# ضمر (ض-م-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%85%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Zayıf binek

- Harfler: ض - م - ر
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [ضَامِرٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B1/siga/%D8%B6%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%90%D8%B1%D9%8D.md) | فَاعِلٍ | Zayıf binek | 1 | 1 | [22:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B1/ayet/22:27.md) |

## Mücavir kökler — 7 mücavir (11 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عمق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Ulaşılması zor
2. [فجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Fecc İki dağ arasındaki geçit yol, bel demektir
3. [حجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Hacebe kaş demektir
4. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Rical ayak demektir
5. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kulak demektir
6. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
7. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ضمر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نضو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D9%88.md), [هزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D9%84.md), [خفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%81.md) |
| Zıt Kök | [سمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%86.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Fazlalıklarından arınarak karnı çekilme, sıkılaşma ve incelme |
| Çekirdek Özet 2 | Uzun ve meşakkatli ibadet yolculuğuna tahammül için fiziki yükten arınmışlık |
| Çekirdek Özet 3 | Amaca ulaşmak için lüzumsuz ağırlıkları terk etme ve öz güce yoğunlaşma |
| Kritik Hata Riski | İfadenin hastalık kaynaklı bitkinlik ve çöküntü (cılızlık) sanılarak adanmışlık ve idman boyutunun ıskalanması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ضم | Birbirine katma, iki yanı bitiştirme, toplama ve hacmi daraltarak kenetleme; nitekim [ضمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D9%85.md) kökünde nesnelerin bir araya getirilip toplanması esastır | ر | Çekirdeğin toplama ve içeri çekme hareketine tekrar, incelme ve süreklilik katarak nesnenin fazlalıklarını atıp sıkılaşmasını, içinin toparlanarak boyutunun daralmasını ve gizlenmesini sağlamıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ض | Bitki filizi veya sıkıştırıcı kapan; baskı uygulama, yanaştırma ve kenetleme | Hacmi dıştan içeriye doğru sıkıştıran ve fazlalıkları dışarıda bırakan ilk baskıyı başlatır |
| م | Dalgalanan su; akış, toplanma, sıvı kaybı ve içsel kıvam | Nesnenin içindeki nem ve et dokusunun çekilmesi, kuruma ve özün toplanması sürecini temsil eder |
| ر | İnsan başı; başlangıç, hareketin son sınırına ulaşması ve yöneliş | Sıkışma ve arınma hareketinin belirli bir gaye doğrultusunda tamamlanmasını ve doruk noktasına ermesini sağlar |
| ضمر | Baskıyla sıkışıp su/yağ kaybederek gaye doğrultusunda toparlanma | Canlının veya nesnenin lüzumsuz ağırlıklarından sıyrılarak içe doğru kenetlenmesi, hacmini küçültüp hareket yeteneğini en üst seviyeye çıkarması hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | At ve devenin koşuya veya sefere hazırlanması amacıyla yeminin ölçülü verilip terletilerek yağlarının eritilmesi, karnının içeri çekilmesi ve etinin sıkılaştırılmasıdır |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî uzun ve yıpratıcı gazaya katılan bineklerin incelip çevikleşmesini şu mısra ile tasvir etmiştir: بَعِيد الغَزَاة فما إِن يَزالُ مُضْطَمِراً طُرّتاه طَلِيحا |
| Erken Arapça kullanım | Râî en-Nümeyrî şiirinde gerçekleşmesi umulmayan veya ötelenen borç ve vaadi zayıf/belirsiz anlamında şöyle dile getirmiştir: حَمِدْنَ مَزارَه ولَقِينَ منه عَطاءً لم يكنْ عِدَةً ضِمارا |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça ضمر kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle hacmin daralması, büzüşme, gizlenme ve incelme kavram alanıyla bağlantılıdır. Kökün ana eksenini oluşturan sıkışma ve toplanma manası, Güney Sami ve Arapça sahasında bineklerin talimle inceltilmesi ve nefsin içe çekilerek gizlenmesi anlamında özelleşmiştir. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde bu fonetik dizilimin tam birebir yansıması zayıf olmakla birlikte, büzüşme, kurumaya yüz tutma ve gizleme anlamı taşıyan z-m-r ve s-m-r varyantlarıyla fonetik-semantik bir akrabalık gösterir. Arapçada kök, hem harici zayıflık ve incelik (karnın içe çekilmesi) hem de kalpte gizlenen düşünce (zamir) boyutunu kazanarak somuttan soyuta çift kutuplu bir genişleme kaydetmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen ve Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ضمر ve türevleri | Karnın sırta yapışacak kadar çekilmesi, yağların eritilip kasların pekişmesi ve gizlenen niyet/öz | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Arapça ortaklığı | Bedensel incelme, büzülme ve gözden kaybolacak ölçüde daralma kavramları etrafında şekillenmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik büzülme/çekilme kökleri | Hacmin küçültülmesi ve nemin/ağırlığın dışarı atılmasına dayalı ilksel semantik matris | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha ve Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ضمر | Anlamlı | İncelme ve sıkılaşma | Fazlalıklarını atarak karnın içeri çekilmesi, gizleme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [ضرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D9%85.md) | Anlamlı | Ateşin alevlenmesi | Ateşin hararetle tutuşup parlaması ve yayılması | Kur'an'da geçmez; hararet ve incelme ortak paydası |
| [مضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B6%D8%B1.md) | Anlamlı | Sütün ekşimesi veya beyazlık | Sütün tadının keskinleşip bozulması, Mudar kabilesi | Kur'an'da geçmez |
| [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) | Anlamlı | Denge kaybı ve zaaf | Bedensel veya ruhi itidalden sapma, zayıflık ve bozulma | Kur'an'da geçer; zayıflık semantiğinde kesişir |
| [رضم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%85.md) | Anlamlı | Taşları üst üste yığma | Büyük taşların birbirine bitiştirilerek örülmesi veya yığılması | Kur'an'da geçmez; toplanma ve sıkışma ilişkisi |
| [رمض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B6.md) | Anlamlı | Şiddetli sıcaklık ve yanma | Güneşin yeri yakıp kızdırması, taşların hararetten kızması | Kur'an'da geçer; açlık ve susuzlukla zayıflama bağı |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ضمر | Merkez | İdman ve çaba ile incelme | Yük ve yağlardan arınarak kazanılan dayanıklı zayıflık | Amaçlı bir hareket veya yolculuk sonucu diri bir zayıflama |
| [نضو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D9%88.md) | Komşu | Yolculuk yıpranması | Bineğin uzun mesafeler aşarak etinin erimesi ve soyulması | Yalnızca meşakkat ve yol yorgunluğunun bıraktığı aşınma |
| [هزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D9%84.md) | Komşu | Hastalık veya açlık zayıflığı | Kuvvet kaybı ile gelen çelimsizlik ve kuvvetsizlik | Çeviklik içermeyen, güçten düşüren ve verimsiz cılızlık |
| [خفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%81.md) | Komşu | Ağırlığın azlığı | Nesnenin kütlesinin hafif olması | Şekilsel büzüşme veya idman şartı aranmaksızın yükün azlığı |
| [سمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%86.md) | Zıt | Yağlanma ve semirme | Bedenin yağ bağlayarak hacimce büyümesi ve ağırlaşması | İncelmenin ve çevikliğin tam karşıtı olan atıl ağırlık |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ضمر | Fazlalıklardan arınarak incelme | İdman, meşakkat ve az beslenme sonucu karnın içeri çekilip çevikleşmesi | Kesin |
| Latince | macilens, macer | Zayıf, ince, yağı alınmış | Fiziksel inceliği karşılar ancak planlı idman ve sefer boyutunu eksik bırakır | Güçlü |
| İngilizce | lean, slender, trained | Yağsız, diri, idmanlı zayıf | Hem yağsızlığı hem de amaca yönelik çevikliği dengeli biçimde yansıtır | Kesin |
| Almanca | abgezehrt, schlank, durchtrainiert | Zayıflamış, idmanla sıkılaşmış | Hem yolculukla incelmeyi hem de sportif/fiziki diri yapıyı kapsar | Güçlü |
| Fransızca | élancé, émacié | İnce yapılı, zayıflamış | İncelik ve uzun yol yorgunluğunu verir fakat gizleme yönünü dışarıda bırakır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ضَامِرٍ | Uzak yolları aşarak fazlalıklarından arınmış, yorgun fakat çevik binek | Hac çağrısına icabet ederek derin vadilerden ve uzak diyarlardan gelen bineklerin vasfı; Hac [22:27](https://lisan.digital/tr/ayet/22:27.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Vicdan ve iç dünya | Kalpte saklanan inanç, niyet veya nifakın konumu olarak zamir kavramı | İnsanın içsel derinliğinde gizlediği hakiki itikat |
| Fıkıh | Zekat hukuku | Borçlunun inkar ettiği veya tahsili umulmayan alacak niteliğindeki damar mal (المال الضمار) | Tasarruf imkanı kalmamış ve ele geçmesi şüpheli mülkiyet |
| Tefsir | İbadet menasiki | Hac ibadetine yönelen bineklerin zayıflığının zillet değil adanmışlık ve tahammül nişanesi oluşu | Amaca adanmış bedensel ve vasıtasal hazırlık |
| Hadis | Cihad ve ahlak | Atların yarış ve cihad için idman ettirilmesi (tazmîr) ile nefsi dizginleme yöntemleri | Bedenin fazlalıklarından arındırılarak göreve hazır kılınması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve riyazet | Fazlalıklardan arınma | Manevi seyrüseferde nefsin ağırlıklarını atması | İbadet yolculuğunda binek ve bedenin dünyevi ağırlıklardan sıyrılması | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve mantık | Yalınlaştırma | Gereksiz unsurları eleyerek öz bilgiye ulaşma | Teori ve modellerin fazlalıklardan arındırılarak en yüksek işlevselliğe kavuşturulması | Güçlü |
| Siyasi | Devlet ve teşkilat | Çevik bürokrasi | Hantal yapıların eritilerek hızlı karar mekanizmasının kurulması | İdarenin lüzumsuz masraf ve kadrolardan arınarak krizlere hazır hale gelmesi | Güçlü |
| İktisadi | Maliye ve kaynak yönetimi | Yalın üretim ve likidite | İsrafın önlenmesi, atıl stokların tasfiyesi | Verimsiz sermaye unsurlarının elenip operasyonel verimliliğin en üst düzeye çıkarılması | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Optimizasyon ve kütle-enerji verimliliği | Fizik ve mühendislikte sürtünmeyi ve atıl kütleyi azaltarak hareket verimini maksimize etme işlemi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Asketizm ve işlevsel zihniyet | Sosyoloji ve psikolojide bireyin nihai bir ideale ulaşmak için konforu terk edip direncini artırması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin yalnızca açlıktan veya hastalıktan bir deri bir kemik kalmış, takatsiz hayvan anlamında cılızlık olarak algılanması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Uzun ve meşakkatli bir ibadet yolculuğuna tahammül edebilecek dirilikte, atıl yağlarından ve ağırlıklarından kurtulmuş çevik yapı |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Haccın bir çaresizlik ve perişanlık tablosu gibi görülmesi; oysa ayetin bir adanmışlık, dayanıklılık ve yüksek hareket kabiliyeti tasvir ettiğinin gözden kaçırılması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ibadet yolculuğundaki vasıtayı salt bir yük hayvanı olarak değil, hedefe odaklanmışlığın ve dünyevi fazlalıklardan arınmışlığın somut bir simgesi olarak sunduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hac menasikini, ibadet için yola çıkmayı, meşakkate sabrı ve uzak ufuklardan ilahi merkeze yönelişi anlatan ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hac yolculuğunun konfor kaybından ibaret sefalet dolu bir süreç olduğu zannını düzeltir; arınmanın, hafiflemenin ve yüksek amaca yönelmenin getirdiği diri dayanıklılığı ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Canlının idman, hareket veya uzun yol meşakkatiyle terleyip yağlarını eritmesi, karnının içeri çekilerek sıkı ve ince bir yapıya kavuşması.
- Soyut anlam: Bir amaca veya hakikate ulaşmak adına lüzumsuz dışsal yüklerin terk edilmesi, özün muhafaza edilip için toparlanması ve gizli tutulması.
- Sistematik karşılık: Sistemin sürtünme ve yük üreten unsurlarını minimize ederek hedefe dönük direnç ve çevikliğin en yüksek seviyeye çıkarılması ilkesi.
- LaTeX modeli: $$ \eta = \lim_{M \to M_0} \frac{E_k}{M} = \max $$
- LaTeX açıklaması: Modelde toplam kütle $M$, atıl fazlalıkların elenmesiyle kritik ve verimli öz kütle seviyesi olan $M_0$'a yaklaşırken, kinetik enerjinin $E_k$ kütleye oranı olan hareket verimliliği $\eta$ en yüksek değere ulaşır. Bu durum, gereksiz ağırlıklardan arınmanın (incelmenin) performansı ve dayanıklılığı maksimize etme sürecini formüle eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%85%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Hac 22:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B1/ayet/22:27.md) — ضَامِرٍ

وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ

Meal (IK): İnsanlar için haccı ilan et. Gerek yaya, gerek arık binekler üzerinde uzak vadiden ve yollardan sana gelsinler.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الضاد والراء والميم معهما
ض ر م، ر ض م، ر م ض، م ر ض، ض م ر مستعملات
ضرم:
الضَّرَمُ من الحَطَب: ما التَهَبَ سريعاً، الواحدة ضَرَمة.
والضَّرَمُ: مصدر ضَرِمَتِ النّارُ تَضْرَمُ ضَرَماً.
وضَرِمَ الأسَدُ اذا اشتَدَّ حَرُّ جَوْفِه من الجُوعِ، وكذلك غيره من اللَّواحِمِ، قال:
لا تَراني والِغاً في مجـلِـسٍ		في لُحُومِ القومِ كالسَّبْعِ الضَّرِمْ
والضَّرَمُ: شِدَّة العَدْوِ، وفَرَسٌ ضَرِمُ العَدْوِ وضَرِم الرَّفاقِ، قال:
رَفاقُها ضَرِمٌ وجَرْيُها حَذِمُ		ولحمُها زِيَمٌ والبطنُ مَقبُورُ
يقول: اذا مَشَتْ على الرَّقاقِ اشتَدَّ جَرْيُها.
والضِّرامُ: الذي تُضْرَمُ به النّارُ.
والضِّرامُ: جماعة الضَّرَم من الحَطَب.
واضْطَرَمَتِ النّارُ، وأضْرَمَها غيرُها في الحَطَب.
والضِّرامُ: ما يُرَى من اشتِعال اللَّهَب.
والضَّريمُ: اسْمٌ للحَريق.
رضم: الرَّضَمُ: حِجارةٌ مُجتَمِعةٌ غيرُ ثابتةٍ في الأرض، كأنَّها منثورةٌ في بطُون الأوديِة، ويُجْمَع الرَّضَمُ على رِضام.
وحِجارةٌ مَرْضومةٌ بعضُها فوقَ بعضٍ.
وبِرْذَونٌ مَرْضُومُ العَصَبِ اذا كانَ قد تَشَنَّجَ وصارَ فيه كالعُقَدِ وأنشد: مُبَيَّن الأمشاش مَرْضوم العَصَبْ ورُضامٌ: اسمُ موضعِ.
رمض:
الرَّمَضُ: حَرُّ الحِجارة من شِدَّةِ حَرِّ الشمس، والاسمُ الرَّمْضاءُ.
وأرضٌ رَمِضةٌ بالحجارة.
ورَمِضَ الانسان رَمَضاً اذا مَشَى على الرَّمْضاءِ.
والرَّمَضُ: حُرْقةُ القَيْظ.
وقد أَرْمَضَني هذا الأمرُ فرَمِضْتُ، قال رؤبة: ومن تَشَكَّى مَضْلَةَ الإِرماضِ أو خُلّةٌ أحْرَكْتُ بالإحماض والرَّمَضُ: مَطَرٌ قبل الخريف.
والرَّمضاءُ مُلتَهبةٌ يعني شدَّةٌ الحَرِّ.
ورَمَضانُ: شَهْرُ الصَّوْمِ.
مرض:
التَّمريضُ: حُسْنُ القيام على المريض، يقال: مَرَّضْتُ المريضَ تمريضاً اذا قمت عليه.
وتمريض الأمر: ان تُوهِنَه ولا تُنْضِجَه.
ويقال: قلبٌ مريضٌ من العَداوة ومن النِّفاق، وقال الله تعالى: في قُلُوبِهم مَرَض، أي نِفاق.
والمَراضانِ: واديانِ مُلتقاهما واحد.
وقال فلانٌ قولاً فأَمرَضَ، أي قارَبَ الصَّوابَ ولم يَبلُغْه، قال: اذا ما قالَ أمْرَضَ أو أصابا
مضر:
لَبَنٌ مَضير: شديد الحُمُوضة، ويُقال: إِنَّ مُضَرَ كانَ مولَعاً بشُرْ به فسُمِّيَ به.
والمَضيرةُ: مُرَيْقةٌ تُطبَخُ بلَبَنٍ وأشياء.
وتُماضِرُ: اسمُ امرأةٍ.
وتَمَضَّرَ: اعتَزَى الى مُضَرَ.
والتَمَضُّر: التَعَصُّبُ لِمُضَرَ.
ضمر:
الضُّمْرُ من الهُزالِ ولُحُوق البطْن، والفعْلُ: ضَمَرَ يضْمُرُ ضُمُوراً فهو ضامِرٌ.
وقَضيبٌ ضامِرٌ: انضَمَرَ وذَهَبَ ماؤه.
والمِضمارُ: موضعٌ تُضَمَّرُ فيه الخَيْل، وتضميرُها أنْ تُعْلَفَ قُوتاً بعد السِّمَن.
والضَّميرُ: الشيءُ الذي تُضمِرُه في ضَمير قلبِكَ.
وتقول: أضْمَرْتُ صَرفَ الحَرْفِ اذا كان متحرِّكاً فأسْكَنتُه. فأسْكَنْتُه.
والغِناءُ مِضمار الشِّعْر أي به يُخْتَبَر، قال:
تَغَنَّ بالشِّعْر إِمْا كُنتَ ذا بَصَرٍ		إِنَّ الغِناءَ لهذا الشِّعر مِضمارُ
والضَّمْرُ من الرجال: المُهَضَّمُ البطن، اللطيفُ الجسم، وامرأةٌ ضَمْرَةٌ.
والضِّمارُ من العِداتِ: ما كانَ ذا تَسويفٍ، قال الراعي:
حَمِدْنَ مَزارَه ولَقِينَ منـه		عَطاءً لم يكنْ عِدَةً ضِمارا
ولُؤْلُؤٌ مُضْطَمِرٌ أي فيه بعضُ الانضِمام، قال: تَلأْلُؤٌ لُؤْلُؤٍ فيه اضطِمارُ وتضَمَّرَ وجهُه أي انضَمَّت جلدته من الهُزال.
والضُّمرانُ: من دِقِّ الشَّجَر، وقيلَ: هو الحَمْضُ.
والضُّمْرانُ اسمُ كلبٍ.
والضَّومَرانُ والضَّيْمُرانُ: نوع من الرَّيْحان.
والضَّمارُ من المالِ: مالا يُرْجَى رُجُوعُه.

