلاَل** gibi; Teâlâ’nın şu sözüyle işaret olunan: “ **ومَنْ يَكْفُلْ باللهِ ومَلاَئِكَتِهِ وكُتُبِهِ ورُسُلِهِ** ”den “ **فقَدْ ضَلَّ ضَلاَلاً بَعِيداً** ” sözüne kadar. Ve amelî ilimlerde **ضَلاَلٌ**; ibadetler olan şer‘î hükümleri bilmek gibi. “**ضَلَلْتَ**” “**زَلَلْتَ**” gibi; “**تَضِلُّ**” ve “**تَزِلُّ**”; yani mâzîde **العَيْن**in fethası ve muzârîde kesresi ile; ve bu fasih lugattır; ve Necd lugatıdır. Ve “**ضَلِلْتَ**” “**تَضَلُّ**”, “**مَلِلْتَ**” “**تَمَلُّ**” gibi; yani mâzîde **العَيْن**in kesresi ve muzârîde fethası ile; ve bu Hicaz ve Âliye lugatıdır. Ve Kurâ‘, Benî Temîm’den, sonuncuda da **الضاد**ın kesrini rivayet etti. Lihyânî dedi: ve onunla ikisiyle de, şu sözü de okunmuştur. Yine Lihyânî dedi: ve onunla ikisiyle de, Allah Teâlâ’nın şu sözü okunmuştur: “ **قُلْ إِنْ ضَلِلْتُ فَإِنَّما أَضَلُّ على نَفْسِي** ”; sonuncusu Ebû Hayve’nin kıraatidir. Ve Yahyâ b. Vessâb okudu: “ **إِضَلُّ** ”; hemzenin kesresi ve **الضاد**ın fethasıyla; ve bu Temîm lugatıdır. İbn Sîde dedi: ve Yahyâ b. Vessâb, Kur’ân’da her şeyi şöyle okurdu: “**ضَلِلْت**” ve “**ضَلِلْنا**”, **اللاَّم**ın kesresiyle. Ve **رَجُلٌ ضَالٌّ**: **تَالٌّ**. Ve “ **ولا الضَّاَلِّينَ** ”i **الأَلِف**in hemzesiyle okuyan kimsenin kıraatine gelince: o, iki sâkinin—**الأَلِف** ve **اللاَّم**—buluşmasını çirkin gördü; ikisinin buluşması sebebiyle **الأَلِف**i harekeledi; böylece **هَمْزَةً**ye döndü; çünkü **الأَلِف** zayıf bir harftir, mahreci geniştir, harekeyi taşımaz; onu harekelemeye mecbur kaldıklarında, onu kendisine en yakın harfe çevirirler; o da **الهَمْزَةُ**dır. Dedi ki: ve bunun üzerinedir Ebû Zeyd’in onların sözünden hikâye ettiği: “**شَأْبَّةٌ**” ve “**مَأَدَّةٌ**”. Dedim: ve bu, Eyyûb es-Sahtiyânî’nin kıraatidir; İbn Cinnî bunu **الْمُحْتَسَبِ**’de genişçe ele aldı ve bu kıraatin yönlendirmesini zikretti; ona bak. Ve **الضَّلُولُ**: **الضَّالُّ**. Dedi ki:
لقد زَعَمَتْ أُمامَةُ أَنَّ مَالِي ... بَنِيَّ وأَنَّنِي رَجُلٌ ضَلُولُ

Ve **ضَلِلْتُ** **الدَّارَ** ve **المَسْجِدَ** ve **الطَّرِيقَ**; **كَمَلِلْتُ** (gibi); ve her **مُقِيمٍ ثَابِتٍ** (yerleşik, sabit) şey ki ona yol bulunmaz; ve o benden **ضَلالاً** ve **ضَلالَةً** (olarak) **ضَلَّ**; yani gitti. Ve **الصِّحاحِ**’ta: İbnü’s-Sikkît dedi: **ضَلِلْتُ** **المَسْجِدَ** ve **الدَّارَ**; onların yerini bilmediğin zaman; ve bunun gibi her **مُقِيمٍ** şey ki ona yol bulunmaz. İbnü Berrî dedi: Ebû Amr b. el-Alâ dedi: Mekânı bilmediğin zaman: **ضَلِلْتُهُ** dersin; ve elinden bir şey düştüğü zaman: **أَضْلَلْتُهُ** dersin. Dedi: Yani mekân sapmaz; ancak sen ondan saparsın. Ve dirhemler senden düştüğü zaman, senden **ضَلَّتْ** (sapıp kayboldu). Sabit olan şeye, yerinde (sabit) olduğu hâlde sen ona yol bulamadığın için: **ضَلَلْتُهُ** dersin. el-Ferezdak dedi:
ولقد ضَلَلْتَ أَبَاكَ يَدْعُو دَارِماً ... كضَلاَلِ مُلْتَمِسٍ طَرِيقَ وَبَارِ

