# ضمخ (ض-م-خ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%AE
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%85%D8%AE

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ض - م - خ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%AE/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والضاد والميم معهما
خ ض م، ض خ م، م خ ض، ض م خ، م ض خ مستعملات
خضم:
الخَضْمُ الأكل والمضغ بأقصى الأضراس. والخَضْمُ: شدة الأكل في رغد. والخَضْم: نحو أكلِ القثاء ونحوه، وهو الأكل بجميع الفمِ.
وقولهم : قد يبلغ الخَضْمُ بالقضم، أي: قد يبلغ المبلغ الكبير بالشيء الصغير. وخَضِمْتُ أَخْضَمُ خَضْماً، والخُضْمةُ: ما خُضِمَ. والمُخَضِّمُ: الشديدُ الخَضْمِِ.
وخُضُمَّةُ الذراعِ: مستغلظها .
والمَخْضَم: مصدر من خَضِمْتُ.
والخِضَمُّ: نعت للشريف المعطاء، أي: السيد الضَّخْم، وجمعهُ: الخِضَمُّونَ: قال رؤبة:
كم لك يا سفاح من خالٍ وعم
من هاشمٍ في السؤدد الضَّخُمِ الخِضَمّ
والخِضَمُّ: المسن، والخِضَمُّ: الفرس الجواد الضَخم. قال:
"خِضَماّت الأباهر والعروق"
ضخم: الضَّخْم: العظيم من كل شيء ، وضَخُمَ الشيء ضَخامةً فهو ضَخْمٌ، وجمعه: ضِخامٌ، والإناث: الضَّخْماتُ، لأنه من الصفات، وإذا كان اسماً فهو: فعلاتٌ، مثقل، مثل شربة وشربات وقرية وقريات.. وبنات الواو من الأسماء، نحو: جوزة وجوزات، خفيفة، لأنها إن ثقلت صارت الواو ألفا، فتركت على حالها مخافة الالتباس.
مخض: المَخِيضُ: ما قد أخذ زبده، والمَخْضُ: تحريك المِخْضَ، وهو الذي فيه اللبن. ويستعمل المخَضْ في أشياء كثيرة نحو البعير يَمْخَضُ شقشقته. قال رؤبة:
يجمعن زأراً وهديراً مَخْضا
والسحاب يَتَمَخَّضُ بمائه. والدهر يتمخَض بفتنهِ. والتَّمُّخضُ: التحرك.
والإمخاضُ: ما اجتمع من الألبان حتى صار وقر بعير، ويجمع على الأماخِيض، وبهذا المعنى يقال إحلاب من لبنٍ، وأحاليب.
وكل حامل ضربها الطلق فهي: ماخِض. والمخَاضُ: أسم يجمع النوق الحوامل، وهن شولٌ ما دام الفحل فيها، فإذا نتج بعضها وانتظر بعضها فهن عشار، فإذا نتجت فهن لقاح حتى قعدن شولا.
وابن المخاض: الذي حملت أمه.
والمُسْتَمْخِضُ من اللبن: البطيء الروب، وغذا راب ثم مَخَضْتَهُ فعاد مَخْضا فهو المُسْتَمُخِضُ، وذلك أطيب الألبان.
ويقال: إذا أرتكض الولد في بطن الناقة قيل لها: ملمع، ثم قال لها: خلفة، والاثنتان: خلفتانِ، والثلاثُ: خلفات، فإذا جمعت الخلفات قلت لهن: مَخاض، فكن مخاضاً إلى مطلع سهيل.. فهن متليات.
ضمخ: الضَّمْخُ: لطخ الجسد بالطيب حتى كأنه يقطر. قال:
تَضمَّخْنَ بالجادي حتى كأنما ال		أنوف إذا استعرضتهن رواعفُ
ضَمَخْتُها، وضَمَّخْتُها، فاضْطَمَخَتْ وتَضَمَّخَتْ.
مضخ: المَضْخُ: لغة شنعاء في الضَّمْخ.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الضاد** ve **الميم** onlarla birlikte
**خ ض م**، **ض خ م**، **م خ ض**، **ض م خ**، **م ض خ** kullanımdadır

**خضم**:
**الخَضْمُ** en arka azı dişleriyle yeme ve çiğnemedir. Ve **الخَضْمُ**: bolluk içinde yemenin şiddetidir. Ve **الخَضْم**: hıyar ve benzerini yeme gibidir; o, bütün ağızla yemektir.
Ve onların sözü: “**قد يبلغ الخَضْمُ بالقضم**”, yani: küçük şeyle büyük mertebeye ulaşabilir. Ve “**خَضِمْتُ أَخْضَمُ خَضْماً**”; ve **الخُضْمةُ**: yenmiş olan şeydir. Ve **المُخَضِّمُ**: **الخَضْم**ı şiddetli olandır.
Ve **خُضُمَّةُ الذراعِ**: onun kalın olan kısmıdır.
Ve **المَخْضَم**: “**خَضِمْتُ**”tan bir mastardır.
Ve **الخِضَمُّ**: soylu, çok veren için bir sıfattır; yani: iri efendi; onun çoğulu: **الخِضَمُّونَ**. Rü’be dedi ki:
كم لك يا سفاح من خالٍ وعم
من هاشمٍ في السؤدد **الضَّخُمِ الخِضَمّ**
Ve **الخِضَمُّ**: bileği taşı; ve **الخِضَمُّ**: iri, soylu at. Dedi ki:
"**خِضَماّت الأباهر والعروق**"

**ضخم**: **الضَّخْم**: her şeyden büyük olan. Ve şey **ضَخُمَ** **ضَخامةً**; o hâlde o **ضَخْمٌ**dur; onun çoğulu: **ضِخامٌ**; dişiler: **الضَّخْماتُ**; çünkü o sıfatlardandır. Eğer isim olursa o: **فعلاتٌ** (ağırlaştırılmış), “**شربة** ve **شربات**” ve “**قرية** ve **قريات**” gibi. Ve isimlerden **بنات الواو**; “**جوزة** ve **جوزات**” gibi; hafiftir; çünkü ağırlaştırılsa **الواو** **ألف** olurdu; karışma korkusuyla kendi hâli üzere bırakıldı.

