# ضمج — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%AC/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%85%D8%AC/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضمج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%AC.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: ضمج

(باب الضاد والميم وما يثلثهما)
(ضمد) الضاد والميم والدَّال: أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على جمعٍ وتجمُّع. من ذلك ضَمَدت الشيءَ أَضْمِده، إِذا جَمَعتَه. والضِّمَاد: العِصابة، يقال ضَمَدت الجُرْح. ويقولون الضَّمْد، بسكون الميم: أن تتَّخذ المرأة صديقين. قال الهذلي:
تريدين كَيْمَا تَضْمُِدِيني وخالداً *** وهل يُجمَع السّيفانِ وَيْحَكِ في غِمْدِ([1])ويقال شبعت الإبل من ضَمْد الأرض، إِذا شَبعت من الرَّطيب واليبيس، والقديم والحديث. قالوا: ويقول الرجل للغريم: أقضيك من ضَمْدِ هذه الغَنَم، أي من خِيارها ورُذَالها، وكبارها وصغارها. ومن الباب: أَضْمَدَ العرفجُ، إذا تَجوّفَتْه الخوصةُ ولم تَنْدُر منه، أي كانت في جوفه. وهو من هذا، كأنَّها جمعته في جوفها.
ومن الباب الضَّمَد، بفتح الميم، وهو الغَيظ يُجمَع في الصدر ولا يُزاح فيخفّ. قال النابغة:
ومَنْ عَصاكَ فعاقِبْهُ مُعاقبةً *** تَنهى الظَّلومُ ولا تقْعُدْ  على ضَمَدِ([2])
يقال ضَمِدَ يَضْمَدْ ضَمَداً. قال أبو بكر([3]):  وفصَل قومٌ بين الغَيظِ والضَّمَد. فقالوا: الضَّمد: أن يغتاظ على من لا يقدر عليه والغيظ أن يغتاظ على من يقدر عليه ومن لا. واحتجُّوا بقول النابغة. والقِياس في هذه الكلمات واحد. ويقال الضَّمَد، بفتح الميم: الغابر من الحقّ. يقال لنا عند فلان ضَمَدٌ، أي غابر حقٍّ،  من مَعْقُلةٍ أو دين. وأصله شيءٌ قد تجمَّع عندهم وبقي.
(ضمر) الضاد والميم والراء أصلان صحيحان: أحدهما يدلُّ على دقّةٍ في الشَّيء، والآخر يدلُّ على غَيبةٍ وتستُّر.
فالأوّل قولهم: ضَمَرَ الفرس وغيرُهُ ضموراً، وذلك من خِفّة اللَّحمِ، وقد يكون من الهُزَال. ويقال للموضع الذي تُضمَّر فيه الخيل: المِضْمَار. ورجل ضَمْرٌ: خفيف الجسم. واللؤلؤ المضْطمِر: الذي في وسطهِ بعضُ الانضمام والانضمار([4]).
والآخر الضِّمَار، وهو المال الغائب الذي لا يُرجَى. وكلُّ شيءٍ غابَ عنك فلا تكونُ منهُ عَلَى ثقَةٍ فهو ضِمَارٌ. [قال الشاعر]([5]):
وأَنْضَاءٍ أُنِخْنَ إلى سعيد *** طُروقاً ثم عَجَّلْنَ ابتكارَا
حمِدْنَ مَزارَهُ وأَصَبْنَ منه *** عطاءً لم يكن عِدَةً ضِمارا
ومن هذا الباب: أَضْمَرتُ([6]) في ضميري شيئاً؛ لأنَّه يُغيِّبه في قلبه وصدره.
(ضمز) الضاد والميم والزاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على إمساكٍ في كلام أو إِمساكٍ على شيءٍ بفم وما أشبَهَ ذلك. من ذلك ضَمَز البَعِيرُ: أَمسك عن الجِرّة. والضَّامِز: السّاكت. وقال بشر:
وقد ضَمَزَتْ بِجِرّتها سُلَيْمٌ *** مخافتَنا كما ضَمَزَ الحِمارُ([7])والضَّمْز: ضرب من الأكل، لأنَّه إِذا أكل أمسَكَ عليه في فمه.  وضَمَز فلانٌ على مالي، أي لزمه([8]).
ومما شذَّ عن هذا الأصل: الضَّمْزَة: الأَكَمة الخاشعة، والجمع ضَمْزٌ.
(ضمس) الضاد والميم والسين ليس بشيء. وذكر ابن دريد كلمةً إن صحَّت فهي من باب الإِبدال. قال([9]): الضَّمْس: المَضْغ. فإن كان كذا *فهو من الضَّمْز.