Ve falan, deveyi ve atı **أَضَلَّ**: ikisi ondan gitti ve kaçıp kurtuldu. Ebû Amr dedi: Deveyim bağlı iken onun yerine yol bulamadığım zaman **أَضْلَلْتُ بَعِيرِي**; ve o salıverilmiş iken gidip nereye yöneldiğini bilmediğin zaman onu **أَضْلَلْتُهُ** **إِضْلالاً** (ile) (dersin). Ve **الضّلالِ**’dan sana ait olarak gelen her şeyde: **ضَلَلْتُهُ** dersin; ve **المَفْعُولِ به**’den gelen her şeyde: **أَضْلَلْتُهُ** dersin; **كَضَلَّهُما** gibi. Yûnus dedi: Sabit olmayan hakkında şöyle denir: Falan, devesini **ضَلَّ**; yani onu **أَضَلَّهُ**. el-Ezherî dedi: Yûnus bu hususta onlara muhalefet etti. Ve **ضَلَّ الشَّيْءُ يَضِلُّ**; yani geçmişte **العَينِ**’in fethi ve muzârîde onun kesri iledir; ve muzârîde **الضَّادُ** açılır; yani geçmişte **العَيْنِ**’in kesri ile beraber. Ve bununla şeyhimizin ortaya koyduğu şey defolur: onun meselesi, **ضَلَّ**’ın meftûhunun muzârîinde **الضَّادِ**’ın fethidir; ve onun için bir yön yoktur; zira onda boğaz harfi yoktur. Ve meftûh ancak **العَيْنِ**’i meksûr olanda işitilmiştir; **كَمَلَّ** gibi. Allah daha iyi bilir; bitti. Evet; eğer “ve **ضَلَّ** **كزَلَّ** ve **مَلَّ** (gibi)” deseydi, şüphe ondan defolurdu. **ضَلاَلاً** ikisi için bir mastardır; **سَمِعَ يَسْمَعُ سَماعاً** gibi: kayboldu. Ve ondan, yüce sözüdür: **" ضَلَّ سَعْيُهُم في الْحَياةِ الدُّنْيَا "**; yani kayboldu; ve o mecazdır.