##### Türkçe

باب **الضاد** ve**الراء** ve**الميم** onlarla birlikte
**ض ر م**، **ر ض م**، **ر م ض**، **م ر ض**، **ض م ر** kullanılanlardır

**ضرم**:
**الضَّرَمُ** odun cinsinden: çabucak tutuşan şey; bir tanesi **ضَرَمة**.
Ve **الضَّرَمُ**: **ضَرِمَتِ النّارُ تَضْرَمُ ضَرَماً**’ın mastarıdır.
Ve aslan **ضَرِمَ** olur; açlıktan içinin harareti şiddetlendiği zaman; ve aynı şekilde diğer et yiyenlerden; dedi ki:
لا تَراني والِغاً في مجـلِـسٍ		في لُحُومِ القومِ كالسَّبْعِ الضَّرِمْ
Ve **الضَّرَمُ**: koşmanın şiddeti; ve koşması şiddetli at: **ضَرِمُ العَدْوِ** ve yoldaşlara karşı **ضَرِم**; dedi ki:
رَفاقُها ضَرِمٌ وجَرْيُها حَذِمُ		ولحمُها زِيَمٌ والبطنُ مَقبُورُ
Der ki: ince taşların üzerinde yürüdüğü zaman koşması şiddetlenir.
Ve **الضِّرامُ**: ateşin onunla tutuşturulduğu şey.
Ve **الضِّرامُ**: odun cinsinden **الضَّرَم** topluluğu.
Ve ateş **اضْطَرَمَتِ**; ve başkası onu odun içinde **أضْرَمَ**.
Ve **الضِّرامُ**: alevin tutuşmasından görülen şey.
Ve **الضَّريمُ**: yangın için bir isim.

**رضم**: **الرَّضَمُ**: yerde sabit olmayan, bir araya toplanmış taşlar; sanki vadilerin karınlarında saçılmış gibidir; ve **الرَّضَمُ**, **رِضام** üzerine cem edilir.
Ve bazıları bazısının üstünde olan **مَرْضومة** taşlar.
Ve siniri **مَرْضُومُ العَصَبِ** olan bir **بِرْذَونٌ**: kasılıp içinde düğümler gibi olduğu zaman; ve şu beyit okundu: مُبَيَّن الأمشاش مَرْضوم العَصَبْ
Ve **رُضامٌ**: bir yerin adıdır.

**رمض**:
**الرَّمَضُ**: güneşin şiddetli hararetinden taşların harareti; isim **الرَّمْضاءُ**’dır.
Ve taşlı **رَمِضةٌ** bir yer.
Ve insan **رَمِضَ** olur, **رَمَضاً**; **الرَّمْضاءِ** üzerinde yürüdüğü zaman.
Ve **الرَّمَضُ**: yaz sıcağının yakıcılığı.
Ve bu iş beni **أَرْمَضَ** etti de ben **رَمِضْتُ**; Rü’be dedi ki: ومن تَشَكَّى مَضْلَةَ الإِرماضِ أو خُلّةٌ أحْرَكْتُ بالإحماض
Ve **الرَّمَضُ**: güzden önce bir yağmur.
Ve **الرَّمضاءُ**: tutuşmuş; yani hararetin şiddeti.
Ve **رَمَضانُ**: oruç ayı.

**مرض**:
**التَّمريضُ**: hastanın üzerinde güzelce durmak; denir ki: hastanın üzerinde durduğum zaman **مَرَّضْتُ المريضَ تمريضاً**.
Ve işin **تمريض**i: onu zayıflatman ve onu olgunlaştırmaman.
Ve denir ki: düşmanlıktan ve nifaktan **قلبٌ مريضٌ**; ve Allah Teâlâ dedi: في قُلُوبِهم مَرَض, yani nifak.
Ve **المَراضانِ**: buluşma yerleri bir olan iki vadi.
Ve falan bir söz söyledi de **أَمرَضَ** etti; yani doğruya yaklaştı ve ona ulaşmadı; dedi ki: اذا ما قالَ أمْرَضَ أو أصابا

**مضر**:
**لَبَنٌ مَضير**: şiddetli ekşilikte; ve denir ki: **مُضَرَ** ekşi süte düşkündü de onunla adlandırıldı.
Ve **المَضيرةُ**: süt ve şeylerle pişirilen bir çorbacık.
Ve **تُماضِرُ**: bir kadının adıdır.
Ve **تَمَضَّرَ**: **مُضَرَ**’a nisbet etti.
Ve **التَمَضُّر**: **مُضَرَ** için taassuptur.

**ضمر**:
Zayıflıktan ve karnın içeri çekilmesinden **الضُّمْرُ**; fiil: **ضَمَرَ يضْمُرُ ضُمُوراً**; o hâlde o **ضامِرٌ**dir.
Ve **قَضيبٌ ضامِرٌ**: içe çekildi ve suyu gitti.
Ve **المِضمارُ**: atların zayıflatıldığı yer; ve onların **تضمير**i, semizlikten sonra azık olarak yem verilmesidir.
Ve **الضَّميرُ**: kalbinin iç **ضَمير**inde gizlediğin şey.
Ve dersin ki: hareketli olduğu zaman harfin i‘rabını **أضْمَرْتُ صَرفَ الحَرْفِ**; sonra onu sakinleştirdim. Sonra onu sakinleştirdim.
Ve şarkı, şiirin **مِضمار**ıdır; yani onunla sınanır; dedi ki:
تَغَنَّ بالشِّعْر إِمْا كُنتَ ذا بَصَرٍ		إِنَّ الغِناءَ لهذا الشِّعر مِضمارُ
Ve erkeklerden **الضَّمْرُ**: karnı ezilmiş, bedeni latif olan; ve **ضَمْرَةٌ** bir kadın.
Ve vaatlerden **الضِّمارُ**: oyalama sahibi olan şey; râ‘î dedi ki:
حَمِدْنَ مَزارَه ولَقِينَ منـه		عَطاءً لم يكنْ عِدَةً ضِمارا
Ve **لُؤْلُؤٌ مُضْطَمِرٌ**: yani onda bir miktar büzülme vardır; dedi ki: تَلأْلُؤٌ لُؤْلُؤٍ فيه اضطِمارُ
Ve yüzü **تضَمَّرَ**; yani zayıflıktan derisi büzüldü.
Ve **الضُّمرانُ**: ince ağaçtan; ve denildi ki: o **الحَمْضُ**’dur.
Ve **الضُّمْرانُ** bir köpeğin adıdır.
Ve **الضَّومَرانُ** ve **الضَّيْمُرانُ**: reyhan cinsinden bir tür.
Ve maldan **الضَّمارُ**: geri dönmesi umulmayan mal.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الضُمْرُ والضُمُرُ: الهُزال وخفَّة اللحم. وقد ضَمَرَ الفرس بالفتح يَضْمُر ضموراً. وضَمُرَ بالضم: لغة فيه. وأضْمَرْتُهُ أنا وضمَّرْتُهُ تضميرا، فاضطمر هو. واللؤلؤ المُضْطَمِرُ: الذي في وسطه بعض الانضمام. والضَمْرُ: الرجل الهَضيم البطن اللطيفُ الجسم. وناقة ضامرٌ وضامرة. وتضمير الفرس أيضاً: أن تَعلِفه حتَّى يسمن ثم تَرُدَّه إلى القون، وذلك في أربعين يوماً. وهذه المدَّة تسمَّى المضمار. والموضع الذي تُضَمَّرُ فيه الخيل أيضاً: مِضمارٌ. وأضمرت في نفسي شيئاً. والاسم الضمير، والجمع ضمائر. والمُضْمَرُ: الموضعُ، والمفعول. قال الأحوص:
سَتَبْقَى لها في مُضْمَرِ القلب والحَشاسريرة وُدٍّ يوم تُبْلـى الـسـرائرُ
والضِمارُ: ما لا يُرجى من الدَين والوعد، وكلُّ ما لا تكون منه ثِقة. قال الراعي:
وأنْضاءٍ أُنِخْنَ إلى سعـيدٍطُروقاً ثمَّ عجَّلن ابتكـارا
حَمِدن مَزارَهُ فأصَبْنَ منه		عطاءً لم يكنْ عِدَةً ضِمارا

##### Türkçe

**الضُمْرُ** ve **الضُمُرُ**: zayıflık ve etin hafifliği. Ve at, fetha ile **ضَمَرَ**; **يَضْمُر** (ve) **ضموراً** (olarak) zayıflar. Ve damme ile **ضَمُرَ**: onda bir dildir (lehçedir). Ve ben onu **أضْمَرْتُهُ** ve onu **ضمَّرْتُهُ** **تضميرا** (olarak) (zayıflattım); o da **فاضطمر** (zayıfladı). Ve **المُضْطَمِرُ** inci: ortasında bir miktar içe toplanma bulunan. Ve **الضَمْرُ**: karınca ezik, bedenince latif adam. Ve **ضامرٌ** ve **ضامرة** (olan) dişi deve. Ve ayrıca atın **تضمير**i: onu semirinceye kadar yemlemen, sonra onu **القون**’a geri döndürmendir; bu kırk günde olur. Ve bu müddete **المضمار** denir. Ve atların içinde **تُضَمَّرُ** (zayıflatıldığı) yer de: **مِضمارٌ**. Ve nefsimde bir şeyi **أضمرت**. Ve isim **الضمير**’dir; çoğulu **ضمائر**. Ve **المُضْمَرُ**: yer, ve mef‘ûl.

El-Ahvas dedi ki:
Sَتَبْقَى لها في **مُضْمَرِ** kalbin ve **الحَشاسريرة**’de bir sevgi; sırlar açığa çıkarıldığı gün.

