# ضل (ض-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ض - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الضاد واللاّم
ضل ، لضلض : ( مستعملان ) .
لضلض : قال الليث : اللّضْلاض الدليل ، ولَضْلَضْتُه : التفَاتُه وتَحْفُّظُه ، وأنشد :
وبَلَدٍ بعيَا على اللّضلاضِ
أَيْهَمَ مغبِّر الفِجاج فَاضى
أي واسعٌ ، من الفضاء .
ضل : الحرانيّ عن ابن السكيت : يقال : أَضْلَلْتُ بعيري وغيره ، إذا ذهب منك ، وقد ضلِلْتُ المسجدَ والدّار ، إذا لم تعرفْ موضعَهما .
وقال أبو حاتم : ضَلِلْتُ الدار والطريق ، وكلِّ شيء ثابتٍ لا يَبْرَح . ويقال : ضَلَّني فلانٌ فلم أَقْدِرْ عليه ، أي ذَهَبَ عني ، وأنشد :
والسَّائِلُ المُبْتَغِي كرائمها
يعلم أَنِّي تَضِلُّني عِلِلي
أي تذهب عني ، ويقال : أضللت الناقة . والدراهم وكلَّ شيء ليس بثابت قائم ؛ مما يزول ولا يثبت .
وقال الفراء في قول الله عزّ وجلّ ؛ ) فِى كِتَابٍ لاَّ يَضِلُّ رَبِّى وَلاَ يَنسَى ) ( طه : 52 ) . أي لا يَضِلُّه ربي ولا ينساه .
ويقال : أَضْلَلْتُ الشيء ، إذا ضَاعَ منك ، مثل الدّابة والنّاقة ، وما أشبههما إذا انْفَلَت منك . وإذا أخطأتَ موضع الشيء الثابت ، مثل : الدار والمكان قلت : ضَلِلْتُه وضَلَلْتَه ، ولا تَقل : أَضْلَلْتُه .
وأخبرني المنذريّ عن ابن فهمْ عن محمد ابن سلاّم ، قال : سمِعْتُ حمّاد بن سَلمة يقرأ ( في كتاب لا يُضِلُّ ربي ولا ينسى ) فسألتُ عنها يونس فقال : ( يُضلّ ) جَيِّدَةٌ ، يقولون : ضَلَّ فلان بعيرَه ، أي أَضَلّه .
قلت : خالفهم يونس في هذا .
وقال الزَّجاج : ضَلِلْتُ الشيء أَضِلُّهُ إذا جعلتَه في مكان ولم تَدْرِ أَين هو ، وأضْلَلْتُه ، أي أضَعْته .
وقول الله جلَّ وعزّ : ( مِمَّن تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَآءِ أَن تَضِلَّ إْحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الاُخْرَى ) ( البقرة : 282 ) . وقُرىء ( إنْ تَضِلَّ ) بالكسر ، فمن كسر ( إنْ ) فالكلام على لَفْظ الجزاء ومعناه .
وقال الزَّجاج : المعنى في ( إن تضلّ ) : إنْ تَنْسَ إحداهما تُذَكِّرْها الأخرى الذاكرة .
قال : وتُذَكِّرُ وتُذْكِرُ ، رفعٌ مع كسر ( إنْ ) لا غير . ومن قرأ ) أَنْ تَضِلَّ إحداهما فتذكِّرَ ، وهي قراءة أكثر الناس .
قال : وذكر الخليل وسيبويه أن المعنى : اسْتَشهِدُوا امرأَتَين ، لأن تُذَكّرَ إحداهما الأخرى ، ومن أجل أن تُذَكّرها .
قال سيبويه : فإن قال إنسان : فلمَ جاز أن تضِلَّ ، وإنما أُعِدَّ هذا للإذكار ، فالجواب عنه أنّ الإذكار لما كان سبَبُه الإضلال ، جاز أن يذكر أن تَضِلَّ ، لأن الإضلال هو السبب الذي به وجب الإذْكار . قال : ومثلُه أَعْدَدْتُ هذا أن يَمِيلَ الحائط فأَدْعَمه ، وإنما أَعْدَدْتُه للدَّعْم ، لا للميل ؛ ولكن الميل ذُكِرَ ، لأنه سبب الدَّعْم ، كما ذكر الإضلال ، لأنه سبب الإذكار ، فهذا هو الْبَيِّن إن شاء الله تعالى .
وقوله : عزّ وجلّ : تَشْكُرُونَ وَقَالُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ أَءِذَا ضَلَلْنَا فِى الاَرْضِ أَءِنَّا لَفِى خَلْقٍ جَدِيدٍ بَلْ هُم بِلَقَآءِ رَبِّهِمْ كَافِرُونَ ) ( السجدة : 10 ) . معناه : أإذا مِتْنَا وصِرْنا تُراباً وعِظاماً ، فضللنا في الأرض فلم يتبيَّن شيءٌ من خَلْقِنا .
وقوله : ( رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِّنَ النَّاسِ ) ( إبراهيم : 36 ) .
قال الزّجاجُ : أي ضَلُّوا بسببها ، لأن الأصْنام لا تعقل ولا تفعل شيئاً ، كما تقول : قد فتَنَتَنِي . والمعنى : إني أحببتها ، وافْتَتَنتُ بسببها .
وقوله جلّ وعزّ : ( إِن تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لاَ يَهْدِى مَن يُضِلُّ ) ( النحل : 37 ) .
قال الزجاج : هو كما قال جلّ وعزّ : ( مَن يُضْلِلِ اللَّهُ فَلاَ هَادِيَ لَهُ ) ( الأعراف : 186 ) .
قلت : والإضلال في كلام العرب ضدّ الهِدَاية والإرشاد . يقال : أَضللْتُ فلاناً ، إذا وجهتَه للضلال عن الطريق ، وإياه أراد لبيد :
مَنْ هداه سُبُلَ الخَيْرِ اهْتَدَى
ناعِمَ البالِ ومن شَاءَ أَضلّ
وقال لبيد هذا في جاهليته ، فوافق قوله التنزيل يُضلّ مَنْ يشاء ، وللاضلال في كلام العرب معنى آخر .
يقال : أَضللْتُ الميِّتَ ، إذا دَفَنْتَهُ .
وقال المخَبَّلُ :
أَضلَّتْ بنو قَيْسِ بن سَعْدٍ عَميدَها
وفارِسَها في الدَّهْرِ قَيْسَ بن عاصم
وقال النابغة :
فَآبَ مُضِلُّوهُ بعَيْنٍ جَلِيّةٍ
وغُودِرَ بالجَوْلانِ حَزْمٌ ونائِلُ
يريد بمضلِّيه : دافِنيه حينَ مات .
وقال أبو عَمْرو : يقال : ضَلِلْتُ بعيري إذا كان معقولاً فلم تهتد لمكانه ، وأَضْلَلْتُه إضلالاً إذا كان مُطْلقاً ، فذهب ولا تدري أين أخذ ، وكُلَّما جاء الضلالُ من قِبَلِكَ قلت : ضللْتُه ، وما جاء من المفعول به ، قلت : أَضللْتُه .
قال أبو عَمْرو : أصل الضلال الغَيبوبة ، يقال : ضلَّ الماءُ في اللبن ، إذا غَاب ، وضلَّ الكافِرُ : غاب عن الحُجَّة ، وضلَّ الناسِي ، إذا غابَ عنه حِفْظُه .
قال الله تعالى : ( لاَّ يَضِلُّ رَبِّى ) ( طه : 52 ) ، أي لا يغيب عنه شيءٌ ، ولا يغيب عن شَيْءٍ ، وقوله : ( أَن تَضِلَّ إْحْدَاهُمَا ) ( البقرة : 282 ) أي تغيب عن حِفظها ، أو يغيب حِفْظُها عنها .
سلَمة عن الفراء قال : الضُّلَّةُ ، بالضم : الحذاقَةُ بالدّلالة في السَّفَر ، والضَّلّة : الغيبوبةُ في خير أو شر ، والضِّلّةُ : الضلال .
وقال ابن الأعرابيّ : أَضلَّنِي أَمرُ كذا وكذا ، أي لم أَقْدِرْ عليه .
وأنشد :
إني إذا خُلَّةٌ تَضيّفَنِي
يُريدُ مالِي أَضلَّني عِلَلِي
أي فارقَتْني ، فلم أَقْدر عليها ، ويقال : أرض مَضَلَّةٌ ، ومَضِلّةٌ : لا يهتدي فيها .
وقال شمِر : قال الأصمعيّ : المَضَلُّ : الأرض المَتِيهة .
وقال غيره : أَرْضٌ مَضَلَّ يَضلّ فيها الناسُ ، والمَجْهل كذلك .
ويقال : أَخَذْتُ أَرْضاً مَضِلّةً ، ومَضَلّة ، وأَرْضاً مَضَلاَّ مَجْهلاً .
وأنشد :
أَلاَ طَرَقَتْ صَحْبِي عُمَيْرَةُ إنَّها
لَنا بالمَرَوْرَاةِ المَضَلِّ طَرُوقُ
وقال غيره : أرض مَضِلّة ومَزِلّةٌ ، وهو اسم ، ولو كان نَعْتاً كان بغير الهاء . ويقال : فلاةُ مَضَلَّةٌ وخَرْقٌ مَضَلةٌ ، الذكر والأنثى ، والجمع سواء ، كما قالوا : الولد مَبْخَلَةٌ ، وقيل : أرضٌ مَضِلةٌ ، وأَرَضونَ مَضِلاَّت .
أبو عُبيد عن أبي زيد : أَرْض مَتِيهة مَضِلَّةُ ومَزِلةٌ من الزّلَق .
وقال الأصمعيّ : الضَّلَضِلَةُ : الأرض الغليظة . ويقال للدليل الحاذِق : الضَّلاضِل ، والضُّلَضِلَةُ ، قاله ابن الأعرابيّ .
ويقال : فلان ضُلّ بن ضُلّ ، إذا لم يُدْرَ مَنْ هو ؟ وممَّنْ هو ؟ وهو الضُّلالُ بن الأُلاَل ، والضُّلالُ بن فَهْلَل ، وابن ثَهلل ، كلُّه بهذا المعنى .
وقال اللحيانيّ : يقال : فلان ضِلُّ أَضْلال وصِلُّ أَصْلال بالضاد والصاد ، إذا كان
داهِيَة ، وضَلاضِلُ الماءِ وصَلاصِلُه : بقاياه ، واحدتُها ضُلْضُلَة وصُلْصلَة ، وضَلَّ الشَّيْءُ ، إذا ضاع ، وضَلَّ فلان عن الْقَصْدِ ، إذا جَارَ .
وسُئِلَ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) عن ضَوَالِّ الإبل ، فقال : ( ضَالَّةُ المؤمن حَرَقُ النار ) وخرج جَوابُ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) على سؤال السائل ، لأنه سأله عن ضَوَالِّ الإبل ، فنهاه عن أخذها ، وحذَّره النَّار لئلا يَتَعَرَّض لها ، ثم قال عليه السلام : ثم قال : ( دَعْها ، ما لك ولَها ، معها حذاؤها وسِقاؤها ، ترد الماء ، وتأكل الشجر ) أراد أنها بعيدة المذهب في الأرض ، طويلة الظَّمَأ ، ترد الماء وترعى الشجر بلا راع لها ، فلا تتعرض لها ، ودعها حتى يأتيها ربها .
وقال الليث : الضَّالَّةُ من الإبل التي بمَضْيَعة لا يُعرف لها مالك ، وهو اسم للذكر والأنثى ، والجميع الضَّوَالّ .
قال : والضَّلال والضَّلالَة مَصْدران ، ورجلٌ مُضَلَّل لا يُوفّق لخيرٍ ، صاحبُ غَوايات وبَطالات . وفلان صاحبُ أَضاليل ، واحدتها أُضْلُولة .
وقال الكميت :
وسُؤالُ الظِّبَاءِ عن ذي غَدِ الأَمْ
رِ أضاليلُ من فُنون الضَّلال
والضَّليل الذي لا يُقْلِعُ عن الضَّلالة ، والضَّلَل الماء الذي يكون تحت الصَّخْر لا تصيبه الشمس . يقال : ماءُ ضَلَلٌ . قال : والضَّلْضِلَة كلُّ حَجَر قدرَ ما يُقِلُّه الرجل ، أو فوق ذلك أملس يكون في بطون الأودية . قال : وليس في باب التضعيف كلمة تشبهها .
وقال الفرّاء : مكان ضَلَضِل وجَنَدِل ، وهو الشديد ذي الحجارة ، وقال : أرادوا ضَلَضِيل وجَنَدِيل على بناء حَمَصِيص ، وصَمَكِيك ، فحذفوا الياء .