Ve **ضَلَّ الرَّجُلُ**: öldü ve toprak ve kemikler oldu; böylece **ضَلَّ**; onun yaratılışından hiçbir şey bina edilmedi. Ve aziz tenzîlde: **" أَئِذَا ضَلَلْنَا في الأَرْضِ "**; yani öldük ve toprak ve kemikler olduk; böylece yerde **ضَلَلْنَا**; yaratılışımızdan hiçbir şey seçilmez oldu. Râgıb dedi: O, ölüm ve bedenin dönüşmesi hakkında bir kinayedir. Ve daha önce geçtiği üzere **الصَّادِ** ile okundu. Ve **ضَلَّ الشَّيْءُ**: gizlendiği ve kaybolduğu zaman. Ve ondan: sütün içinde su **ضَلَّ**; ve o mecazdır. Ve denir: kâfir **ضَلَّ**; delilden kaybolduğu zaman. Ve unutkan **ضَلَّ**; hafızası ondan kaybolduğu zaman. Hadiste: Bir adam oğullarına vasiyet etti: öldüğüm zaman beni yakın; kül olduğum zaman beni iyice ufalayın; sonra beni savurun; belki Allah’ı **أَضِلُّ**; yani Allah’ın azabından kaybolurum. Kuteybî dedi: yani belki Allah’ı atlatırım ve mekânım O’na gizli kalır. Ve falan, falanı **ضَلَّ**: ona unutturdu. Ve **الضَّلالُ**: unutmadır. Ve ondan, yüce sözüdür: **" مِمَّن تَرْضَوْنَ منَ الشُّهَداءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْداهُما فَتُذَكِّرَ إِحْداهُمَا الأُخْرى "**; yani onun hafızasından kaybolsun; yahut onun hafızası ondan kaybolsun. Râgıb dedi: Bu, insana konulmuş unutmadandır. Ve **" إِن تَضِلَّ "** hemzenin kesriyle okundu. Kim **إِنْ**’i kesrederse, söz ceza lafzı üzerinedir; ve manası—Zeccâc dedi—**" إن تَضِلَّ "**’de mana: eğer ikisinden biri unutursa, hatırlayan ona hatırlatır. Dedi: Ve **تُذْكِرُ** ve **تُذَكِّرُ**, **إِنْ**’in kesriyle beraber ref‘tir; başka değil. Ve kim **" أن تَضِلَّ إِحْداهُما فَتُذْكِّرَ "** okursa—ki bu insanların çoğunun kıraatidir—Halîl ve Sîbeveyh zikretti ki mana: iki kadın şahit tutun; ta ki biri diğerine hatırlatsın; ve onu hatırlatması için. Eğer bir insan derse: hatırlatma için hazırlanmış iken **أَنْ تَضِلَّ** nasıl caiz oldu? Bunun cevabı: hatırlatma, sebebi **الإِضْلالَ** olunca, **أَنْ تَضِلَّ** zikredilmesi caiz oldu; çünkü **الإِضْلالَ**, hatırlatmanın onunla vacip olduğu sebeptir. Dedi: Bunun benzeri: “Bunu, duvar eğilsin de onu destekleyeyim diye hazırladım”; hâlbuki onu destek için hazırladım, eğilme için değil; fakat eğilme zikredildi, çünkü o desteğin sebebidir; tıpkı **الإَضْلالُ**’ın zikredilmesi gibi; çünkü o hatırlatmanın sebebidir. Bu, apaçıktır; Allah Teâlâ dilerse. Ve ondan, yüce sözüdür: **" قالَ . فَعَلْتُهَا إِذاً وأَنا مِنَ الضَّالِّينَ "**; bunun ondan bir sehiv olduğuna dikkat çekmek için. Ve denir: Falan beni **ضَلَّنِي** de ona güç yetiremedim; yani benden gitti. İbn Hirme dedi:
والسَّائِلُ المُعْتَرِي كَرَائِمَها ... يَعْلَمُ أَنِّي تَضِلُّني عِلَلِي