Ve **الضِمارُ**: borçtan ve vaatten ümit edilmeyen şey; ve kendisinden güven olmayan her şey. Er-Râ‘î dedi ki:
Ve zayıf (develer) ki Sa‘îd’e çöktürüldüler; geceleyin (yola) çıkışlar (yaparak), sonra erkenden acele ettiler.
Onun ziyaretgâhını övdüler; ondan bir bağış elde ettiler ki, bir **عِدَةً** (vaad) değildi, **ضِمارا** (ümit edilmeyen) idi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ض ر م
ضرم ، ضمر ، رمض ، رضم ، مضر ، مرض : مستعملات .
ضرم : قال الليث وغيره : الضرَمُ من الحَطَب : ما الْتَهَب سريعاً ، والواحدة ضَرْمة .
والضَّرَمُ : مصدرُ ضَرِمَت النارُ تَضرَم ضَرَماً . وضرِم الأَسدُ : إذا اشتدَّ حَرُّ جَوْفه من الجُوع ، وكذلك كلُّ شيء يشتدّ جوعُه من اللَّواحِم .
أبو عُبَيد عن أبي عمرو : الضَّرِم : الجائع ، قال : وقال الأصمعي : ما بالدار نافخُ ضَرَمة ، أي : ما بها أحد .
قلت : والضِّرام : ما دَقّ من الحَطَب ولم يكن جَزْلاً يثقبه النارُ ، الواحد ضَرَم وضَرمة ومنه قولُ الشاعر :
أَرَى خَللَ الرَمادِ وَمِيضَ جَمْرٍ
أُحاذِرُ أن يَشِبَّ له ضِرامُ
ويقال : أضرَمْتُ النارَ فاضْطَرَمَتْ ، وضَرَّمتُها فَضرَمَتْ وتضرّمَتْ .
وقال زهير :
وتَضْرَ إذا ضَرَّيْتُموها فتَضرِم
وقال الليث : الضَّرِيمُ : اسمٌ للحريق ، وأَنشَد :
شَدّاً كما تُشَيِّع الضَّريمَا
شَبّه حَفيفَ شَدِّه بحفيف النار إذا شَيَّعْتَها بالحَطَب ، أي : ألقيتَ عليها ما يُذْكيها به ؛ قاله الأصمعيّ .
وقال اللّيْثُ : الضَّرَمُ : شِدّةُ العَدْو .
ويقال : فرسي ضَرِمُ العَدْوِ ، ومنه قولُ جرير :
ضَرِمِ الرَّفاقِ مُناقِلِ الأَجْرالِ
وقال أبو زيد : ضَرِمَ فلانٌ عند الطَّعام ضَرَاماً : إِذا جَدَّ في أَكْله لا يَدفَع منه شيئاً .
ويقال : ضَرِمَ عليه تَضرّم : إذا احتَدَمَ غَضَباً .
وقال ابن شُميل : المُضْطَرِم : المُغْتَلِمُ من الجِمال ، تراه كأنه قد حُسْحِسَ بالنار . وقد أضْرَمَتْه الغُلْمة .
رضم : أبو العبّاس عن ابن الأعرابي ، يقال : إنّ عَدْوَك لرَضَمَان ، أي : بطيء . وإنّ أَكْلَك لَسَلَجَان ، وإن قَضاءكَ لَلِيّان .
قال شَمِر : قال الأصمعي : الرِّضامُ : صُخور عِظامٌ أمثالُ الجُزر واحدتها رَضْمة . ويقال : بنى فلان دارَه فرضم فيها الحجارة رَضْماً ، ومنه قيل : رَضَم البعيرُ بنفسه : إذا رَمَى بنفسِه . وقال لَبِيد :
حُفِزَت وزايلَها السَّرابُ كأنها
أجزاعُ بِيشة أَثْلُها ورِضَامُها
وقال أبو عمرو : الرِّضامُ : حِجارةٌ تجمع واحدتها رَضْمَة ورَضْم ، وأَنْشَد :
يَنْصَاحُ من جِبْلَةِ رَضْمٍ مُدَّهقْ
أي : من حجارةٍ مَرْضومة .
وقال شَمِر : يقال : رَضْمٌ ورَضَمٌ للحجارة المَرْضومة .
وقال رُؤبة :
حَدِيدُه وقِطْرُهُ ورَضمُهُ
وقال الليث : بِرْذَوْنٌ مَرْضومُ العَصَب : إذا تشنّج وصار فيه كالعَقَد ، وأَنشد :
مُبيَّن الأَمْشاشِ مَرضُوم العَصَبْ
وقال النضر : طائِرٌ رُضمَة ، وقد رَضَمت ، أي : نَبَتت ، ورَضَم الرجلُ في بيتِه ، أي : سَقَط ولا يَخرُج من بيته . ورَمَأَ كذلك . وقد رَضَم يَرضِم رُضوماً . ورُضام : اسم موضع .
رمض : قال اللّيْثُ : الرّمَضُ : حَرُّ الحجارة من شدّةِ حرّ الشمس ، والاسمُ الرّمْضاء . ورَمِض الإنسانُ رمْضاً : إذا مَشَى على الرّمْضاء ، والأرضُ رَمِضَة .
الحرّانيُّ عن ابن السكيت : الرَمْضُ : مصدرُ رَمَضْتُ النَّصْلَ أَرمِضُهُ رَمْضاً : إذا جعلته بين حَجَرين ثم دقَقْتَه ليَرِقَّ .
قال : والرّمَضُ : مصدرُ رَمِض الرجلُ يَرمَض رَمَضاً : احتَرَق قدماه في شدّة الحرّ ، وأَنشَد :
فهنّ معترِضاتٌ والحَصَى رَمِضٌ
والرِّيح ساكنةٌ والظلُّ معتدِلُ
ويقال : رَمِضَت الغنمُ تَرمَض رَمَضاً : إذا رَعَتْ في شدّة الحرّ فتَحْبَن رئاتُها وأكبادُها ، يُصيبها فيها قُروح .
وفي الحديث : ( صَلاةُ الأوّابين إذا رَمِضَت الفِصَال ) ، وهي الصلاةُ الّتي سَنّها رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) في وقت الضُّحى عند ارتفاع النهار .
ورَمَضُ الفِصالِ : أن تَحترِق الرّمْضاءُ ، وهو الرّمل ، فتَبرُك الفِصال مِن شدّة حَرّها وإحراقِها أَخفافَها وفَراسِنَها .
ويقال : رَمّض الراعِي مَواشِيه وأرمَضَها : إذا رعاها في الرّمْضاء أو أَرْبَضَها عليها .
وقال عمرُ بنُ الخطّاب لراعي الشاة : عليكَ والظَّلَفَ من الأرض لا تُرَمِّضها . والظَلَفُ من الأرض : المكانُ الغَليظ الّذي لا رَمْضَاءَ فيه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : المَرْموضُ : الشِّواءُ الكَبِس . ومَررْنا على مَرْمِض شاةٍ ومَنْدَةِ شاةٍ . وقد رمضْتُ الشاةَ فأنا أُرْمِضُها رَمْضاً ، وهو ألا يَسلُخها إذا ذبَحَها ويَبقُر بَطنُها ، ويُخرج حُشْوتَها ، ثم يُوقِدَ على الرِّضافِ حتى تحمَرَّ فتصيرَ ناراً تتّقد ، ثم يَطْرَحها في جوف الشَّاة ويكسر ضلوعَها لتنطبق على الرِّضاف ، ولا يزال يتابع عليها الرِّضافَ المُحْرَقة حتى يعلَم أنها قد أنْضَجَتْ لحمُها ، ثم يُقشَر عنها جِلدُها الذي يُسلَخ عنها ، وقد انشوَى عنها لحْمُها ؛ يقال : لحمٌ مَرْمُوض ، وقد رُمِض رَمْضاً . والرّمِيض : قريبٌ من
الحَنِيذ ، غير أن الحَنيذ يُكْبَس ثم يُوقَد فوقَه .
أبو عُبَيد عن الكسائيّ : أتيتُ فلاناً فلم أُصِبْه فرمَّضتُ ترْمِيضاً .
قال شمر : تَرْمِيضُه أن ينتظِره ثم يَمضِي .
اللَّيث : الرمَضُ : حُرْقَةُ القَيْظ . وقد أرمضَني هذا الأمرُ فرمِضْتُ ؛ قال رُؤْبة :
ومن تَشَكَّى مَضْلَةَ الإِرْماضِ
أو خُلَّةً أحْرَكْتُ بالإحماضِ
وقال أبو عمرو : الإرْماضُ : كلُّ ما أَوْجَع ؛ يقال : أرْمَضَني ، أي : أَوْجَعَني . والرّمَضِيُّ من السَّحاب والمَطَر : ما كان في آخِر القَيْظ وأوّلِ الخريف ؛ فالسحابُ رَمَضِيٌّ ، والمطرَ رَمضّي . وإنما سُمِّي رَمَضِيّاً ، لأنه يُدرِك سُخونةَ الشمس وحَرَّها .
سلَمة عن الفرّاء يقال : هذا شهرُ رمضان ، وهما شهرَا ربيع ؛ ولا يُذكرُ الشهر مع سائر أسماءِ الشهور العربية ، يقال : هذا شعبانُ قد أَقبَل .
وقال جل وعز : ( شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ ) ( البقرة : 185 ) .
وقال أبو ذُؤيب :
به أبلَتْ شَهْرَيْ رَبيعٍ كليْهِما
فقد مارَ فيها نَسْؤُها واقْتِرَارها
وقال مُدرِكٌ الكلابيّ فيما روى ابن الفَرَج : ارْتمزَتِ الفَرَسُ بالرّجُل ، وارتَمَضَتْ به ، أي : وثَبَتْ به .
مرض : قال الليث : المريضُ معروف ، والجميع المَرْضَى .
قال : والتمريض : حُسنُ القيام على المريض . يقال : مَرَّضتُ المريضَ تمريضاً : إذا قُمتَ عليه .
وتمرِيض الأمر : أن تُوَهِّنه ولا تُحْكمه . ويقال : قلبٌ مرِيض من العداوة ومن النِّفاق .
قال الله تعالى : ( فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌ ) ( البقرة : 10 ) ، أي : نِفاق .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أصل المَرَض النُّقْصان : بَدَنٌ مرِيض : ناقِصُ القوّة . وقلبٌ مريض : ناقصُ الدِّين .
ومَرَّض فلانٌ في حاجتي : إذا نقصَتْ حركتُه فيها .
وأخبرَني المنذِرِيّ عن بعض أصحابه أنه قال : المَرَض : إظْلامُ الطبيعة واضطرابُها بعد صفائها واعتدالها .
قال : والمَرَض : الظُّلَمة .
وأنشد أبو العبّاس :
وليلةٍ مرِضَت من كل ناحية
فلا يضيءُ لها شمسٌ ولا قمر
قال : مَرِضَتْ ، أي : أظلَمَتْ ونقَص نُورُها .
وقال أبو عُبيدة في قوله : ( فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌ ( معناه : شكٌّ ونِفاق .
قال : والمرَض في القَلْب يَصلُح لكلّ ما خَرج به الإنسانُ عَن الصحّة في الدِّين .
وقال الليث : المَراضَانِ : وادِيان مُلتقاهما واحدٌ .
قلت : المَراضان والمَرَايض : مواضع في ديار تميم بين كاظمة والنَّقِيرة فيها أحْساء ، وليست من باب المَرَض ، والميم فيها ميم مَفعَل ، من استراض الوادِي : إذا استنقع فيه الماء .
ويقال : أرض مريضةٌ : إذا ضاقت بأهلها ، وأرض مريضة : إذا كثُر بها الهَرْج والفِتن والقَتْل .
وقال أوسُ بن حَجَر :
ترَى الأرض مِنَّا بالفضاءِ مريضةً
مُعَضَّلةً مِنّا بجَمْع عَرَمْرَم
وليلةٌ مريضةٌ : مظلمة لا تُرى فيها كواكبُها .
وقال الراعي :
وطَخْياء من لَيلِ التَّمام مريضةٍ
أجَنّ العَماءُ نجمها فهو ماصِحُ
ورَأْيٌ مريضٌ : فيه انحراف عن الصواب ، قال الشاعر :
رأيتُ أبَا الوليد غَداةَ جَمْعٍ
به شَيْبٌ وما فَقَد الشَّبابَا
ولكنْ تحتَ ذاكَ الشَّيبِ حَزْمٌ
إذا ما ظَنَّ أمرَض أو أصَابَا
أمرَضَ : أي : قارَبَ الصواب وإن لَم يُصِب كلَّ الصَّواب .
ويقال : أتيت فلاناً فأمرَضتُه : أي : وجدتُه مريضاً . وأمْرض بنو فلانٍ : إذا مَرِضتْ نَعَمُهُم فهم ممْرِضون .
مضر : قال الليث : لبنٌ مضيرٌ : شديد الحموضة . قال : ويقال : إن مُضَرَ كان مُولَعاً بشُرْبه فسمِّي به .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : الماضر : اللّبن الذي يَحذِي اللسان قبل أن يُدرك . وقد مَضر يَمضرُ مُضوراً ، وكذلك النبيذ .
قال : وقال أبو البَيْداء : اسم مُضَر مشتقٌّ منه .
وقيل : سُمِّي مُضَراً لبيَاض لونِه . من مَضِيرة الطَّبِيخ .
قلتُ : والمضِيرةُ عند العرب : أن يُطبَخ اللحمُ باللّبن البَحْت الصَّريح ، الذي قد حَذَى اللسانَ حتى يَنضَج اللحمُ وتَخْثُر المَضيرة وربّما خَلَطُوا الحليبَ بالحَقِين للمَضِيرة ، وهي حينئذ أطيبُ ما تكون .
وقال الليثُ : يُقال : فلانٌ يتمَضَّر ، أي : يتعصّب لمُضَر .
أبو عُبَيْد عن الكسائيّ يقال : ذهب دمُه خَضِراً مَضِراً : إذا ذَهب هَدَراً .
وقال أبو سعيد : ذهب دمُه خِضْراً مِضْراً ،
أي : هنيئاً مريئاً .
قال : والعرب تقول : مَضّرَ اللَّهُ لك الثناء ، أي : طيّبه ، وتُماضِرُ اسم امرأة .
ضمر : رُوي عن حُذيفة أنه قال في خطبته : اليومَ مِضْمارٌ ، وغداً السِّباق ، والسَّابقُ مَن سَبَقَ إلى الجنّة .
قال شَمِر : أراد اليومَ العمل في الدنيا للاسْتباق إلى الجنّة ؛ كالفَرس يُضَمَّر قبل أن يُسابَق عليه .
وقال الليث : الضُّمْرُ من الهُزال ولُحوق البَطْن والفعلُ ضَمَرَ يَضمُر ضُموراً . وقَضيبٌ ضامر ، وقد انضَمَرَ : إذا ذَهب ماؤه .
قال : والمِضمار : موضعٌ تُضمَّر فيه الخيل ، وتَضمِيرها أن تُعْلَف قُوتاً بعد سِمَنها .
قلتُ : وقد يكون المِضمار وقتاً للأيام التي تُضمَّر فيها الخيلُ للسباق أو للرَّكْض إلى العَدُوّ ، وتضميرُها أن تُشدّ عليها سُروجُها ، وتُجَلَّلَ بالأجِلَّة حتى تعرَق تحتَها فيذهَب رَهَلُها ويشتدّ لحمها ، ويُحمل عليها غِلمانٌ خِفافٌ يُجرونها البردين ولا يُعَنِّفُون بها ، فإذا ضُمِّرَتْ واشتدّتْ لحومُها أُمِنَ عليها القَطْع عند حُضْرها ولم يَقْطَعْها الشَّدُّ ، فذلك التَّضْمير الّذي تعرفه العرب ، ويُسمونه مِضماراً وتَضْميراً .
وقال الليث : الضَمِرُ : الشيء الذي تُضمِره في ضمير قَلْبِك ، تقول : أضمرتُ صَرْف الحرف : إذا كان متحركاً فأسكَنْتَه .
قال : والضَّمْرُ من الرجال : المُهَضَّم البطن ، الخفيف الجسم . وامرأة ضَمْرة وقد تَضمَّر وجهُها : إذا انضمّتْ جلدتُه من الهزال .
ورُوِي عن عمر بن عبد العزيز أنّه كتب إلى مَيْمون بن مِهران في مَظالم كانت في بيت المال أن يردَّها على أربابِها ولا يأخذ منها زكاةَ عامها ، فإنّه كان مالاً ضِماراً .
قال أبو عُبيد : الضِّمارُ : هو الغائب الذي يُرْجَى ، فإذا رُجِيَ فليس بِضمار ؛ وقال الراعي :
طلَبْن مَزَارَه فأَصبْن منه
عطاءً لَم يكن عِدَةً ضِمارَا
وقال الأعشى :
أرَانا إذا أَضْمَرَتْكَ البِلاَ
دُ تُجْفَى وتُقْطَع مِنّا الرَّحِمْ
أراد : إذا غيّبتْك البلادُ .
وقال الليث : الضِّمارُ من العِداتِ ما كان ذا تَسْويف ، وأنشد بيتَ الراعي .
قال : واللؤْلُؤ المضطمِر : الذي فيه بعض الانضماد ، وأنشد قولَ الشاعر :
تلأْلأَتِ الثُّرَيَّا فاستنارتْ
تلألُؤَ لؤلؤٍ فيه اضطِمارُ
قال : والضُمْران من دِقّ الشجر .
قلت : ليس الضُّمْران من دِقّ الشجر وله هَدَبٌ كهَدَب الأرْطَى . ومنه قولُ عُمَر بن لَجأ :
تحْسِبْ مُجْتَلّ الإماءِ الخُدَّم
من هَدَبِ الضُّمْران لم يحطَّمِ
وقال الأصمعي فيما رَوَى ابن السكّيت له أنه قال في قول النابغة :
فهابَ ضُمران منهُ حيثُ يُوزِعُهُ
قال : ورواه أبو عُبيدة صُمْرَانُ ، وهو اسم كَلْبٍ في الروايتين معاً .
وقال الليث : الضَّيْمُران والضَّوْمَران : نوعٌ من الرياحين .
وقال الأصمعي : الضَمِيرة والضَّفِيرةُ : الغَدِيرةُ من ذَوائب الرَّأْس ، وجمعها ضمائر .
وقال الفرّاء : ذهبوا بِمَالِي ضِماراً مثل قِماراً ؛ قال : وهو النَّسِيئةُ أيضاً .
قال : والتَّضْمير : حُسْنُ ضَفْر الضَّمِيرة وحُسْنُ دَهْنِها .

##### Türkçe

ض ر م
**ضرم** ، **ضمر** ، **رمض** ، **رضم** ، **مضر** ، **مرض** : kullanımdaki (lafızlar)dır.

**ضرم** : **الليث** ve başkaları dedi ki: odunlardan **الضرَمُ**: çabucak tutuşan şeydir; tekili **ضَرْمة**’dir.
Ve **الضَّرَمُ**: **ضَرِمَت** ateş **تَضرَم** **ضَرَماً**’nın mastarıdır. Ve **ضرِم** aslan: açlıktan içinin harareti şiddetlendiği zaman; ve aynı şekilde **اللَّواحِم**’den (olan) her şey, açlığı şiddetlendiği zaman.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الضَّرِم**: aç olan (kimse)dir, dedi. Dedi ki: ve **الأصمعي** dedi: evde **نافخُ ضَرَمة** yok; yani: onda hiç kimse yok.

Dedim: ve **الضِّرام**: odundan ince olan şeydir; iri (parça) olmayıp ateşin onu delip geçtiği (şey)dir; tekili **ضَرَم** ve **ضَرمة**’dir. Ve ondan şairin sözü:
Külün aralığında bir kor parıltısı görüyorum,
Onun için bir **ضِرامُ** tutuşmasından sakınıyorum.

Ve denir: ateşi **أضرَمْتُ** da o **اضْطَرَمَتْ**; ve onu **ضَرَّمتُ** da o **فَضرَمَتْ** ve **تضرّمَتْ**.

Ve Züheyr dedi:
Onu kızıştırdığınızda tutuşur da alevlenir.

Ve **الليث** dedi: **الضَّرِيمُ**: yangın için bir addır. Ve okudu:
Sıkıca (çekiş) gibi, **الضَّريمَا**’yı (ateşi) uğurlarsın.
Onun sıkı çekişinin hışırtısını, ateşi odunla uğurladığın zamanın hışırtısına benzetti; yani: onu onunla tutuşturduğun şeyi üzerine attın; bunu **الأصمعيّ** söyledi.

Ve **اللّيْثُ** dedi: **الضَّرَمُ**: koşunun şiddetidir.
Ve denir: atım **ضَرِمُ العَدْوِ**’dur. Ve ondan Cerîr’in sözü:
**ضَرِمِ الرَّفاقِ مُناقِلِ الأَجْرالِ**

Ve Ebû Zeyd dedi: falan kimse yemek yanında **ضَرَاماً** **ضَرِمَ**: eğer yemesinde ciddileşir, ondan hiçbir şeyi geri çevirmezse.

Ve denir: ona karşı **تَضرّم** **ضَرِمَ**: eğer öfkeyle alevlenirse.

Ve İbn Şümeyl dedi: **المُضْطَرِم**: develerden azgın (olan)dır; onu sanki ateşle hışırdatılmış gibi görürsün. Ve onu azgınlık **أضْرَمَتْ**.

**رضم** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: denir: senin koşun gerçekten **لَرَضَمَان**’dır; yani: yavaştır. Ve gerçekten senin yemen **لَسَلَجَان**’dır; ve gerçekten senin hükmün **لَلِيّان**’dır.

Şemir dedi: **الأصمعي** dedi: **الرِّضامُ**: büyük kayalardır, adalar gibidir; tekili **رَضْمة**’dir. Ve denir: falan kimse evini yaptı da onda taşları **رَضْماً** **رضم** etti. Ve ondan denildi: deve kendisiyle **رَضَم** etti: eğer kendisini attıysa. Ve Lebîd dedi:
Sürüldü ve serap ondan uzaklaştı; sanki o,
Bîşe’nin vadileridir; onun ılgını ve **رِضَامُ**’ı.

Ve Ebû Amr dedi: **الرِّضامُ**: toplanan taşlardır; tekili **رَضْمَة** ve **رَضْم**’dur. Ve okudu:
Sıkıştırılmış bir **رَضْمٍ** yığınından (sesle) bağırır.
Yani: yığılmış taşlardan.

Ve Şemir dedi: yığılmış taşlar için **رَضْمٌ** ve **رَضَمٌ** denir.

Ve Ru’be dedi:
Onun demiri, katranı ve **رَضمُهُ**

Ve **الليث** dedi: siniri düğümlenmiş **بِرْذَوْنٌ مَرْضومُ العَصَب**: eğer kasıldı ve onda düğümler gibi olduysa. Ve okudu:
Kirişleri belirgin, siniri düğümlenmiş.

Ve en-Nadr dedi: **طائِرٌ رُضمَة**; ve **رَضَمت**; yani: bitti (filizlendi). Ve adam evinde **رَضَم** etti; yani: düştü ve evinden çıkmaz. Ve **رَمَأَ** da böyledir. Ve **رَضَم** etti, **يَرضِم** **رُضوماً**. Ve **رُضام**: bir yer adıdır.

