# ضمد — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%AF/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%85%D8%AF/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%AF.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ضمد

ضمد الجرح وغيره يضمده بالكسر، ويضمده، بالضم، وضمده بالتشديد، ضمدا وتضميدا: شده بالضمادة وعصبه وهي العصابة كالضماد، ككتاب، وكذلك الرأس إذا مسحت عليه بدهن أو ماء، ثم لففت عليه خرقة، واسم ما يلزق بهما: الضماد. وقال الليث: ضمدت رأسه بالضماد، وهي خرقة تلف على الرأس عند الادهان والغسل، ونحو ذلك. وقد يوضع الضماد عل الرأس للصداع، يضمد به، والمضد، لغة يمانية، وضمد رأسه تضميدا، أي شده بعصابة، أو ثوب ما خلا العمامة، وقد ضمد به فتضمد.
 وفي حديث طلحة أنه ضمد عينيه بالصبر وهو محرم، أي جعله عليهما، وداواهما به. وأصل الضمد: الشد، ثم قيل لوضع الدواء على الجرح وغيره وإن لم يشد. قال الأزهري: وضمدته بالزعفران، والصبر، أي لطخته. وقال ابن هانئ: هذا ضماد، وهو الدواء الذي يضمد به الجرح، وجمعه ضمائد. وضمده بالعصا. ضربه بها على رأسه وعممه بالسيف. وقال الهروي: يقال: ضمد الدم على حلق الشاة، إذا ذبحت كفرح فسال الدم ويبس على جلدها. ويقال: رأيت على الدابة ضمدا من الدم، وهو الذي جف عليه، وقد روي بيت النابغة:
  فلا لعمر الذي قد زرته حججا                      وما هريق على غريك الضمد وفي صفة مكة، شرفها الله تعالى: من خوص وضمد، الضمد، بفتح فسكون: الرطب واليبيس من الشجر، ضد، وقيل: هو رطب النبت ويابسه، إذا اختلطا. وقال رجل لآخر: فيم تركت أرضك? قال: تركتهم في أرض قد شبعت غنمها من سواد نبتها، وشبعت إبلهأ من ضمدها، ولقح نعمها. قال الأزهري: ليس فيها عود إلا وقد ثقبه النبت، أي أورق. ويقال: أعطيك من ضمد هذا الغنم، وهو خيار الغنم وررذالها، أو صغيرتها وكبيرتها، وصالحتها وطالحتها، ودقيقها وجليلها. والضمد: المداجاة. والضمد: أن تتخذ المرأة خليلين، كالضماد، بالكسر، وهو مجاز، قال مدرك.

  لا يخلص الدهر خليل عشرا
  ذات الضماد أو يزور القبرا
  إني رأيت الضمد شيئا نكرا وقد ضمدته تضمده وتضمده، قال أبو ذؤيب:

  تريدين كيما تضمدينـي وخـالـدا                      وهل يجمع السيفان ويحك في غمد وعن أبي عمرو: الضمد: أن تخال المرأة ذات الزوج رجلا غير زوجها أو رجلين. قال الفراء: الضماد: أن تصادق المرأة اثنين أو ثلاثة في القحط، لتأكل عند هذا وهذا لتشلع. والضمد. بالكسر: الخل، عن الصاغاني. ومنه ضمدت المرأة، إذا جمعت بين زوجها وخلها. وبالتحريك: الحقد ما كان. وقيل: هو الحقد اللازق بالقلب، وقد ضمد عليه كفرح ضمدا، أي أحن عليه، قال النابغة:
  ومن عصاك فعاقبـه مـعـاقـبة                      تنهى الظلوم ولا تقعد على الضمد وقال أبو يوسف: سمعت منتجعا الكلابي، وأبا مهدي يقولان: الضمد الغابر الباقي من الحق، تقول لنا عند بني فلان ضمد، أي غابر من حق، من معقلة أو دين. ومن المجاز: أضمدهم: جمعهم عن الصاغاني. وأضمد العرفج: تجوفته الخوصة ولم تبدر منه، أي كانت في جوفه ولم تظهر. وسموا ضمادا، ككتاب، منهم: ضماد بن ثعلبة، صحابي مشهور.
 ومما يستدرك عليه: قال أبو مالك: اضمد عليك ثيابك، أي شدها، وأجد ضمد هذا العدل. والضمد، محركة: الظلم. وضمد يضمد ضمدا، بالتحريك، إذا اشتد غيظه وغضبه، وفرق قوم بين الضمد والغيظ، فقالوا: الضمد: أن يغتاظ على من يقدر عليه، والغيظ: أن يغتاظ على من يقدر عليه ومن لا يقدر عليه، يقال: ضمد عليه، إذا غضب عليه. وقيل: الضمد: شدة الغيظ. وأنا على ضمادة من الأمر، أي أشرفت عليه. والمضمدة: خشبة تجعل على أعناق الثورين، في طرفها ثقبان، في كل واحدة منها ثقبة، بينهما فرض في ظهرهأ، ثم يجعل في الثقبين خيط يخرج طرفاه من باطن المضمدة، ويوثق في طرف كل خيط عود، يجعل عنق الثور بين العودين. والضامد: اللازم، عن أبي حنيفة. وعبد ضمدة: ضخم غليظ، عن الهجري. وفي الحديث: أن رجلا سأل رسول الله صلى الله عليه وسلم عن البداوة، فقال:  اتق الله ولا يضرك أن تكون بجانب ضمد  هو بالتحريك: موضع باليمن. كذا في اللسان. قلت: وهو واد متسع مخصب، كثير القرى والعمارات، قريب من جازان، ونسب إليه جماعة من أهل العلم. وفي الأساس، من المجاز: ضمد رأسه بالسيف، مثل عممه.