**مخض**: **المَخِيضُ**: kaymağı alınmış olan şeydir. Ve **المَخْضُ**: **المِخْضَ**ı hareket ettirmektir; o da içinde süt bulunan şeydir. Ve **المخَضْ** birçok şeyde kullanılır; deve **يَمْخَضُ** köpük kesesini. Rü’be dedi ki:
يجمعن زأراً وهديراً **مَخْضا**
Ve bulut suyuyla **يَتَمَخَّضُ** olur. Ve zaman fitneleriyle **يتمخَض** olur. Ve **التَّمُّخضُ**: hareket etmektir.
Ve **الإمخاضُ**: sütlerden toplanıp devenin yükü hâline gelinceye kadar olan şeydir; **الأماخِيض** üzerine çoğul yapılır. Ve bu mânada “**إحلاب**” (sütten sağım) denir; ve **أحاليب**.
Ve her hamile, doğum sancısı onu vurduğunda o: **ماخِض**tir. Ve **المخَاضُ**: hamile dişi develeri toplayan bir isimdir; erkek deve içlerinde bulunduğu müddetçe onlar **شولٌ**dur; bir kısmı doğurup bir kısmı beklenince onlar **عشار**dır; doğurunca onlar **لقاح**tır; **شولا** olarak çökmelerine kadar.
Ve **ابن المخاض**: annesi hamile olan (yavru)dur.
Ve sütten **المُسْتَمْخِضُ**: yoğurdu geç tutandır; “**وغذا راب**” sonra onu **مَخَضْتَهُ** de yeniden **مَخْضا** oldu; o hâlde o **المُسْتَمُخِضُ**dur; bu, sütlerin en hoşudur.
Ve denir ki: yavru dişi devenin karnında tekmeleyince ona **ملمع** denir; sonra ona **خلفة** denir; ikisi: **خلفتانِ**; üçü: **خلفات**; **الخلفات**ı topladığında onlara **مَخاض** dersin; böylece **مخاضاً** olurlar **إلى مطلع سهيل**e kadar; artık onlar **متليات**tir.

**ضمخ**: **الضَّمْخُ**: bedeni güzel koku ile sıvamak; ta ki sanki damlıyor gibi. Dedi ki:
تَضمَّخْنَ بالجادي حتى كأنما ال		أنوف إذا استعرضتهن رواعفُ
“**ضَمَخْتُها**” ve “**ضَمَّخْتُها**”; böylece **فاضْطَمَخَتْ** ve **تَضَمَّخَتْ**.

**مضخ**: **المَضْخُ**: **الضَّمْخ** hakkında çirkin bir lehçedir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%AE/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

تَضَمَّخَ بالطِيب: تلطّخ به. وضَمَّخْتُهُ أنا تَضَميخاً.