yani benden gider. Ve **الضُّلَّةُ** (damme ile): seferde yol göstermede maharet; bunu Ferrâ dedi. Ve **الضَّلَّةُ** (fetha ile): şaşkınlık; ve şaşırdığı zaman **ضَلَّ ضَلَّةً**. Bunu İbnü’s-Sîd dedi. Ve ayrıca: hayır için kaybolma; ve **المُحْكَمِ**’in nassı: hayırda veya şerde. Ve develerden **الضَّالَّةُ**: sahibinin bilinmediği hâlde bir zayi yerde kalan. İbnü’l-Esîr dedi: **الضَّالَّةُ**, hayvandan ve başkasından edinilen her şeyden kaybolandır; ve aslında **فاعِلَةٌ**’dır; sonra onda genişletildi de galip sıfatlardan oldu. Cevherî dedi: **الضَّالَّةُ**: erkek ve dişi için, behîmeden kaybolan şey. Başkası artırdı: ve ikisi ve hepsi için. Ve **ضَوَالَّ** üzerine cem‘ olunur. Hadiste: “Biz develerin başıboşlarını buluyoruz”; dedi ki: Müminin yahut Müslümanın **ضَالَّةُ**’si ateşin yakmasıdır. Ve **الضَّالَّةُ** manalara da ıtlak olunur; ondan: “Hikmet, müminin **ضَالَّةْ**’sidir”; yani kişi, adamın **ضَالَّتَهُ**’sini aradığı gibi onu durmadan arar. Kisâî dedi: “**وَقَعَ في وَادِي تُضُلِّلَ**” (iki damme ve şeddeli lâmın kesri ile); ve **الضَّادُ** da açılabilir. Bu, İbn Abbâd’dandır; ve onu İbn Sîde de zikretti. Ve o, **الْبَاطِلُ**’dır; **تُخُيِّبَ** ve **تُهُلِّكَ** gibi; hepsi **الصِّحاحِ**’ta olduğu üzere gayr-i munsariftir. Ve **الأَساسِ**’ta: “**وَقَعُوا في وادِي تُضُلِّلَ**”; yani helâk oldular; ve o mecazdır. Ve onu **ضَلَّلَهُ** **تَضْلِيلاً** ve fetha ile **تَضْلاَلاً**: onu **الضَّلالِ**’a çevirdi; ve denildi: onu ona nisbet etti. er-Râî dedi:
وما أَتَيْتُ نُجَيْدَةَ بنَ عُوَيْمِرٍ ... أَبْغِي الهُدَى فيَزِيدُنِي تَضْلِيلاَ

İbn Sîde dedi: Râî bunu **الوَقْصِ** ile söyledi; o, **مُتفاعِلُن**’dan **التَّاءِ**’yi hazfetmektir; râviler bunu çirkin gördü ve onu düzeltip “**ولَما أَتَيْتُ على الكَمالِ**” (şekline) getirdi. Ve **أَرْضٌ مَضَلَّةٌ** ( **الضَّادِ**’ın fethi ile) ve **مَضِلَّةٌ** (onun kesri ile); ikisini Cevherî nakletti. Ve **ضُلَضِلَةٌ** **كعُلَبِطَةٍ**; bu, Sâgânî’dendir: **الصِّحاحِ**’ta olduğu üzere, onda yol **يُضَلُّ**. Başkası artırdı: ve yol bulunmaz. Ve denildi: **أَرْضٌ مَضَلَّةٌ**: seni **الضَّلالِ**’a götürür; her **مَفْعَلَةٍ**’da kıyas olduğu üzere; Hafeçâcî’nin **شَرْخِ الشِّفاءِ**’da naklettiği üzere; ve **جهل** maddesinde geçti. Ve bunun benzeri hadistir: “**الْوَلَدُ مَجْبَنَةٌ مَبْخَلَةٌ**”. Bazıları dedi: **أَرْضٌ مَضِلَّةٌ** ve **مَزلَّةٌ**; ve o bir isimdir; eğer sıfat olsaydı **الْهاءِ** olmaksızın olurdu. Ve denir: **فلاةٌ مَضَلَّةٌ** ve **خَرْقٌ مَضلَّة**; erkek ve dişi ve cem‘ eşittir. Ve denildi: **أَرْضٌ مَضَلَّةٌ** ve **أَرْضُونَ مَضَلاَّتٌ**. Ve **الضِّلِّيلُ** **كَسِكِّيتٍ**: dinde çok **الضَّلالِ** sahibi; ve o mecazdır. Ve **العُبابِ**’da: **رَجُلٌ ضِلِّيلٌ**; yani çok **ضَالٌّ**; ve o, **الضَّلاَلِ**’a çok tâbi olandır. Rü’be dedi:
" قُلْتُ لِزِيْرٍ لَمْ تَصِلْهُ مَرْيَمُهْ