##### Türkçe

**باب الضاد واللاّم**
**ضل** , **لضلض** : (kullanılan ikisi) .

**لضلض** : Leys dedi: **اللّضْلاض** kılavuzdur; **ولَضْلَضْتُه**: onun dönüp bakması ve sakınmasıdır. Ve şu beyti okudu:
وبَلَدٍ بعيَا على **اللّضلاضِ**
أَيْهَمَ مغبِّر الفِجاج فَاضى
Yani: geniş; **الفضاء**’dan (boşluk/genişlikten).

**ضل** : Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: denir ki: **أَضْلَلْتُ** deveyi ve başkasını; senden gidip kaybolduğu zaman. Ve **ضلِلْتُ** mescidi ve evi; yerlerini bilmediğin zaman.

Ebû Hâtim dedi: **ضَلِلْتُ** evi ve yolu ve yerinden ayrılmayan her sabit şeyi. Ve denir ki: falan kimse beni **ضَلَّني** etti de ona güç yetiremedim; yani benden gitti. Ve şu beyti okudu:
والسَّائِلُ المُبْتَغِي كرائمها
يعلم أَنِّي تَضِلُّني عِلِلي
Yani: benden gider. Ve denir ki: **أضللت** dişi deveyi, ve dirhemleri, ve sabit dikili olmayan; zail olup sabit kalmayan her şeyi.

Ferrâ, Allah عزّ وجلّ’ün sözü hakkında: ) **فِى كِتَابٍ لاَّ يَضِلُّ رَبِّى وَلاَ يَنسَى** ) (طه: 52). Yani: Rabbim onu şaşırmaz ve onu unutmaz.

Ve denir ki: **أَضْلَلْتُ** şeyi; senden kaybolduğu zaman; binek hayvanı ve dişi deve gibi ve benzerleri, senden kaçıp kurtulduğu zaman. Ve sabit şeyin yerini şaşırdığın zaman; meselâ: ev ve mekân; **ضَلِلْتُه** ve **ضَلَلْتَه** dersin; **أَضْلَلْتُه** deme.

Münzirî bana, İbn Fehm’den, Muhammed b. Sellâm’dan haber verdi; dedi: Hammâd b. Seleme’yi ( **في كتاب لا يُضِلُّ ربي ولا ينسى** ) diye okurken işittim; bunun hakkında Yûnus’a sordum; dedi: ( **يُضلّ** ) iyidir; derler: falan kimse devesini **ضَلَّ** etti; yani onu **أَضَلّه** etti.

Dedim: Yûnus bu hususta onlara muhalefet etti.

Zeccâc dedi: **ضَلِلْتُ** şeyi, **أَضِلُّهُ**: onu bir yere koyup nerede olduğunu bilmediğin zaman; ve **أضْلَلْتُه**: yani onu kaybettin.

Allah جلّ وعزّ’ün sözü: ( **مِمَّن تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَآءِ أَن تَضِلَّ إْحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الاُخْرَى** ) (البقرة: 282). Ve ( **إنْ تَضِلَّ** ) kesre ile okundu; kim ( **إنْ** )i kesreli okursa, söz ceza lafzı ve manası üzerinedir.

Zeccâc dedi: ( **إن تضلّ** )de mana: eğer ikisinden biri unutursa, öteki hatırlayan ona hatırlatır.

Dedi: ve **تُذَكِّرُ** ve **تُذْكِرُ**; ( **إنْ** )in kesresiyle birlikte ref‘tir, başka değil. Ve kim ( **أَنْ تَضِلَّ إحداهما فتذكِّرَ** ) okursa; bu, insanların çoğunun kıraatidir.

Dedi: Halîl ve Sîbeveyh zikretti ki mana: iki kadın şahit tutun; birinin ötekine hatırlatması için; ve onu hatırlatması sebebiyle.

Sîbeveyh dedi: eğer bir insan derse: nasıl caiz oldu ki ( **أن تَضِلَّ** ); hâlbuki bu hatırlatma için hazırlanmıştır? Buna cevap: hatırlatma, sebebi şaşırtma olduğu için, ( **أن تَضِلَّ** )i zikretmek caiz oldu; çünkü şaşırtma, onunla hatırlatmanın vacip olduğu sebeptir. Dedi: bunun benzeri: “Bunu, duvar eğilsin de onu dayayayım diye hazırladım”; hâlbuki onu dayama için hazırladım, eğilme için değil; fakat eğilme zikredildi; çünkü o, dayamanın sebebidir; tıpkı şaşırtmanın zikredilmesi gibi; çünkü o, hatırlatmanın sebebidir. İşte bu, Allah تعالى dilerse, apaçıktır.

Ve onun sözü: عزّ وجلّ : **تَشْكُرُونَ وَقَالُو** ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ) **أَءِذَا ضَلَلْنَا فِى الاَرْضِ أَءِنَّا لَفِى خَلْقٍ جَدِيدٍ بَلْ هُم بِلَقَآءِ رَبِّهِمْ كَافِرُونَ** ) (السجدة: 10). Manası: “Öldüğümüz ve toprak ve kemikler olduğumuz zaman; yeryüzünde kaybolduk da yaratılışımızdan bir şey belirgin olmadı mı?”

Ve onun sözü: ( **رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِّنَ النَّاسِ** ) (إبراهيم: 36).
Zeccâc dedi: yani onlar onun sebebiyle saptılar; çünkü putlar akletmez ve hiçbir şey yapmaz; senin “beni fitneye düşürdü” demen gibi. Mana: “ben onu sevdim ve onun sebebiyle fitneye düştüm.”

Ve onun sözü جلّ وعزّ: ( **إِن تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لاَ يَهْدِى مَن يُضِلُّ** ) (النحل: 37).
Zeccâc dedi: o, جلّ وعزّ’ün dediği gibidir: ( **مَن يُضْلِلِ اللَّهُ فَلاَ هَادِيَ لَهُ** ) (الأعراف: 186).

Dedim: Arapların كلامında **الإضلال** hidayet ve irşadın zıddıdır. Denir ki: **أَضللْتُ** falanı; onu yoldan sapmaya yönelttiğin zaman. Bunu Lebîd kastetti:
مَنْ هداه سُبُلَ الخَيْرِ اهْتَدَى
ناعِمَ البالِ ومن شَاءَ أَضلّ
Lebîd bunu cahiliyesinde söyledi; sözü, “dilediğini **يُضلّ** eder” tenzîliyle uyuştu. Ve **للاضلال**ın Arapların كلامında başka bir manası vardır.

Denir ki: **أَضللْتُ** ölüyü; onu defnettiğin zaman.

Muhabbal dedi:
أَضلَّتْ بنو قَيْسِ بن سَعْدٍ عَميدَها
وفارِسَها في الدَّهْرِ قَيْسَ بن عاصم

Nâbiga dedi:
فَآبَ مُضِلُّوهُ بعَيْنٍ جَلِيّةٍ
وغُودِرَ بالجَوْلانِ حَزْمٌ ونائِلُ
**بمضلِّيه** ile muradı: öldüğü zaman onu defnedenlerdir.

Ebû Amr dedi: denir ki: **ضَلِلْتُ** deveyi; bağlı olduğu hâlde yerini bulamadığın zaman. Ve **أَضْلَلْتُه إضلالاً**; salıverilmiş olduğu hâlde gidip de nereye gittiğini bilmediğin zaman. Ne zaman sapma senin tarafından gelirse **ضللْتُه** dersin; ve mef‘ûl bih tarafından gelirse **أَضللْتُه** dersin.

Ebû Amr dedi: **الضلال**ın aslı kayboluştur. Denir ki: su, sütte **ضلَّ** etti; yani kayboldu. Ve kâfir **ضلَّ** etti: hüccetten kayboldu. Ve unutan **ضلَّ** etti; yani hafızası ondan kayboldu.

Allah تعالى dedi: ( **لاَّ يَضِلُّ رَبِّى** ) (طه: 52); yani ondan hiçbir şey kaybolmaz; ve o, hiçbir şeyden kaybolmaz. Ve onun sözü: ( **أَن تَضِلَّ إْحْدَاهُمَا** ) (البقرة: 282); yani hafızasından kaybolur; yahut hafızası ondan kaybolur.

Seleme, Ferrâ’dan dedi: **الضُّلَّةُ** (damme ile): seferde delâlet (yol gösterme) hususunda maharet. Ve **الضَّلّة**: hayırda veya şerde kayboluş. Ve **الضِّلّة**: sapma.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **أَضلَّنِي** şu ve şu iş; yani ona güç yetiremedim.

Ve şu beyti okudu:
إني إذا خُلَّةٌ تَضيّفَنِي
يُريدُ مالِي أَضلَّني عِلَلِي
Yani: benden ayrıldı; ona güç yetiremedim. Ve denir ki: **أرض مَضَلَّةٌ** ve **مَضِلّةٌ**: içinde yol bulunmayan.

Şemir dedi: Asma‘î dedi: **المَضَلُّ**: şaşkınlık yeri olan arazi.

Başkası dedi: **أَرْضٌ مَضَلَّ**; insanlar onda **يَضلّ** eder; ve **المَجْهل** de böyledir.

Ve denir ki: **أَخَذْتُ أَرْضاً مَضِلّةً** ve **مَضَلّة**; ve **أَرْضاً مَضَلاَّ مَجْهلاً**.

Ve şu beyti okudu:
أَلاَ طَرَقَتْ صَحْبِي عُمَيْرَةُ إنَّها
لَنا بالمَرَوْرَاةِ المَضَلِّ طَرُوقُ

Başkası dedi: **أرض مَضِلّة** ve **مَزِلّةٌ**; o bir isimdir; eğer sıfat olsaydı, **الهاء**sız olurdu. Ve denir ki: **فلاةُ مَضَلَّةٌ** ve **خَرْقٌ مَضَلةٌ**; erkek ve dişi; ve cem‘ aynı; “çocuk **مَبْخَلَةٌ**” dedikleri gibi. Ve denildi: **أرضٌ مَضِلةٌ**; ve **أَرَضونَ مَضِلاَّت**.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **أَرْض مَتِيهة مَضِلَّةُ** ve **مَزِلةٌ**; **الزّلَق**tan (kayganlıktan).