**رمض** : **اللّيْثُ** dedi: **الرّمَضُ**: güneşin hararetinin şiddetinden taşların sıcaklığıdır; ad **الرّمْضاء**’dır. Ve insan **رمْضاً** **رَمِض** etti: eğer **الرّمْضاء** üzerinde yürüdüyse; ve yer **رَمِضَة**’dir.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **الرَمْضُ**: **رَمَضْتُ** ucu (**النَّصْلَ**) **أَرمِضُهُ** **رَمْضاً**’nın mastarıdır: eğer onu iki taş arasına koyup sonra incelsin diye dövdüysen.

Dedi ki: ve **الرّمَضُ**: adamın **رَمَضاً** **رَمِض** etmesinin mastarıdır; **يَرمَض**: ayakları şiddetli sıcakta yandı (kavruldu). Ve okudu:
Onlar karşıdan karşıya (duran)lardır; çakıl **رَمِضٌ**’dur,
Rüzgâr sakindir ve gölge mutedildir.

Ve denir: koyunlar **رَمَضاً** **تَرمَض** etti: eğer şiddetli sıcakta otladı da akciğerleri ve ciğerleri şiştiyse; onlarda yaralar isabet eder.

Ve hadiste: ( **صَلاةُ الأوّابين إذا رَمِضَت الفِصَال** ) ; o, Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) kuşluk vaktinde, gündüz yükseldiğinde sünnet kıldığı namazdır.

Ve **رَمَضُ الفِصالِ**: **الرّمْضاء**’nın yanmasıdır; o da kumdur; böylece yavru develer, onun şiddetli sıcağından ve ayak tabanlarını ve tırnaklarını yakmasından dolayı çökerler.

Ve denir: çoban hayvanlarını **رَمّض** etti ve onları **أرمَضَ** etti: eğer onları **الرّمْضاء**’da otlattıysa veya onları onun üzerine yatırdıysa.

Ve Ömer b. el-Hattâb koyun çobanına dedi: sana yerin **الظَّلَفَ**’ı (gerekir); onu **تُرَمِّضها** etme. Ve yerin **الظَلَفُ**’ı: içinde **رَمْضَاء** bulunmayan kalın (sert) yerdir.

Sa‘lebe, İbnü’l-A‘râbî’den: **المَرْموضُ**: bastırılmış kızartmadır. Ve bir koyunun **مَرْمِض**’ine ve bir koyunun **مَنْدَة**’sine uğradık. Ve koyunu **رَمْضاً** **رمضْتُ**; ben onu **أُرْمِضُها**: o, onu boğazladığında derisini yüzmemesidir; karnını yarar, içini çıkarır; sonra **الرِّضافِ** üzerinde yakar, ta ki kızarıp tutuşan ateş olsun; sonra onu koyunun içine atar ve kaburgalarını kırar ki **الرِّضافِ** üzerine kapansın; sonra onun üzerine yakılmış **الرِّضافَ**’ı ardı ardına koymayı sürdürür, ta ki etini pişirdiğini bilsin; sonra ondan, ondan yüzülen derisini soyar; ve eti ondan kızarmış olur. Denir: **لحمٌ مَرْمُوض**; ve **رَمْضاً** **رُمِض** edilmiştir. Ve **الرّمِيض**: **الحَنِيذ**’e yakındır; ancak **الحَنيذ** bastırılır, sonra üstünde ateş yakılır.

Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: falana geldim de onu bulamadım; böylece **ترْمِيضاً** **رمَّضتُ**.

Şemir dedi: onun **تَرْمِيضُه**’u, onu beklemesi sonra gitmesidir.

**اللَّيث**: **الرمَضُ**: yaz sıcağının yakıcılığıdır. Ve bu iş beni **أرمضَ** etti de ben **رمِضْتُ**; Ru’be dedi:
Ve kim **الإِرْماضِ**’ın sıkıntısından şikâyet ederse,
Veya **بالإحماضِ** ile kımıldattığım bir ihtiyaçtan.

Ve Ebû Amr dedi: **الإرْماضُ**: acıtan her şeydir; denir: beni **أرْمَضَني**; yani: beni acıttı. Ve buluttan ve yağmurdan **الرّمَضِيُّ**: yaz sıcağının sonunda ve güzün başında olan şeydir; bulut **رَمَضِيٌّ**’dir, yağmur **رَمضّي**’dir. Ancak ona **رَمَضِيّاً** adı verildi; çünkü güneşin sıcaklığına ve hararetine yetişir.

Seleme, el-Ferrâ’dan: denir: bu **شهرُ رمضان**’dır; ve onlar **شهرَا ربيع**’dir; ay, diğer Arap ay adlarıyla birlikte anılmaz; denir: bu Şa‘bân’dır, gelmiştir.

Ve aziz ve celil dedi: ( **شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِى** 1764 **أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ** ) (el-Bakara: 185).

Ve Ebû Zu’eyb dedi:
Onunla iki **شَهْرَيْ رَبيعٍ**’i, ikisini de eskitti;
Çünkü onda onun geciktirmesi ve yerleşmesi vardı.

Ve Müdrik el-Kilâbî, İbnü’l-Ferec’in rivayet ettiği şeyde: at adamla **ارْتمزَت** etti ve onunla **ارتَمَضَتْ**; yani: onunla sıçradı.

**مرض** : **الليث** dedi: **المريضُ** bilinir; çoğulu **المَرْضَى**’dır.
Dedi ki: ve **التمريض**: hastanın başında güzelce durmaktır. Denir: hastayı **تمريضاً** **مَرَّضتُ**: eğer onun başında durduysan.

Ve işin **تمرِيض**’i: onu gevşetmendir ve onu sağlamlaştırmamandır. Ve denir: düşmanlıktan ve nifaktan **قلبٌ مرِيض**.

Allah تعالى dedi: ( **فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌ** ) (el-Bakara: 10); yani: nifak.

Sa‘lebe, İbnü’l-A‘râbî’den: **المَرَض**’ın aslı eksilmedir: **بَدَنٌ مرِيض**: kuvveti eksik. Ve **قلبٌ مريض**: dini eksik.

Ve falan kimse ihtiyacımda **مَرَّض** etti: eğer onda hareketi azaldıysa.

Ve el-Münzirî bana bazı arkadaşlarından haber verdi ki o dedi: **المَرَض**: tabiatın kararması ve onun safiyetinden ve itidalinden sonra çalkalanmasıdır.
Dedi ki: ve **المَرَض**: karanlıktır.

Ebû’l-Abbâs okudu:
Her yandan **مرِضَت** olan bir gece,
Ona ne güneş ışık verir ne de ay.

Dedi ki: **مَرِضَتْ**; yani: karardı ve nuru eksildi.

Ve Ebû Ubeyde, ( **فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌ** ) sözünde dedi: manası: şüphe ve nifaktır.
Dedi ki: kalpteki **المرَض**, insanın dinde sağlık dışına çıktığı her şey için uygun olur.

Ve **الليث** dedi: **المَراضَانِ**: buluşma yerleri bir olan iki vadidir.

Dedim: **المَراضان** ve **المَرَايض**: Temîm diyarında Kâzıme ile en-Nakîra arasında, içinde su çukurları bulunan yerlerdir; ve **المَرَض** باب’ından değildir; ve içindeki **الميم** **مَفعَل**’ın **ميم**’idir; **استراض** vadiden: eğer onda su birikmişse.

Ve denir: **أرض مريضةٌ**: eğer halkına dar geldiyse. Ve **أرض مريضة**: eğer onda kargaşa, fitneler ve öldürme çoğaldıysa.

Ve Evs b. Hacer dedi:
Görürsün ki yer, bizden dolayı genişlikte **مريضةً**’dir,
Bizden dolayı büyük bir toplulukla düğümlenmiş (çözülmez).

Ve **ليلةٌ مريضةٌ**: yıldızları görülmeyen karanlık (gece)dir.

Ve er-Râ‘î dedi:
Tamam gecesinden **مريضةٍ** bir kapkara (gece),
Kör karanlık onun yıldızını örttü; o da parlaktır.

Ve **رَأْيٌ مريضٌ**: doğru olandan sapma vardır. Şair dedi:
Ebû’l-Velîd’i bir toplanma sabahında gördüm,
Onda aklık var; fakat gençliği yitirmedi.
Lakin o aklığın altında bir kararlılık var:
Bir işi zannettiğinde **أمرَض** eder veya isabet eder.

**أمرَضَ**: yani: doğruya yaklaştı, her doğruyu isabet ettirmese bile.

Ve denir: falana geldim de onu **أمرَضتُ**; yani: onu hasta buldum. Ve falan oğulları **أمْرض** etti: eğer onların davarları hastalandıysa; onlar **ممْرِضون**’dur.

**مضر** : **الليث** dedi: **لبنٌ مضيرٌ**: çok ekşi (süt)tir. Dedi ki: ve denir: gerçekten **مُضَرَ** onu içmeye düşkündü; böylece onunla adlandırıldı.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الماضر**: olgunlaşmadan önce dili yakan süttür. Ve **مُضوراً** **مَضر** eder, **يَمضرُ**; ve nebiz de böyledir.
Dedi ki: ve Ebû’l-Beydâ dedi: **مُضَر** adı ondan türemiştir.

Ve denildi: beyaz renginden dolayı **مُضَراً** diye adlandırıldı; **مَضِيرة الطَّبِيخ**’ten.

Dedim: ve Araplar yanında **المضِيرةُ**: etin, dili yakmış olan saf, katıksız sütle pişirilmesidir; ta ki et pişsin ve **المَضيرة** koyulaşsın. Ve bazen **المَضِيرة** için sütü **الحَقِين** ile karıştırırlar; o vakit o, olduğu hâllerin en lezzetlisi olur.

Ve **الليثُ** dedi: denir: falan kimse **يتمَضَّر**; yani: **مُضَر** için taassup gösterir.

Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: denir: kanı **خَضِراً مَضِراً** gitti: eğer boşa gitti ise.

Ve Ebû Saîd dedi: kanı **خِضْراً مِضْراً** gitti;
yani: afiyetle, hazmedilmiş olarak.

Dedi ki: ve Araplar der: Allah senin için övgüyü **مَضّرَ** etsin; yani: onu hoş kılsın. Ve **تُماضِرُ** bir kadın adıdır.

**ضمر** : Huzeyfe’den rivayet edildi ki hutbesinde dedi: bugün **مِضْمارٌ**’dır, yarın yarış; ve öne geçen, cennete öne geçendir.

Şemir dedi: bugün, cennete öne geçmek için dünyada ameli kastetti; tıpkı atın, onunla yarışılmadan önce **يُضَمَّر** edilmesi gibi.

Ve **الليث** dedi: zayıflıktan ve karnın içeri çekilmesinden **الضُّمْرُ**; fiil **ضَمَرَ** eder, **يَضمُر** **ضُموراً**. Ve **قَضيبٌ ضامر**; ve **انضَمَرَ**: eğer suyu gittiyse.

Dedi ki: ve **المِضمار**: atların zayıflatıldığı yerdir; ve onların **تَضمِير**’i, semirdikten sonra onlara azık miktarınca yem verilmesidir.

Dedim: ve **المِضمار** bazen, atların yarış için veya düşmana koşmak için zayıflatıldığı günlerin vakti olur. Ve onların **تضمير**’i: eğer eyerleri onlara bağlanır, örtülerle örtülür de onların altında terlerlerse; böylece onların gevşekliği gider ve etleri sertleşir; ve üzerlerine hafif oğlanlar bindirilir, onları iki serinlikte koştururlar ve onlara sert davranmazlar. Sonra zayıflatılıp etleri sertleşince, onların **حُضْر**’larında kesilme (yorulup kalma)dan emin olunur; ve şiddet onları kesmez. İşte bu, Arapların bildiği **التَّضْمير**’dir; ve ona **مِضماراً** ve **تَضْميراً** adını verirler.

Ve **الليث** dedi: **الضَمِرُ**: kalbinin içindeki vicdanda gizlediğin şeydir. Dersin: **صَرْف الحرف**’i **أضمرتُ**: eğer o harekeli idi de onu sakinleştirdiysen.

Dedi ki: ve erkeklerden **الضَّمْرُ**: karnı inceltilmiş, bedeni hafif (olan)dır. Ve **امرأة ضَمْرة**; ve yüzü **تَضمَّر** etti: eğer zayıflıktan derisi büzüldüyse.

Ve Ömer b. Abdülazîz’den rivayet edildi ki Beytülmâl’de olan mazalim hakkında Meymûn b. Mihrân’a yazdı: onları sahiplerine geri versin ve onlardan o yılın zekâtını almasın; çünkü o, **مالاً ضِماراً** idi.

Ebû Ubeyd dedi: **الضِّمارُ**: ümit edilen gaip olandır; eğer ümit edilirse **بِضمار** değildir. Ve er-Râ‘î dedi:
Onun ziyaretini istediler de ondan buldular,
Bir bağış ki bir **عِدَةً ضِمارَا** değildi.

Ve el-A‘şâ dedi:
Bizi, eğer beldeler seni **أَضْمَرَتْكَ** ederse,
Bizden uzaklaştırır ve akrabalık bağını keseriz.
Kastetti: eğer beldeler seni gizlerse.

Ve **الليث** dedi: **الضِّمارُ** vaatlerden, oyalama (içeren) olan şeydir. Ve er-Râ‘î’nin beytini okudu.

Dedi ki: ve **اللؤْلُؤ المضطمِر**: içinde biraz büzülme olan (inci)dir. Ve şairin sözünü okudu:
Süreyya parladı da aydınlandı,
İçinde **اضطِمارُ** bulunan bir incinin parlayışı gibi.

Dedi ki: ve **الضُمْران** ince ağaçtandır.

Dedim: **الضُّمْران** ince ağaçtan değildir; ve onun **الأرْطَى**’nın püskülü gibi püskülü vardır. Ve ondan Ömer b. Lec’e’nin sözü:
Hizmetçi cariyelerin soyucusunu sanırsın,
Kırılmamış **الضُّمْران**’ın püskülünden (sanırsın).

Ve **الأصمعي**’nin, İbnü’s-Sikkît’in ona rivayet ettiği şeyde: en-Nâbiga’nın sözü hakkında dedi:
Ondan **ضُمران** korktu, onu sevk ettiği yerden.
Dedi ki: ve Ebû Ubeyde onu **صُمْرَانُ** diye rivayet etti; ve o, iki rivayette de bir köpeğin adıdır.

Ve **الليث** dedi: **الضَّيْمُران** ve **الضَّوْمَران**: reyhanlardan bir türdür.

Ve **الأصمعي** dedi: **الضَمِيرة** ve **الضَّفِيرةُ**: başın örgülerinden olan saç tutamıdır; çoğulu **ضمائر**’dir.

Ve el-Ferrâ dedi: malımı **ضِماراً** olarak götürdüler, **قِماراً** gibi. Dedi ki: ve o, **النَّسِيئةُ**’dir de.

