# ضمد — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%AF/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%85%D8%AF/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%AF.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ضمد

ضَمَدْتُ الجرح وغيره أَضْمِدُه ضَمْداً، بالإِسكان: شَدَدْتُه بالضِّمادِ والضَّمادَة، وهي العِصابَةُ، وعَصَّبْتُه وكذلك الرأْس إِذا مَسَحْت عليه بِدُهْن أَو ماء ثم لففت عليه خِرْقَة، واسم ما يلزق بهما الضماد؛ وقد تَضَمَّد. الليث: ضَمَّدْت رأْسه بالضِّماد، وهي خرقة تُلَفُّ على الرأْس عند الاذدّهانِ والغَسْل ونحو ذلك، وقد يوضع الضِّمادُ على الرأْس للصُّداع يُضَمَّد به، والمِضَدُّ لغة يمانية. وضَمَّدَ فلان رأْسَه تَضْمِيداً أَي شَدَّه بعصابة أَو ثوب ما خلا العمامة، وقد ضُمِّدَ به فَتَضَمَّد. وفي حديث طلحة: أَنه ضَمَّدَ عَيْنَيْه بالصَّبِرِ وهو مُحْرم أَي جعله عليهما وداواهما به. وأَ صل الضَّمْد الشَّدُّ مِنْ ضَمَدَ رأْسَه وجُرْحَه إِذا شدّه بالضِّماد، وهي خرقة يُشَدّ بها العُضْو المَؤُوفُ، ثم قيل لِوَضْع الدواءِ على الجُرح وغيره، وإِنْ لم يُشدّ. ويقال: ضَمَّدْت الجرح إِذا جعلت عليه الدواء. قال: وضَمَّدْتُه بالزَّعْفَران والصَّبِرِ أَي لَطَخْتُه. وضَمَّدت رأْسه إِذا لفَفْته بخرقة. وقال ابن هانئ: هذا ضِماد، وهو الدواء الذي يُضَمَّدُ به الجرحُ، وجمعه ضَمائِدُ. ويقال: ضَمِدَ الدّمُ عليه أَي يبس وَقَرَتَ؛ وقول النابغة أَنشده ابن الأَعرابي:
وما هُريقَ على غَرِيِّكَ الضَّمَدُ
فقد فسره فقال: الضَّمَدُ الذي ضُمِّدَ بالدم؛ وقال الهروي: يقال ضَمدَ الدمُ على حلق الشاة إِذا ذُبحت فسالَ الدمُ ويَبِس على جِلْدها. ويقال: رأَيت على الدابة ضَمَداً من الدَّم، وهو الذي قَرَتَ عليه وجَفَّ، ولا يقال الضَّمَدُ إِلا على الدابة لأَنه يجيء منه فَيَجْمُد عليه. قال: والغَرِيُّ في بيت النابغة مُشَبَّه بالدابة. أَبو مالك: اضْمُِدْ عليك ثيابَك أَي شُدَّها. وأَجِدْ ضَمْدَ هذا العِدْلِ. وضَمَدْتُ رأْسَه بالعصا: ضربته وعَمَّمْتُه بالسيف.
والضَّمْدُ: الظُّلْم. والضَّمَدُ، بالتحريك: الحِقْدُ اللازِقُ بالقلب، وقيل: هو الحِقْدُ ما كان. وقد ضَمِدَ عليه، بالكسر، ضَمَداً أَي أَحِنَ عليه؛ قال النابغة:
ومَنْ عَصاكَ فَعاقِبْهُ مُعاقَبَةً
تَنْهى الظَّلومَ، ولا تَقْعُدْ على الضَّمَد