Asma‘î dedi: **الضَّلَضِلَةُ**: sert/toprağı kaba arazi. Ve mahir kılavuza denir: **الضَّلاضِل**; ve **الضُّلَضِلَةُ**; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi.

Ve denir ki: falan **ضُلّ بن ضُلّ**; kim olduğu ve kimden olduğu bilinmediği zaman. Ve o, **الضُّلالُ بن الأُلاَل** ve **الضُّلالُ بن فَهْلَل** ve **ابن ثَهلل**; hepsi bu manadadır.

Lihyânî dedi: denir ki: falan **ضِلُّ أَضْلال** ve **صِلُّ أَصْلال**; **بالضاد والصاد**; o bir belâ/çok kurnaz olduğu zaman. Ve suyun **ضَلاضِلُ**i ve **صَلاصِلُه**: artıklarıdır; onun bir tanesi **ضُلْضُلَة** ve **صُلْصلَة**dir. Ve şey **ضَلَّ** etti; kaybolduğu zaman. Ve falan kimse **عن الْقَصْدِ** **ضلَّ** etti; saptığı zaman.

Peygamber ( صلى الله عليه وسلم )e **ضَوَالِّ الإبل** hakkında soruldu; dedi ki: ( **ضَالَّةُ المؤمن حَرَقُ النار** ). Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) cevabı, soranın sorusu üzerine çıktı; çünkü ona **ضَوَالِّ الإبل** hakkında sordu; onu almaktan men etti ve ona ateşi hatırlattı ki ona ilişmesin. Sonra dedi, عليه السلام: sonra dedi: ( **دَعْها ، ما لك ولَها ، معها حذاؤها وسِقاؤها ، ترد الماء ، وتأكل الشجر** ) muradı: o, arazide gidişi uzak; susuzluğa dayanması uzun; suya varır ve çobanı olmaksızın ağacı otlar; ona ilişme; onu bırak, ta ki sahibi ona gelsin.

Leys dedi: **الضَّالَّةُ** develerden, zayi yerde olup sahibi bilinmeyendir; erkek ve dişi için isimdir; hepsi **الضَّوَالّ**dır.

Dedi: **الضَّلال** ve **الضَّلالَة** iki mastardır. Ve **رجلٌ مُضَلَّل**: hayra muvaffak kılınmayan; azgınlıklar ve boş işler sahibi. Ve falan **صاحبُ أَضاليل**dir; onun bir tanesi **أُضْلُولة**dur.

Kumeyt dedi:
وسُؤالُ الظِّبَاءِ عن ذي غَدِ الأَمْ
رِ أضاليلُ من فُنون الضَّلال

Ve **الضَّليل**: sapmadan vazgeçmeyen kimsedir. Ve **الضَّلَل**: kayanın altında olup güneşin erişmediği sudur. Denir ki: **ماءُ ضَلَلٌ**. Dedi: **الضَّلْضِلَة**: adamın taşıyabildiği kadar, yahut ondan fazla; pürüzsüz; vadilerin karınlarında bulunan her taştır. Dedi: باب التضعيف’te ona benzeyen bir kelime yoktur.

Ferrâ dedi: **مكان ضَلَضِل** ve **جَنَدِل**; o, taşlı şiddetli yerdir. Ve dedi: **حَمَصِيص** ve **صَمَكِيك** vezni üzere **ضَلَضِيل** ve **جَنَدِيل** murad ettiler; sonra **الياء**yı hazfettiler.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد في المضاعف [والمطابق])
(ضع) الضاد والعين في المضاعف أصلٌ واحدٌ صحيحٌ، يدلُّ على الخضوع والضَّعْفِ. يقال تضعضعَ، إِذا ذلَّ وخَضَع. قال أبو ذؤيب:
وتجلُّدِي للشَّامِتِين أرِيهِمُ *** أنِّي لرَيْبِ  الدَّهرِ لا أتضعضعُ([1])وكلُّ ضعيفٍ ضَعْضَاعٌ، إِذا لم يكن ذا رأيٍ ولا قُوَّةٍ.
(ضغ) الضاد والغين ليس بشيء، ولا هو أصلاً يفرّع منه أو يقاس عليه، لكنَّهم يقولون: إنَّ الضَّغْضَغة: حِكايةُ أكلِ الذئبِ اللحْم. وقال الخليل: الضَّغْضَغة: لوك الدَّ‌رداء. ويقولون: الضَّغَّاغة([2]): الأحمق. والضغيغة: العجينُ *الرَّقيق. وأقاموا في عيشٍ ضغيغٍ، أي خَصيب. وليس هذا كلُّه بشيءٍ وإنْ ذُكِر.
(ضف) الضاد والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على أمرين: أحدهما الاجتماع، والآخر القِلة والضَّعف.
[فأمَّا الأوَّل فهو الضَّفف]، وهو اجتماع النَّاس على الشيءِ. ويقال ماء مضفوف، إذا كثُر عليه الناس. وطعامٌ مضفوف. وفي الحديث: "أنه عليه السلام لم يشبَع من خُبزٍ ولحم إلاَّ على ضَفَف". يراد بذلك كثرةُ الأيدي على الطَّعام. وقال في الماء:
لا يَسْتَقِي في النَّزَحِ المضفوفِ *** إلاَّ مُدَارَاتُ الغُروبِ الجُوفِ([3])وجانبا النَّهْرِ: ضَفَّتَاهُ، لاجتماعهما عليه، قال الخليل: ناقةٌ ضَفوفٌ، أي كثيرةُ اللَّبنِ لا تُحلَبُ إلاَّ ضَفَّاً. والضَّفُّ: الحَلَب بالكفِّ كلِّها.
وأمّا الآخر فقولُهم: في رأيِ فلانٍ ضَفَفٌ، أي ضَعف. ولقيتُهُ على ضَفَفٍ، أي عَجَلةٍ لم أتمكَّنْ منه.
(ضك) الضاد والكاف أُصَيلٌ صحيح فيه كلمتان: امرأةٌ ضكضاكة ورجل ضكْضاكٌ، يراد به القِصَر واكتنازُ اللَّحم. والكلمة الأخرى: الضَّكْضَكة سُرعة المَشي.
(ضل) الضاد واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على معنىً واحد، وهو ضَياع الشيء وذهابُهُ في غيرِ حَقِّه. يقال ضَلَّ يَضِلّ ويَضَلّ، لغتان. وكلُّ جائرٍ عن القصد ضالٌّ. والضَّلاَل والضَّلالَة بمعنى. ورجلٌ ضِلِّيل ومُضلَّل، إذا كان صاحبَ ضَلاَلٍ وباطل. وممّا يدُلُّ على أنّ أصل الضّلاَل ما ذكرناهُ، قولُهم أُضِلّ الميّتُ، إِذا دُفِنَ. وذاكَ كأنَّهُ شيءٌ قد ضاع. ويقولون: ضَلَّ اللَّبَنُ في الماءِ، ثم يقولون استُهْلِكَ. وقال في أُضِلَّ الميّت:
وآبَ مُضِلُّوهُ بعينٍ جَلِيَّةٍ *** وغودِرَ بالجَوْلان حَزمٌ ونائلُ([4])قال ابنُ السكِّيت: يقال أَضلَلْتُ بعيري، إذا ذهبَ منك؛ وضللت المسجد والدَّارَ، إِذا لم تهتدِ لهما. وكذلك كلُّ شيءٍ مُقيمٍ لا يُهتَدَى لـه. ويقال: أرضٌ مَضِلّة ومَضَلّة. ووقعوا في وادي تُضَُـلِّلَ، إذا وَقعوا في مَضَِلَّة.
(ضم) الضاد والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على مُلاءَمةٍ بين شيئين. يقال ضَمَمت الشّيءَ إلى الشيء فأنا أضُمُّه ضمّاً. وهذه إِضْمامةٌ من خَيل، أي جماعة. وفرسٌ سَبّاق الأضاميم، أي الجماعات. وإِضمامةٌ من كُتُب مثل إِضْبارة.
ومن الباب: أسدٌ ضَمْضَم وضُماضِمٌ: يضمُّ كلَّ شيءٍ.
(ضن) الضاد والنون أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على بُخْلٍ بالشيء. يقال ضَنِنْتُ بالشّيءِ أَضَنُّ به ضَنّاً وضَنانةً، ورجلٌ ضَنين. وهذا عِلْقُ مَضَنَّةٍ ومَضِنّة، إذا كان نفيساً يُضَنُّ به. وفلانٌ ضِنِّي مِنْ بين إخواني، إذا كان النّفِيسَ الذي يُضَنُّ به. وربما قالوا ضَنَنْتُ بفتح النون.
(ضأ) الضاد والهمزة كلمة صحيحة، وهي الضِّئْضئُ، وهو الأصل. وفي الحديث: "يخرج من ضِئْضِئِ هذا قومٌ يمرُقون من الدِّين"([5]).
وأمَّا الضاد والحرف المعتل فهو يدلُّ على صِياحٍ وجَلَبَة. من ذلك الضَّوَّة والضَّوْضَاة([6]): أصوات النّاس وجَلَبَتهم. يقال ضَوْضَوْا بلا همز.
(ضب) الضاد والباء أصلٌ واحدٌ يدلُّ عُظْمُه على الاجتماع. قال أبو زيد: أَضَبَّ القومُ إضباباً، إذا تكلّموا جميعاً. ثمّ يُحْمَل على هذا الأصلِ أكثرُ البابِ. من ذلك ضَبَّة الحديد، والجمع ضَبَّات. والضَّبّ: الغِلُّ في القلب. وقد أَضَبَّ على غِلٍّ في صدره، إذا جَمَعَه في صدرهِ. ومنه الضَّبَاب، وهو الذي كأنَّه غبارٌ يجتمع فيَستُر. وهذا يومٌ مُضِبٌّ. وضَبِبَ البلدُ: كثُر ضَبابه.
ومن الباب: التَّضَبُّب، وهو السِّمَن. والضَّبِيبة: سمنٌ ورُبٌّ([7]) يُجمع بينهما، يقال ضَبِّبُوا لصبيِّكم. والضبُّ من دوابِّ الأرضِ معروف، وسمِّي لتجمُّع خَلْقِهِ ولحْمِه؛ والجمع ضِباب: وربَّما شبِّه الطَّلْع به. قال:
أطَافَ بِفُحَّالٍ كأنَّ ضِبابَهُ *** بُطونُ الموالي يومَ عِيدٍ تَغَدَّتِ
يقول: طَلْعُها ضخمٌ كأنَّه ضِبابٌ ممتلئة. ثم شَبَّه تلك الضِّبابَ ببطونِ موالٍ تغدَّوْا فتضَلَّعُوا. ويقال: وقَعْنا في مَضَابَّ مُنْكَرة، أي قِطَعٍ من الأرض كثيرة  الضِّباب. والضُّبَاضِب: الرّجل *القصير السمين. فأمَّا قولهم: ضبَّ النّاقة، فهو مِثل ضَفَّها([8]) إِذا حَلَبَها بالكفّ جميعاً. قال الكسائيّ: فَطَرت النّاقةَ أفطرُها، إذا حلبتَها بطرف أصابعك. وضَبَبْتُها أَضُبُّها ضبّاً، إذا حَلَبْتَها بالكفِّ كلِّها. قال الفرَّاء: هذا هو الضَّفُّ. فأمَّا الضَّبُّ فأنْ تجعل إِبهامك على الخِلْف وأصابعَك على الإبهامِ والخِلْف معاً.
ومما شذَّ عن هذا الأصل قولُهم: ناقةٌ ضَبَّاءُ وبعيرٌ أضبُّ، وهو وجعٌ يأخذهما في الفِرْسِن([9]). فأمَّا قولُهم: ضَبّت لِثَتُه دماً، وضبَّت يدُهُ إذا سالت دماً، فليس من هذا الباب، إنّما هو مقلوب من بَضَّ([10])، وقد مرَّ.
(ضج) الضاد والجيم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على صِياحٍ بِضَجَر. من ذلك ضجَّ يضِجُّ ضجيجا، وضجَّ القوم ضِجَاجاً. قال أبو عبيد: أَضجَّ القوم إِضجاجاً، إذا جَلبُوا([11]) وصَاحُوا. فإِذا جزعوا من شيءٍ وغُلِبوا قيلَ ضَجُّوا. وقال: الضِّجَاج: المشاغَبة والمشارَّة. قال غيره، الضَّجُوج من الإِبل؛ التي تضجُّ إِذا حُلِبَت.
ومما شذَّ عن هذا الباب: الضَّجاج([12])، وهو خَرَز([13]).
(ضح) الضاد والحاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على رقَّةِ شيءٍ بعينه. من ذلك الضَّحضاح: الماء إلى الكَعبَين، سمِّي بذلك لرقّته. والضَّحضحة: تَرقرُقُ الشَّراب. ومنه الضِّحّ، وهو ضَوء الشَّمس إذا استمكَنَ من الأرض. وكان ابنُ الأعرابيِّ يقول:  هو لون الشَّمس. ويقولون: جاء فلانٌ بالضِّحِّ والرِّيح، يُراد به الكَثْرة، أي ما طلَعت عليه الشَّمس وما جَرَتْ عليه الرِّيح. قال: ولا يقال [الضِّيح([14])].
(ضخ) الضاد والخاء ليس بشيء. على أنَّهم يقولون: الضَّخّ: امتداد البَول. والمِضَخَّة: قَصَبةٌ يرمَى بها الماء فيمتدّ.
(ضد) الضاد والدال كلمتان متباينتان في القياس.
فالأولى: الضِّدّ ضِدّ الشيء. والمتضادّان: الشَّيئان لا يجوز اجتماعهما في وقتٍ واحد، كالليل والنَّهار.
والكلمةُ الأخرى الضَّدُّ،  وهو المَلْء، بفتح الضاد، يقال ضَدَّ القِربَة: ملأها، ضَدّاً.
(ضر) الضاد والراء ثلاثةُ أصول: الأوّل خلاف النَّفْع، والثاني: اجتماعُ الشَّيء، والثالث القوّة.
فالأوَّل الضَّرّ: ضدُّ النَّفْع. ويقال ضَرَّه يضُرُّه ضَرّاً. ثمَّ يحمل على هذا كلُّ ما جانَسَه أو قارَبَه. فالضُّرُّ: الهُزال. والضِّرّ: تزوُّج المرأة على ضَرَّة. يقال نكحَتْ فلانةُ على ضِرّ، أي على امرأةٍ كانت قَبْلَها. وقال الأصمعيّ: تزوّجَت المرأةُ على ضُرٍّ وضِرّ. قال: والإِضرار مثلُه، وهو رجلٌ مُضِرٌّ. والضَّرَّة: اسمٌ مشتقٌّ من الضَّرِّ، كأنَّها تضرُّ الأخرى كما تضرُّها تلك. واضطُرَّ فلانٌ إلى كذا، من الضرورة. ويقولون في الشِّعر "الضَّارُورة". قال ابنُ الدُّمينة:
أثيِبِي أخا ضارورةٍ أشفَقَ العِدَى *** عليه وقَلّت في الصديق مَعاذرُهْ([15])والضَّرِير: المُضَارَّة. وأكثر ما يُستعمَل في الغَيْرة؛ يقال ما أشدَّ ضريره عليها. وشُبِّه الحَجَرانِ للرَّحَى بالضَّرَّتينِ فقيل لهما الضَّرَّتانِ. والضَّرِير: الذي به ضَرَرٌ من ذَهاب عَيْنِه. أو ضَنَى جِسْمِه.
وأمّا الأصلُ الثاني فَضَرَّة الضَّرع: لَحْمتُه. قال أبو عُبيد: الضَّرَّة: التي لا تخلو من اللَّبن. وسمِّيت بذلك لاجتماعِها. وضَرَّةُ الإبهام : اللحم المجتمع تحتَها. ومن الباب: المُضِرّ: الذي له ضَرَّةٌ من مال، وهو من صِفَة المال الكثير. قال:
بِحَسْبِكَ في القومِ أن يَعلموا *** بأنَّكَ فيهم غَنِيٌّ مُضِرّْ([16])وأمّا الثالث فالضرير: قُوَّة النّفْس. ويقال: فلانٌ ذو ضرير على الشيء، إذا كان ذا صبرٍ عليه ومقاساة، في قول جرير:
* جُرأةً وضَرِيرا([17]) *
ويقال للفرس: أضرَّ على فأس اللِّجامِ، إذا أَزَم عليه.
(ضز) الضاد والزاء كلمةٌ واحدةٌ، وهي الضَّزز، وهو لُصوق الحنَك الأعلى بالأسفل؛ رجلٌ أَضَزُّ.
 ---------------------ـ
([1]) ديوان أبي ذؤيب 3 والمفضليات (2: 222)، واللسان (ضعع).
([2]) هذا اللفظ مما انفرد به في المجمل والمقاييس.
([3]) الرجز في اللسان (ضفف).
([4]) البيت للنابغة، كما أسلفت في حواشي (جول).
([5]) في اللسان: "وفي الحديث أن رجلاً أتى النبي صلى الله عليه وآله وسلم وهو يقسم الغنائم فقال لـه: اعدل فإنك لم تعدل. فقال: يخرج من ضئضئ هذا قوم يقرؤون القرآن لا يجاوز تراقيهم، يمرقون من الدين كما يمرق السهم من الرمية".
([6]) والضوضاء، بالهمز أيضاً.
([7]) في الأصل: "وربما"، تحريف. وفي المجمل: "والضبيبة: السمن والرب يجمع بينهما ويؤكل".
([8]) في الأصل: "ضبها" صوابه في المجمل.
([9]) في الأصل: " الفرس"، صوابه في المجمل.
([10]) في الأصل: "بضن".
([11]) يقال جلب، وأجلب، بالتشديد.
([12]) ضبطه في القاموس كسحاب، وفي المجمل بتشديد الجيم. وهذا اللفظ لم يرد في اللسان.
([13]) في القاموس: "خرزة".
([14]) التكملة من المجمل.
([15]) في الأصل: "أتتني"، صوابه في اللسان (ضرر) حيث ورد البيت بدون نسبة. ولم أجد البيت في ديوان ابن الدمينة.
([16]) البيت للأشعر الرقبان الأسدي، جاهلي، يهجو ابن عمه رضوان. اللسان (ضرر).
([17]) قطعة من بيت له في ديوانه 290 واللسان (ضرر). وهو بتمامه:
من كل جرشعة الهواجر زادها  *** بعد المفاوز جرأة وضريرا