Dedi ki: ve **التَّضْمير**: **الضَّمِيرة**’nin örgüsünü güzel yapmak ve onun yağını güzel yapmaktır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد والميم وما يثلثهما)
(ضمد) الضاد والميم والدَّال: أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على جمعٍ وتجمُّع. من ذلك ضَمَدت الشيءَ أَضْمِده، إِذا جَمَعتَه. والضِّمَاد: العِصابة، يقال ضَمَدت الجُرْح. ويقولون الضَّمْد، بسكون الميم: أن تتَّخذ المرأة صديقين. قال الهذلي:
تريدين كَيْمَا تَضْمُِدِيني وخالداً *** وهل يُجمَع السّيفانِ وَيْحَكِ في غِمْدِ([1])ويقال شبعت الإبل من ضَمْد الأرض، إِذا شَبعت من الرَّطيب واليبيس، والقديم والحديث. قالوا: ويقول الرجل للغريم: أقضيك من ضَمْدِ هذه الغَنَم، أي من خِيارها ورُذَالها، وكبارها وصغارها. ومن الباب: أَضْمَدَ العرفجُ، إذا تَجوّفَتْه الخوصةُ ولم تَنْدُر منه، أي كانت في جوفه. وهو من هذا، كأنَّها جمعته في جوفها.
ومن الباب الضَّمَد، بفتح الميم، وهو الغَيظ يُجمَع في الصدر ولا يُزاح فيخفّ. قال النابغة:
ومَنْ عَصاكَ فعاقِبْهُ مُعاقبةً *** تَنهى الظَّلومُ ولا تقْعُدْ  على ضَمَدِ([2])
يقال ضَمِدَ يَضْمَدْ ضَمَداً. قال أبو بكر([3]):  وفصَل قومٌ بين الغَيظِ والضَّمَد. فقالوا: الضَّمد: أن يغتاظ على من لا يقدر عليه والغيظ أن يغتاظ على من يقدر عليه ومن لا. واحتجُّوا بقول النابغة. والقِياس في هذه الكلمات واحد. ويقال الضَّمَد، بفتح الميم: الغابر من الحقّ. يقال لنا عند فلان ضَمَدٌ، أي غابر حقٍّ،  من مَعْقُلةٍ أو دين. وأصله شيءٌ قد تجمَّع عندهم وبقي.
(ضمر) الضاد والميم والراء أصلان صحيحان: أحدهما يدلُّ على دقّةٍ في الشَّيء، والآخر يدلُّ على غَيبةٍ وتستُّر.
فالأوّل قولهم: ضَمَرَ الفرس وغيرُهُ ضموراً، وذلك من خِفّة اللَّحمِ، وقد يكون من الهُزَال. ويقال للموضع الذي تُضمَّر فيه الخيل: المِضْمَار. ورجل ضَمْرٌ: خفيف الجسم. واللؤلؤ المضْطمِر: الذي في وسطهِ بعضُ الانضمام والانضمار([4]).
والآخر الضِّمَار، وهو المال الغائب الذي لا يُرجَى. وكلُّ شيءٍ غابَ عنك فلا تكونُ منهُ عَلَى ثقَةٍ فهو ضِمَارٌ. [قال الشاعر]([5]):
وأَنْضَاءٍ أُنِخْنَ إلى سعيد *** طُروقاً ثم عَجَّلْنَ ابتكارَا
حمِدْنَ مَزارَهُ وأَصَبْنَ منه *** عطاءً لم يكن عِدَةً ضِمارا
ومن هذا الباب: أَضْمَرتُ([6]) في ضميري شيئاً؛ لأنَّه يُغيِّبه في قلبه وصدره.
(ضمز) الضاد والميم والزاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على إمساكٍ في كلام أو إِمساكٍ على شيءٍ بفم وما أشبَهَ ذلك. من ذلك ضَمَز البَعِيرُ: أَمسك عن الجِرّة. والضَّامِز: السّاكت. وقال بشر:
وقد ضَمَزَتْ بِجِرّتها سُلَيْمٌ *** مخافتَنا كما ضَمَزَ الحِمارُ([7])والضَّمْز: ضرب من الأكل، لأنَّه إِذا أكل أمسَكَ عليه في فمه.  وضَمَز فلانٌ على مالي، أي لزمه([8]).
ومما شذَّ عن هذا الأصل: الضَّمْزَة: الأَكَمة الخاشعة، والجمع ضَمْزٌ.
(ضمس) الضاد والميم والسين ليس بشيء. وذكر ابن دريد كلمةً إن صحَّت فهي من باب الإِبدال. قال([9]): الضَّمْس: المَضْغ. فإن كان كذا *فهو من الضَّمْز.
(ضمن) الضاد والميم والنون أصلٌ صحيح، وهو جَعْل الشَّيء في شيءٍ يحويه. من ذلك قولهم: ضمَّنت [الشيء]، إِذا جعلته في وعائه. والكَفَالة تسمَّى ضَمَاناً من هذا؛ لأنَّه كأنَّه إذا ضمِنَه فقد استوعَبَ ذمّته. والمَضَامِين: ما في بطون الحوامل. ومنه الحديث أنَّه نهى عن المَلاقيح والمَضامين. وذلك أنَّهم كانوا يبيعون الحَبَل([10])، فنَهَى عن ذلك. وأما قولـه: "لكم الضَّامِنة من النَّخْل"، فإنَّه يريد ما تضمّنَتْه قُراهم. فهذا الباب مطّرد.
وأمَّا الضَّمانة، وهي الزَّمانة. والضَّمِن: الزَّمِن، فإنَّهُ عندي من باب الإبدال كأنَّ الضاد مبدلة من زاي. وفي الحديث: "مَنْ اكتتب ضَمِناً بعثَهُ الله تعالى  ضَمِناً"، أي من كتب نفسه من الزَّمْنَى.
 (ضمج) الضاد والميم والجيم ليس بشيء، وكذلك ما أشبهه. فأمَّا الضَّمْخ بالخاء فصحيح. يقال تضمَّخ بالطِّيب، وهو متضمِّخ.
--------------ــــ
([1]) لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 159 واللسان (ضمد).
([2]) البيت في ديوانه 22 واللسان (ضمد).
([3]) أبو بكر بن دريد في الجمهرة (2: 276).
([4]) في الأصل: "الإضمار".
([5]) التكملة من المجمل. والبيتان للراعي في اللسان (ضمر).
([6]) في الأصل: "ضمرت" صوابه في اللسان.
([7]) البيت منسوب إلى بشر بن أبي خازم في المفضليات (2: 142)، لكنه نُسِب في اللسان أيضاً إلى ابن مقبل، وهذه النسبة الأخيرة غير صحيحة.
([8]) في المجمل: "إذا جمد عليه ولزمه".
([9]) في الجمهرة: (3: 24).
([10]) الحبل والحمل بمعنى، وهو اسم لما تحمل المرأة. قال:
ذا جرأة تسقط الأحبال رهبته *** مهما يكن من مسام مكره يسم.

ـ

##### Türkçe

(باب **الضاد** و**الميم** وما يثلثهما)
(**ضمد**) **الضاد** ve**الميم** ve **الدَّال**: sahih bir asıldır; bir toplama ve toplanmaya delâlet eder. Bundan: **ضَمَدتُ** şeyi **أَضْمِده**; onu topladığın zaman. Ve **الضِّمَاد**: sargı; **ضَمَدتُ الجُرْح** denir. Ve **الضَّمْد** derler, **الميم**’in sükûnu ile: kadının iki dost edinmesidir. Huzelî dedi ki:
İstiyorsun ki, beni ve Hâlid’i **تَضْمُِدِيني** *** ve iki kılıç, yazık sana, bir kında toplanır mı?
Ve denir: develer yerin **ضَمْد**’inden doydu; yani yaş ve kuru, eski ve yeni olandan doydu. Dediler: ve adam alacaklıya der: seni bu koyunun **ضَمْد**’inden öderim; yani onun seçkininden ve düşüklerinden, büyüklerinden ve küçüklerinden. Ve babdandır: **أَضْمَدَ** **العرفج**; **الخوصة** onu oyduğu ve ondan dışarı çıkmadığı zaman; yani onun iç boşluğunda oldu. Ve o bundandır; sanki onu iç boşluğunda toplamış gibidir.
Ve babdandır **الضَّمَد**, **الميم**’in fethiyle; o, göğüste toplanan ve giderilmeyen, böylece hafiflemeyen öfkedir. Nâbiga dedi ki:
Sana karşı gelene onu bir cezalandırma ile cezalandır *** zulmü men eden; ve **ضَمَد** üzerinde oturup kalma
Denir: **ضَمِدَ يَضْمَدْ ضَمَداً**. Ebû Bekir dedi ki: bir kavim öfke ile **الضَّمَد** arasında ayırım yaptı. Dediler ki: **الضَّمَد**: gücü yetmediği kimseye karşı öfkelenmesidir; **الغيظ** ise gücü yettiğine de yetmediğine de öfkelenmesidir. Ve Nâbiga’nın sözüyle delil getirdiler. Ve kıyas bu kelimelerde birdir. Ve denir: **الضَّمَد**, **الميم**’in fethiyle: haktan kalan (artık) olan. Denir: falanın yanında bizim için bir **ضَمَد** vardır; yani bir haktan kalan; bir **مَعْقُلة**’den veya borçtan. Ve aslı, onların yanında toplanmış ve kalmış bir şeydir.
(**ضمر**) **الضاد** ve**الميم** ve **الراء** iki sahih asıldır: birisi şeyde inceliğe delâlet eder; diğeri kaybolmaya ve gizlenmeye delâlet eder.
Birincisi onların sözü: **ضَمَرَ** at ve başkası **ضموراً**; bu, etin hafifliğindendir; ve zayıflıktan da olabilir. Ve atların zayıflatıldığı yere **المِضْمَار** denir. Ve **رجل ضَمْرٌ**: bedeni hafif (ince) olan. Ve **اللؤلؤ المضْطمِر**: ortasında bir miktar birleşme ve gizlenme bulunan([4]).
Diğeri **الضِّمَار**dır; o, ümit edilmeyen gaip maldır. Ve senden kaybolan her şey; ondan yana bir güven üzere olmadığın şey, o **ضِمَار**dır. [Şair dedi]([5]):
Ve zayıf binekler ki Saîd’e çöktürüldüler *** geceleyin; sonra erkenden gitmeyi çabuklaştırdılar
Onun ziyaret yerini övdüler ve ondan elde ettiler *** bir bağış ki bir **ضِمار** vaadi olmamıştı
Ve bu babdandır: **أَضْمَرتُ**([6]) içimde bir şeyi; çünkü onu kalbinde ve göğsünde gizler.
(**ضمز**) **الضاد** ve**الميم** ve **الزاء** sahih bir asıldır; sözde bir tutmaya yahut ağızla bir şey üzerinde tutmaya ve buna benzer şeye delâlet eder. Bundan: **ضَمَز** deve: gevişten tuttu (kesti). Ve **الضَّامِز**: susan. Bişr dedi ki:
Ve Süleym gevişinden **ضَمَزَتْ** *** bizim korkumuzdan; tıpkı eşeğin **ضَمَزَ** ettiği gibi
Ve **الضَّمْز**: yemenin bir türüdür; çünkü yediği zaman onu ağzında tutar. Ve falan, malım üzerinde **ضَمَز** etti; yani ona yapıştı([8]).
Ve bu asıldan şâz olanlardandır: **الضَّمْزَة**: alçak (çökmüş) tepecik; çoğulu **ضَمْزٌ**.
(**ضمس**) **الضاد** ve**الميم** ve **السين** bir şey değildir. İbn Düreyd bir kelime zikretti; eğer sahihse o, ibdâl babındandır. Dedi ki([9]): **الضَّمْس**: çiğneme. Eğer böyle ise, o **الضَّمْز**dendir.
(**ضمن**) **الضاد** ve**الميم** ve **النون** sahih bir asıldır; şeyi, onu içine alan bir şeyin içine koymaktır. Bundan onların sözü: **ضمَّنتُ** [şeyi]; onu kabına koyduğun zaman. Ve kefalet buna bağlı olarak **ضَمَاناً** diye adlandırılır; çünkü sanki onu **ضمِنَ** ettiği zaman zimmetini bütünüyle kuşatmış olur. Ve **المَضَامِين**: hamilelerin karınlarındakiler. Ve ondan hadis: **المَلاقيح** ve **المَضامين** hakkında nehyetti. Bu, onların **الحَبَل**([10]) satmaları idi; sonra bundan nehyetti. Ama onun sözü: “Sizin için hurmadan **الضَّامِنة** vardır”; bununla, köylerinin içine aldığı şeyi kasteder. Şu halde bu bab düzenlidir.
Ama **الضَّمانة**, o **الزَّمانة**dır. Ve **الضَّمِن**, **الزَّمِن**dir; o ise bence ibdâl babındandır; sanki **الضاد**, **زاي**’den بدل edilmiştir. Ve hadiste: “Kim kendini **ضَمِناً** olarak yazdırırsa Allah Teâlâ onu **ضَمِناً** olarak diriltir”; yani kendini **الزَّمْنَى**dan olarak yazan kimse.
 (**ضمج**) **الضاد** ve**الميم** ve **الجيم** bir şey değildir; ve bunun benzeri olan da böyledir. Ama **الضَّمْخ** **الخاء** ile sahihdir. Denir: **تضمَّخ** güzel koku ile; ve o **متضمِّخ**tir.
--------------ــــ
([1]) Ebû Züeyb el-Huzelî’nindir; divanında 159 ve **اللسان** (**ضمد**).
([2]) Beyit divanında 22 ve **اللسان** (**ضمد**).
([3]) Ebû Bekir b. Düreyd, **الجمهرة**’de (2: 276).
([4]) Asılda: “**الإضمار**”.
([5]) Tamamlama **المجمل**’dendir. İki beyit **الراعي**’nindir; **اللسان** (**ضمر**).
([6]) Asılda: “**ضمرت**”; doğrusu **اللسان**’dadır.
([7]) Beyit, **المفضليات**’te (2: 142) Bişr b. Ebî Hâzim’e nispet edilmiştir; fakat **اللسان**’da ayrıca İbn Mukbil’e de nispet edilmiştir; bu son nispet doğru değildir.
([8]) **المجمل**’de: “ona donup kaldığı ve ona yapıştığı zaman”.
([9]) **الجمهرة**’de: (3: 24).
([10]) **الحبل** ve **الحمل** anlamca birdir; kadının taşıdığı şeye isimdir. Dedi ki:
Öyle bir cesaret ki onun heybeti gebelikleri düşürür *** her ne olursa olsun, zorlayanın zehrinden bir delik (bile) zehirler.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الضامر من الفرس: الخفيف اللحم من الأعمال لا من الهزال. قال تعالى: ﴿وعلى كل ضامر﴾ [الحج/27]، يقال: ضمر ضمورا (قال السرقسطي: وضمر الشيء ضمورا: رق، وأضمرتك البلاد: غيبتك. الأفعال 2/210)، واضطمر فهو مضطمر، وضمرته أنا، والمضمار: الموضع الذي يضمر فيه. والضمير: ما ينطوي عليه القلب، ويدق على الوقوف عليه، وقد تسمى القوة الحافظة لذلك ضميرا.

##### Türkçe

- **الضامر** atlardan: zayıflıktan değil, çalışmadan (dolayı) eti hafif olan (attır). Yüce Allah dedi ki: ﴿وعلى كل **ضامر**﴾ [el-Hac/27]; denilir: **ضمر** **ضمورا** (es-Serḳusṭî dedi ki: **وضمر الشيء ضمورا**: inceldi; ve **أضمرتك البلاد**: seni gizledi. el-Ef‘âl 2/210), ve **اضطمر**; artık o **مضطمر**’dir; ve ben onu **ضمرته** (zayıflattım); ve **المضمار**: içinde zayıflatıldığı yer. Ve **الضمير**: kalbin içine kıvrılıp topladığı şeydir; ona vâkıf olmak ince (güç) ister; ve bazen bunun için koruyucu kuvvet de **ضميرا** diye adlandırılır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ض م ر
فرس ضامر وضمر ومضمر ومضطمر وقد ضمر وضمر ضمراً وضموراً ومهرة ضامر وناقة ضامر‏.‏
ورجل ضمر‏:‏ مهضم البطن وامرأة ضمرة وتضمر وجهه من الهزال‏.‏
قال الأخطل‏:‏ ورأين أني قد علتني كبرة فالوجه فيه تضمر وسهوم وجرى في المضمار والمضامير‏.‏
وفي ضميري كذا‏.‏
وأضمرت شيئاً في قلبي‏.‏
وعطاء ضمار‏.‏
وعدة ضمار لا ترجى‏.‏
ومن المجاز‏:‏ لؤلؤ مضطمر‏:‏ في وسطه انضمام‏.‏
وأضمرته البلاد إذا سافر سفراً بعيداً فغيبته‏.‏
قال الأعشى‏:‏ أرانا إذا أضمرتك البلا - د نجفى وتقطع منا الرحم وقال الطرماح‏:‏ والغناء مضمار الشعر‏.‏
قال‏:‏ تغن بالشعر إما كنت ذا بصر إن الغناء لهذا الشعر مضمار

##### Türkçe

ض م ر
**فرس ضامر** ve **ضمر** ve **مضمر** ve **مضطمر**; ve gerçekten **ضمر** ve **ضمر** **ضمراً** ve **ضموراً**; ve **مهرة ضامر** ve **ناقة ضامر**.

Ve **رجل ضمر**: karıncağızı içe çökmüş. Ve **امرأة ضمرة**; ve zayıflıktan yüzü **تضمر** etti.

**الأخطل** dedi:
“Ve gördüler ki bana bir yaşlılık gelmiş; o hâlde yüzde onda **تضمر** ve zayıflık vardır.”
Ve **المضمار** ve **المضامير** içinde koştu.

Ve **ضميري**mde şöyle şöyle.

Ve kalbimde bir şeyi **أضمرت**.

Ve **عطاء ضمار**.

Ve ümit edilmeyen **عدة ضمار**.

Ve mecazdandır: **لؤلؤ مضطمر**: ortasında büzülme vardır.

Ve uzak bir yolculukla yolculuk ettiğinde, onu gizleyip kaybettirdiği vakit, beldeler onu **أضمرته** eder.

**الأعشى** dedi:
“Bizi, beldeler seni **أضمرتك** ettiği zaman, uzaklaştırılmış görürsün; ve bizden akrabalık bağı koparılır.”

Ve **الطرماح** dedi:
“Ve şarkı, şiirin **مضمار**ıdır.”