##### Türkçe

**تَضَمَّخَ بالطِيب**: onunla kirlendi/bulaştı. Ve ben onu **ضَمَّخْتُهُ**; **تَضَميخاً**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%AE/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ض م
خضم ، ضمخ ، مخض ، ضخم : مستعملة .
خضم : في حديث أبي هريرة : أنه مَرَّ بِمَرْوَانَ
_ وهو يَبْنِي بُنْياناً له _ فقال : ) ( ابْنُوا شَديداً
وَأَمِّلُوا بَعيداً واخضِمُوا فسَنَقْضَمُ ) ( .
قال أبو عبيد : قال الكسائيُّ : الخَضْمُ :
بأَقْصَى الأضراس ، والْقَضْمُ : بأدناها .
وقال أَيْمَنُ بْنُ خُرَيمٍ _ يذكرُ أَهْلَ العراق :
رَجَوْا بِالشِّقَاقِ الأكْلَ خَضْماً فَقَدْ رَضُوا
أَخِيراً مِنَ اكْلِ الْخَضْم أَنْ يَأْكُلُوا الْقَضْمَا
قاله حين ظهر عبدُ الملك على مُصْعَبٍ
واستَوْلَى على العراق .
يقال : خَضِمْتُ أَخْضَمُ خَضْماً ، وقَضِمْتُ
أَقْضَمُ قَضْماً .
أبو عبيد ، عن الأصمعي ، قال : الْخُضُمَّةُ
عَظَمَةُ الذِّراع ، وهي مُسْتَغْلَظُها .
قال : والْخِضَمُّ : الْكَثِيرُ العَطِيَّة .
قال : وقال الأمَوِيُّ : الْخِضَمُّ : الْمِسَنُّ ،
وأنشد قولَ أبي وَجْزَةَ السَّعْدِيِّ :
حَرَّى مُوَقَّعَةٌ مَاجَ الْبَنَانُ بِهَا
عَلَى خِضَمٍّ يُسَقّى الْمَاءَ عَجَّاجِ
والسَّيْفُ يَخْتَضِمُ العَظْمَ _ إذا قَطَعَه ، ومنه
قوله :
إِنَّ الْقُسَاسِيَّ الَّذِي يُعْصَى بِهِ
يَخْتَضِمُ الدَّارعَ في أَثْوَابِهِ
واخْتَضَمَ الطريقَ _ إذا قَطَعَه ، وأنشد في
صفة إبل ضُمَّرٍ :
ضَوَابَعٌ مَثْلُ قِسِيِّ القَضْبِ
تَخْتَضِمُ البِيدَ بغَيْرِ تَعْبِ
ابن السكِّيت : قال أَبُو مَهْدِيٍّ : الْخَضِيمَةُ :
أن تُؤخَذَ الْحِنْطَةُ فَتُنَقَّى وتُطَيَّبُ ثم تجْعَلُ
في القِدْر ، ويُصبُّ عليها الماءُ فتُطْبَخُ حتى
تُنْضَجَ .
أبو زيد : يقال للماءِ الَّذي لا يَبْلُغُ أن
يكون أُجَاجاً ، ويشربُه المالُ دون الناس :
المُخضِمُ والخَمْجَرِيرُ .
وقال الفرَّاء : خَضَّمٌ : ماء لبني تميم
وأنشد :
لَوْلاَ الإلَهُ ما سَكَنَّا خَضَّمَا
وقال أبو تراب : قال زَائِدَةُ القَيْسِيُّ :
خَضَفَ بها وخَضَمَ بها _ إذا ضَرَطَ .
قال : وقاله عَرَّامُ _ وأنشد للأَغْلَبِ :
إنْ قَابَلَ الْعِرْسَ تَشكَّى وَخَضَمْ
وقال أبو عبيدٍ : حَصَمَ : مَثْلُه . بالحاء
والصّاد .
ضمخ : قال الليث : الضَّمْخُ : لَطْخُ الجسد
بالطِّيب حتى كأنما يَقْطُرُ .
وأنشد في صفة النساء :
تَضَمَّخْنَ بِالجَادِيِّ حَتَّى كَأَنَّما
الأُنُوفُ إذَا اسْتَعْرَضْتَهُنَّ رَوَاعِفُ
ويقال : ضَمَخْتُهَا ضَمْخاً واضْطَمَخَتْ ،
وتَضمَّخَتْ .
قال : والمَضْخُ : لغةٌ شَنِيعَةٌ في الضَّمْخِ .
مخض : قال الليث : المَخْضُ تَحريكُكَ
المِمْخَضَ الّذي فيه اللبنُ الْمَخِيضُ _ الذي
قد أُخِذتْ زُبْدَتُه .
قال : يستعملُ المَخْضُ في أشياء كثيرةٍ
البعيرُ يَمْخَضُ بِشِقْشِقَتِه .
وأنشد لرُؤْبَةَ :
يَجْمَعْنَ زَأْراً وَهَدِيراً مَخْضاً
والسَّحَابُ يَتَمَخَّضُ بمائه ، ويقال للدنيا :
إنها لَتَتَمَخَّضُ بِفِتنَةٍ مُنْكَرَةٍ .
وأنشد الأصمعي :
تَمَخَّضَتِ المَنُون لَهُ بِيَوْمٍ
أَنَى وَلِكُلِّ حَامِلَةٍ تِمَامُ
يعني : المنيَّةُ تَهَيَّأَتْ لأَنْ تَلِدَ لَهُ الموتَ ،
يَعْني النُّعْمَان بْنَ الْمُنْذِرِ أو كِسْرَى .
وقال الليث : يقالُ لِمَا اجتمع من الأَلبان
حتى صار وِقْرَ بَعِير في الْغَرِيبِ :
الإِمْخَاضُ ويُجْمَع على الأَمَاخِيض .
ويقال : هذا إِحْلاَبٌ من لبن ، وإِمخَاضٌ
من لبن ، وهي الأحَالِيبُ والأَمَاخِيضُ .
ويقال : ما دام اللبنُ الْمخيضُ في
المِمْخَضِ فهو إِمْخاضٌ _ أي : مَخْضةٌ
واحَدةٌ .
قال : والْمُسْتَمْخِضُ من اللبن : البطىءُ
الرُّؤُوب ، فإذا اسْتَمْخَضَ لم يكد يَرُوب ،
وإذا راب ثم مَخَضْتَهُ فعاد مَخْضاً فهو
المُسْتَمخِضُ ، وذلك أطيَب ألبان الْغَنَم .
وقولُه عزّ وجلّ : ( فأجاءها المخاض إلى جذع النخلة ( [ مريم : 23 ] .
المَخَاضُ : وَجَعُ الوِلادَة ، وهو الطَّلْق
أيضاً .
وقال شَمِر : قال ابن الأعرابي وابن
شُميل : يقال : ناقةٌ مَاخِضٌ ومَخُوضٌ وهي
التي ضَرَبَها المَخَاضُ ، وقد مَخَضَتْ
تَمْخَضُ مَخَاضاً ، وإنها لَتَمَخَّضُ بِوَلدِها
وهو تَضَرَّبُ الوِلدِ في بطنها ، وذلك حين
تُنْتَجُ فَتَمْتَخِضُ .
ويقال : مَخِضَتْ وَمُخِضَتْ وتَمَخَّضَتْ
وامْتَخَضَتْ .
ويقال : مَاخِضٌ ومُخَّضٌ ، ومَوَاخَضُ _ في
الجمع ، وأنشد :
وَمَسَدٍ فَوْقَ مِحَالٍ نُغَّضِ
تُنْقِضُ إِنْقَاضَ الدَّجَاجِ المُخَّضِ
وقال :
مَخِضْتِ بها لَيْلَةً كُلَّهَا
فَجِئْتِ بهَا مُؤْيِداً خَنْفَقِيقاَ
وقال ابن الأعرابي : ناقةٌ مَاخِضٌ وشاةٌ
مَاخِضٌ ، وامرأةٌ مَاخِضٌ _ إذا دنا وِلاَدُها ،
وإبلٌ مَوَاخِضُ ، وقد أخذها الطَّلْق
والمَخَاضُ ، والمِخَاضُ .
وقال نُصَيْرٌ : إذا أرادت الناقةُ أن تضع
قيل : مَخِضَتْ .
وعامَّةُ قَيْسٍ وتمِيم وأسدٍ يقولون : مِخِضَتْ
_ بكسر الميم _ ويفعلون ذلك في كل
حَرْفٍ كان قبل أحدِ حُروف الْحَلقِ في
) ( فَعِلَتْ ) ( وفي ) ( فَعِيل ) ( يقولون : بِعِيْرٌ وزِئيرٌ
وشِهِيقٌ ، ونِهِلَتِ الإبلُ ، وسِخِرْتُ منه .
وقال ابن الأعرابي : يقال مَخِضَتْ المرأةُ
ولا يقال : مُخِضَتْ ، ويقال : مَخَضَتْ
لَبَنَها .
أبو عبيد _ عن أبي زيد _ : إذا أَرَدْتَ
الحوامل من الإبل قُلْتَ : نُوقٌ مَخَاضٌ _
واحدتها ( خَلِفَةٌ ) على غير قياس ، كما
قالوا لواحدة النساء : ) ( امرأةٌ ) ولواحدة
الإبل : ) ( نَاقَةٌ ) ( و ) ( بَعِيرٌ ) ( .
وقال الأصمعي : إذا حُمِلَ الْفَحْلُ على
ناقة فلَقِحَتْ فهي خَلِفَةٌ وجَمْعها _ مَخَاضٌ
ووَلَدُها _ إذا استَكْمَلَ سَنَةً من يومٍ وُلِدَ
ودخل في السنة الأخْرى _ : ابنُ مَخَاضٍ
لأنَّ أُمَّهُ لحقت بالمَخَاضِ من الإبل ، وهي
الْحَوَامِلُ .
وقال غيره : إنما قيل للنُّوقِ _ إذا حَمَلتْ _ :
مَخَاضٌ ، تفاؤُلاً بأنها ستَمْخَضُ بوَلَدِها ،
إذا نُتِجَتْ .
ويقال : مَخَضْتُ ماءَ البئر بالدَّلْو _ إذا
أَكْثَرتَ النَّزْعَ منها بدِلاَئِكَ ، وحرَّكْتَها
لِتَمْتلِىء ، وأنشد الأصمعي :
لَنَمْخَضَنْ جَوْفَكِ بِالدُّلِيِّ
والمُسْتَمْخِضُ : البَطِىءُ الرُّؤُوب من اللبن ،
وقد اسْتَمْخَض لَبنُكَ _ أي : لا يكادُ
يروب ، وإذا اسْتَمْخَضَ اللَّبَنُ لم يكَدْ
يَخْرُجُ زُبْدُهُ ، وهو من أطيب اللبن ، لأن
زُبْدَهُ اسْتُهْلِكَ فيه ، واستَمْخَضَ اللبن أيضا _
إذا أَبْطَأَ أخذُهُ الطَّعْمَ بعد حَقْنِهِ في السِّقاء .
وقال ابن بُزُرْجَ : تقول العرب _ في أُدْعِيَّةٍ
يَتَدَاعَوْنَ بها _ : صَبَّ الله عليكَ أُمَّ حُبَيْنٍ
مَاخِضاً _ يَعْنِي الليلَ .
ضخم : قال الليث : الضَّخْمُ : العظيم من كل
شيء ، والمصدر : الضَّخَامَةُ ، وقد ضَخُمَ ،
وامرأة ) ( ضَخْمَةٌ ) ( ، ونسوةٌ ضَخْماتٌ _ بسكون
الخاء _ لأنه نَعْتٌ ، والأسماءُ تُجْمَع على
) ( فَعَلاَتٍ ) نحو شَرْبة وشَرَبَات ، وقَرْيَة
وقَرَيَات ، وتَمْرَة وتَمَرَات ؛ وبناتُ الواو في
الأسماء تُجْمَعُ على ) ( فَعْلاَتٍ ) ( نحو : جَوْزَةٍ
وجَوْزَاتٍ _ لأنه إن ثُقِّلَ صارت الواوُ
أَلِفاً ، فتُرِكَت الواوُ على حالها ، كراهة
الألتباس .