ـ

##### Türkçe

(İkizlenmişte **الضاد** بابı [ve **المطابق**])

(**ضع**) İkizlenmişte **الضاد** ve **العين** tek bir sahih asıldır; boyun eğişe ve zayıflığa delâlet eder. **تضعضعَ** denir; zelil olup boyun eğdiği zaman. Ebû Züeyb dedi ki:
Ve benim **الشَّامِتِين**e karşı metânetim, onlara gösteririm *** ki ben zamanın musibetine karşı **لا أتضعضعُ**([1])
Ve her zayıf, **ضَعْضَاعٌ**dır; görüş ve kuvvet sahibi değilse.

(**ضغ**) **الضاد** ve **الغين** bir şey değildir; ondan dallandırılan veya üzerine kıyas edilen bir asıl da değildir; ancak onlar derler ki: **الضَّغْضَغة**: kurdun eti yemesinin taklididir. Halîl dedi ki: **الضَّغْضَغة**: **الدَّ‌رداء**yı çiğneme. Ve derler: **الضَّغَّاغة**([2]): ahmak. Ve **الضغيغة**: ince hamur. Ve **ضغيغٍ** bir yaşayışta ikamet ettiler; yani bereketli. Ve bunun hepsi bir şey değildir, anılsa da.

(**ضف**) **الضاد** ve **الفاء** iki şeye delâlet eden sahih bir asıldır: birincisi toplanma, diğeri azlık ve zayıflık.

[Birinciye gelince o **الضَّفف**tir], o da bir şey üzerinde insanların toplanmasıdır. Ve **ماء مضفوف** denir; insanlar onun üzerine çoğaldığı zaman. Ve **طعامٌ مضفوف**. Hadiste: “O, عليه السلام, ekmek ve etten ancak **على ضَفَف** üzere doydu.” Bununla, yemeğin üzerindeki ellerin çokluğu kastedilir. Ve su hakkında dedi ki:
**لا يَسْتَقِي في النَّزَحِ المضفوفِ** *** **إلاَّ مُدَارَاتُ الغُروبِ الجُوفِ**([3])
Ve nehrin iki yanı: **ضَفَّتَاهُ**; onun üzerinde birleşmelerinden dolayı. Halîl dedi ki: **ناقةٌ ضَفوفٌ**; yani sütü çoktur, ancak **ضَفَّاً** sağılır. Ve **الضَّفُّ**: bütün avuçla sağmadır.

Diğerine gelince, onların sözü: filânın görüşünde **ضَفَفٌ** vardır; yani zayıflık. Ve onu **على ضَفَفٍ** üzere karşıladım; yani acele üzere, ona tam olarak imkân bulamadım.

(**ضك**) **الضاد** ve **الكاف** içinde iki kelime bulunan sahih bir kökcüktür: **امرأةٌ ضكضاكة** ve **رجل ضكْضاكٌ**; bununla kısalık ve etin toparlaklığı kastedilir. Diğer kelime: **الضَّكْضَكة** yürüyüşün süratidir.

(**ضل**) **الضاد** ve **اللام** tek bir manaya delâlet eden sahih bir asıldır; o da şeyin kaybolması ve hakkı olmayan yerde gitmesidir. **ضَلَّ يَضِلّ** ve **يَضَلّ** denir; iki lehçedir. Ve kasttan sapan her zalim **ضالٌّ**dır. Ve **الضَّلاَل** ile **الضَّلالَة** aynı manadadır. Ve **رجلٌ ضِلِّيل** ve **مُضلَّل**; dalâlet ve bâtıl sahibi olduğu zaman. Ve dalâletin aslının bizim zikrettiğimiz şey olduğuna delâlet eden şeylerdendir: onların “**أُضِلّ الميّتُ**” sözüdür; defnedildiği zaman. Ve o, sanki kaybolmuş bir şey gibidir. Ve derler: “**ضَلَّ اللَّبَنُ في الماءِ**”, sonra derler: “**استُهْلِكَ**”. Ve **أُضِلَّ الميّت** hakkında dedi ki:
**وآبَ مُضِلُّوهُ بعينٍ جَلِيَّةٍ** *** **وغودِرَ بالجَوْلان حَزمٌ ونائلُ**([4])
İbnü’s-Sikkît dedi ki: “**أَضلَلْتُ بعيري**” denir; senden gittiği zaman. Ve “mescidi ve evi **ضللت**” (yani **ضللت المسجد والدَّارَ**) denir; ikisine yol bulamadığın zaman. Ve yol bulunamayan her mukim şey de böyledir. Ve “**أرضٌ مَضِلّة** ve **مَضَلّة**” denir. Ve “**وادي تُضَُـلِّلَ**”e düştüler; yani bir **مَضَِلَّة**ye düştükleri zaman.