وأَنشده الجوهري: ولا تَقْعُدْ على ضَمَد، بغير تعريف. وفي حديث علي، رضي الله عنه، وقيل له: أَنت أَمَرْتَ بقتلِ عثمان، رضي الله عنه، فَضَمِدَ أَي اغتاظ. يقال: ضَمِدَ يَضْمَدُ ضَمَداً، بالتحريك، إِذا اشتدّ غَيْظُه وغضبه. وفَرَق قوم بين الضَّمَد والغَيْظِ فقالوا: الضَّمَد أَن يغتاظ على مَنْ يَقْدِر عليه، والغيظُ أَن يَغتاط على مَنْ يَقْدِرُ عليه ومن لا يقدِرُ. يقال: ضَمِدَ عليه إِذا غَضِبَ عليه؛ وقيل: الضَّمَدُ شدّة الغيظ. وأَنا على ضِمادَةٍ من الأَمْر أَي أَشْرَفْتُ عليه. والضَّمْدُ: المُداجاةُ. والضَّمْدُ: رَطْبُ الشجر ويابسُه قَديمُه وحَديثُه؛ وقيل: الضَّمْدُ رطب النبت ويابسه إِذا اختلطا. يقال: الإِبل تأْكل من ضَمْدِ الوادي أَي من رَطْبِه ويابسهِ إِذا اخْتَلَطا. وفي صفة مكة، شرفها الله تعالى: من خُوضٍ وضَمْدٍ؛ الضَّمدُ، بالسكون، رَطْبُ الشجر ويابسُه. وقال رجل لآخر: فِيمَ تَرَكْتَ أَرْضَكَ؟ قال: تَرَكْتُهمْ في أَرض قد شَبِعَتْ غَنَمُها من سَوادِ نَبْتها، وشبِعت إِبلُها من ضَمْدها ولَقِحَ نَعَمُها؛ قوله ضَمْدها قال: ليس فيها عُود إِلاَّ وقد ثَقَبَه النبْت أَي أَوْرَق. وأَضْمَدَ العَرْفَجُ: تَجَوَّفَتْه الخُوصَةُ ولم تَبْدُرْ منه أَي كانت في جوفه ولم تظهر. والضَّمْدُ: خِيارُ الغَنمِ ورُذَلْها. وأُعطيكَ مِنْ ضَمْدِ هذه الغنم أي من صَغيرَتِها وكبيرتِها وصالِحَتها وطالِحَتَها ودَقِيقها وجَلِيلها. والضَّمْدُ: أَنْ يُخالَّ الرجلُ المرأَة ومعها زوج؛ وقد ضَمَدَتْه تَضْمِدُه وتَضْمُده. والضَّمْد أَيضاً: أَن يُخالَّها خَلِيلانِ، والفِعْل كالفِعل؛ قال أَبو ذؤيب: تُريدينَ كَيْما تَضْمُديني وخالداً،
وهل يُجْمَعُ السَّيْفانِ ويْحَكِ في غِمْدِ؟
والضِّمادُ كالضَّمْد. قال: والضَّمْد أَن تُخالَّ المرأَةُ ذاتُ الزوج رجلاً غير زوجها أَو رجلين؛ عن أَبي عمرو؛ قال مدرك:
لا يُخْلِصُ، الدَّهْرَ، خَلِيلٌ عَشْرَا
ذاتَ الضِّماد أَو يَزُورَ القَبْرا،
إِني رَأَيْتُ الضَّمْدَ شيئاً نُكْرا
قال: لا يَدومُ رجل على امرأَته ولا أَمرأَةٌ على زوجها إِلا قَدْرَ عَشْرَ ليال للعُذْر في الناس في هذا العام، فوصف ما رأَى لأَنه رأَى الناس كذلك في ذلك العام؛ وأَنشد:
أَرَدْتِ لِكَيْما تَضْمُديني وصاحِبي،
أَلا لا، أَحِبَّي صاحِبي ودَعِيني
الفراء: الضِّمادُ أَن تُصادِقَ المرأَةُ اثنين أَو ثلاثة في القحط لتأْكل عند هذا وهذا لتشبع. قال أَبو يوسف: سمعت منتجعاً الكلابّي وأَبا مَهْدِيّ يقولان: الضَّمَدُ الغابر الباقي من الحق؛ تقول: لنا عند بني فلان ضَمَد أَي غابِرٌ من حقٍّ من مَعْقُلَةٍ أَو دَيْن.
والمِضْمَدَةُ: خَشَبَة تجعل على أَعْناقِ الثَّوْرَيْنِ في طَرَفِها ثَقبانِ، في كل واحدة منها ثُقْبَة بينهما فرض في ظهرها ثم يجعل في الثقبين خيط يُخْرج طرفاه من باطن المِضْمَدَة، ويُوثَقُ في طَرفِ كلِّ خَيْطٍ عُودٌ يُجْعَلُ عُنُقُ الثَّوْرِ بَيْنَ العُودَيْنِ.
والضَّامِدُ: اللازم؛ عن أَبي حنيفة.
وعَبْدٌ ضَمَدَة: ضَخْمٌ غلِيظٌ؛ عن الهَجَريِّ.
وفي الحديث: أَن رجلاً سأَل رَسولَ الله، صلى الله عليه وسلم، عن البَداوَة، فقال: اتَّقِ اللهَ ولا يَضُرُّك أَن تَكُونَ بجانِب ضَمَدٍ؛ هو بفتح الضاد والميم: موضع باليمن.