##### Türkçe

خ ض م
**خضم** , **ضمخ** , **مخض** , **ضخم** : kullanımdadır.

**خضم** : Ebû Hureyre’nin hadisinde: Mervân’a uğradığı,
_ kendisi için bir bina inşa ederken _; dedi ki: “( ) Sağlam inşa edin,
uzak (şeyler) umun ve **اخضِمُوا**; çünkü biz **سَنَقْضَمُ**.” ( ).

Ebû Ubeyd dedi: Kisâî dedi: **الخَضْمُ** :
azı dişlerinin en arka kısmıyla; **الْقَضْمُ** : en ön kısmıyla.

Eymen b. Hureym _ Irak ehlini anarak _ dedi:
Ayrılığı umarak yemeyi **خَضْماً** (olarak) umdular; artık razı oldular,
sonunda **الْخَضْم** yemekten, **الْقَضْمَا** yemeye.

Bunu, Abdülmelik Mus‘ab’a galip gelip
Irak’a hâkim olunca söyledi.

Denir: **خَضِمْتُ** **أَخْضَمُ** **خَضْماً**; ve **قَضِمْتُ**
**أَقْضَمُ** **قَضْماً**.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: dedi ki: **الْخُضُمَّةُ**
kolun kemiğidir; onun kalın olan kısmıdır.

Dedi ki: **الْخِضَمُّ** : çok bağış (veren).