Dedi:
“Şiirle şarkı söyle; eğer görüş sahibi isen; şüphesiz şarkı, bu şiir için bir **مضمار**dır.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الضُّمْرُ والضُّمُر، مثلُ العُّسْر والعُسُر: الهُزالُ ولَحاقُ البطنِ، وقال المرّار الحَنْظليّ:
قد بَلَوْناه على عِلاَّتِه،
وعلى التَّيْسُورِ منه والضُّمُرْ
ذُو مِراحٍ، فإِذا وقَّرْتَه،
فذَلُولٌ حَسنٌ الخُلْق يَسَرْ
التَّيْسورُ: السِّمَنُ وذو مِراح أَي ذو نَشاطٍ.
وذَلولٌ: ليس بصَعْب. ويَسَر: سَهْلٌ؛ وقد ضَمَرَ الفرسُ وضَمُرَ؛ قال ابن سيده: ضَمَرَ، بالفتح، يَضْمُر ضُموراً وضَمُر، بالضم، واضْطَمَر؛ قال أَبو ذؤيب:
بَعِيد الغَزَاة، فما إِن يَزالُ مُضْطَمِراً طُرّتاه طَلِيحا وفي الحديث: إِذا أَبْصَرَ أَحدُكم امرأَةً فَلْيأْت أَهْلَه فإِن ذلك يُضْمِرُ ما في نفسه؛ أَي يُضْعِفه ويُقَلّلُه، من الضُّمور، وهو الهُزال والضعف. وجمل ضامِرٌ وناقة ضامِرٌ، بغير هاء أَيضاً، ذَهبوا إِلى النَّسَب، وضامِرةٌ. والضَّمْرُ من الرجال: الضامرُ البَطْنِ، وفي التهذيب: المُهَضَّمُ البطن اللطيفُ الجِسْم، والأُنثى ضَمْرَةٌ. وفرس ضَمْرٌ: دقيق الحِجاجَينِ؛ عن كراع. قال ابن سيده: وهو عندي على التشبيه بما تقدم. وقَضِيب ضامرٌ ومُنْضَمِرٌ وقد انْضَمَرَ إِذا ذهب ماؤُه. والضَّمِيرُ: العِنبُ الذابلُ. وضَمَّرْتُ الخيلَ: عَلْفتها القُوتَ بعد السِّمَنِ. والمِضْمارُ: الموضع الذي تُضَمَّرُ فيه الخيلُ، وتَضْميرُها: أَن تُعْلَف قُوتاً بعد سِمَنها. قال أَبو منصور: ويكون المِضْمارُ وقتاً للأَيام التي تُضَمِّر فيها الخيلُ للسِّباقِ أَو للرَّكضِ إِلى العَدُوِّ، وتَضْميرُها أَن تُشَدّ عليها سُروجُها وتُجَلَّل بالأَجِلَّة حتَّى تَعْرق تحتها، فيذهب رَهَلُها ويشتدّ لحمها ويُحْمل عليها غِلمانٌ خِفافٌ يُجْرُونها ولا يَعْنُفونَ بها، فإِذا فُعل ذلك بها أُمِنَ عليها البُهْرُ الشديد عند حُضْرها ولم يقطعها الشَّدُّ؛ قال: فذلك التَّضْميرُ الذي شاهدتُ العرب تَفْعله، يُسمّون ذلك مِضْماراً وتَضْمِيراً. الجوهري: وقد أَضْمَرْتُه أَنا وضَمَّرْتُه تَضْمِيراً فاضْطَمَرَ هو، قال: وتَضْمِيرُ الفرس أَيضاً أَن تَعْلِفَه حتى يَسْمَن ثم تردّه إِلى القُوت، وذلك في أَربعين يوماً، وهذه المدّة تسمى المِضْمَارَ، وفي الحديث: من صامَ يوماً في سبيل الله باعَدَه اللهُ من النار سَبْعين خَريفاً للمُضَمِّرِ المُجِيدِ؛ المُضَمِّرُ: الذي يُضَمِّرُ خيلَه لغَزْوٍ أَو سِباقٍ. وتَضْمِيرُ الخيلِ: هو أَن يُظاهِرَ عليها بالعَلفِ حتى تَسْمَنَ ثم لا تُعْلف إِلاَّ قُوتاً. والمُجيدُ: صاحبُ الجِيادِ؛ والمعنى أَن الله يُباعِدُه من النار مسافةَ سبعين سنة تَقْطعُها الخيل المُضَمَّرةُ الجِيادُ رَكْضاً. ومِضْمارُ الفرس: غايتُه في السِّباق. وفي حديث حذيفة: أَنه خطب فقال: اليَومَ المِضْمارُ وغداً السِّباقُ، والسابقُ من سَبَقَ إِلى الجنّة؛ قال شمر: أَراد أَن اليوم العملُ في الدنيا للاسْتِباق إِلى الجنة كالفرس يُضَمَّرُ قبل أَن يُسابَقَ عليه؛ ويروي هذا الكلام لعليّ، كرم الله وجهه. ولُؤُلؤٌ مُضْطَمِرٌ: مُنْضَمّ؛ وأَنشد الأَزهري بيت الراعي:
تَلأْلأَتِ الثُّرَيَّا، فاسْتنارَتْ،
تَلأْلُؤَ لُؤْلُؤٍ فيه اضْطِمارُ
واللؤلؤ المُضْطَمِرُ: الذي في وسطه بعضُ الانضمام.
وتَضَمّرَ وجهُه: انضمت جِلْدتُه من الهزال.
والضَّمِيرُ: السِّرُّ وداخِلُ الخاطرِ، والجمع الضمَّائرُ. الليث: الضمير الشيء الذي تُضْمِره في قلبك، تقول: أَضْمَرْت صَرْفَ الحرف إِذا كان متحركاً فأَسْكَنْته، وأَضْمَرْتُ في نفسي شيئاً، والاسم الضَّمِيرُ، والجمع الضمائر. والمُضْمَرُ: الموضعُ والمَفْعولُ؛ وقال الأَحْوص بن محمد الأَنصاري:
سيَبْقَى لها، في مُضْمَرِ القَلْب والحَشا،
سَرِيرَةُ وُدٍ، يوم تُبْلى السَّرائِرُ
وكلُّ خَلِيطٍ لا مَحالَةَ أَنه،
إِلى فُرقةٍ، يوماً من الدَّهْرِ، صائرُ
ومَنُْ يَحْذَرِ الأَمرَ الذي هو واقعٌ،
يُصِبْهُ، وإِن لم يَهْوَه ما يُحاذِرُ
وأَضْمَرْتُ الشيء: أَخْفَيته. وهَوًى مُضْمَرٌ وضَمْرٌ كأَنه اعْتُقد مَصدراً على حذف الزيادة: مَخْفِيٌّ؛ قال طُريحٌ:
به دَخِيلُ هَوًى ضَمْرٍ، إِذا ذُكِرَتْ
سَلْمَى له جاشَ في الأَحشاءِ والتَهبا
وأَضْمَرَتْه الأَرضُ: غَيَّبَتْه إِما بموت وإِما بسَفَرٍ؛ قال الأَعشى:أُرانا، إِذا أَضْمَرَتْك البِلا
دُ، نُجْفى، وتُقْطَعُ مِنا الرَّحِم
أَراد إِذا غَيَّبَتْكَ البلادُ.
والإِضْمارُ: سُكونُ التاء من مُتَفاعِلن في الكامل حتى يصير مُتْفاعلن، وهذا بناءٌ غير مَعْقولٍ فنُقِل إِلى بناءٍ مَقُولٍ، مَعْقولٍ، وهو مُسْتَفْعِلن، كقول عنترة:
إِني امْرُؤٌ من خيرِ عبْسٍ مَنْصِباً
شَطْرِي، وأَحْمِي سائري بالمُنْصُلِ
فكلُّ جزء من هذا البيت مُسْتَفْعلن وأَصْلُه في الدائرة مُتَفاعلن، وكذلك تسكينُ العين من فَعِلاتُنْ فيه أَيضاً فَيْبقى فَعْلاتن فيُنْقَل في التقطيع إِلى مفعولن؛ وبيته قول الأَخطل:
ولقد أَبِيتُ من الفَتاة بمَنْزِلِ،
فأَبِيتُ لا حَرِجٌ ولا مَحْرُوم
وإِنما قيل له مُضْمَرٌ لأَن حركته كالمُضْمَر، إِن شئت جئت بها، وإِن شئت سَكَّنْته، كما أَن أَكثر المُضْمَر في العربية إِن شئت جئت به، وإِن شئت لم تأْتِ به.
والضِّمارُ من المال: الذي لا يُرْجَى رُجوعُه والضَّمَارُُ من العِدَات: ما كان عن تسْوِيف. الجوهري: الضِّمَارُ ما لا يُرْجى من الدَّين والوَعْد وكلِّ ما لا تَكون منه على ثِقةٍ؛ قال الراعي:
وأَنْضاء أُنِخْنَ إِلى سَعِيدٍ
طُرُوقاً، ثم عَجَّلْن ابْتِكارا
حَمِدْنَ مَزارَه، فأَصَبْنَ منه
عَطاءً لم يكن عِدَةً ضِمارا
والضِّمَارُ من الدَّينِ: ما كان بلا أَجَل معلوم. الفراء: ذَهَبُوا بمالي ضِماراً مثل قِمَاراً، قال: وهو النَّسِيئةُ أَيضاً. والضِّمارُ: خِلافُ العِيَانِ؛ قال الشاعر يذمّ رجلاً:
وعَيْنُه كالكَالِئ الضِّمَارِ
يقول: الحاضرُ من عَطِيّتِه كالغائب الذي لا يُرْتجى؛ ومنه قول عمر بن عبد العزيز، رحمه الله، في كتابه إِلى ميمون بن مِهْرانَ في أَموال المظالم التي كانت في بيت المال أَن يَرُدّها ولا يَأْخذَ زكاتَها: فإِنه كان مالاً ضِماراً لا يُرجى؛ وفي التهذيب والنهاية: أَن يَرُدَّها على أَرْبابها ويأْخُذَ منها زكاةَ عامِها فإِنه كان مالاً ضِماراً؛ قال أَبو عبيد: المالُ الضِّمارُ هو الغائب الذي لا يُرْجَى فإِذا رُجِيَ فليس بِضمارٍ من أَضْمَرْت الشيء إِذا غَيَّبْتَه، فِعَالٌ بمعنى فاعِلٍ أَو مُفْعَلٍ، قال: ومثلُه من الصفات ناقةٌ كِنازٌ، وإِنما أَخذَ منه زكاة عامٍ واحد لأَن أَربابَه ما كانوا يَرْجون رَدَّه عليهم، فلم يُوجِبْ عليهم زكاةَ السِّنِينَ الماضية وهو في بيت المال.
الأَصمعي: الضَّمِيرةُ والضَّفِيرة الغَدِيرةُ من ذوائب الرأْس، وجمعها ضَمائرُ. والتَّضْمِيرُ؛ حُسْنُ ضَفْرِ الضَّميرة وحُسْنُ دَهْنِها. وضُمَيرٌ، مُصَغّرٌ: جَبَلٌ بالشام. وضَمْرٌ: رمْلة بعَيْنِها؛ أَنشد ابن دريد:
من حَبْلِ ضَمْرٍ حينَ هابا ودَجا
والضُّمْرانُ والضَّمْرانُ: من دِقِّ الشجر، وقيل: هو من الحَمْض؛ قال أَبو منصور: ليس الضُّمْران من دِقِّ الشجر له هَدَبٌ كَهَدبِ الأَرْطى؛ ومنه قول عُمر بن لَجَإٍ:
بِحَسْبِ مُجْتَلِّ الإِماءِ الخُرَّمِ،
من هَدَبِ الضَّمْرانِ لم يُحَزَّمِ
وقال أَبو حنيفة: الضَّمْرانُ مثل الرِّمْثِ إِلاَّ أَنه أَصغر وله خَشَب قليل يُحْتَطَبُ؛ قال الشاعر:
نحنُ مَنَعْنا مَنْبِتَ الحَلِيِّ،
ومَنْبِتَ الضَّمْرانِ والنَّصِيِّ
والضِّيْمُرانُ والضَّوْمَرانُ
(* قوله: «والضيمران والضومران» ميمهما
تضم وتفتح كما في المصباح). ضرب من الشجر؛ قال أَبو حنيفة: الضَّوْمَرُ والضَّوْمَرانُ والضَّيْمُرانُ من رَيحانِ البر، وقال بعضُ الرُّواة: هو الشَّاهِسْفَرَمْ، وقيل: هو مثلُ الحَوْكِ سواء، وقيل: هو طيِّب الريح؛ قال الشاعر:
أُحِبُّ الكَرائنَ والضَّوْمَرانَ،
وشُرْبَ العَتِيقَةِ بالسِّنْجِلاطْ
وضُمْرانُ وضَمْرانُ: من أَسماء الكلاب؛ وقال الأَصمعي فيما روى ابن السكيت أَنه قال في قول النابغة:
فهابَ ضَمْرانُ منهُ حيث يُوزِعُهُ
(* قوله «فهاب ضمران إلخ» عجزه: «طعن المعارك عند المجحر النجد» طعن فاعل يوزعه. والمحجر، بميم مضمومة فجيم ساكنة فحاء مهملة مفتوحة وتقديم الحاء غلط كما نبه عليه شارح القاموس. والنجد، بضم الجيم وكسرها كما نبه عليخه أيضاً ).
قال: ورواه أَبو عبيد ضُمْرانُ، وهو اسم كلب في الروايتين معاً. وقال الجوهري: وضُمْرانُ، بالضم، الذي في شعر النابغة اسمن كلبة. وبنو ضَمْرَةَ: من كنانة رَهْطُ عمرو بن أُمَيَّةَ الضَّمْرِيَّ.

##### Türkçe

**الضُّمْرُ** ve **الضُّمُر**; **العُّسْر** ve **العُسُر** gibi: zayıflık ve karnın (içe) yapışmasıdır. el-Merrâr el-Hanzalî dedi ki:

Onu, hastalığına rağmen denedik,
ve ondan olan **التَّيْسُور** ve **الضُّمُر** üzerinde.

**ذُو مِراحٍ**; onu yüklediğinde,
artık uysal, güzel huylu, kolaydır.

**التَّيْسور**: semizliktir; ve **ذو مِراح** yani canlılık sahibi.
Ve **ذَلولٌ**: zor değildir. Ve **يَسَر**: kolaydır; ve at **ضَمَرَ** ve **ضَمُرَ**; dedi ki
İbn Sîde: **ضَمَرَ**, fetha ile, **يَضْمُر** **ضُموراً**; ve **ضَمُر** damme ile; ve **اضْطَمَر**; dedi ki
Ebû Züeyb:

Uzak gazâlar(ın atı); artık hâlâ, iki perçemi bitkin olduğu hâlde, **مُضْطَمِراً** kalır.

Hadiste: “Sizden biri bir kadın görürse, ehline gelsin; çünkü bu,
nefsinde olanı **يُضْمِرُ** eder”; yani onu zayıflatır ve azaltır; **الضُّمور**dan, o da zayıflık
ve güçsüzlüktür. Ve **جمل ضامِرٌ** ve **ناقة ضامِرٌ**; ayrıca هاء’sız; nisbe’ye
gittiler; ve **ضامِرةٌ**. Ve erkeklerden **الضَّمْرُ**: karnı zayıf (içe çekik) olan; ve Tehzîb’de:
karnı ezik, bedeni latif olan; dişisi **ضَمْرَةٌ**. Ve **فرس ضَمْرٌ**: iki çene kemiği ince;
Kırâ‘dan. İbn Sîde dedi ki: ve o, bende, yukarıda geçen şeye benzetme üzerinedir.
Ve **قَضِيب ضامرٌ** ve **مُنْضَمِرٌ**; ve suyu gittiğinde **انْضَمَرَ**. Ve **الضَّمِيرُ**:
kurumuş üzüm. Ve “atı **ضَمَّرْتُ**”: semizlikten sonra ona azık yedirdim.
Ve **المِضْمارُ**: atların içinde **تُضَمَّرُ** edildiği yer; ve onların **تَضْميرُها**:
semizliğinden sonra azık yedirilmesidir. Ebû Mansûr dedi ki: ve **المِضْمارُ**, günler için bir vakit de olur;
atların yarış için yahut düşmana koşmak için içinde **تُضَمِّر** edildiği (günler);
ve onların **تَضْميرُها**: eyerlerinin üzerlerine sıkıca bağlanması ve örtülerle örtülmesi, ta ki
altında terlesin; böylece gevşekliği gider ve eti sıkılaşır; ve üzerlerine hafif oğlanlar bindirilir,
onları koştururlar ve onlara sert davranmazlar; bu kendisine yapıldığında, hazır oluşu sırasında şiddetli nefes darlığından
emin olunur ve şiddet onu kesmez; dedi ki: işte bu, benim
Arapların yaptığını gördüğüm **التَّضْميرُ**dir; buna **مِضْماراً** ve **تَضْمِيراً** derler. el-Cevherî: ve
ben onu **أَضْمَرْتُ** ve onu **ضَمَّرْتُ** **تَضْمِيراً**, o da **فاضْطَمَرَ**; dedi ki: ve atın **تَضْمِيرُ**i
ayrıca, onu yedirip semirtmen, sonra onu azığa geri döndürmendir; bu kırk
gün içindedir; ve bu müddete **المِضْمَارَ** denir. Hadiste: “Allah yolunda bir gün oruç tutan kimseyi
Allah ateşten yetmiş güz uzaklaştırır; **للمُضَمِّرِ المُجِيدِ** için”;
**المُضَمِّرُ**: gazâ yahut yarış için atlarını **يُضَمِّرُ** eden kimsedir. Ve **تَضْمِيرُ الخيلِ**:
onları yemle destekleyip semirtmesi, sonra yalnız
azık yedirilmesidir. Ve **المُجيدُ**: iyi atların sahibi; ve mânâ: Allah onu ateşten
yetmiş yıl mesafesi kadar uzaklaştırır; bunu, iyi **المُضَمَّرةُ الجِيادُ** atlar koşarak kat eder. Ve **مِضْمارُ
الفرس**: yarıştaki hedefi (varacağı son). Huzeyfe hadîsinde: onun hutbe verip dediği: “Bugün
**المِضْمارُ**, yarın **السِّباقُ**; ve öne geçen, cennete öne geçendir”; Şemmer dedi ki:
bugün, dünyada cennete öne geçmek için amel etmektir; tıpkı atın, üzerinde yarışılmadan önce
**يُضَمَّرُ** edilmesi gibi; bu söz Ali’ye de rivayet edilir, Allah yüzünü keremli kılsın. Ve
**لُؤُلؤٌ مُضْطَمِرٌ**: büzülmüş; ve el-Ezherî, er-Râ‘î’nin beytini okudu:

**الثُّرَيَّا** parladı da aydınlandı,
içinde **اضْطِمارُ** bulunan bir incinin parlayışı gibi.

Ve **اللؤلؤ المُضْطَمِرُ**: ortasında bir miktar büzülme olan.
Ve yüzü **تَضَمّرَ** etti: zayıflıktan derisi büzüldü.
Ve **الضَّمِيرُ**: sır ve hatırın içi; çoğulu **الضمَّائرُ**.

el-Leys: **الضمير** kalbinde gizlediğin şeydir; dersin ki: hareketli iken onu sükûnlu yaptığında harfin sarfını **أَضْمَرْتُ**; ve nefsimde bir şeyi **أَضْمَرْتُ**; isim **الضَّمِيرُ**dür; çoğulu **الضمائر**. Ve **المُضْمَرُ**: yer ve mef‘ûl; ve el-Ahvas b. Muhammed el-Ensârî dedi ki:

Onun için, kalbin ve iç’in **مُضْمَرِ**inde,
sırlar açığa çıkarılacağı gün, bir sevgi gizlisi kalacaktır.