### Türkçe

**ضمد** yarayı ve başkasını sarar; onu kesre ile **يَضْمِدُهُ** ile sarar; ve onu damme ile **يُضْمِدُهُ** ile sarar; ve onu teşdîd ile **ضَمَّدَهُ**; **ضَمْدًا** ve **تَضْمِيدًا**: onu **الضِّمَادَة** ile sıktı ve onu sardı; o, **العِصَابَة**dır; **الضِّمَاد** gibi, **كِتَاب** vezninde; ve aynı şekilde baş: üzerine yağ veya su ile mesh ettiğin zaman, sonra üzerine bir bez sardığın zaman; ve ikisine yapıştırılan şeyin adı: **الضِّمَاد**. **اللَّيْث** dedi: Başını **الضِّمَاد** ile sardım; o, yağlama ve yıkama ve bunun benzeri esnasında başa sarılan bir bezdir. Ve **الضِّمَاد** başa baş ağrısı için konulabilir; onunla sarılır; ve **المُضَدّ** Yemenî bir lehçedir. Ve başını **تَضْمِيدًا** ile sardı; yani onu bir **عِصَابَة** ile, yahut sarık dışında bir elbise ile sıktı; ve onunla sarılmıştı da sarındı.

**طَلْحَة** hadîsinde: O, ihramlı iken iki gözünü **الصَّبِر** ile sardı; yani onu ikisinin üzerine koydu ve ikisini onunla tedavi etti. **الضَّمْد**ın aslı: sıkmadır; sonra yaraya ve başkasına ilacı koymaya, sıkmasa bile, denildi. **الأَزْهَرِي** dedi: Onu safranla ve **الصَّبِر** ile sardım; yani onu sürdüm. **ابْنُ هَانِئ** dedi: Bu bir **ضِمَاد**dır; o, yarayı onunla sarılan ilaçtır; çoğulu **ضَمَائِد**dir. Ve onu değnekle sardı: onunla başına vurdu; ve onu kılıçla sarıklandırdı. **الهَرَوِي** dedi: Denir ki: Koyunun boğazı üzerinde kan **ضَمَدَ**; eğer kesildi ( **فَرِحَ** gibi) de kan aktı ve onun derisi üzerinde kuruduysa. Ve denir ki: Binek üzerinde kandan bir **ضَمَد** gördüm; o, onun üzerinde kuruyandır. Ve **النَّابِغَة**’nin beyti rivayet edilmiştir:

فلا لعمر الذي قد زرته حججا                      وما هريق على غريك الضمد

Ve Mekke’nin vasfında, Allah Teâlâ onu şereflendirsin: **خُوص** ve **ضَمَد**den; **الضَّمَد** (fetha sonra sükûn ile): ağaçtan yaş ve kuru olandır; zıddı; ve denildi ki: O, bitkinin yaşı ve kurusudur; ikisi karıştığı zaman. Bir adam diğerine dedi: Arazini ne içinde bıraktın? Dedi: Onları, koyunları bitkisinin karalığından doymuş bir arazide bıraktım; ve develeri onun **ضَمَد**ından doymuş; ve davarları gebe kalmış. **الأَزْهَرِي** dedi: İçinde bir dal yoktur ki bitki onu delmiş olmasın; yani yapraklanmış. Ve denir ki: Sana bu koyunun **ضَمَد**ından veririm; o, koyunun seçkini ve rezili; yahut küçüğü ve büyüğü; ve iyisi ve kötüsü; ve incesi ve irisi. Ve **الضَّمَد**: birlikte yatmadır. Ve **الضَّمَد**: kadının iki sevgili edinmesidir; **الضِّمَاد** gibi (kesre ile); o mecazdır; **مُدْرِك** dedi:

لا يخلص الدهر خليل عشرا
ذات الضماد أو يزور القبرا
إني رأيت الضمد شيئا نكرا

Ve onu **ضَمَدْتُهُ**; onu **تَضْمِدُهُ** ve **تُضَمِّدُهُ**; **أَبُو ذُؤَيْب** dedi:

تريدين كيما تضمدينـي وخـالـدا                      وهل يجمع السيفان ويحك في غمد

Ve **أَبُو عَمْرٍو**’dan: **الضَّمَد**: kocası olan kadının, kocasından başka bir erkekle yahut iki erkekle dostluk etmesidir. **الفَرَّاء** dedi: **الضِّمَاد**: kıtlıkta kadının iki yahut üç kişiyle arkadaşlık etmesidir; şu bunun yanında ve bunun yanında yesin diye; ta ki **لِتَشْلَعَ**. Ve **الضَّمَد** (kesre ile): sirke; **الصَّاغَانِي**’den. Ondandır: Kadın **ضَمَدَتْ**; kocası ile sevgilisini bir araya getirdiği zaman. Ve hareke ile: her ne ise kin. Ve denildi ki: O, kalbe yapışık kindir; ve onun üzerine **ضَمَدَ** ( **فَرِحَ** gibi) **ضَمْدًا**; yani onun üzerine kin tuttu; **النَّابِغَة** dedi:

ومن عصاك فعاقبـه مـعـاقـبة                      تنهى الظلوم ولا تقعد على الضمد

**أَبُو يُوسُف** dedi: **مُنْتَجِعًا الكِلَابِي**’yi ve **أَبَا مَهْدِي**’yi işittim; ikisi diyorlardı ki: **الضَّمَد** geçmiş, kalan haktır; “Falancaların yanında bizim için bir **ضَمَد** var” dersin; yani bir **مَعْقِلَة**den yahut bir borçtan kalan bir hak. Ve mecazdandır: **أَضْمَدَهُمْ**: onları topladı; **الصَّاغَانِي**’den. Ve **أَضْمَدَ العُرْفُجَ**: **الخُوصَة** onu oydu da ondan belirmedi; yani onun içinde idi ve görünmedi. Ve **ضِمَادًا** diye adlandırıldılar, **كِتَاب** gibi; onlardandır: meşhur sahâbî **ضِمَادُ بْنُ ثَعْلَبَة**.

Ve onun üzerine istidrâk edilenden: **أَبُو مَالِك** dedi: Üzerine elbiselerini **اِضْمِدْ**; yani onları sık. Ve bu adaletin **ضَمَد**ı daha ciddîdir. Ve **الضَّمَد** (harekeli): zulümdür. Ve **ضَمَدَ يَضْمِدُ ضَمَدًا** (harekeli): öfkesi ve gazabı şiddetlendiği zaman. Ve bir kavim **الضَّمَد** ile **الغَيْظ** arasında ayırım yaptı; dediler ki: **الضَّمَد**: gücü yettiği kimseye öfkelenmesidir; ve **الغَيْظ**: gücü yettiği kimseye ve gücü yetmediği kimseye öfkelenmesidir. Denir ki: Ona **ضَمَدَ**; ona kızdığı zaman. Ve denildi ki: **الضَّمَد**: öfkenin şiddetidir. “Ben işten bir **ضَمَادَة** üzerindeyim”; yani ona yaklaştım. Ve **المُضْمَدَة**: iki öküzün boyunlarına konulan bir tahtadır; ucunda iki delik vardır; her birinde bir delik; ikisinin arasında sırtında bir yarık; sonra iki delikte bir ip konur; iki ucu **المُضْمَدَة**nın iç tarafından çıkar; ve her ipin ucuna bir çubuk bağlanır; öküzün boynu iki çubuğun arasına konur. Ve **الضَّامِد**: lâzım olan; **أَبُو حَنِيفَة**’den. Ve **عَبْدُ ضَمْدَة**: iri, kalın; **الهِجْرِي**’den. Hadîste: Bir adam, Resûlullah’a (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) bedevîlik hakkında sordu; dedi ki: “Allah’tan sakın; ve bir **ضَمَد** yanında olman sana zarar vermez.” O (harekeli): Yemen’de bir yerdir. Lisân’da böyledir. Dedim: O, geniş, verimli bir vadidir; köyleri ve imarları çoktur; Câzân’a yakındır; ve ona nisbet edilen ilim ehli bir cemaat vardır. Ve **الأَسَاس**’ta, mecazdandır: Başını kılıçla **ضَمَدَ**; “onu sarıklandırdı” gibi.