(ضمن) الضاد والميم والنون أصلٌ صحيح، وهو جَعْل الشَّيء في شيءٍ يحويه. من ذلك قولهم: ضمَّنت [الشيء]، إِذا جعلته في وعائه. والكَفَالة تسمَّى ضَمَاناً من هذا؛ لأنَّه كأنَّه إذا ضمِنَه فقد استوعَبَ ذمّته. والمَضَامِين: ما في بطون الحوامل. ومنه الحديث أنَّه نهى عن المَلاقيح والمَضامين. وذلك أنَّهم كانوا يبيعون الحَبَل([10])، فنَهَى عن ذلك. وأما قولـه: "لكم الضَّامِنة من النَّخْل"، فإنَّه يريد ما تضمّنَتْه قُراهم. فهذا الباب مطّرد.
وأمَّا الضَّمانة، وهي الزَّمانة. والضَّمِن: الزَّمِن، فإنَّهُ عندي من باب الإبدال كأنَّ الضاد مبدلة من زاي. وفي الحديث: "مَنْ اكتتب ضَمِناً بعثَهُ الله تعالى  ضَمِناً"، أي من كتب نفسه من الزَّمْنَى.
 (ضمج) الضاد والميم والجيم ليس بشيء، وكذلك ما أشبهه. فأمَّا الضَّمْخ بالخاء فصحيح. يقال تضمَّخ بالطِّيب، وهو متضمِّخ.
--------------ــــ
([1]) لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 159 واللسان (ضمد).
([2]) البيت في ديوانه 22 واللسان (ضمد).
([3]) أبو بكر بن دريد في الجمهرة (2: 276).
([4]) في الأصل: "الإضمار".
([5]) التكملة من المجمل. والبيتان للراعي في اللسان (ضمر).
([6]) في الأصل: "ضمرت" صوابه في اللسان.
([7]) البيت منسوب إلى بشر بن أبي خازم في المفضليات (2: 142)، لكنه نُسِب في اللسان أيضاً إلى ابن مقبل، وهذه النسبة الأخيرة غير صحيحة.
([8]) في المجمل: "إذا جمد عليه ولزمه".
([9]) في الجمهرة: (3: 24).
([10]) الحبل والحمل بمعنى، وهو اسم لما تحمل المرأة. قال:
ذا جرأة تسقط الأحبال رهبته *** مهما يكن من مسام مكره يسم.

ـ

### Türkçe

(باب **الضاد** و**الميم** وما يثلثهما)
(**ضمد**) **الضاد** ve**الميم** ve **الدَّال**: sahih bir asıl; bir toplama ve toplanmaya delâlet eder. Bundan: **ضَمَدتُ** şeyi **أَضْمِده**; onu topladığın zaman. Ve **الضِّمَاد**: sargı; **ضَمَدتُ** yarayı denir. Ve **الضَّمْد** derler, **الميم**’in sükûnu ile: kadının iki dost edinmesidir. Hüzeli dedi ki:
İstiyorsun ki, beni ve Hâlid’i **تَضْمُِدِيني** *** ve iki kılıç, yazık sana, bir kında toplanır mı([1])
Ve denir: develer yerin **ضَمْد**’inden doydu; yaş ve kuru, eski ve yeni olandan doyduğu zaman. Dediler: ve adam alacaklıya der: seni bu koyunun **ضَمْد**’inden öderim; yani onun seçkininden ve düşüğünden, büyüğünden ve küçüğünden. Ve babdandır: **أَضْمَدَ** **العرفجُ**; **الخوصةُ** onu oyduğu ve ondan dışarı çıkmadığı zaman; yani onun iç boşluğunda oldu. Ve o, bundandır; sanki onu iç boşluğunda toplamış gibidir.
Ve babdandır **الضَّمَد**, **الميم**’in fethi ile; o, göğüste toplanan ve giderilmeyen, böylece hafiflemeyen öfkedir. Nâbiga dedi ki:
Ve sana isyan edeni cezalandır; bir cezalandırma ile *** zulmedeni men eder; ve **ضَمَد** üzerinde oturma([2])
Denir: **ضَمِدَ يَضْمَدْ ضَمَداً**. Ebû Bekir([3]) dedi ki: bir kavim öfke ile **الضَّمَد** arasında ayırdı. Dediler ki: **الضَّمد**: gücü yetmediği kimseye öfkelenmektir; ve öfke: gücü yettiği kimseye ve yetmediğine öfkelenmektir. Ve Nâbiga’nın sözüyle delil getirdiler. Ve kıyas bu kelimelerde birdir. Ve denir **الضَّمَد**, **الميم**’in fethi ile: haktan kalan. Denir: falanın yanında bizim için bir **ضَمَدٌ** vardır; yani bir haktan kalan; bir **مَعْقُلةٍ**’den veya borçtan. Ve aslı, onların yanında toplanmış ve kalmış bir şeydir.
(**ضمر**) **الضاد** ve**الميم** ve **الراء** iki sahih asıldır: birisi şeyde inceliğe delâlet eder; diğeri gaybete ve gizlenmeye delâlet eder.