Ve her dost, kaçınılmaz olarak,
zamanın bir gününde ayrılığa varıcıdır.

Ve vuku bulacak olan işi kim sakınırsa,
ona uğrar; sevmezse de sakındığı şeye (uğrar).

Ve “şeyi **أَضْمَرْتُ**”: onu gizledim. Ve **هَوًى مُضْمَرٌ** ve **ضَمْرٌ**; sanki ziyadenin hazfi üzerine masdar kabul edilmiştir: gizli; Turayh dedi ki:

Onda, **ضَمْرٍ** bir sevdanın içe işlemişi vardır; anıldığında
Selmâ, onun için iç organlarda coştu ve alevlendi.

Ve “yer onu **أَضْمَرَتْه**”: onu gizledi; ya ölümle ya da seferle; dedi ki
el-A‘şâ:

Bizi, ülkeler seni **أَضْمَرَتْك** ettiğinde,
uzaklaştırılmış görürsün; ve bizden akrabalık bağı kesilir.

Yani: ülkeler seni gizlediğinde.

Ve **الإِضْمارُ**: kâmil bahirde **مُتَفاعِلن**’den تاء’nın sükûnu; ta ki **مُتْفاعلن** olsun;
bu, anlaşılır olmayan bir binadır; bu yüzden, söylenir, anlaşılır bir binaya nakledildi; o da
**مُسْتَفْعِلن**’dir; Antara’nın sözü gibi:

Ben, mevki bakımından Abs’ın hayırlılarından bir adamım;
yarım (işim) budur; geri kalanımı keskin mızrakla korurum.

Bu beytin her cüz’ü **مُسْتَفْعلن**’dir; dairede aslı **مُتَفاعلن**’dir.
Aynı şekilde, onda **فَعِلاتُنْ**’dan عين’in sükûnlu kılınması da vardır; böylece **فَعْلاتن** kalır; takti‘de
**مفعولن**’e nakledilir; onun beyti, el-Ahtal’ın sözü:

Nice olur ki, bir menzilde bir genç kızdan dolayı geceleyip kalırım,
öylece geceleyip kalırım; ne darlık var ne de mahrum.

Ona ancak **مُضْمَرٌ** denildi; çünkü harekesi, gizlenen gibi: istersen onu getirirsin, istersen
onu sükûnlu kılarsın; tıpkı Arapçada **المُضْمَر**ın çoğunun, istersen onu getirmen, istersen onu getirmemen gibi.

Ve maldan **الضِّمارُ**: geri dönmesi umulmayan şey; ve vaatlerden **الضَّمَارُ**: erteleme üzere olan şey. el-Cevherî: **الضِّمَارُ**, borçtan ve vaatten ve kendisinden emin olmadığın her şeyden umulmayan şeydir; er-Râ‘î dedi ki:

Zayıf develer Sa‘îd’e çöktürüldü,
geceleyişler (yaparak); sonra erkenden gitmeyi çabuklaştırdılar.

Ziyaret yerini övdüler; ondan
vaat olmayan, **ضِمارا** olmayan bir bağış elde ettiler.

Ve borçtan **الضِّمَارُ**: bilinen bir vade olmaksızın olan şey. el-Ferrâ: “Malımı **ضِماراً** götürdüler”, **قِمَاراً** gibi; dedi ki: o, veresiye de demektir. Ve **الضِّمارُ**: görünenin zıddıdır; bir adamı yeren şair dedi ki:

Onun gözü, umulmayan **الضِّمَارِ** gibi.

Yani: onun bağışının hazır olanı, umulmayan gaip gibidir. Ve bundan, Ömer b. Abdülazîz’in, Allah ona rahmet etsin, Mîmûn b. Mihrân’a yazdığı mektuptaki sözü: beytülmâldeki mazâlim mallarını iade etmesi ve zekâtını almaması: “Çünkü o, umulmayan bir **ضِماراً** mal idi”; Tehzîb ve Nihâye’de: “Onu sahiplerine iade etmesi ve ondan o yılın zekâtını alması; çünkü o, bir **ضِماراً** mal idi”; Ebû Ubeyd dedi ki: **المالُ الضِّمارُ**, umulmayan gaiptir; umulunca artık **بِضمارٍ** değildir; “şeyi **أَضْمَرْتُ**”tan, yani onu gizlediğinde; **فِعَالٌ** vezni, **فاعِلٍ** yahut **مُفْعَلٍ** mânâsınadır; dedi ki: sıfatlardan bunun benzeri **ناقةٌ كِنازٌ**dur. Ve ondan yalnız bir yılın zekâtını aldı; çünkü sahipleri onun kendilerine geri döneceğini ummuyorlardı; böylece geçmiş yılların zekâtını, beytülmâlde iken, onlara vacip kılmadı.

el-Asma‘î: **الضَّمِيرةُ** ve **الضَّفِيرة** başın zülüflerinden olan örgüdür; çoğulu **ضَمائرُ**. Ve **التَّضْمِيرُ**: **الضَّمِيرة**nin güzel örülmesi ve güzel yağlanmasıdır.
Ve **ضُمَيرٌ** (küçültme): Şam’da bir dağdır. Ve **ضَمْرٌ**: bizzat bir kumluktur; İbn Düreyd okudu:

**ضَمْرٍ** ipinden; korkup karardığı vakit.

Ve **الضُّمْرانُ** ve **الضَّمْرانُ**: ince ağaçtandır; ve denildi ki: o, tuzlu bitkilerdendir; Ebû Mansûr dedi ki: **الضُّمْران** ince ağaçtan değildir; onda, **الأَرْطى**’nın püskülü gibi püskül vardır; ve ondan, Ömer b. Lecâ’ sözü:

Hür cariyeleri soyanın payına yeter,
kuşaklanmamış **الضَّمْرانِ** püskülünden.

Ebû Hanîfe dedi ki: **الضَّمْرانُ**, **الرِّمْثِ** gibidir; ancak o daha küçüktür; ve onda, odun olarak kesilecek az bir odun vardır; şair dedi ki:

Biz, süs bitkisinin yetiştiği yeri,
ve **الضَّمْرانِ** ve **النَّصِيِّ**’nin yetiştiği yeri koruduk.

Ve **الضِّيْمُرانُ** ve **الضَّوْمَرانُ**
(* sözü: “**والضيمران والضومران**” mîm’leri, Misbâh’ta olduğu gibi, damme ile de fetha ile de gelir). İnce ağaçtan bir türdür; Ebû Hanîfe dedi ki: **الضَّوْمَرُ** ve **الضَّوْمَرانُ** ve **الضَّيْمُرانُ**, kır reyhanındandır; bazı râvîler dedi ki: o, **الشَّاهِسْفَرَمْ**dır; ve denildi ki: o, **الحَوْكِ** gibidir, aynıdır; ve denildi ki: o, güzel kokuludur; şair dedi ki:

Ben **الكَرائنَ**i ve **الضَّوْمَرانَ**ı severim,
ve **السِّنْجِلاطْ** ile eski (şarabın) içilmesini.

Ve **ضُمْرانُ** ve **ضَمْرانُ**: köpek adlarındandır; ve el-Asma‘î, İbnü’s-Sikkît’in rivayet ettiği üzere, Nâbiga’nın sözü hakkında dedi ki:

**ضَمْرانُ**, onun (aslanın) kendisini dağıttığı yerde ondan korktu.

(* sözü “**فهاب ضمران إلخ**” bunun ikinci mısraı: “طعن المعارك عند المجحر النجد”dır; **طعن** “**يوزعه**”nin fâilidir. Ve **المحجر**, mîm dammeli, cîm sâkin, hâ’ مهملة fethalıdır; hâ’nın öne alınması, Kâmûs şârihinin uyardığı gibi, yanlıştır. Ve **النجد**, cîm’in dammesiyle de kesresiyle de gelir; buna da orada işaret edilmiştir).
Dedi ki: Ebû Ubeyd onu **ضُمْرانُ** diye rivayet etti; ve o, iki rivayette de bir köpeğin adıdır. Ve el-Cevherî dedi ki: ve Nâbiga’nın şiirindeki **ضُمْرانُ**, damme ile, bir köpeğin adıdır. Ve **بنو ضَمْرَةَ**: Kinâne’dendir; **عمرو بن أُمَيَّةَ الضَّمْرِيَّ**’nin kabilesidir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ض م ر * * الضُّمْرُ * بسكون الميم وضمها الهزال وخفة اللحم وقد * ضَمَر * الفرس من باب دخل و * ضَمُرَ * أيضا بالضم * ضُمْرا * بوزن قفل فهو * ضَامِرٌ * فيهما و * أضْمَرَهُ * صاحبه و * ضَمَّرَهُ تضْمِيراً فاضْطَمَر * هو وناقة * ضَامِرٌ * و * ضَامِرَةٌ * و * تضْمِيرُ * الفرس أيضا أن تعلفه حتى يسمن ثم ترده إلى القوت وذلك في أربعين يوما وهذه المدة تسمى * المِضْمَارَ * والموضع الذي تضمر فيه الخيل أيضا مِضمارٌ و * أضْمَرَ * في نفسه شيئا والاسم * الضَّمِيرُ * والجمع * الضَّمَائِرُ * و * المُضْمَرُ * الموضع والمفعول و * الضِّمَارُ * ما لا يرجى في الدين والوعد وكل ما لا تكون منه على ثقة

##### Türkçe

* ض م ر * * **الضُّمْرُ** * mimin sükûnu ve zammıyla: zayıflık ve etin hafifliği; ve at, “dahale” bâbından **ضَمَر**; ve ayrıca zamm ile **ضَمُرَ**; **ضُمْرا** (kafl vezninde); böylece o, ikisinde de **ضَامِرٌ**’dir. Ve sahibi onu **أضْمَرَهُ**; ve onu **ضَمَّرَهُ** “تضْمِيراً” ile; böylece o, **اضْطَمَر**. Ve (dişi) deve: **ضَامِرٌ** ve **ضَامِرَةٌ**. Ve atın **تضْمِيرُ**’i de: onu semirinceye kadar yemlemen, sonra onu yeme (kıt) rızka geri döndürmendir; bu, kırk gün içindedir; ve bu müddete **المِضْمَارَ** denir. Ve atların zayıflatıldığı yer de **مِضمارٌ**’dır. Ve kişi, kendi nefsinde bir şeyi **أضْمَرَ**; isim **الضَّمِيرُ**’dir; çoğulu **الضَّمَائِرُ**’dir. Ve **المُضْمَرُ**: yer ve mef‘ûl. Ve **الضِّمَارُ**: din ve vaadde ümit edilmeyen şey ve kendisinden emin olmadığın her şey.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الضمر، بالضم، وبضمتين مثل العسر: والعسر: الهزال، ولحاق البطن، وقال المرار الحنظلي:
  قد بلوناه عـلـى عـلاتـه                      وعلى التيسور منه والضمر
  ذ مـراح فـإذا وفـرتـه                      فذلول حسن الخلق ييسـر. التيسور: السمن. وقد ضمر الفرس يضمر ضمورا، كنصر وكرم، واضطمر، قال أبو ذؤيب:
  بعيد الـغـزاة فـمـا يزا                      ل مضطمرا طرتاه طليحا وجمل ضامر، كناقة، ضامر، بغير هاء أيضا، ذهبوا إلى النسب، وضامرة. الضمر، بالفتح: الرجل الهضيم، ونص التهذيب المهضم البطن، اللطيف الجسم، وهي بهاء، ومثله في الأساس. الضمر أيضا: الفرس الدقشيق الحاجبين، هكذا في النسخ، ونص المحكم الحاجبين، قاله كراع، قال ابن سيده، وهو عندي على التشبيه بما تقدم. والضمير، كأمير: العنب الذابل، ويقال: أطعمونا من ضميركم، وقال الصاغاني: هو ما ضمر من العنب، فليس عنبا ولا زبيبا. الضمير: السر وداخل الخاطشر، ج: ضمائر. وأضمره: أخفاه. وقال الليث: الضمير: الشيء الذي تضمره في قلبك. تقول: أضمرت صرف الحرف، إذا كان متحركا فأسكنته، وأضمرت في نفسي شيئا، والاسم الضمير. والموضع والمفعول كلاهما مضمر، قال الأحوص بن محمد الأنصاري:

  سيبقى لها في مضمر القلب والحشا                      سريرة ود يوم تبلـى الـسـرائر
  وكل خليط لا مـحـالة أنـنـنـه                      إلى فرقة يوما من الدهر صـائر
  ومن يحـذر الأمـر هـو واقـع                      يصبه وإن لم يهـوه مـا يحـاذر أضءمرت الأرض الرجل، إذا غيبته إما بسفر أو بموت، وهو مجاز، قال الأعشى:
  أرانا إذا أضمرتك البـلا                      د نجفي وتقطع منا الرحم أراد: إذا غيبتك البلاد. وقضيب ضامر ومنضمر وقد انضمر، إذا ذهب ماؤه. قال الجوهري ضمري ضمر الخيل تضميرا: علفها حتى تسمن، ثم ردها إلى القوت بعد السمن فاضطمرت، وذلك في أربعين يوما، وهذه المدة تسمى المضمار، كأضمرها. وقال أبو منصور: تضير الخيل: أن تشد عليها سروجها، وتجلل بالأجلة، حتى تعرق تحتها فيذهب وهلها، ويشتد لحمها، ويحمل عليها غلمان خفاف يجرونها، ولا يعنفون بها، فإذا فعل ذلك بها أمن عليها البهر الشديد عند حضرها، ولم يقطعها الشد، قال: فذلك التضمير الذي شاهدت العرب تفعله، يسمون ذلك مضمارا، وتضميرا. والمضمار: الموضع تضمر فيه الخيل، ويكون المضمار غاية ووقتا للأيام التي يضمر فيها الفرس للسباق، أو للركض على العدو: جمعه مضامير. والمضمر: الذي يضمر خيله لغزو أو سباق، وفي حديث حذيفة  أنه خطب فقال: اليوم المضمار، وغدا السباق، والسابق من سبق إلى الجنة  قال شمر: أراد أن اليوم العمل في الدنيا للاستباق إلى الجنة، كالفرس يضمر قبل أن يسابق عليه. ويروى هذا الكلام لعلي رضي الله عنه. ومن المجاز: لؤلؤ مضطمر، أي منضم، وأنشد الأزهري بيت الراعي:
  تلألأت الثريا واستنارت                      تلألو لؤلؤ فيه اضطمار وقيل: لؤلؤ مضطمر: في وسطه بعض انضمام. وتضمر وجهه: انضمت جلدته هزالا، نقله الصاغاني، وان منظور. والإضمار: الاستقصاء، نقله الصاغاني. الإضمار في اصطلاح العروضيين: إسكان التاء من متفاعلن في الكامل حتى يصير متفاعلن، وهذا بناء غير معقول، فنقل إلى بناء مقول معقول، وهو مستفعلن، كقول عنترة:
  إني امرؤ من خير عبس منصبـا                      شطري وأحمى سائري بالمنصل فكل جزء من هذا البيت مستفعلن وأصله في الدائرة متفاعلن. وكذلك تسكين العين من فعلاتن فيه أيضا فيبقى فعلاتن فينقل في التقطيع إلى مفعولن، وبيته قول الأخطل:
  ولقد أبيت من الفتاة بمنـزل                      فأبيت لا حرج ولا محروم. وإنما قيل له: مضمر، لأن حركته كالمضمر، إن شئت جئت بها وإن شئت سكنته، كما أن أكثر الممر في العربية إن شئت جئت به، وإن شئت لم تأت به. والضمار، ككتاب، من المال الذي لا يرجى رجوعه، وقال أبو عبد: المال الضمار: هو الغائب الذي لا يرجى، فإذا رجي فليس بضمار، من أضمرت الشيء، إذا غيبته، فعال بمعنى فاعل، أو مفعل، قال: ومثله في الصفات ناقة كنار. الضمار من العدات جمع عدة وهي الوعد: ما كان ذا تسويف، وفي التهذيب: عن تسويف. يقال: عطاء ضمار، وعدة ضمار: لا يتجى. الضمار: ىخلاف العيان، قال الشاعر يذم رجلا: وعينه كالكالئ الضمار