Dedi ki: Ümevî dedi: **الْخِضَمُّ** : bileği taşı,
ve Ebû Vecze es-Sa‘dî’nin sözünü okudu:
حَرَّى مُوَقَّعَةٌ مَاجَ الْبَنَانُ بِهَا
عَلَى خِضَمٍّ يُسَقّى الْمَاءَ عَجَّاجِ

Ve kılıç, kemiği **يَخْتَضِمُ** _ onu kestiği zaman; bundan
şu sözü:
إِنَّ الْقُسَاسِيَّ الَّذِي يُعْصَى بِهِ
يَخْتَضِمُ الدَّارعَ في أَثْوَابِهِ

Ve yolu **اخْتَضَمَ** _ onu kestiği zaman; ve şu (beyti) okudu,
zayıf develerin vasfında:
ضَوَابَعٌ مَثْلُ قِسِيِّ القَضْبِ
تَخْتَضِمُ البِيدَ بغَيْرِ تَعْبِ

İbnü’s-Sikkît: Ebû Mehdî dedi: **الْخَضِيمَةُ** :
buğdayın alınması, sonra ayıklanıp güzel kokulu kılınması, sonra
tencereye konması; üzerine su dökülür; sonra pişirilir, ta ki
olgunlaşıncaya kadar.

Ebû Zeyd: denir, **أُجَاجاً** olacak dereceye ulaşmayan suya,
ve onu insanlar değil de mal (hayvanlar) içtiğine:
**المُخضِمُ** ve **الخَمْجَرِيرُ**.

Ferrâ dedi: **خَضَّمٌ** : Benî Temîm’e ait bir su (yeri);
ve okudu:
لَوْلاَ الإلَهُ ما سَكَنَّا خَضَّمَا

Ebû Turâb dedi: Zâide el-Kaysî dedi:
**خَضَفَ** onunla ve **خَضَمَ** onunla _ yellenince.

Dedi ki: Arrâm da bunu söyledi; ve A‘leb’e ait (şu beyti) okudu:
إنْ قَابَلَ الْعِرْسَ تَشكَّى وَخَضَمْ

Ebû Ubeyd dedi: **حَصَمَ** : onun gibidir; **الحاء**
ve **الصّاد** ile.

**ضمخ** : Leys dedi: **الضَّمْخُ** : bedenin
güzel koku ile sıvanması; öyle ki sanki damlıyor.

Ve kadınların vasfında okudu:
تَضَمَّخْنَ بِالجَادِيِّ حَتَّى كَأَنَّما
الأُنُوفُ إذَا اسْتَعْرَضْتَهُنَّ رَوَاعِفُ

Ve denir: **ضَمَخْتُهَا** **ضَمْخاً**; ve **اضْطَمَخَتْ** ,
ve **تَضمَّخَتْ**.

Dedi ki: **المَضْخُ** : **الضَّمْخِ** hakkında çirkin bir lehçedir.

**مخض** : Leys dedi: **المَخْضُ** , senin
**المِمْخَضَ**’ı hareket ettirmendir; içinde **الْمَخِيضُ** süt vardır _
kaymağı alınmış olan.

Dedi ki: **المَخْضُ** birçok şeyde kullanılır:
deve, **يَمْخَضُ** kendi **بِشِقْشِقَتِه** ile.

Rü’be’ye ait (şu beyti) okudu:
يَجْمَعْنَ زَأْراً وَهَدِيراً مَخْضاً

Ve bulut, suyu ile **يَتَمَخَّضُ**; ve dünyaya denir:
şüphesiz o, inkâr edilen bir fitne ile **لَتَتَمَخَّضُ**.

Asma‘î okudu:
تَمَخَّضَتِ المَنُون لَهُ بِيَوْمٍ
أَنَى وَلِكُلِّ حَامِلَةٍ تِمَامُ

Yani: ölüm, ona ölümü doğurmak için hazırlanmıştır;
Nu‘mân b. Münzir’i yahut Kisrâ’yı kastediyor.

Leys dedi: sütlerden toplanıp
garîbde bir devenin yükü hâline gelene:
**الإِمْخَاضُ** denir; **الأَمَاخِيض** üzerine cem‘ edilir.

Ve denir: bu, sütten bir **إِحْلاَبٌ**; ve sütten bir **إِمخَاضٌ**;
bunlar **الأحَالِيبُ** ve **الأَمَاخِيضُ**’dir.

Ve denir: **الْمخيضُ** süt,
**المِمْخَضِ** içinde durduğu müddetçe o, **إِمْخاضٌ**’dır _ yani: bir
**مَخْضةٌ** (tek çalkalama).

Dedi ki: sütten **الْمُسْتَمْخِضُ** : yavaş, geç mayalanan;
**اسْتَمْخَضَ** olunca neredeyse mayalanmaz;
mayalanıp sonra onu **مَخَضْتَهُ** de tekrar **مَخْضاً** olursa, o
**المُسْتَمخِضُ**’dur; bu, koyun sütlerinin en hoşudur.

Azîz ve celîl olanın sözü: ( فأجاءها المخاض إلى جذع النخلة ( [ Meryem: 23 ].

**المَخَاضُ** : doğum ağrısıdır; o, **الطَّلْق** da (denir).

Şemir dedi: İbnü’l-A‘râbî ve İbn Şümeyl dedi: denir:
**ناقةٌ مَاخِضٌ** ve **مَخُوضٌ**; o, **المَخَاضُ**’ın vurduğu (tuttuğu)dır;
ve **مَخَضَتْ** **تَمْخَضُ** **مَخَاضاً**; ve şüphesiz o, yavrusu ile
**لَتَمَخَّضُ**; bu, yavrunun karnında çırpınmasıdır; bu,
doğurtulduğu zaman olur; böylece **فَتَمْتَخِضُ**.

Ve denir: **مَخِضَتْ** ve **مُخِضَتْ** ve **تَمَخَّضَتْ**
ve **امْتَخَضَتْ**.