**ضِلِّيلِ** hevesleri(ni) **الصِّبَا**’nın, onu pişman eder.
Ve başkası dedi: **رَجُلٌ ضِلِّيلٌ**: sapkınlıktan vazgeçmeyen. Ve **المُضَلَّلُ** (kalıbı) **كَمُعَظَّم** gibidir; ve **الصِّحاح**’ın bazı nüshalarında **اللاَّم**’ın kesresiyle de (vardır); işte o, ikisiyle birlikte böyle ضبط edilmiştir: hayırla vefa etmeyen; nüshalarda böyle(ce), doğrusu ise: hayra muvaffak kılınmayan; yani pek sapık. Ve denildi: azgınlıklar ve boş işler sahibi. Ve **الْمَلِكُ الْمُضَلَّلُ** ve **الضِّلّيلُ**: **امْرُؤُ الْقَيْسِ**; ona böyle denirdi. Ve Ali’nin hadîsinde—Allah ondan razı olsun—şairlerin en şairi hakkında sorulmuştu da dedi ki: “Eğer mutlaka (seçilecekse), **المَلِكُ الضِّلِّيلُ**.” Yani **امْرَأَ القَيْسِ**. Ve **العُباب**’da: denildi: şairlerin en şairi üçtür: **المَلِكُ الضِّلِّيلُ** ve şeyh **أبو عَقِيل** ve öldürülmüş delikanlı. Şeyh **أبو عَقِيل**: **لَبِيدُ بنُ رَبِيعَةَ**—Allah ondan razı olsun—; ve öldürülmüş delikanlı: **طَرَفَةُ بنُ العَبْدِ**. Ve denilir: o, **ضُلُّ بْنُ ضُلٍّ**; ikisinin kesresiyle İbn Abbâd’dan, ikisinin zammıyla el-Cevherî’den: yani **المُحْكَم**’de olduğu gibi sapkınlıkta gömülmüş; yahut o da babası da bilinmez. Ve bunun gibi: **قُلُّ بنُ قُلٍّ**. Ve bu mânâ üzerine el-Cevherî ve ez-Zemahşerî ve başkaları iktisar etti. Yahut onda hayır yoktur; bu da birinci mânâya râcidir. Ve denildi: kim olduğu ve kimden olduğu bilinmediği zaman; ve o, **الضَّلالُ بنُ الأَلاَلِ** ve **الضَّلالُ بنُ فَهْلَل** ve İbn **ثَهْلَل** ve **الضَّلالُ بنُ التَّلال**; hepsi bu mânâ iledir. Ve mecazdan: o, onun oğludur **لِضِلَّةٍ** (kesre ile): yani Ebû Zeyd’den, doğru yoldan olmayarak. Ve **الأَساس**’ta: **لِغَيِّةٍ**. Ve kanı **ضِلَّةً** gitti: yani kısas olmaksızın; yani heder, onunla kısas yapılmadı; bu mecazdır. Ve denilir: o, **تِبْعُ ضِلَّةٍ**; **التَّاءِ** ve **الضَّاد**’ın kesresiyle, izafetle Sa‘leb’den; ve ayrıca vasıfla; İbnü’l-A‘râbî de böyle rivayet etti: yani onda hayır yoktur ve onda hayır (da) yoktur; ikisi de böyle tefsir etti. Ve İbnü’l-A‘râbî bir defa dedi: o, **تِبْعُ ضِلَّة**: yani onda hayır olmayan bir musibet. Ve şöyle rivayet olunur: **تِبْعُ صِلَّةٍ**; **الصَّادِ المُهْمَلَةِ** ile; **اللّسان** ve **العُباب**’da olduğu gibi. Ve bunun gibi **ضُلُّ أَضْلاَلٍ**; kesre ve zam ile: yani onda hayır olmayan bir musibet. Ve denildi: **الصَّادِ الْمُهْمَلَةِ** ile denilirse onda kesreden başka (bir şey) yoktur; ve (bu) geçmişti. Ve **أَضَلَّهُ**: onu gömdü; ve şeyi: onu gizledi; bu mecazdır. **المُخَبَّلُ** dedi:
“**أَضَلَّتْ** **بَنُو قَيْسِ بنِ سَعْدٍ** **عَمِيدَها**
ve (onların) süvarisini, dehr içinde, **قَيْسَ بنَ عاصِمِ**.”
Ve en-Nâbiga, **النُّعْمانَ بنَ الحارِثِ الغَسَّانِيَّ**’yi mersiye söylerken dedi:
“Eğer yaşarsan, hayatıma malik değilim; ve eğer ölürsen…
…senin ölümünden sonra bir hayatta bir fayda yoktur.
Derken onun **مُضِلُّهُ** açık bir haberle döndü…
…ve **الْجَوْلاَنِ**’da **حَزْمٌ** ve **نَائِلُ** bırakıldı.”
Yani: öldüğü zaman onu gömen(ler)i. Ve **عَيْنٌ جَلِيَّةٌ**: yani onun öldüğüne dair doğru haber. Ve **الجَوْلاَنُ**: Şam’da bir yerdir. Yani Nu‘mân’ın gömülmesiyle **الحَزْمُ** ve **العَطَاءُ** gömüldü. Ve **أَضَلِّتْ** onunla annesi: onu gömdü; İbnü’l-A‘râbî’den nâdirdir. Ve inşad etti:
“Bir delikanlı; annesi onu **أَضَلَّتْ**…
…kavimden, ne sığınılacak ne de dayanak olunan bir gecede.”