(**ضم**) **الضاد** ve **الميم** iki şey arasında bir uygunluğa delâlet eden tek bir asıldır. “Şeyi şeye **ضَمَمت**” denir; ben onu **أضُمُّه** **ضمّاً**. Ve bu, atlardan bir **إِضْمامةٌ**dır; yani bir topluluk. Ve “**فرسٌ سَبّاق الأضاميم**” denir; yani toplulukların (öncüsü). Ve kitaplardan bir **إِضمامةٌ**, **إِضْبارة** gibi.

Babdandır: **أسدٌ ضَمْضَم** ve **ضُماضِمٌ**: her şeyi toplar.

(**ضن**) **الضاد** ve **النون** bir şeyle cimriliğe delâlet eden sahih bir asıldır. “Şeyle **ضَنِنْتُ**” denir; onunla **أَضَنُّ** **ضَنّاً** ve **ضَنانةً**. Ve **رجلٌ ضَنين**. Ve bu, **عِلْقُ مَضَنَّةٍ** ve **مَضِنّة**dir; nefis olup onunla cimrilik edildiği zaman. Ve “filân, kardeşlerim arasında benim **ضِنِّي**mdir”; nefis olup onunla cimrilik edilen olduğu zaman. Ve bazen **النون**u fetha ile “**ضَنَنْتُ**” dediler.

(**ضأ**) **الضاد** ve **الهمزة** sahih bir kelimedir; o da **الضِّئْضئُ**dür ve o asıldır. Hadiste: “**يخرج من ضِئْضِئِ هذا قومٌ يمرُقون من الدِّين**”([5]).

**الضاد** ve illetli harf ise, bir bağırışa ve gürültüye delâlet eder. Ondandır **الضَّوَّة** ve **الضَّوْضَاة**([6]): insanların sesleri ve gürültüleri. Hemzesiz “**ضَوْضَوْا**” denir.

(**ضب**) **الضاد** ve **الباء** tek bir asıldır; büyüğü toplanmaya delâlet eder. Ebû Zeyd dedi ki: “Kavim **أَضَبَّ** etti **إضباباً**”; hep birlikte konuştukları zaman. Sonra babın çoğu bu asıl üzerine taşınır. Ondandır: demirin **ضَبَّة**si; çoğulu **ضَبَّات**. Ve **الضَّبّ**: kalpteki kin. Ve göğsünde bir kin üzerine **أَضَبَّ** etti; onu göğsünde topladığı zaman. Ondandır **الضَّبَاب**; o, sanki toplanıp örten bir toz gibidir. Ve bu, **يومٌ مُضِبٌّ**dür. Ve belde **ضَبِبَ**; sisi çoğaldığı zaman.

Babdandır: **التَّضَبُّب**; o semizliktir. Ve **الضَّبِيبة**: bir semiz yağ ve bir **رُبّ**([7]) ki ikisi bir araya getirilir; “çocuğunuza **ضَبِّبُوا**” denir. Ve yer hayvanlarından **الضبُّ** mâruftur; yaratılışının ve etinin toplanıklığından dolayı böyle adlandırıldı; çoğulu **ضِباب**. Ve bazen **الطَّلْع** ona benzetildi. Dedi ki:
**أطَافَ بِفُحَّالٍ كأنَّ ضِبابَهُ** *** **بُطونُ الموالي يومَ عِيدٍ تَغَدَّتِ**
Der ki: onun **طَلْع**ı iridir; sanki dolu **ضِباب**lardır. Sonra o **ضِباب**ları, öğle yemeği yiyip doyup şişen mevlâların karınlarına benzetti. Ve “**مَضَابَّ مُنْكَرة**”ye düştük; yani **الضِّباب**ı çok olan yer parçalarına. Ve **الضُّبَاضِب**: kısa şişman adam. Onların “**ضبَّ النّاقة**” sözüne gelince, o, onu **ضَفَّها**([8]) gibidir; onu bütün avuçla sağdığı zaman. Kisâî dedi ki: “Deveyi **فَطَرت** ederim **أفطرُها**”; parmak uçlarınla sağdığın zaman. Ve onu **ضَبَبْتُها أَضُبُّها ضبّاً**; bütün avuçla sağdığın zaman. Ferrâ dedi ki: bu, **الضَّفُّ**tur. **الضَّبُّ**a gelince: başparmağını memenin üzerine koyman ve parmaklarını başparmak ve meme üzerine birlikte koymandır.

Ve bu asıldan şâz olan şeylerdendir: “**ناقةٌ ضَبَّاءُ** ve **بعيرٌ أضبُّ**”; bu, ikisini de **الفِرْسِن**de([9]) tutan bir ağrıdır. Onların “**ضَبّت لِثَتُه دماً**” sözüne gelince ve “eli **ضبَّت**” kan aktığı zaman; bu babdan değildir; ancak **بَضَّ**([10])dan kalbedilmiştir; geçmişti.

(**ضج**) **الضاد** ve **الجيم** bıkkınlıkla bir bağırışa delâlet eden sahih bir asıldır. Ondandır: **ضجَّ يضِجُّ ضجيجا**; ve kavim **ضجَّ** etti **ضِجَاجاً**. Ebû Ubeyd dedi ki: kavim **أَضجَّ** etti **إِضجاجاً**; **جَلبُوا**([11]) ve bağırdıkları zaman. Bir şeyden sızlanıp yenildiklerinde “**ضَجُّوا**” denir. Ve dedi ki: **الضِّجَاج**: sataşma ve çekişmedir. Başkası dedi ki: develerden **الضَّجُوج**; sağılınca bağıran.

Ve bu babdan şâz olan şeylerdendir: **الضَّجاج**([12]); o, bir **خَرَز**([13])dir.

(**ضح**) **الضاد** ve **الحاء** bizzat bir şeyin inceliğine delâlet eden sahih bir asıldır. Ondandır: **الضَّحضاح**: topuklara kadar su; inceliğinden dolayı böyle adlandırıldı. Ve **الضَّحضحة**: içeceğin dalgalanıp parıldaması. Ondandır: **الضِّحّ**; o, güneşin ışığıdır, yerden iyice yerleştiği zaman. İbnü’l-A‘râbî derdi ki: o, güneşin rengidir. Ve derler: filân **بالضِّحِّ والرِّيح** ile geldi; bununla çokluk kastedilir; yani güneşin doğduğu ve rüzgârın estiği her şey. Dedi ki: **[الضِّيح([14])]** denmez.

(**ضخ**) **الضاد** ve **الخاء** bir şey değildir. Şu var ki onlar derler: **الضَّخّ**: idrarın uzayıp akması. Ve **المِضَخَّة**: su atılan bir kamıştır; böylece uzayıp gider.

(**ضد**) **الضاد** ve **الدال** kıyasta birbirinden ayrı iki kelimedir.

Birincisi: **الضِّدّ** şeyin zıddıdır. Ve **المتضادّان**: iki şeydir; bir vakitte bir araya gelmeleri câiz olmaz; gece ve gündüz gibi.

Diğer kelime **الضَّدُّ**dür; o da dolmadır; **الضاد**ın fethasıyla. “Tulum’u **ضَدَّ** etti”; onu doldurdu, **ضَدّاً**.

(**ضر**) **الضاد** ve **الراء** üç asıldır: birincisi faydanın zıddı, ikincisi şeyin toplanması, üçüncüsü kuvvet.

Birincisi **الضَّرّ**dır: faydanın zıddı. “Ona **ضَرَّه**” denir; ona **يَضُرُّه** **ضَرّاً**. Sonra bunun üzerine, ona benzeyen veya ona yaklaşan her şey taşınır. Böylece **الضُّرُّ**: zayıflık. Ve **الضِّرّ**: kadının bir **ضَرَّة** üzerine evlenmesidir. “Filân kadın bir **ضِرّ** üzerine evlendi”; yani ondan önce olan bir kadın üzerine. Asma‘î dedi ki: kadın **ضُرٍّ** ve **ضِرّ** üzerine evlendi. Dedi ki: **الإِضرار** da onun gibidir; ve o, **رجلٌ مُضِرٌّ**dür. Ve **الضَّرَّة**: **الضَّرِّ**den türemiş bir isimdir; sanki o, ötekine zarar verir, o da ona zarar verdiği gibi. Ve filân, zaruretten dolayı şuna **اضطُرَّ** oldu. Ve şiirde “**الضَّارُورة**” derler. İbnü’d-Dümeyne dedi ki:
**أثيِبِي أخا ضارورةٍ أشفَقَ العِدَى** *** **عليه وقَلّت في الصديق مَعاذرُهْ**([15])
Ve **الضَّرِير**: **المُضَارَّة**dır. En çok kıskançlıkta kullanılır; “ona karşı ne şiddetli **ضريره** var” denir. Ve değirmenin iki taşı **الضَّرَّتينِ**e benzetildi de ikisine **الضَّرَّتانِ** denildi. Ve **الضَّرِير**: gözünün gitmesinden bir zarar bulunan kimsedir; yahut bedeninin zayıflaması.

İkinci asla gelince: **ضَرَّة الضَّرع**: onun etidir. Ebû Ubeyd dedi ki: **الضَّرَّة**: sütten boş kalmayan (meme). Toplanıklığından dolayı böyle adlandırıldı. Ve **ضَرَّةُ الإبهام**: onun altındaki toplanmış ettir. Babdandır: **المُضِرّ**: maldan bir **ضَرَّة**si olan; bu, çok malın sıfatındandır. Dedi ki:
**بِحَسْبِكَ في القومِ أن يَعلموا** *** **بأنَّكَ فيهم غَنِيٌّ مُضِرّْ**([16])

Üçüncüye gelince: **الضرير** nefsin kuvvetidir. Ve “filân, şey üzerinde **ذو ضرير**dir” denir; ona karşı sabır ve katlanma sahibi olduğu zaman; Cerîr’in sözü üzere:
* **جُرأةً وضَرِيرا**([17]) *
Ve ata “**أضرَّ** etti dizginin **فأس**ına”; ona sıkıca bastırdığı zaman.

(**ضز**) **الضاد** ve **الزاء** tek bir kelimedir; o da **الضَّزز**dir; üst damağın alt damağa yapışmasıdır; **رجلٌ أَضَزُّ**.