### Türkçe

**ضَمَدْتُ** yarayı ve başkasını **أَضْمِدُه** **ضَمْداً**, sükûn ile: onu **بالضِّمادِ** ve **الضَّمادَة** ile sıktım; o, **العِصابَةُ**dır; ve onu sardım. Aynı şekilde başı da: üzerine yağ veya su ile meshettiğin zaman, sonra üzerine bir bez parçası doladığın zaman. Onlarla yapıştırılan şeyin adı **الضماد**dır; ve gerçekten **تَضَمَّد**.

**الليث**: Başını **بالضِّماد** ile sardım; o, yağlanma, yıkama ve bunun benzeri sırasında başa dolanan bir bez parçasıdır; ve **الضِّمادُ** başa baş ağrısı için konulur, onunla sarılır; ve **المِضَدُّ** Yemenî bir lehçedir. Ve falan kimse başını **تَضْمِيداً** sardı; yani onu bir sargı beziyle veya sarık dışında bir elbise ile sıktı; ve onunla sarıldı da **فَتَضَمَّد**.

Talha hadîsinde: onun ihramlı iken iki gözünü **بالصَّبِرِ** ile sardığı; yani onu ikisinin üzerine koydu ve onunla ikisini tedavi etti.

Ve **الضَّمْد**ın aslı, **الشَّدُّ**dır: **ضَمَدَ** başını ve yarasını, onu **بالضِّماد** ile sıktığı zaman; o, kendisiyle hastalıklı uzvun sıkıldığı bir bez parçasıdır. Sonra yaraya ve başkasına ilacı koymaya denildi; sıkılmamış olsa bile. Ve denilir: **ضَمَّدْت** yarayı, üzerine ilacı koyduğun zaman. Dedi: Onu **بالزَّعْفَران** ve **والصَّبِرِ** ile sardım; yani onu sürdüm. Ve başını sardım: onu bir bez parçasıyla doladığın zaman.

İbn Hânî dedi: Bu bir **ضِماد**dır; o, yaraya sarılan ilaçtır; onun çoğulu **ضَمائِدُ**dur.

Ve denilir: kan onun üzerinde **ضَمِدَ**; yani kurudu ve pıhtılaştı. Nâbiga’nın sözü; İbnü’l-A‘râbî onu okudu:
وما هُريقَ على غَرِيِّكَ الضَّمَدُ

Onu açıklamıştır da şöyle demiştir: **الضَّمَدُ** kan ile sarılmış olandır. Heravî dedi: Denilir: koyun boğazı üzerinde kan **ضَمدَ**; kesildiği zaman kan aktı ve derisi üzerinde kurudu. Ve denilir: binek hayvanı üzerinde kandan bir **ضَمَداً** gördüm; o, onun üzerinde pıhtılaşan ve kuruyandır. Ve **الضَّمَدُ** ancak binek hayvanı üzerinde söylenir; çünkü ondan gelir de onun üzerinde donar. Dedi: Nâbiga’nın beytindeki **والغَرِيُّ** binek hayvana benzetilmiştir.

Ebû Mâlik: Elbiselerini üzerine **اضْمُِدْ**; yani onları sık. Ve bu yükün bağını **ضَمْدَ** et. Ve başını sopa ile **ضَمَدْتُ**: onu vurdum ve onu kılıçla sarıklandırdım.

Ve **الضَّمْدُ**: zulümdür. Ve **الضَّمَدُ**, hareke ile: kalbe yapışık kin; ve denildi: her ne olursa olsun kindir. Ve ona karşı, kesre ile, **ضَمَداً** **ضَمِدَ**; yani ona kin tuttu; Nâbiga dedi:
ومَنْ عَصاكَ فَعاقِبْهُ مُعاقَبَةً
تَنْهى الظَّلومَ، ولا تَقْعُدْ على الضَّمَد

Cevherî onu şöyle okudu: **ولا تَقْعُدْ على ضَمَد**; tarif olmaksızın.

Ali hadîsinde, Allah ondan razı olsun; ve ona denildi: Sen Osman’ın öldürülmesini emrettin; Allah ondan razı olsun; o zaman **فَضَمِدَ**; yani öfkelendi. Denilir: **ضَمِدَ يَضْمَدُ ضَمَداً**, hareke ile; öfkesi ve gazabı şiddetlendiği zaman. Ve bir kavim **الضَّمَد** ile **الغَيْظ** arasında ayırım yaptı da şöyle dediler: **الضَّمَد**; gücü yettiği kimseye karşı öfkelenmesidir; **والغيظُ**; gücü yettiği kimseye ve gücü yetmediği kimseye karşı öfkelenmesidir. Denilir: ona karşı **ضَمِدَ**; ona kızdığı zaman. Ve denildi: **الضَّمَدُ** öfkenin şiddetidir. Ve ben işten bir **ضِمادَةٍ** üzerindeyim; yani ona vâkıf oldum.