Ve denir: **مَاخِضٌ** ve **مُخَّضٌ**; ve çoğulda **مَوَاخَضُ**; ve okudu:
وَمَسَدٍ فَوْقَ مِحَالٍ نُغَّضِ
تُنْقِضُ إِنْقَاضَ الدَّجَاجِ المُخَّضِ

Ve dedi:
مَخِضْتِ بها لَيْلَةً كُلَّهَا
فَجِئْتِ بهَا مُؤْيِداً خَنْفَقِيقاَ

İbnü’l-A‘râbî dedi: **ناقةٌ مَاخِضٌ** ve **شاةٌ مَاخِضٌ**
ve **امرأةٌ مَاخِضٌ** _ doğumu yaklaştığı zaman;
ve **إبلٌ مَوَاخِضُ**; ve onu **الطَّلْق** almıştır,
ve **المَخَاضُ** ve **المِخَاضُ**.

Nusayr dedi: deve doğurmak istediği zaman
“**مَخِضَتْ**” denir.

Kays’ın, Temîm’in ve Esed’in çoğu “**مِخِضَتْ**” der
_ **الميم**’i kesre ile _; ve bunu, her
harf için yaparlar ki **حُروف الْحَلقِ**’tan birinin önünde olsun,
**( ) فَعِلَتْ ( )**’te ve **( ) فَعِيل ( )**’de; derler: **بِعِيْرٌ** ve **زِئيرٌ**
ve **شِهِيقٌ**; ve develer **نِهِلَتِ**; ve ben ondan **سِخِرْتُ**.

İbnü’l-A‘râbî dedi: denir: kadın **مَخِضَتْ**;
ve denmez: **مُخِضَتْ**; ve denir: **مَخَضَتْ**
sütünü.

Ebû Ubeyd _ Ebû Zeyd’den _ : eğer
develerden gebe olanları kast edersen şöyle dersin: **نُوقٌ مَخَاضٌ**;
tekili **( خَلِفَةٌ )**’dir, kıyasa aykırı olarak; nitekim
kadınların tekiline **( ) امرأةٌ ( )** dediler; ve develerin tekiline:
**( ) نَاقَةٌ ( )** ve **( ) بَعِيرٌ ( )**.

Asma‘î dedi: aygır deve bir deveye
çekilip de o gebe kalırsa o **خَلِفَةٌ**’dir; onun çoğulu _ **مَخَاضٌ**;
ve yavrusu _ doğduğu günden itibaren bir yılı tamamlayıp
ikinci yıla girdiği zaman _ : **ابنُ مَخَاضٍ**;
çünkü onun annesi, develerden **المَخَاضِ**’a yetişmiştir; onlar
**الْحَوَامِلُ**’dir.

Başkası dedi: ancak, develere _ gebe kaldıkları zaman _
**مَخَاضٌ** denmesi, onun yavrusu ile **سَتَمْخَضُ** olacağına
uğur saymadandır; doğurtulduğu zaman.

Ve denir: **مَخَضْتُ** kuyunun suyunu kova ile _
ondan kovalarınla çekmeyi çoğalttığın ve onu
doldurması için hareket ettirdiğin zaman; Asma‘î okudu:
لَنَمْخَضَنْ جَوْفَكِ بِالدُّلِيِّ

Ve **المُسْتَمْخِضُ** : sütten yavaş, geç mayalanan;
ve senin sütün **اسْتَمْخَض** etmiştir _ yani: neredeyse
mayalanmaz; ve süt **اسْتَمْخَضَ** edince neredeyse
kaymağı çıkmaz; o, sütün en hoşlarındandır; çünkü
kaymağı onun içinde tüketilmiştir. Ve süt ayrıca **استَمْخَضَ** eder _
tulumda enjekte edilmesinden sonra tadı alması geciktiği zaman.

İbn Büzürc dedi: Araplar _ birbirlerine dua olarak
çağrıştıkları dualarda _ şöyle derler: Allah üzerine
**أُمَّ حُبَيْنٍ**’i **مَاخِضاً** döksün _ yani geceyi.

**ضخم** : Leys dedi: **الضَّخْمُ** : her şeyden büyük olan;
masdar: **الضَّخَامَةُ**; ve **ضَخُمَ**;
ve **( ضَخْمَةٌ )** bir kadın; ve **ضَخْماتٌ** kadınlar _
**الخاء**’ın sükûnu ile _ çünkü o bir sıfattır; isimler
**( فَعَلاَتٍ )** üzerine cem‘ edilir; **شَرْبة** ve **شَرَبَات** gibi; ve **قَرْيَة**
ve **قَرَيَات**; ve **تَمْرَة** ve **تَمَرَات**. Ve isimlerde **الواو**’nun kızları
**( فَعْلاَتٍ )** üzerine cem‘ edilir; **جَوْزَةٍ**
ve **جَوْزَاتٍ** gibi; çünkü ağırlaştırılsa **الواو**
**أَلِفاً** olur; böylece **الواو** kendi hâli üzere bırakıldı,
karışma korkusuyla.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%AE/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ض م خ
ضمخه بالطيب وتضمخ به‏.‏
قال‏:‏ تضمخن بالجادي حتى كأنما أنوف إذا استعرضتهن رواعف

##### Türkçe

ض م خ
Onu güzel koku ile **ضمخه** ve onunla **تضمخ** etti.
Dedi ki: **تضمخن** **بالجادي** öyle ki sanki burunlar, onları enlemesine karşısına aldığında akanlardır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%AE/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الضَّمْخُ: لطخ الجسد بالطيب حتى كأَنما يقطر؛ وأَنشد:
تَضَمَّخْنَ بالجاديّ حتى كأَنما الأُ
نوفُ، إِذا اسْتعْرَضْتَهُنَّ، رواعِفُ
ابن سيده: ضَمَخَه بالطيب يضمَخُه ضَخْماً وضمخه تضميخاً: لطخه. وتضمخ به: تلطخ به؛ وفي الحديث: كان يُضَمِّخ رأْسه بالطيب؛ التضمخ: التلطخ بالطيب وغيره والإِكثار منه. وفي الحديث: كان متضمخاً بالخَلوق؛ واضَّمخ واضطمخ والمضخ لغة شنعاء في الضمخ.
وضخَ عينه ووجهه وأَنفه يضمخه ضخماً: ضربه بجمعه. وقيل: الضمخ ضرب الأَنف، رعَفَ أَو لم يرعُفْ؛ وقيل: هو كل ضرب مؤثر في أَنف أَو عين أَو وجه،. وضمخه فلان: أَتعبه.