Yani: ne sığınak ne de dayanak. Ve **الضَّللُ** (tahrîk ile): kayanın altında akan, güneşin erişmediği sudur; denilir: **ماءٌ ضَلَلٌ**; yahut ağaçlar arasında akan sudur. Ve el-Lihyânî dedi: suyun **ضَلاَضِلُ**’i ve **صَلاَصِلُهُ**: kalıntılarıdır; bir tanesi **ضُلْضُلَةٌ** ve **صُلْصُلَةٌ**. Ve **أَرْضٌ ضَلْضِلَةٌ** ve **ضَلَضِلٌ**—ikisi de iki fetha ile—; ve **كَعُلَبِطَةٍ** ve **عُلَبِطٍ** ve **عُلاَبِطٍ**; bu(lar) el-Lihyânî’dendir. Ve **قُنْفُذَةٍ**; bu da İbn Düreyd’dendir: kalın(, sert). Ve Sîbeveyh dedi: **الضَّلَضِلُ**, **الضَّلاَضِلِ**’den kısaltılmıştır. Ve el-Ferrâ dedi: **مَكانٌ ضَلَضِلٌ** ve **جَنْدِلٌ**: taşlı, şiddetli (yer)dir. Dedi ki: **حَمَصِيصِ** ve **صَمَكِيك** binası üzere **ضَلَضِيِل** ve **جَنَدِيل** istediler de **اليَاء**’yı hazf ettiler. Ve el-Cevherî dedi: **الضَّلَضِلُ** ve **الضَّلَضِلَةُ**: el-Asma‘î’den, kalın arazidir. Dedi ki: sanki **الضَّلاضِلِ**’in kısaltmasıdır. Ve o da—yani **الضُّلَضِلَةُ**—**الصِّحاح**’ta olduğu gibi **كعُلَبِطَةٍ** gibidir; ve **الجَمْهَرَة**’de olduğu gibi **قُنْفُذَةٍ** (gibidir). Ve **الضَّلَضِلُ** ve **الضَّلَضِلَةُ**—ikisi de iki fetha ile—el-Asma‘î’nin nassı üzere: adamın kaldırdığı taşlardır; ve müzâaf kelâmda ondan başkası yoktur. Ve el-Asma‘î, **صَخْرِ الغَيِّ**’e ait olarak inşad etti:
“Sen değil misin, **الأَعْزَلَهْ**’yi hazır ettiğimiz günlerde…
…ve sonra, biz **الضُّلَضِلَهْ** üzerinde iken.”
**الصِّحاح**’ta olduğu gibi. Ve **التَّهْذِيب**’de: **الضُّلَضِلَةُ**: adamın kaldırdığı miktarda yahut onun üstünde, pürüzsüz, vadilerin karınlarında bulunan her taştır; ve باب **التَّضْعِيف**’te ona benzeyen bir kelime yoktur. Ve **كُعُلاَبِطٍ** ve **عُلَبِطَةٍ**: İbnü’l-A‘râbî’den, mahir kılavuz. Doğrusu ise: **و'ُلَبِطٍ**; **العُباب**’ın nassı üzere. Ve **تَضْلاَلٌ** (fetha ile): ع. Ve bâtıla denilir: **ضُلَّ بِتَضْلاَلِ**. **عَمْرُو بنُ شأْسٍ الأَسَدِيُّ** dedi:
“Leylâ’yı hatırladım; onu hatırlamanın vakti değilken…
…ve kaburgalar, **ضُلٌّ بِتَضْلالِ** (ile) bükülmüşken.”
**الصِّحاح**’ta olduğu gibi. İbn Berrî dedi: Ebû Ali, Ebû Zeyd’den onu nakletti: **ضُلاًّ** nasb ile. Dedi ki: ve onun benzeri el-A‘câc’ındır:
“Develer arar; develerden (hiç) yokken…
…**ضُلَّةً بِتَضْلالْ**’dan başka istemezler.”
Dedim: bunu böyle rivayet eden sanki şöyle dedi: “Leylâ’yı **ضَلاَلاً** hatırladım.” Böylece **ضُلاًّ**’yı **ضَلاَلاً**’ın yerine koydu. Ve Ebû Sehl dedi: Ebû Zeyd’in **نَوِادِر**’inde: **بِتَضْلاَلْ** kayıtlı olarak; el-Ahfeş de onu böyle rivayet etti; ve bu, Halîl’e göre aruzda câiz değildir; ve onun mutlak bırakılması Arapçada câiz olmaz; beyit el-Ahfeş için hüccettir; ve onda, فن kitaplarında konulmuş bir söz vardır. Ve meselde: “**يا ضُلَّ ما تَجْرِي بِهِ العَصَا**” yani: ey onun kaybı ve ey onun helâki. Bunu **قَصِيرُ بنُ سَعْدٍ**, **جَذِيمَةَ الأَبْرَشِ**’e, onunla birlikte **الزَّبَّاءِ**’ya gittiği zaman söyler; sonra onun işine girince pişman oldu; ona **قَصِيرٌ** dedi ki: “Şu benim atıma bin ve onunla kurtul; çünkü onun tozu geçilmez.” Ve **كَعُلَبِطَةٍ** ve **هُدْهُدٍ**. Ve birincisi üzerine Nasr kitabında iktisar etti; ve böylece es-Sâgânî: ع. Nasr dedi: Temîm için olması yakındır. Ve es-Sâgânî, **صَخْرٍ** için—ve denildi: **صُخَيْرِ بنِ عُمَيْرٍ** için—şunu inşad etti:
“Sen değil misin, **الأَعْزِلَهْ**’yi hazır ettiğimiz günlerde…”