Ve **الضَّمْدُ**: gizlice konuşmadır. Ve **الضَّمْدُ**: ağacın yaş olanı ve kuru olanı; eskisi ve yenisi; ve denildi: **الضَّمْدُ** bitkinin yaş olanı ve kuru olanı, ikisi karıştığı zaman. Denilir: develer vadinin **ضَمْد**ından yer; yani yaşından ve kurusundan, ikisi karıştığı zaman. Mekke’nin vasfında, Allah Teâlâ onu şereflendirsin: **من خُوضٍ وضَمْدٍ**; **الضَّمدُ**, sükûn ile, ağacın yaş olanı ve kuru olanıdır.

Bir adam diğerine dedi: Toprağını ne içinde bıraktın? Dedi: Onları, koyunları bitkisinin karalığından doymuş, develeri **ضَمْد**ından doymuş ve davarları gebe kalmış bir toprakta bıraktım; onun sözü **ضَمْدها** hakkında dedi: Orada bir dal yoktur ki bitki onu delmiş olmasın; yani yapraklanmış.

Ve **أَضْمَدَ العَرْفَجُ**: **الخُوصَةُ** onu oydu ve ondan görünmedi; yani onun içinde idi ve ortaya çıkmadı.

Ve **الضَّمْدُ**: koyunun seçkini ve düşüğü. Ve sana bu koyunun **ضَمْد**ından veririm; yani küçüğünden ve büyüğünden, iyisinden ve kötüsünden, incesinden ve irisinden.

Ve **الضَّمْدُ**: erkeğin, yanında kocası bulunan kadınla dostluk etmesidir; ve onu **تَضْمِدُه** ve **تَضْمُده** olarak **ضَمَدَتْه**. Ve **الضَّمْد** ayrıca: iki dostun onunla dostluk etmesidir; fiil fiil gibidir; Ebû Züeyb dedi:
تُريدينَ كَيْما تَضْمُديني وخالداً،
وهل يُجْمَعُ السَّيْفانِ ويْحَكِ في غِمْدِ؟

Ve **الضِّمادُ** **كالضَّمْد**dır. Dedi: **والضَّمْد**; kocası olan kadının, kocasından başka bir erkekle veya iki erkekle dostluk etmesidir; Ebû Amr’dan. Medrek dedi:
لا يُخْلِصُ، الدَّهْرَ، خَلِيلٌ عَشْرَا
ذاتَ الضِّماد أَو يَزُورَ القَبْرا،
إِني رَأَيْتُ الضَّمْدَ شيئاً نُكْرا

Dedi: İnsanlar arasında bu yılda özür sebebiyle on gece miktarı dışında bir erkek karısı üzerinde, bir kadın da kocası üzerinde devam etmez; gördüğünü vasfetti; çünkü o yılda insanları öyle gördü. Ve okudu:
أَرَدْتِ لِكَيْما تَضْمُديني وصاحِبي،
أَلا لا، أَحِبَّي صاحِبي ودَعِيني

**الفراء**: **الضِّمادُ**; kıtlıkta kadının iki veya üç kişiyle arkadaşlık etmesidir; şu bunun yanında, bu da şunun yanında yiyip doysun diye.

Ebû Yûsuf dedi: Munteci‘ el-Kilâbî’yi ve Ebû Mehdî’yi şöyle derken işittim: **الضَّمَدُ**; haktan geriye kalan, baki kalandır; dersin ki: Benî falan yanında bizim bir **ضَمَد**ımız var; yani bir **مَعْقُلَةٍ**dan veya bir borçtan bir hak bakiyesi.

Ve **المِضْمَدَةُ**: iki öküzün boyunlarına konulan bir tahta; ucunda iki delik vardır; her birinde ikisinin arasında sırtında bir yarık; sonra iki delikte bir ip konulur; iki ucu **المِضْمَدَة**nın iç tarafından çıkarılır; ve her ipin ucunda bir çubuk bağlanır; öküzün boynu iki çubuğun arasına konulur.

Ve **الضَّامِدُ**: lâzım olan; Ebû Hanîfe’den.

Ve bir köle **ضَمَدَة**: iri, kalın; Hecerî’den.

Hadîste: bir adam, Resûlullah’a, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, bedevîlik hakkında sordu; o da dedi: Allah’tan sakın; ve **ضَمَدٍ**ın yanında olman sana zarar vermez; o, ضاد ve ميم’in fethi ile: Yemen’de bir yerdir.