---------------------ـ
([1]) Ebû Züeyb divanı 3 ve el-Mufaddaliyât (2: 222), ve el-Lisân (**ضعع**).
([2]) Bu lafız, el-Mücmel ve el-Mekâyîs’te onunla tek kalmıştır.
([3]) Recez, el-Lisân (**ضفف**)’te.
([4]) Beyit Nâbiga’nındır; daha önce (**جول**) haşiyelerinde geçtiği gibi.
([5]) el-Lisân’da: “Hadiste: bir adam Peygamber’e صلى الله عليه وآله وسلم ganimetleri taksim ederken geldi de ona dedi ki: adaletli ol, çünkü adaletli olmadın. O da dedi ki: bunun **ضِئْضِئِ**inden bir kavim çıkar; Kur’an okurlar, köprücük kemiklerini geçmez; okun avdan çıktığı gibi dinden çıkarlar.”
([6]) **الضوضاء** da, hemze ile de.
([7]) Asılda: “**وربما**”; tahriftir. el-Mücmel’de: “**والضبيبة: السمن والرب يجمع بينهما ويؤكل**”.
([8]) Asılda: “**ضبها**”; doğrusu el-Mücmel’dedir.
([9]) Asılda: “**الفِرْس**”; doğrusu el-Mücmel’dedir.
([10]) Asılda: “**بضن**”.
([11]) **جلب** ve **أجلب** denir; şeddeli olarak.
([12]) el-Kâmûs’ta **سحاب** gibi ضبط edilmiştir; el-Mücmel’de **الجيم**in şeddelenmesiyle. Bu lafız el-Lisân’da gelmemiştir.
([13]) el-Kâmûs’ta: “**خرزة**”.
([14]) Tekmile el-Mücmel’dendir.
([15]) Asılda: “**أتتني**”; doğrusu el-Lisân (**ضرر**)’dedir; orada beyit nisbesiz olarak gelmiştir. Beyti İbnü’d-Dümeyne divanında bulmadım.
([16]) Beyit, câhiliye şairi el-Eş‘ar er-Rukbân el-Esedî’nindir; amcaoğlu Rıdvân’ı hicveder. el-Lisân (**ضرر**).
([17]) Divanında 290 ve el-Lisân (**ضرر**)’de ona ait bir beyitten bir parçadır. Tamamı:
**من كل جرشعة الهواجر زادها**  *** **بعد المفاوز جرأة وضريرا**

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الضلال: العدول عن الطريق المستقيم، ويضاده الهداية، قال تعالى: ﴿فمن اهتدى فإنما يهتدي لنفسه ومن ضل فإنما يضل عليها﴾ [الإسراء/15]، ويقال الضلال لكل عدول عن المنهج، عمدا كان أو سهوا، يسيرا كان أو كثيرا، فإن الطريق المستقيم الذي هو المرتضى صعب جدا، قال النبي صلى الله عليه وسلم: (استقيموا ولن تحصوا (الحديث عن ثوبان قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (استقيموا ولن تحصوا، واعلموا أن خير أعمالكم الصلاة، ولا يحافظ على الوضوء إلا مؤمن) أخرجه مالك في الموطأ 1/34؛ وأحمد 5/280؛ والحاكم 1/130؛ والدرامي من طرق صحاح 1/168) وقال بعض الحكماء: كوننا مصيبين من وجه وكوننا ضالين من وجوه كثيرة، فإن الاستقامة والصواب يجري مجرى المقرطس من المرمى، وما عداه من الجوانب كلها

##### Türkçe

- **الضلال**: dosdoğru yoldan sapmadır; onun zıddı **الهداية**’dir. Yüce Allah dedi ki: ﴿فمن اهتدى فإنما يهتدي لنفسه ومن ضل فإنما يضل عليها﴾ [الإسراء/15]. Ve her yöntemden sapmaya **الضلال** denir; ister kasten olsun ister yanılarak, ister az olsun ister çok. Çünkü razı olunan dosdoğru yol pek zordur. Peygamber صلى الله عليه وسلم dedi ki: (استقيموا ولن تحصوا (Hadis, Sevbân’dan: Allah’ın Resûlü صلى الله عليه وسلم dedi ki: (استقيموا ولن تحصوا، واعلموا أن خير أعمالكم الصلاة، ولا يحافظ على الوضوء إلا مؤمن) Bunu Mâlik **الموطأ**’da 1/34; Ahmed 5/280; Hâkim 1/130; Dârimî sahih yollarla 1/168’de çıkarmıştır.) Ve bazı hikmet sahipleri dedi ki: “Bizim bir yönden isabetli oluşumuz ve birçok yönden sapmış oluşumuz; çünkü **الاستقامة** ve **الصواب**, hedeflenen yerden atılan okun gidişi gibi cereyan eder; onun dışındaki yanların hepsi…”

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَلَلْتُ
1 ضَلَلْتُ ذ , (S, Mgh, * O, Msb, * K,) third pers. ضَلَّ, (Mgh, Msb,) aor. ضَلِ٣َ , (S, Mgh, O, Msb, K,) inf. n. ضَلَالٌ and ضَلَالَةٌ; (S, * O, * Msb;) and ضَلِلْتُ, (S, Mgh, * O, Msb, * K,) third pers. as above; (Mgh;) the former of the dial. of Nejd, and the more chaste; the latter of the dial. of the people of El-'ءliyeh, (S, Msb, TA,) and of El- Hijلz, and Kr has mentioned ضِلِلْتُ for ضَلِلْتُ as heard from the tribe of Temeem; (TA;) I erred, strayed, or went astray; (Mgh, Msb;) deviated from the right way or course, or from that which was right; missed, or lost, the right way; or lost my way; ضَلَالٌ and ضَلَالَةٌ signifying the contr. of رَشَادٌ, (S, O, TA,) and هُدًى. (K, TA.) [See ضَلَالٌ below.] Hence, in the Kur [xxxiv. 49], قُلْ اـِنْ ضَلَلْتُ فِاـِنَّمَا أَضِلُّ عَلَى نَفْسِى [Say thou, If I err, I shall err only against myself, i. e., to my own hurt]. (O, Msb. [See also x. 108 and xvii. 16 of the Kur.]) One says also, ضَلَّ ضَلَالُهُ [app. His error became error indeed; a phrase similar to جَدَّ جِدُّهُ, q. v.: or his erring passed away; see 4, latter part]. (TA.) And ضَلَّ عَنِ القَصْدِ He deviated from the right way or course. (TA.) And the verb is trans. as well as intrans.: you say, ضَلَّ الطَّرِيقَ, and ضَلَّ عَنْهُ, aor. ضَلِ٣َ and ضَلَ٣َ , (Mgh, Msb,) inf. ns. as above, meaning He erred, strayed, or went astray, from the road, or way; (Msb;) he did not find the way to the road: (Mgh, Msb:) and of anything stationary, if you miss the place thereof, you say ضَلَلْتُهُ and ضَلِلْتُهُ: (Az, Msb:) or you say, ضَلِلْتُ الطَّرِيقَ, (K,) or ضَلِلْتُ المَسْجِدَ, and الدَّارَ, (ISk, S, O,) [I missed, or lost, the right way to the road, or the mosque, and the house,] when you know not the place thereof: (ISk, S, O:) and in like manner, anything stationary, to which one does not find the way: (ISk, S, O, K:) and AA says the like: but that one says of a thing that falls from his hand, and a thing that quits its place, ↓ أَضْلَلْتُهُ, (IB, TA,) which means I lost it, and knew not its place; meaning, for instance, a horse, or she-camel, or the like: (Az, Msb:) [thus] one says, أَضْلَلْتُ بِعِيرِى [I lost my camel, and knew not his place,] (AA, ISk, S, IB, O) when his shank has been tied up to his arm and one does not find the way to him, and when he has been left loose and has gone away whither one knows not: (AA, IB, TA:) but Yoo differs from others respecting this case; for, accord. to him, one says, اضلّ فُلَانٌ بَعِيرَهُ and also ضَلَّهُ, in the same sense; (O, TA;) and the like is said in the K: (TA:) and it is also said in the Bلri' that when you seek an animal and miss its place and find not the way to it, it is regarded as in the category of stationary things, and therefore you say ضَلِلْتُهُ. (Msb.) ― -b2- ضَلَّ signifies also He was, or became, confounded, or perplexed, and unable to see his right course. (Ibn-Es-Seed, TA.) ― -b3- Also, aor. ضَلِ٣َ (S, O, K) and ضَلَ٣َ , (K,) the pret. being like زَلَّ and مَلَّ, (TA,) inf. n. ضَلَال, It (a thing, S, O, TA) became lost; [as though it went astray;] it perished, came to nought, or passed away. (S, O, K, TA.) Thus in the phrase ضَلَّ عَنِّى كَذَا Such a thing became lost from me. (Mgh.) One says to him from whom pieces of money have dropped, قَدْ ضَلَّتْ عَنْكَ [They have become lost from thee]. (TA.) And to him who has done a deed from which no profit has resulted, you say, قَد ضَلَّ سَعْيُكَ (tropical:) [Thy labour has been lost]: the like occurs in the Kur xviii. 104, meaning ضَاعَ. (TA, in two places.) ― -b4- And (tropical:) He (a man, TA) died, and became dust and bones. (K, TA.) In this sense the verb is used in the Kur xxxii. 9: but some there read, in the place of ضَلَلْنَا, صَلِلْنَا [q. v.], with ص: (TA:) or the verb in that instance has the meaning here next following. (S.) ― -b5- And (assumed tropical:) He, or it, (a man, S, TA, or a camel, Msb, and a thing, TA,) was, or became, unperceived or imperceptible, unapparent, latent, hidden or concealed, or absent, (S, Msb, K, TA.) Hence the phrase, ضَلَّ المَآءُ فِى اللَّبَنِ (tropical:) [The water became unperceived, or concealed, in the milk]. (TA.) One says of a road to which he has not been able to find the way, ضَلَّ عَنِّى [It has become hidden from me]. (K, TA.) And hence also the saying of a man, as is related in a trad., (S, O, TA,) after his having charged his sons by saying to them, “ When I die, burn ye me; and when I shall have become ashes, pound me; then scatter me in the water: ” (O, TA:) لَعَلِّى أَضِلُّ اللّٰه (S, O, TA) i. e. (assumed tropical:) May-be, I shall be unperceived by God, or concealed from Him: (S:) or may-be, I shall be hidden, or absent, from God's punishment: (O, TA:) or, as El-'Otbee says, may-be, I shall escape God, and my place will be hidden from Him. (TA.) And ضَلَّ said of one forgetting means (assumed tropical:) His memory became absent from him. (O, Msb, TA.) أَنْ تَضِلَّ اـِحْدَاهُمَا, or اـِنْ تَضِلَّ, in the Kur [ii. 282], accord. to different readers, (TA,) in which instance أَنْ and اـِنْ are syn., (Mughnee, [see أَنْ, in p. 106, cols. 1 and 2,]) means If one of them twain [referring to women] be absent from her memory: or if the memory of one of them twain be absent from her: [or if one of them twain err in her memory:] or, accord. to Zj, the meaning of the verb in this case is that which next follows. (TA.) ― -b6- ضَلِلْتُ الشَّىْءَ also signifies (assumed tropical:) I forgot the thing: whence one says of a woman, ضَلَّتْ أَيَّامَ حَيْضِهَا (assumed tropical:) [She forgot the days of her menstruation]; and so ↓ أَضَلَّتْهَا: (Mgh:) or ضَلَّ فُلَانًا (assumed tropical:) He was made, or caused, to forget such a one. (K. [In the CK, اُنْسِيْهِ is erroneously put for أُنْسِيَهُ.]) It is said that لَا يَضِلُّ رَبِّى, in the Kur xx. 54, means (assumed tropical:) My Lord will not be unmindful: or nothing will escape Him. (TA.) ― -b7- And one says, ضَلَّنِى فُلَانٌ, (Msb, K,) or ضَلَّنِى فُلَانٌ فَلَمْ أَقْدَرْ عَلَيْهِ, (O,) meaning Such a one went away from me, (O, Msb, K,) and I was unable to compass him [or to find him]: so in the Bلri'. (Msb.) -A2- ضُلَّ, as a verb of wonder: see ضُلٌّ.