“Ve daha önce, biz **الضُّلَضِلَهْ** üzerinde iken dedim ki: Bu beyit, **الجَوْهَرِيِّ**’nin **الأَصْمَعِيِّ**’ye şahit olarak, insanın taşıdığı taş mânâsına dair inşadından daha önce geçti; onda: ‘Ve sonra, biz…’ vardır. Ve **ضَلِيلاَءُ** fetha ile sonra kesra ile: ع. Ve denilir: O, ileride geleceği üzere, **الظَّاءِ المُشالِةِ** iledir. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **أَضَلَّهُ**: onu **ضَالاًّ** kıldı. **الأَزْهَرِيُّ** dedi: Arapların كلامında **الإِضْلالُ**, **الإِرْشادِ**’ın zıddıdır; denilir: **أَضْلَلْتُ**: falanı, onu yoldan sapmaya yönelttiğim zaman; ve bunu **لَبيدٌ** murad etti:

مَنْ هَدَاهُ سُبُلَ الخَيْرِ اهْتَدَى ... نَاعِمَ الْبالِ ومَن شاءَ أَضَلّ

**لَبِيدٌ** dedi: Bu, onun cahiliyesindedir; böylece sözü, aziz tenzîlin sözüne muvafık oldu: “**يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ ويَهْدِي مَنْ يَشاءُ**”. Dedi: Ve **أَضَلَّهُم** bunun dışında bir mevzide, **الضَّلالِ**a haml ve ona giriş üzerine vâki olabilir; Yüce’nin sözü gibi: “**رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ**” yani: onlar onun sebebiyle saptılar; çünkü putlar hiçbir şey yapmaz ve akletmez. **الرَّاغِبُ** dedi: **الإِضْلالُ** iki darbdir: birincisi, sebebi **الضَّلالَ** olmasıdır; bu da iki vecih üzeredir: ya senden şeyin sapmasıyla; senin sözün gibi: **أَضْلَلْتُ البَعِيرَ** yani benden saptı; yahut onun sapıklığına hükmedilmesiyle. Ve bu ikisinde **الضَّلالُ**, **الإِضْلالِ** için bir sebeptir. İkinci darb: **الإِضْلالُ**ın **الضَّلالِ** için sebep olmasıdır; o da, insan için bâtılın süslenmesidir ki sapsın; Yüce’nin sözü gibi: “**لَهَمَّتْ طَائِفَةٌ مِنْهُم أَنْ يُضِلُّوكَ وَمَا يُضِلُّونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ**” yani: kendileriyle saptırmayı kastettikleri fiilleri işlerler; onların fiilinden, nefislerinin sapıklığı olan şeyden başka o elde edilmez. Ve şeytan hakkında dedi: “**ولأُضِلَّنَّهُمْ ولأُمَنِّيَنَّهُمْ**”. Ve şeytan hakkında dedi: “**ولَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلاًّ كَثِيراً**”. Ve Allah Teâlâ’nın insanı saptırması iki vecih üzeredir: birincisi: sebebi **الضَّلالَ** olmasıdır; o da, insanın sapması, sonra Allah Teâlâ’nın dünyada ona bununla hükmetmesi ve âhirette onu cennet yolundan ateşe çevirmesidir; bu, adl ve hak olan bir **إِضْلالٌ**dır; sapkına sapıklığıyla hüküm ve onu cennet yolundan ateşe çevirmek adldir. Allah’ın **إَضْلالِ**ından ikincisi: Allah Teâlâ’nın insanın cibilliyetini öyle bir heyet üzere koymasıdır ki, övülmüş yahut yerilmiş bir yolu gözettiğinde ona ünsiyet eder, onu hoş görür, ona bağlanır; ondan çevrilmesi ve ondan dönmesi zorlaşır; bu, nakledene karşı direnen tabiat gibi olur; bunun için denildi: **الْعادَةُ طَبْعٌ ثانٍ**. Ve bu kuvvet, insanda ilâhî bir fiildir; böyle olunca, kulun sapıklığının bu vecihten Allah’a nisbeti sahih olur; denilir: **أَضَلَّهُ اللهُ**; çünkü bir fiilin vukuunda sebep olan her şey, o fiilin ona nisbeti sahih olur; cahillerin tasavvur ettiği vecih üzere değil. Ve dediğimizden dolayı: kendisine nisbet olunan **الإِضْلاَلَ**ı, müminin değil, kâfir ve fâsık için kıldı; bilakis müminin saptırılmasını kendisinden nefyetti; şöyle dedi: “**وما كانَ اللهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ**”. Ve kâfir ve fâsık hakkında dedi: “**والَّذِينَ كَفَرُوا فَتَعْساً لَهُمْ وأَضَلَ أَعْمالَهُمْ**” “**ومَا يُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفاسِقِينَ**” “**كذلكَ يُضِلُّ اللهُ الْكَافِرينَ**” “**ويُضٍلُّ اللهُ الظَّالِمينَ**”. Ve bu tarz üzere, kalplerin çevrilmesi, kalp üzerine mühür vurma ve hastalıkta artırma; bitti. Ve denilir: o **ضَالٌّ تَالٌّ**dur. Ve Yüce’nin sözü: “**ولا الضَّالِّينَ**”; denildi: onlarla nasârâyı kastetti. Ve **أَبي ذُؤَيْبٍ**’in sözü:

رَآهَا الْفُؤادُ فاسْتُضِلَّ ضَلالُهُ ... نِيَافاً مِن الْبِيضِ الْكِرَامِ الْعَطابِلِ

**السُّكَّرِيُّ** dedi: Ondan, sapması istendi de saptı; denildiği gibi: **جُنَّ جُنُونُه**. Ve benzeri **الصَِّحاحِ**’tadır. Ve denilir: **ضَلَّ ضَلالُهُ**. **أَوْسُ بنُ حَجَرٍ** dedi:

إِذا نَاقَةٌ شُدَّةْ بِرَحْلٍ ونُمْرُقٍ ... إلى حَكَمٍ بَعْدِي فَضَلَ ضَلالُهَا

Ve **أَضَلَّهُ**: onu sapmış buldu: onu zayi etti ve helâk etti. Ve **أَضَلَّهُ**: onu sapmış buldu; **أَحْمَدَهُ** ve **أَبْخَلَهُ** gibi. Ondandır hadis: Bir kavme geldi de onları **أَضلَّهُم**; yani onları, hakka hidayet bulmamış sapıklar olarak buldu. Ve Yüce’nin sözü: “**إِنَّ الْمُجْرِمِينَ في ضَلاَلٍ وَسُعُرٍ**” yani helâk. Ve **الضُّلَضِلَةُ** ( **عُلَبِطَةٍ** gibi): **الضّلالُ**dır. Ve Yüce’nin sözü: “**لا يَضِلُّ رَبِّي ولا يَنْسَى**” yani Rabbimden sapmaz ve Rabbim ondan sapmaz; yani onu gaflet etmez. Ve denildi: yani onu kaçırmaz. Ve denildi: hiçbir şeyden gaip olmaz ve hiçbir şey ondan gaip olmaz. Ve Yüce’nin sözü: “**في تَضْلِيلٍ**” yani bâtıl içinde ve nefisleri için **إِضْلاَلٍ** içinde. Ve **المُضِلُّ**: seraptır. Şair dedi:

أَعْدَدْتُ لِلْحَدَثانِ كُلّ نَقِيذَةٍ ... أُنُفٍ كَلائِحَةِ المُضِلِّ جَرُورِ

Ve **المُتَضَالُّ**: kendisini sapık görmesidir; denilir: Sen **الضَّالَّ**ı hidayete erdirirsin, **المُتَضالَّ**ı hidayete erdirmezsin. Ve **ضَلالَةُ العَمَلِ**: onun bâtıl olması ve zayi olmasıdır. Ve **أبو إِسْحاقَ**, Yüce’nin sözü hakkında: “**أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ**” dedi: yani yaptıkları hayırdan dolayı onları mükâfatlandırmadı; bu, faydası kendisine dönmeyen bir iş yapan kimseye söylediğin gibidir: **قد ضَلًَّ سَعْيُكَ**. Ve **ضَلَّ عن القَصْدِ**: meylettiği zaman. Ve falan, beni **ضَلَّةً** kınar: kınamasında rüşde muvaffak olmadığı zaman; **الجَوْهَرِيُّ** onu nakletti. Ve **فِتْنَةٌ مَضَلَّةٌ**: insanları saptırır; bunun gibi: **طَرِيقٌ مَضَلٌّ**. **الأَصْمَعِيُّ** dedi: **المَضَلُّ**: şaşkın (metîhe) arazidir. Başkası dedi: **أَرْضٌ مَضَلٌّ**: insanlar onda sapar; ve **الْمَجْهَلُ** da böyledir. Denilir: **أَخَذْت** **أرْضاً مَضِلَّةً** ve **مَضلَّةً**; ve **أَخَذْ** **أرضاً مَجْهَلاً مَضَلاً**. Ve inşad etti:

أَلاَ طَرَقَتْ صَحْبِي عُمَيْرَةُ إِنَّها ... لنا بالمْرَوْرَاةِ المَضلِّ طَرُوقُ

Ve denilir: **أَضَلَّ اللهُ ضَلالكَ** yani ondan saptı da gitti; böylece sen sapmazsın; **ابنُ السِّكِّيتِ** onu nakletti. Dedi: Ve onların sözü: **مَلَّ مَلالُكَ** yani senden gitti; ta ki sen usanmayasın. Ve **الأُضْلُولَةُ** (damme ile): **الضَّلالُ**dır; cem‘i **الأَضَالِيلُ**dür. **كَعْبُ بنُ زُهَيْرٍ** dedi:

" وما مَوَاعِيدُها إِلاَّ الأَضالِيلُ

Ve denilir: **تَمادَى في أَضالِيلِ الهَوَى**. Şeyhimiz dedi: Denildi: onun tekili yoktur; ve denildi: tekili takdir edilmiştir; ve denildi: işitilmiştir; o da **أُضْلُولَةٌ** yahut **أُضْلُولٌ** yahut **إِضٍلِيلٌ** yahut başka bir şeydir. **ابْن الأَعْرابِيِّ** dedi: **أَضَلَّنِي أَمْرُ كذا وكذا** yani ona güç yetiremedim. Ve inşad etti:

إِنِّي إِذا خُلَّةٌ تَضَيَّفَنِي ... تُرِيدُ مَالِي أَضَلَّنِي عِلَلِي

yani benden ayrıldı da ona güç yetiremedim. Ve **الضُّلُّ** (damme ile): **ضَلَّ**’dan bir isimdir; zayi olduğu ve helâk olduğu zaman; **الجَوْهَرِيُّ** onu nakletti. Ve onu **ضَلَّةً** yaptı: **ضَلَّ**’dan bir isimdir; zayi olduğu ve helâk olduğu zaman; **الجَوْهَرِيُّ** onu nakletti. Ve onu **ضَلَّةً** yaptı: yani **ضَلاَلَةٍ** içinde. Ve **ذَهَبَ ضِلَّةٍ**: yani nereye gittiği bilinmedi. Ve **وَقَعَ في وادِي تَضْلَلَ وتِضْلِلَ**: iki fetha ile ve iki kesra ile; ikisi de **ابنِ عَبَّادٍ**’dan. Ve denilir: **ضَلِّلْ ماءَكَ**: onu salıver. Ve **تَضلَّلَ الماءُ مِنْ تَحْتِ الحَجَرِ**: yani gitti. Ve **ضَلَّ الشَّيْءُ**: telef oldu. Ve **المُضَلَّلُ بنُ مالِكٍ** ( **مُعَظَّمٍ** gibi), **خَالِدِ بنِ قَيْسٍ**’in dayı tarafından dedesidir; **بَنِي أَسَدٍ**’den bir adamdır. Ve **الأَسْوَدُ بنُ يَعْفُرَ النَّهْشَلِيُّ**, şu sözüyle onu kastetti:

فقَبْلِيَ ماتَ الخَالِدَانِ كِلاهُما ... عِميدُ بني جَحْوانَ وابنُ المُضَلَّلِ

Ve ikincisi: **خالِدُ بنُ نَضْلَةَ**.”