##### Türkçe

**الضَّمْخُ**: bedenin miskle/hoş kokuyla, sanki damlıyor imişçesine, sıvanmasıdır; ve (şu beyit) okunmuştur:

تَضَمَّخْنَ بالجاديّ حتى كأَنما الأُ
نوفُ، إِذا اسْتعْرَضْتَهُنَّ، رواعِفُ

İbn Sîde: Onu hoş kokuyla **ضَمَخَه**; onu **يضمَخُه** **ضَخْماً** ve onu **تضميخاً** **ضمخه**: onu sıvadı.

Ve onunla **تضمخ به**: onunla sıvandı; ve hadiste: başını hoş kokuyla **يُضَمِّخ** idi; **التضمخ**: hoş kokuyla ve başkasıyla sıvanmak ve ondan çoğaltmaktır. Ve hadiste: **بالخَلوق** ile **متضمخاً** idi;

ve **اضَّمخ** ve **اضطمخ** ve **المضخ**: **الضمخ** hakkında çirkin bir lehçedir.

Gözünü, yüzünü ve burnunu **وضخَ**; onu **يضمخه** **ضخماً**: onu yumruğuyla vurdu. Ve denildi: **الضمخ** burna vurmaktır; kanadı yahut kanamadı; ve denildi: o, burunda yahut gözde yahut yüzde iz bırakan her vuruştur.

Ve falan onu **ضمخه**: onu yordu.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%AE/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ض م خ * * تَضَمَّخَ * بالطيب تلطخ به و * ضَمَّخَهُ * غيره * تَضْمِيخَا

##### Türkçe

* ض م خ * **تَضَمَّخَ** güzel koku ile: onunla bulaştı ve **ضَمَّخَهُ** başkası onu **تَضْمِيخَا** (bulaştırdı).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%AE/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الضمخ: لطخ الجسد بالطيبحتى كأنه - وفي بعض الأمهات: حتى كأنما - يقطر. قال ابن سيده: ضمخه بالطيب يضمخه ضمخا: لطخه به، كان يضمخ رأسه بالطيب. وانضمخ واضمخ واضطمخ وتضمخ، إذا تلطخ به. والمضخ: لغة شنعاء في الضمخ. والضمخة بالكسر: المرأة، والناقة السمينة. والضمخة: الرطب الذي يقطر منه شيء. ومما يستدرك عليه: ضمخ عينه ووجهه يضمخه ضمخا ضربه بجمعه. وقيل: الضمخ: ضرب الأنف، رعف أو لم يرعف. وقيل: هو كل ضرب مؤثر في أنف أو عين أو وجه. وضمخه فلان أتعبه. ض-و-خ أو ض-ي-خ ضاخ: ع بالبادية. والضاخة مخففة: الداهية الشديدة، إن لم يكن مصحفا من الصاخة، بالصاد المهملة. وانضاخ الماء: انصب، كانضخ. ومنه الحديث وهو منضاخ عليكم بوابل البلايا. ومثله في التقدير: انقض الحائط وانقاض. قال ابن الأثير: هكذا ذكره الهروي وشرحه. وذكره الزمخشري في الصاد والحاء المهملتين، وأنكر ما ذكره الهروي.

##### Türkçe

**الضمخ**: bedenin **بالطيب** ile sıvanması; ta ki sanki — ve bazı nüshalarda: ta ki sanki ancak — damlıyor gibi. İbn Sîde dedi: Onu **بالطيب** ile **ضمخه** eder, onu **ضمخا** eder: onu onunla sıvadı; başını **بالطيب** ile **يضمخ** ederdi. Ve **انضمخ** ve **اضمخ** ve **اضطمخ** ve **تضمخ**; onunla sıvandığı zaman. Ve **المضخ**: **الضمخ** hakkında çirkin bir lugat. Ve **الضمخة** (kesre ile): kadın ve semiz dişi deve. Ve **الضمخة**: ondan bir şey damlayan yaş hurma. Ve ona ilâve olarak istidrâk olunan şeylerdendir: **ضمخ** gözünü ve yüzünü, onu **ضمخا** eder: onu yumruğuyla vurdu. Ve denildi: **الضمخ**: buruna vurmadır; kanadı yahut kanamadı. Ve denildi: o, burunda yahut gözde yahut yüzde etkili olan her vuruştur. Ve falan onu **ضمخه** etti: onu yordu.

ض-و-خ أو ض-ي-خ **ضاخ**: çölde (bâdiyede) bir şey. Ve **الضاخة** (hafifletilmiş): şiddetli musibet; eğer **الصاخة**’den (ihmâl edilmiş **الصاد** ile) tashîf edilmiş değilse. Ve **انضاخ** su: aktı; **كانضخ** gibi. Ve ondan hadis: “ve o, üzerinize belâların sağanağı ile **منضاخ** olandır.” Ve takdirde onun benzeri: “duvar yıkıldı” (**انقض**) ve “yıkıldı” (**انقاض**). İbnü’l-Esîr dedi: Heravî onu böyle zikretti ve onu şerh etti. Zemahşerî onu **الصاد** ve ihmâl edilmiş **الحاء** içinde zikretti; ve Heravî’nin zikrettiğini inkâr etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%AE/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

1 ضَمڤخَ see the next paragraph.