ضلَلهُ
2 ضلَلهُ ذ , (S, MA, O, K,) inf. n. تَضْلِيلٌ and تَضْلَالٌ, (K,) He, or it, made, or caused, him to pursue a course that led to error, or deviation from the right way: (K: [see also 4:]) he, or it, led him astray; seduced him: (MA:) [or] he attributed, or imputed, to him error, or deviation from the right way. (S, MA, O.) ضُلِّلَ سَعْيُهُمْ, a phrase used by a poet, means Error, or deviation from the right way, was attributed to their labour; because they did not reach their goal. (Ham p. 771.) ― -b2- [Hence,] one says, ضَلِّلْ مَالَكَ Send forth, or set free, thy cattle to pasture, or to pasture where they please, by themselves. (O.) ― -b3- See also the next paragraph.

اضلّهُ
4 اضلّهُ ذ , inf. n. اـِضْلَالٌ, He, or it, made him, or caused him, to err, stray, or go astray; to deviate from the right way or course, or from that which was right; to miss, or lose, the right way; or to lose his way. (Az, TA.) [See also 2, first sentence.] الاـِضْلَالُ is of two sorts: one of these is the consequence of erring, or straying; either as in the case in which one says أَضْلَلْتُ البَعِيرَ (expl. above, see 1, former half); or the decreeing that one shall err, or stray, &c., because he has done so already, and this is sometimes the case when the اـِضْلَال of a man is attributed to God: the other sort is the embellishing [or commending] to a man that which is false, or wrong, or vain, in order that he may err, or stray, &c.: and God's اـِضْلَال of a man is of two sorts; one of which has been expl. above; the other is God's so constituting man that when he observes [and pursues] a certain course, or way, [of acting or the like], whether it be such as is commended or such as is discommended, he habituates himself to it, and esteems it pleasant, and keeps to it, and finds it difficult to turn from it, wherefore it is said that custom is a second nature. (Er-Rلghib, TA.) ― -b2- Also He, or it, made, or caused, him, or it, to perish, or become lost; syn. أَهْلَكَهُ, (S, TA,) and أَضَاعَهُ, (El-Fلrلbee, S, O, Msb,) or ضَيَّعَهُ; (TA;) [اضاعهُ and ضيّعهُ signifying the same; and so اضلّهُ and ↓ ضللّٰهُ; whence,] أَلَمْ يَجْعَلْ كَيْدَهُمْ فِى تَضْلِيلٍ, in the Kur cv. 2, means [Did He not make their plot to be such as ended] in a causing to perish, or become lost, (فِى تَضْيِيعٍ,) and in annulment? (Ksh, Bd.) أَضَلَّ أَعْمَالَهُمْ, in the Kur [xlvii. 1 and 9, which may be rendered (assumed tropical:) He will cause their works to be lost, or to be of no effect], means, accord. to Aboo-Is-hلk, He will not recompense them for their good works; the phrase being similar to the saying قَدْ ضَلَّ سَعْيُكَ [expl. above]. (TA.) And أَضَلَّ اللّٰهُ ضَلَالَكَ (assumed tropical:) [May God make thine erring to be no more, or to come to an end,] is expl. by ISk as meaning may thine erring pass away from thee, so that thou shalt not err; and he adds that the saying مَلَّ مَلَالُكَ means ذَهَبَ عَنْكَ حَتَّى لَا تَمَلَّ. (TA.) ― -b3- Also (tropical:) He buried, and hid, or concealed, him, or it. (K, TA.) You say, أُضِلَّ المَيِّتُ (tropical:) The dead was buried. (S, O.) The phrase أَضَلَّتْ بِهِ أُمُّهُ, meaning (tropical:) His mother buried him, in a verse cited by IAar, is extr., or anomalous. (TA.) ― -b4- And He found him to be erring, straying, going astray; deviating from the right way or course, or from that which was right; missing, or losing, the right way; losing his way; not rightly directed, or not finding the way to the truth: like as one says أَحْمَدَهُ, and أَبْخَلَهُ. (TA.) ― -b5- And you say, أَضَلَّنِى كَذَا, meaning (assumed tropical:) Such a thing was, or became, beyond my power, or compass. (IAar, Msb, TA.) ― -b6- See also 1, near the end.

تظلّل
5 تظلّل ذ It went away: so in the saying, تضلّل المَآءُ مِنْ تَحْتِ الحَجَرِ [The water went away from beneath the stone]. (O, TA.)

تضالّ
6 تضالّ ذ He feigned himself to be erring, straying, going astray; deviating from the right way or course, or from that which was right; missing, or losing, the right way; or losing his way. (O, TA.)

استضلّ ضَلَالُهُ
10 استضلّ ضَلَالُهُ ذ His erring demanded that he should err [the more], so that he did err [the more: like as erring is said to be a cause of one's being made to err: see 4: and see also ضَلَّ ضَلَالُهُ, near the beginning of the art.]: so in the saying of Aboo-Dhu-eyb,
رَآهَا الفُؤَادُ فَاسْتَضَلَّ ضَلَالُهُ
[The heart beheld her, and his erring demanded that he should err &c.]. (Skr, S, TA.)

ضَلٌّ
ضَلٌّ ذ : see ضَلَالٌ.

ضُلٌّ
ضُلٌّ ذ : see ضَلَالٌ. ― -b2- [Also, app. as meaning A lost state; a state of perishing, coming to nought, or passing away;] a subst. from ضَلَّ signifying ضَاعَ and هَلَكَ. (S, TA.) ― -b3- And hence [its usage, in the manner of a proper name, in] the saying, هُوَ ضُلُّ بْنُ ضُلٍّ, (S,) which means, (S, O, K,) as also ↓ هُوَ ضِلُّ بْنُ ضِلٍّ, (Ibn-'Abbلd, O, K,) He is the unknown, the son of the unknown; (S, Z, O, K;) and in like manner, بْنُ التَّلَالِ ↓ الضَّلَالُ; (S, O;) and قُلُّ بْنُ قُلٍّ: (TA:) or he is one in whom is no good: (K:) or he is one who persists in error. (M, K.) ― -b4- [Hence also, perhaps, it is said that] يَا ضُلَّ مَا تَجْرِى بِهِ العَصَا [in the CK ضَلَّ] means يَا فَقْدَهُ and يَا تَلَفَهُ [i. e., app., O the loss, or O the coming to nought, of that by reason of which the mare El-'Asà is running!]: (K, TA:) a prov.; said by Kaseer Ibn-Saad to Jedheemeh El-Abrash, when he went with him to Ez-Zebbà; for when they were within her province, he repented, and Kaseer said to him, “ Mount this my horse, and escape upon him, for his dust will not be cloven [by the pursuer, ” i. e. he will not be overtaken]: (TA: [but the mare is thus made a male:]) or it was said by 'Amr Ibn-'Adee, when he saw El-'Asà, the mare of Jedheemeh, with Kaseer upon her: قَوْمُ is suppressed after يا; and ↓ ضُلَّ is of the forms [of verbs] denoting wonder, originally ضَلُلَ, with damm, like حُبَّ in the phrase حُبَّ بِفُلَانٍ, originally حَبُبَ; and the meaning of the prov. is, O people, what a case of perdition is that by reason of which El-'Asà is running! i. e., the death of Jedheemeh. (Meyd.) ― -b5- ضُلٌّ بِتَضْلَالٍ [in CK ضَلٌّ] means A vain, or futile, thing: (S, O, K:) [or a vain, misleading thing; تَضْلَالٌ being an inf. n. of ضَلَّلَ:] 'Amr Ibn-Shلs El-Asadee says,
تَذَكَّرْتُ لَيْلَى لَاتَ حِينَ ادِكَارِهَا
وَقَدْ حُنِىَ الأَضْلَاعُ ضُلٌّ بِتَضْلَالِ
[I remembered Leylà when it was not a time for remembering her, the ribs having become bent by the bending of the back with age: it was a vain, misleading thing]. (S, O.) ― -b6- ضُلُّ أَضْلَالٍ: see ضِلَّةٌ.

هُوَ ضِلُّ بْنُ ضِلٍّ
هُوَ ضِلُّ بْنُ ضِلٍّ ذ : see ضُلٌّ. ― -b2- ضِلُّ أَضْلَالٍ: see ضِلَّةٌ.

ضَلَّةٌ
ضَلَّةٌ ذ Confusion, or perplexity, and inability to see the right course: (K:) [or error: for] one says, فَعَلَ ذٰلِكَ ضَلَّةً He did that in error (فِى ضَلَالَةٍ): and ذَهَبَ ضَلَّةً He went away not knowing whither he went: (TA:) and فُلَانٌ يَلُومُنِى ضَلَّةً Such a one blames me wrongly: (S, O:) [or, behind my back, or in my absence: for] ضَلَّةٌ signifies also speech respecting a person behind his back, or in his absence; relating to good and to evil. (M, K, TA.) -A2- [Freytag explains it as signifying also One in whom is no good, on the authority of Meyd.]

ضُلَّةٌ
ضُلَّةٌ ذ Skill in guiding, or directing aright, in journeying. (Fr, K, * TA.)

ضِلَّةٌ
ضِلَّةٌ ذ : see ضَلَالٌ. ― -b2- [Hence,] هُوَ ابْنُهُ لِضِلَّةٍ (tropical:) He is his son unlawfully begotten, or not trueborn. (AZ, A, K, TA.) ― -b3- ذَهَبَ دَمُهُ ضِلَّةً (tropical:) His blood went unrevenged, or without retaliation. (K, TA.) ― -b4- And هُوَ تِبْعُ ضِلَّةٍ, (Th, O, K, TA,) with kesr to the ت and to the ض, (TA,) [in the CK, erroneously, تَبَعُ,] and تِبْعٌ ضِلَّةٌ, (K, TA,) thus related by IAar, (TA,) but the former only accord. to Th, (TA in art. تبع,) (assumed tropical:) He is a follower of women: (TA in that art.:) or he is one in whom is no good, and with whom is no good: (IAar, Th, TA:) or he is a very cunning man (دَاهِيَةٌ), one in whom is no good; (IAar, O, K, TA;) and so تِبْعُ صِلَّةٍ, (O, L, TA,) as some relate it; (L, TA;) and in like manner, أَضْلَالٍ ↓ ضِلُّ, (Lh, O, K, TA,) and أَضْلَالٍ ↓ ضُلُّ, (K, TA,) and صِلُّ أَصْلَالٍ, [q. v.,] which is with kesr only, (K, TA,) a phrase similar to ضِرُّ أَضْرَارٍ. (TA in art. ضر.)

ضَلَلٌ
ضَلَلٌ ذ : see ضَلَالٌ. ― -b2- Also Water (O, K) running (K) beneath a rock, which the sun does not reach: (O, K:) one says مَآءٌ ضَلَلٌ: (O:) or running among trees. (K.) [See also ضَلَلٌ.]