Birincisi onların sözü: at ve başkası **ضَمَرَ**; **ضموراً**; bu, etin hafifliğindendir; ve zayıflıktan da olabilir. Ve atların zayıflatıldığı yere **المِضْمَار** denir. Ve **ضَمْرٌ** adam: beden bakımından hafif. Ve **المضْطمِر** inci: ortasında bir miktar birleşme ve gizlenme bulunan([4]).
Diğeri **الضِّمَار**’dır; o, ümit edilmeyen gaip maldır. Ve senden gaip olan her şey; ondan emin olmazsan, o **ضِمَارٌ**’dır. [Şair dedi]([5]):
Ve zayıf binekler ki Saîd’e çöktürüldüler *** geceleyin; sonra erkenden gitmeyi acele ettiler
Ziyaretini övdüler ve ondan elde ettiler *** bir bağış; bir **ضِمارا** vaadi olmamıştı
Ve bu babdandır: **أَضْمَرتُ**([6]) içimde bir şeyi; çünkü onu kalbinde ve göğsünde gizler.
(**ضمز**) **الضاد** ve**الميم** ve **الزاء** sahih bir asıl; sözde bir tutmaya yahut ağızla bir şeye tutmaya ve buna benzer şeye delâlet eder. Bundan: deve **ضَمَزَ**; geviş getirmekten tuttu (kesti). Ve **الضَّامِز**: susan. Beşr dedi ki:
Ve Süleym gevişinden tuttu *** bizden korkusuyla; tıpkı eşeğin **ضَمَزَ** ettiği gibi([7])
Ve **الضَّمْز**: yemenin bir türüdür; çünkü yediği zaman onu ağzında tutar. Ve falan, malım üzerinde **ضَمَزَ**; yani ona yapıştı([8]).
Ve bu asıldan şâz olanlardandır: **الضَّمْزَة**: alçak, mütevazı tepe; çoğulu **ضَمْزٌ**.
(**ضمس**) **الضاد** ve**الميم** ve **السين** bir şey değildir. İbn Düreyd bir kelime zikretti; eğer sahihse o, ibdâl babındandır. Dedi ki([9]): **الضَّمْس**: çiğneme. Eğer böyle ise, o **الضَّمْز**’dendir.
(**ضمن**) **الضاد** ve**الميم** ve **النون** sahih bir asıldır; o, şeyi onu içine alan bir şeyin içine koymaktır. Bundan onların sözü: **ضمَّنتُ** [şeyi]; onu kabına koyduğun zaman. Ve kefalet buna dayanarak **ضَمَاناً** diye adlandırılır; çünkü sanki onu garanti ettiğinde zimmetini bütünüyle kuşatmış olur. Ve **المَضَامِين**: hamilelerin karınlarındakiler. Ve ondan hadis: **المَلاقيح** ve **المَضامين**’den nehyetti. Bu, onların **الحَبَل**’i satıyor olmalarıydı([10]); böylece bundan nehyetti. Ama onun sözü: “Sizin için hurmadan **الضَّامِنة** vardır”; bununla köylerinin içine aldığı şeyi kasteder. Bu bab düzenlidir.
Ve ama **الضَّمانة**; o, **الزَّمانة**’dır. Ve **الضَّمِن**: **الزَّمِن**; o ise, benim yanımda ibdâl babındandır; sanki **الضاد** **زاي**’den بدل edilmiştir. Ve hadiste: “Kim kendini **ضَمِناً** olarak yazdırırsa Allah Teâlâ onu **ضَمِناً** olarak diriltir”; yani **الزَّمْنَى**’dan kendini yazan kimse.
 (**ضمج**) **الضاد** ve**الميم** ve **الجيم** bir şey değildir; ve ona benzeyen de böyledir. Ama **الضَّمْخ** **الخاء** ile sahihdir. Denir: **تضمَّخ** koku ile; ve o **متضمِّخ**’tir.
--------------ــــ
([1]) Ebû Züeyb el-Hüzelî’nindir; divanında 159 ve **اللسان** (**ضمد**).
([2]) Beyit divanında 22 ve **اللسان** (**ضمد**).
([3]) Ebû Bekir b. Düreyd, **الجمهرة**’de (2: 276).
([4]) Asılda: “**الإضمار**”.
([5]) Tekmile **المجمل**’dendir. İki beyit **الراعي**’nindir; **اللسان** (**ضمر**).
([6]) Asılda: “**ضمرت**”; doğrusu **اللسان**’dadır.
([7]) Beyit, **المفضليات**’te (2: 142) Beşr b. Ebî Hâzim’e nispet edilmiştir; fakat **اللسان**’da da İbn Mukbil’e nispet edilmiştir; bu son nispet doğru değildir.
([8]) **المجمل**’de: “üzerinde donduğu ve ona yapıştığı zaman”.
([9]) **الجمهرة**’de: (3: 24).
([10]) **الحبل** ve **الحمل** aynı mânâdadır; kadının taşıdığı şeye isimdir. Dedi ki:
Şu cesaret sahibi; korkusu gebelikleri düşürür *** her ne olursa olsun; zorlayanın zehrinden bir zehirlenme olur.