ضمّخهُ بِالطِّيبِ
2 ضمّخهُ بِالطِّيبِ ذ , (S, A, Mgh, Msb,) inf. n. تَضْمِيخٌ; (S, A, K;) and ↓ ضَمَخَهُ, (ISd, TA,) aor. ضَمُخَ , (TK,) inf. n. ضَمْخٌ; (ISd, K;) He daubed, or smeared, (S, A, Mgh, Msb, K,) him, (S, A, Mgh, Msb,) or his body, (L, K,) with perfume, or some odoriferous or fragrant substance, (S, A, Mgh, L, Msb, K,) copiously, (L,) so that it seemed to drip. (L, K.) It is said in a trad., كَانَ يُضَمِّخُ رَأْسَهُ بِالطِّيبِ He [Mohammad] used to daub, or smear, his head copiously with perfume. (L.)

تضمّخ بِالطِّيبِ
5 تضمّخ بِالطِّيبِ ذ , (S, A, Mgh, Msb, K,) and ↓ انضمخ, and ↓ اِضْطَمَخَ, (K,) and ↓ اِضَّمَخَ, (L,) He daubed or smeared himself, or he became daubed or smeared, (S, A, Mgh, Msb, K,) copiously, (L,) with perfume, (S, A, Mgh, Msb, K,) so that it seemed to drip. (L, K.)

7 اـِنْضَمَخَ see what next precedes.

اِضْطَمَخَ
8 اِضْطَمَخَ ذ , and its var. اِضَّمَخَ: see 5.

ضِمْخَةٌ
ضِمْخَةٌ ذ A fat woman or she-camel. (K.) ― -b2- And Fresh ripe dates (رُطَب [so in copies of the K, accord. to the TA رَطْب, app. a mistranscription,]) from which something drips.

##### Türkçe

1 **ضَمڤخَ**: bir sonraki paragrafa bak.

**ضمّخهُ بِالطِّيبِ**
2 **ضمّخهُ بِالطِّيبِ** ذ , (S, A, Mgh, Msb,) mastar ismi **تَضْمِيخٌ**; (S, A, K;) ve ↓ **ضَمَخَهُ**, (ISd, TA,) muzari‘i **ضَمُخَ** , (TK,) mastar ismi **ضَمْخٌ**; (ISd, K;) O, onu, (S, A, Mgh, Msb,) veya onun bedenini, (L, K,) güzel koku ile, yahut kokulu veya hoş kokulu bir madde ile, (S, A, Mgh, L, Msb, K,) bolca, (L,) öyle ki damlıyor gibi görünürdü, (L, K,) sıvadı, yahut sürdü. (L, K.) Bir rivayette denilmiştir: **كَانَ يُضَمِّخُ رَأْسَهُ بِالطِّيبِ** O [Muhammed] başını güzel koku ile bolca sıvar, yahut sürerdi. (L.)

**تضمّخ بِالطِّيبِ**
5 **تضمّخ بِالطِّيبِ** ذ , (S, A, Mgh, Msb, K,) ve ↓ **انضمخ**, ve ↓ **اِضْطَمَخَ**, (K,) ve ↓ **اِضَّمَخَ**, (L,) O, kendisini sıvadı yahut sürdü; veya o, sıvanmış yahut sürülmüş oldu, (S, A, Mgh, Msb, K,) bolca, (L,) güzel koku ile, (S, A, Mgh, Msb, K,) öyle ki damlıyor gibi görünürdü. (L, K.)

7 **اـِنْضَمَخَ**: hemen önce gelen şeye bak.

**اِضْطَمَخَ**
8 **اِضْطَمَخَ** ذ , ve onun varyantı **اِضَّمَخَ**: 5’e bak.

**ضِمْخَةٌ**
**ضِمْخَةٌ** ذ Şişman bir kadın veya dişi deve. (K.) ― -b2- Ve taze olgun hurmalar (**رُطَب** [K’nın nüshalarında böyle; TA’ya göre **رَطْب**, görünüşe göre bir yanlış yazım,]) ki onlardan bir şey damlar.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%AE/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ضَمَخَ
ضَمَخَ U ( n. ac. ضَمْخ 1 ),
a.  Anointed, rubbed over with ointments.

ضَمَّخَ
ضَمَّخَ II ,
a.  see I .

تَضَمَّخَ
تَضَمَّخَ V ,  اِنْضَمَخَ VII ,  اِضْتَمَخَ VIII ( T )
a.  [ Bi ], Was anointed, rubbed with.

ضِمْخَة
ضِمْخَة 2t ,
a.  Fat.

b.  Juicy.

ضُمْخُر
ضُمْخُر
a.  Haughty.

b.  Big, fat.

ضُِمَّخْز
ضُِمَّخْز
a.  Big, stout.

##### Türkçe

**ضَمَخَ**
**ضَمَخَ** U (isim-fiil: **ضَمْخ** 1),
a. Merhemlerle yağladı, merhem sürdü.

**ضَمَّخَ**
**ضَمَّخَ** II,
a. I’e bak.

**تَضَمَّخَ**
**تَضَمَّخَ** V, **اِنْضَمَخَ** VII, **اِضْتَمَخَ** VIII (T)
a. [Bi ile], yağlandı, sürüldü.

**ضِمْخَة**
**ضِمْخَة** 2t,
a. Yağ.

b. Sulu.

**ضُمْخُر**
**ضُمْخُر**
a. Kibirli.

b. Büyük, şişman.

**ضُِمَّخْز**
**ضُِمَّخْز**
a. Büyük, iri yapılı.