ضَلَالٌ
ضَلَالٌ ذ [an inf. n. of 1: used as a simple subst.,] Error; contr. of رَشَادٌ, (S, O, TA,) and of هُدًى; (K, TA;) as also ↓ ضَلَالَةٌ, (S, O, K,) and ↓ ضَلٌّ, and ↓ ضُلٌّ, and ↓ ضِلَّةٌ, and ↓ ضَلَلٌ, and ↓ ضَلْضَلَةٌ, (K,) and ↓ ضُلَضِلَةٌ, (O, TA,) and ↓ أُضْلُولَةٌ, (K,) of which last the pl. is أَضَالِيلُ, (Lth, O, TA,) as in the saying تَمَادَى فِى أَضَالِيلِ الهَوَى [He persevered in the errors of love], (TA,) or أَضَالِيلُ, as some say, has no sing., or its sing. is supposed, or has been heard, and is أُضْلُولَةٌ or أُضْلُولٌ or اـِضْلِيلٌ or some other form: (MF, TA:) the primary signification of الضَّلَالُ is the going away from the right course, or direction: (Ham p. 357:) or it signifies, accord. to Ibn-El-Kemلl, the loss, or missing, of that which brings, or conducts, to the object sought: or, as some say, the pursuing a way that will not bring, or conduct, to that object: or, accord. to Er-Rلghib, the deviating from the right way: and it is said to be any deviation from that which is right, intentional or unintentional, little or much; because the right and approved way is very difficult; wherefore it may be used of him who commits any mistake whatever, and is imputed to prophets and to unbelievers, though between the ضلال of the former and that of the latter is a wide difference: and in another point of view, it is of two sorts; one is in the speculative departments of knowledge, as in acquaintance with the unity of God, and with the prophetic function or office, and the like, indicated in the Kur iv. 135; or it is in the practical departments of knowledge, as in acquaintance with the ordinances of the law, that is, religious services. (TA.) ― -b2- Also A state of perdition: so in the Kur liv. 24: (S, O:) [and in like manner ↓ ضَلَالَةٌ; for] ضَلَالَةُ العَمَلِ signifies The annulled and lost state of work. (TA.) ― -b3- And Absence, or a state of concealment. (Msb. [This is there said to be the primary signification.]) ― -b4- هُوَ الضَّلَالُ بْنُ التَّلَالِ see expl. voce ضُلٌّ.

ضَلُولٌ
ضَلُولٌ ذ : see ضَالٌّ.

ضَلَالَةٌ
ضَلَالَةٌ ذ : see ضَلَالٌ, in the beginning, and near the end, of the paragraph. One says, هِىَ الضَّلَالَةُ وَالتَّلَالَةُ; (S, O;) in which the latter noun is an imitative sequent. (S and K in art. تل.)

ضِلِّيلٌ
ضِلِّيلٌ ذ A man (S, O) who errs, strays, goes astray, or deviates from the right way or course, much, or often: (S, O, K:) or (tropical:) who errs, &c., much, or often, in religion: (TA:) and ↓ مُضَلَّلٌ, (S, TA,) which in some of the copies of the S is written thus and also مُضَلِّل, (TA,) signifies the same; (S, TA;) or one who is not disposed, or directed, to good; in the K, الّذى لا يُوَفِّى بِخَيْرٍ, [or يُوفِى بخير, as in the CK,] but correctly الّذى لا يُوَفَّقُ لِخَيْرٍ; or, as some say, a committer of errors, and of false, wrong, or vain, actions: and ضِلِّيلٌ is also expl. as signifying one who will not desist from error. (TA.) Imra-el-Keys was called المَلِكُ الضِّلِّيلُ [The much-erring king], (S, O, K, TA, [in the CK, erroneously, الضَّلِيلُ,]) and ↓ الملك المُضَلَّلُ. (K.)

ضَالٌّ
ضَالٌّ ذ Erring, straying, or going astray; deviating from the right way or course, or from that which is right; missing, or losing, the right way; or losing his way; (S, * Msb, TA;) and ↓ ضَلُولٌ is syn. therewith; (K;) [or rather with ضِلِّيلٌ, accord. to a general rule:] pl. of the former ضُلَّالٌ, [of which see an ex. in a verse cited voce رِسْلٌ,] and ضُالُّونَ: [in the Kur i. last verse,] some read وَلَا الضَّأَلِّينَ, to avoid the concurrence of two quiescent letters. (TA.) You say ضَالٌّ تَالٌّ; (S, O;) in which the latter epithet is an imitative sequent. (S and K in art. تل.) ― -b2- [Also Becoming lost; &c. ― -b3- And Forgetting. It is said that] وَأَنَا مِنَ الضَّالِّينَ [in the Kur xxvi. 19] means (assumed tropical:) I being of those that forgot. (K, TA.) And اِمرَأَةٌ ضَالَّةٌ means (assumed tropical:) A woman forgetting the days of her menstruation. (Mgh.)

ضَالَّةٌ
ضَالَّةٌ ذ an epithet in which the quality of a subst. is predominant, (IAth, TA,) A stray; i. e. a beast that has strayed: (S, O, TA:) or a camel remaining in a place where it is lost, without an owner (K, TA) that is known: (TA:) or a lost animal (IAth, Msb, TA) or other thing, whatever it be: (IAth, TA:) applied to the male and to the female, (S, O, Msb, K,) and to two and to a pl. number: (TA;) and it has for its pl. ضَوَالُّ, (Msb, TA,) like دَوَابُّ pl. of دَابَّةٌ. (Msb.) It is said in a trad., ضَالَّةُ المُؤْمِنِ حَرَقُ النَّارِ [expl. in art. حرق]. (TA.) And one says, الحِكْمَةُ ضَالَّةُ المُؤْمِنِ (assumed tropical:) [Wisdom is the object of persevering quest of the believer]; meaning that the believer ceases not to seek wisdom like as a man seeks his stray. (TA.)

ضَلَضِلٌ
ضَلَضِلٌ ذ and ↓ ضَلَضِلَةٌ, (As, S,) as though contracted from ضَلَاضِلٌ [and ضَلَاضِلَةٌ], (S,) or أَرْضٌ ↓ ضَلَضِلَةٌ and ضَلَضِلٌ [in the CK ضَلَضَلَةٌ and صَلَضَلٌ] and ↓ ضُلَضِلَةٌ and ↓ ضُلَضِلٌ (K) and ↓ ضُلَاضِلٌ (Lh, K) and ضُلْضُلَةٌ, (IDrd, K,) Rugged land or ground. (As, S, K.) And مَكَانٌ ضَلَضِلٌ, originally ضَلَاضِيلُ, A hard, stony place. (Fr, TA.) ― -b2- Also, (so in the K,) i. e. (TA) ضَلَضِلٌ and ↓ ضَلَضِلَةٌ, accord. to As, (O, TA,) or ↓ ضُلَضِلَةٌ, (S, O, TA,) [said to be] the only instance of its kind among reduplicate words, (S, O, TA, [in which last the same assertion is quoted from the T, app. in relation to the last, or last but one, of these words,]) and, as in the Jm, ↓ ضُلْضُلَةٌ, (O, TA,) A stone, (As, S, O,) or stones, (K,) such as a man can lift from the ground and carry: (As, S, O, K:) or, accord. to the T, ضلضلة [thus in the TA, app. ↓ ضَلَضِلَةٌ or ↓ ضُلَضِلَةٌ,] signifies any stone such as a man can lift from the ground and carry, or above that, smooth, found in the interiors of valleys. (TA.)

ضُلَضِلٌ
ضُلَضِلٌ ذ : see the next preceding paragraph. -A2- Also, (IAar, O, TA,) in the K, erroneously, صُلَضِلَةٌ, (TA.) and ↓ ضُلَاضِلٌ, A skilful guide of the way. (IAar, O, K, TA.)

ضَلْظَلَةٌ
ضَلْظَلَةٌ ذ : see ضَلَالٌ.

ضُلْضُلَةٌ
ضُلْضُلَةٌ ذ : see ضَلَضِلٌ, in two places. ― -b2- ضَلَاضِلُ المَآءِ, (O, K,) and صَلَاصِلُهُ, (O,) [said in the O, in this art., to be pls. of which the sings. are ضُلَضِلَةٌ and صُلَصِلَةٌ, but the sings. are correctly ضُلْضُلَةٌ and صُلْصُلَةٌ, (see the latter of these two in its proper art.,)] The remains of water: (O, K:) so says Lh. (O.)

ضَلَضِلَةٌ
ضَلَضِلَةٌ ذ : see ضَلَضِلٌ, in four places.

ضُلَضِلَةٌ
ضُلَضِلَةٌ ذ : see ضَلَالٌ: ― -b2- and مَضَلَّةٌ: ― -b3- and ضَلَضِلٌ, in three places.

ضُلَاضِلٌ
ضُلَاضِلٌ ذ : see ضَلَضِلٌ: -A2- and ضُلَضِلٌ.

أُضْلُولَةٌ
أُضْلُولَةٌ ذ : see ضَلَالٌ.

وَقَعَ فِى وَادِى تُضُلِّلَ
وَقَعَ فِى وَادِى تُضُلِّلَ ذ , (Ks, S, O, K, *) like تُخُيِّبَ and تُهُلِّكَ, all imperfectly decl., (S, O,) and تُضَلِّلَ, (Ibn-'Abbلd, O, K,) and تَضَلِّلَ, with two fet-hahs, and تِضِلِّلِ, with two kesrehs, (Ibn- 'Abbلd, O, TA,) meaning البَاطِل [i. e. (assumed tropical:) He fell into that which was vain, unreal, nought, futile, or the like, and consequently, into disappointment]: (Ibn-'Abbلd, S, O, K, TA:) or, accord. to the A, وَقَعُوا فى وادى تضلّل means (tropical:) They perished. (TA.)

طَرِيقٌ مُضِلٌّ
طَرِيقٌ مُضِلٌّ ذ A road that causes to go astray, or to deviate from the right course. (TA.) And, accord. to As, مُضِلٌّ signifies A land (أَرْضٌ) in which one loses his way. (TA. [See also the next paragraph.]) [Hence,] فِتْنَةٌ مُضِلَّةٌ means [A trial, or sedition, or discord, &c.,] that causes men to go astray, or to deviate from that which is right. (TA.) And [hence also,] المُضِلُّ means The سَرَاب [or mirage]. (TA.)

مَضَلَّةٌ
مَضَلَّةٌ ذ a subst. like مَجْبَنَةٌ and مَبْخَلَةٌ [i. e., as such, signifying A cause of erring, straying, going astray, or deviating from the right way or course or from that which is right, &c.]: (TA:) [and used in the manner of an epithet:] one says أَرْضٌ مَضَلَّةٌ A land that causes one to err, &c.: (TA:) or, as also ↓ مَضِلَّةٌ, (S, O, Msb, K, TA, [in the CK مِضَلَّةٌ,]) and ↓ ضُلَضِلَةٌ, (O, K,) a land in which one errs, or strays, from the [right] way; (S, O, Msb, K; *) in which one does not find the right way: and خَرْقٌ مضلّةٌ [A desert, or farextending desert, &c., in which one errs, &c.]: it is used alike as masc. and fem. and pl.: but one says also أَرَضُونَ مضلّاتٌ. (TA.)

مَضِلَّةٌ
مَضِلَّةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

مُضَلَّلٌ
مُضَلَّلٌ ذ : see ضِلِّيلٌ, in two places.

مُتَضَالٌّ
مُتَضَالٌّ ذ [part. n. of 6, q. v.]. One says, اـِنَّكَ تَهْدِى الضَّالَّ وَلَا تَهْدِى المُتَضَالَّ [Verily thou wilt direct aright the erring, &c., but thou wilt not direct aright him who feigns himself to be erring, &c.]. (S, O.)

_Türkçe çeviri henüz yok_