  يقول: الحاضر من عطيته كالغائب الذي لا يرجى. الضمار من الدين: ما كان بلا أجل معلوم. قال الفراء: ذهبوا بمالي ضمارا، مثل قمار، قال: وهو النسيئة أيضا. وقال الجوهري: الضمار: مالا يرجى من الدين والوعد، وكل ما لا تكةن منه على ثقة، قال الراعي:
  وأنضاء أنخن إلى سـعـيد                      طروقا ثم عجلن ابتكـارا.
  حمدن مزاره فأصبن منـه                      عطاء لم يكن عدة ضمارا. الضمار: مكان أو واد منخفض يضمر السائر فيه، قال الصمة بن عبد الله القشيري:
  أقول لصاحبي والعيس تهوي                      بنا بين المنيفة فالضـمـار.
  تمتع من شيم عـرار نـجـد                      فما بعد العشيةش من عرار. قال الصاغني: هكذا أنشده له المرزوقي، والصحيح أنه لجعدة بن معاوية بن حزن العقيلي. ضمار: صنم عبده العباس بن مرداس السلمي ورهطه، ذكره الصاغاني والحافظ. والضمر: الضيق، يقال: مكان ضمر، أي ضيق. نقله الصاغاني. الضمر أيضا: الضمير، أورده الصاغاني. ضمر: جبل، وقيل: طريق في جبل ببشلاد بني سعد، من تميم. ضمر، بالضم: جبل ببلاد بني قيس لعلياهم: وهما ضمران: ضمر وضائن. ضمير، كأمير: د، من عمان، يليه بلد دغوث. ضمير، كزبير: ع، قرب دمشق الشام. ضمير: جبل بالشام، وهو غير الأول. وبنو ضمرة بن بكر بن عبد مناة ابن كنانة: رهط عمرو بن أمية الضمري الصحابي رضي الله تعالى عنه. والضيمران، والضومران: ضرب من الشجر. وقال أبو حنيفة: الضومر والضومران، والضيمران: من ريحان البر، وقيل: هو مثل الحواك سواء. هو الشاهسفرم، أي الريحان الفارسي، كذا قاله بعض الرواة في قول الشاعر:
  أحب الكرائن والضومران                      وشرب العتيقة بالسنجلاط. ضمران، كسكران: واد بنجد، من بطن قو. الضمران، بالفتح والضم: نبت من دق الشجر، وقيل: هو من الحمض. قال أبو منصور: ليس الضمران من دق الشجر، وله هدب كهدب الأرطي. وقال أبو حنيفة: الضمران مثل الرمث إلا أنه أصغر، وله خشب قليل يحتطب، قال الشاعر:
  نحن منعنا منبت الحلي
  ومنبت الضمران والنصي ضمران وضمران بالضم والفتح، من أسماء الكلاب: الفتح رواية الأصمعي عن ابن سكيت والضم رواية الجوهري عن أبي عبيد، وهو اسم كلب في الروايتين معا لا كلبة، وغلط الجوهري وقد سبق إلى هذا التغليط الصاغاني، وقال: والبيت الذي أشار إليه هو قوله، أي النابغة الجعدي:
  فهاب ضمران منه حيث يوزعـه                      طعن المعارك عند المجحر النجد والمجحر، كمكرم، بتقديم الجيم، وفي بعض النسخ بتقديم الحاء، وهو غلط، ويروى: وكان ضمران..والنجد بضم الجيم وكسرها معا. ومما يستدرك عليه: ضمرة تضميرا: أضعفه وذلله وقلله، من الضمور، وهو الهزال والضعف، وبه فسر الحديث  إذا أبصر أحدكم امرأة فليأت أهله، فإن ذلك يضمر ما في نفسه  . وهوى مضمر، وضمر، كأنه اعتقد مصدرا على حذف الزيادة، أي مخفي، قال طريح:
  به دخيل هوى ضمـر إذا ذكـرت                      سلمى له جاش في الأحشاء والتهبا وقال الأصمعي : الضميرة والضفيرة: الغديرة من ذوائب الرأس، والجمع ضمائر. والتضمير: حسن ضفر الضميرة، وحسن دهنها. وضمر، بالفتح: رملة بعينها، أنشد ابن دريد:
  من حبل ضمر حين هابا ودجا.

  ومن المجاز: الغناء مضمار الشعر. وضمرة وضمار، بالفتح فيهما: موضعان.ويونس بن عطية بن أوس بن عرفج بن ضمار بن مرثد بن رحب الحضرمي، أبو كبير، ولى القضاء بمصر، وحدث عن عثمان. وخالد بن ضمار الصدفي: مصري، ذكره يونس. واستدرك الصاغاني: لقيته بالضمير، أي عند غروب الشمس، قلت وهو تصحيف والصواب بالصاد المهملة، وقد تقدم.

##### Türkçe

**الضمر**; ötre ile; ve iki ötre ile, **العسر** gibi: ve **العسر**: zayıflık; ve karnın içe çekilmesi. Ve **المرار الحنظلي** dedi:

  قد بلوناه عـلـى عـلاتـه                      وعلى التيسور منه والضمر

  ذ مـراح فـإذا وفـرتـه                      فذلول حسن الخلق ييسـر.

**التيسور**: semizliktir. Ve at **ضمر** etti, **يضمر** **ضمورا**; **نصر** ve **كرم** gibi; ve **اضطمر** etti. **أبو ذؤيب** dedi:

  بعيد الـغـزاة فـمـا يزا                      ل مضطمرا طرتاه طليحا

Ve **ضامر** deve; **ضامر** dişi deve gibi; **هاء** olmaksızın da; nesebe gittiler. Ve **ضامرة**. **الضمر**, fetha ile: içe çökmüş adam. Ve **التهذيب**’in nassı: karnı içe çökmüş, bedeni latif; ve o **هاء** iledir; ve bunun benzeri **الأساس**’tadır. **الضمر** ayrıca: kaşları ince olan at; nüshalarda böyle; **المحكم**’in nassı: kaşları (ince olan). Bunu **كراع** söyledi. **ابن سيده** dedi: ve o, bende, yukarıda geçene benzetme üzerinedir.

Ve **الضمير**, **أمير** gibi: buruşmuş üzüm. Ve denir: “Bize **ضمير**inizden yedirin.” **الصاغاني** dedi: o, üzümden **ضمر** etmiş olandır; artık ne üzüm olur ne kuru üzüm.

**الضمير**: sır ve hatırın içi; çoğulu: **ضمائر**. Ve onu **أضمر** etti: onu gizledi. **الليث** dedi: **الضمير**: kalbinde gizlediğin şey. Dersin ki: “**صرف الحرف**’ı **أضمرت** ettim”; hareketli iken onu sâkin kıldığında. Ve “Nefsimde bir şeyi **أضمرت** ettim”; isim: **الضمير**. Ve yer ile mef‘ûlün ikisi de **مضمر**’dir. **الأحوص بن محمد الأنصاري** dedi:

  سيبقى لها في مضمر القلب والحشا                      سريرة ود يوم تبلـى الـسـرائر
  وكل خليط لا مـحـالة أنـنـنـه                      إلى فرقة يوما من الدهر صـائر
  ومن يحـذر الأمـر هـو واقـع                      يصبه وإن لم يهـوه مـا يحـاذر

Yer, adamı **أضءمرت** etti: onu gizlediğinde; ya yolculukla ya ölümle; ve bu mecazdır. **الأعشى** dedi:

  أرانا إذا أضمرتك البـلا                      د نجفي وتقطع منا الرحم

Muradı: “Ülkeler seni gizlediğinde.”

Ve **ضامر** ve **منضمر** kamış; ve **انضمر** etti: suyu gittiğinde. **الجوهري** dedi: “Atları **ضمري** ettim, atları **تضميرا** (yaptım)”: onları semirinceye dek yemledi; sonra semirdikten sonra onları tekrar azığa döndürdü de **اضطمرت** ettiler; bu kırk günde olur; bu müddete **المضمار** denir; **أضمرها** gibi.

**أبو منصور** dedi: “Atları **تضير** etmek”: eyerlerini onlara sıkıca bağlamaktır; ve örtülerle örtülür; ta ki altında terlesin de onun **وهل**’i gitsin ve eti sıkılaşsın; ve üzerlerine hafif oğlanlar bindirilir, onları koştururlar; onlara sert davranmazlar. Bunu onlara yaptığında, hazır bulunduklarında şiddetli **بهر**’den onları emin kıldı; ve sıkı koşturma onları kesmedi. Dedi: işte bu, Arapların yaptığını gördüğün **التضمير**’dir; buna **مضمارا** ve **تضميرا** derler.

**المضمار**: atların zayıflatıldığı yer; ve **المضمار**, yarış için atın zayıflatıldığı günlerin gayesi ve vakti olur; yahut düşmana koşmak için; çoğulu: **مضامير**.

**المضمر**: atlarını gazve veya yarış için zayıflatan kimsedir. Ve **حذيفة** hadîsinde: hutbe irad etti de dedi ki: “Bugün **المضمار**; yarın **السباق**; ve **السابق** cennete öne geçen kimsedir.” **شمر** dedi: muradı, bugün dünyada cennete öne geçmek için ameldir; tıpkı atın, onunla yarışılmadan önce zayıflatılması gibi. Bu söz **علي**’ye de rivayet olunur, Allah ondan razı olsun.

Mecazdan: **مضطمر** inci; yani toplanmış. **الأزهري**, **الراعي**’nin beytini okuttu:

  تلألأت الثريا واستنارت                      تلألو لؤلؤ فيه اضطمار

Ve denildi: **مضطمر** inci: ortasında bir miktar toplanma vardır. Ve yüzü **تضمر** etti: derisi zayıflıktan toplandı; bunu **الصاغاني** ve **ان منظور** nakletti.

**الإضمار**: istiksâ (sonuna kadar araştırma); bunu **الصاغاني** nakletti.

**الإضمار** aruzcuların ıstılahında: **متفاعلن**’deki **التاء**’yı **الكامل**’de sâkin kılmaktır; ta ki **متفاعلن** olsun; bu, makul olmayan bir binadır; sonra makul, söylenebilir bir binaya nakledildi; o da **مستفعلن**’dir. **عنترة**’nin sözü gibi:

  إني امرؤ من خير عبس منصبـا                      شطري وأحمى سائري بالمنصل

Bu beytin her cüz’ü **مستفعلن**’dir; ve aslı dairede **متفاعلن**’dir.

Ve yine onda **فعلاتن**’deki **العين**’i sâkin kılmak; böylece **فعلاتن** kalır; sonra takti‘de **مفعولن**’e nakledilir. Onun beyti **الأخطل**’ın sözü:

  ولقد أبيت من الفتاة بمنـزل                      فأبيت لا حرج ولا محروم.

Ona ancak **مضمر** denildi; çünkü onun harekesi, **المضمر** gibidir: istersen onu getirirsin, istersen onu sâkin kılarsın; tıpkı Arapçada **الممر**’in çoğunun, istersen onu getirmen, istersen getirmemen gibi.

Ve **الضمار**, **كتاب** gibi: geri dönmesi umulmayan maldandır. **أبو عبد** dedi: **المال الضمار**: umulmayan gaiptir; eğer umulursa **ضمار** değildir. “Şeyi **أضمرت** ettim”den; onu gizlediğinde. **فعال**, **فاعل** mânasında; yahut **مفعل**. Dedi: sıfatlarda bunun benzeri: **ناقة كنار**.

**الضمار** “**العدات**”tan; **عدة**’nin cem‘idir; o da va‘ddir: oyalama sahibi olan şey. **التهذيب**’de: oyalamadan. Denir: **عطاء ضمار**; **عدة ضمار**: gelmez.

**الضمار**: **العيان**’ın zıddıdır. Şair, bir adamı yererek dedi: “Ve gözü, umulmayan **الكالئ الضمار** gibidir.”

Der ki: onun bağışından hazır olan, umulmayan gaip gibidir.

Borçtan **الضمار**: bilinen bir vade olmaksızın olan şeydir. **الفراء** dedi: “Malımı **ضمارا** götürdüler”; **قمار** gibi. Dedi: o, **النسيئة**’dir de. **الجوهري** dedi: **الضمار**: borçtan ve va‘dden umulmayan maldır; ve kendisinden emin olamadığın her şey. **الراعي** dedi:

  وأنضاء أنخن إلى سـعـيد                      طروقا ثم عجلن ابتكـارا.
  حمدن مزاره فأصبن منـه                      عطاء لم يكن عدة ضمارا.

**الضمار**: yer yahut alçak vadi; yürüyenin içinde zayıfladığı. **الصمة بن عبد الله القشيري** dedi:

  أقول لصاحبي والعيس تهوي                      بنا بين المنيفة فالضـمـار.
  تمتع من شيم عـرار نـجـد                      فما بعد العشيةش من عرار.

**الصاغاني** dedi: **المرزوقي** bunu ona böyle okuttu; doğrusu, onun **جعدة بن معاوية بن حزن العقيلي**’ye ait olmasıdır.

**ضمار**: **العباس بن مرداس السلمي** ve topluluğunun taptığı put; bunu **الصاغاني** ve **الحافظ** zikretti.

Ve **الضمر**: darlıktır; denir: **مكان ضمر**; yani dar. Bunu **الصاغاني** nakletti.

**الضمر** ayrıca: **الضمير**’dir; onu **الصاغاني** getirdi.

**ضمر**: dağdır. Ve denildi: **تميم**’den **بشلاد بني سعد** dağında bir yoldur.

**ضمر**, ötre ile: **بني قيس**’in ülkelerinde, onların yukarısında bir dağdır: ikisi **ضمران**’dır: **ضمر** ve **ضائن**.

**ضمير**, **أمير** gibi: **عمان**’dan bir beldedir; ona **دغوث** beldesi bitişiktir.

**ضمير**, **زبير** gibi: Şam Dımaşk’ı yakınında bir köydür.

**ضمير**: Şam’da bir dağdır; o, birincisi değildir.

Ve **بنو ضمرة بن بكر بن عبد مناة ابن كنانة**: sahabî **عمرو بن أمية الضمري**’nin topluluğudur; Allah Teâlâ ondan razı olsun.

Ve **الضيمران** ve **الضومران**: ağaçtan bir türdür. **أبو حنيفة** dedi: **الضومر** ve **الضومران**, ve **الضيمران**: kır reyhanındandır. Ve denildi: o, **الحواك** ile aynıdır. O, **الشاهسفرم**’dir; yani Fars reyhanı. Bazı râvîler, şairin sözünde bunu böyle söyledi:

  أحب الكرائن والضومران                      وشرب العتيقة بالسنجلاط.

**ضمران**, **سكران** gibi: Necd’de bir vadidir; **قو**’nun karnındandır.

**الضمران**, fetha ve ötre ile: ağaç kırıntısından bir bitkidir. Ve denildi: o, **الحمض**’dandır. **أبو منصور** dedi: **الضمران**, ağaç kırıntısından değildir; ve onun, **الأرطي**’nin püskülü gibi püskülü vardır. **أبو حنيفة** dedi: **الضمران**, **الرمث** gibidir; ancak daha küçüktür; ve onun, odun olarak kesilip yakılan az bir odunu vardır. Şair dedi:

  نحن منعنا منبت الحلي
  ومنبت الضمران والنصي

**ضمران** ve **ضمران**, ötre ve fetha ile: köpek adlarındandır. Fetha, **الأصمعي**’nin **ابن سكيت**’ten rivayetidir; ötre ise **الجوهري**’nin **أبي عبيد**’den rivayetidir. Ve o, iki rivayette de bir köpeğin adıdır; dişi köpeğin değil. **الجوهري** yanıldı; ve bu yanlışa **الصاغاني** ondan önce gitti. Dedi: işaret ettiği beyit, yani **النابغة الجعدي**’nin sözü olan şudur:

  فهاب ضمران منه حيث يوزعـه                      طعن المعارك عند المجحر النجد

Ve **المجحر**, **مكرم** gibi; **الجيم**’i öne almakla. Bazı nüshalarda **الحاء**’ı öne almakla; o yanlıştır. Ve rivayet olunur: “**وكان ضمران**..” Ve **النجد**, **الجيم**’in ötre ve kesresiyle birlikte.

Ve ondan istidrâk olunanlardandır: onu **ضمرة** etti, **تضميرا**: onu zayıflattı, zelil kıldı ve azalttı; **الضمور**’dandır; o da zayıflık ve güçsüzlüktür. Bununla hadîs tefsir edildi: “Sizden biri bir kadın görürse ehline gelsin; çünkü bu, nefsinde olanı **يضمر** eder.”

Ve **مضمر** heva; ve **ضمر**, sanki ziyadeyi hazf ile masdar kabul etti; yani gizli. **طريح** dedi:

  به دخيل هوى ضمـر إذا ذكـرت                      سلمى له جاش في الأحشاء والتهبا

**الأصمعي** dedi: **الضميرة** ve **الضفيرة**: başın örgülerinden olan saç örgüsüdür; çoğulu **ضمائر**. Ve **التضمير**: **الضميرة**’yi güzel örmek ve onu güzel yağlamaktır.

Ve **ضمر**, fetha ile: bizzat bir kumluktur. **ابن دريد** okuttu:

  من حبل ضمر حين هابا ودجا.

Ve mecazdan: şarkı, şiirin **مضمار**’ıdır.

Ve **ضمرة** ve **ضمار**, ikisinde de fetha ile: iki yerdir. Ve **يونس بن عطية بن أوس بن عرفج بن ضمار بن مرثد بن رحب الحضرمي**; künyesi **أبو كبير**; Mısır’da kadılığı üstlendi; ve Osman’dan rivayet etti. Ve **خالد بن ضمار الصدفي**: Mısırlıdır; onu **يونس** zikretti.

**الصاغاني** istidrâk etti: “Onunla **الضمير**’de karşılaştım”; yani güneş batarken. Ben derim ki: bu bir tashîftir; doğrusu **الصاد**’ı mu‘ceme olmayan iledir; ve daha önce geçti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَمَرَ
1 ضَمَرَ ذ , (S, A, Mgh, Msb, K,) aor. ضَمُرَ ; (S, Msb, K;) and ضَمُرَ; (S, Msb, K;) inf. n. ضُمُورٌ, of the former, and ضُمْرٌ, (S, A, Mgh, Msb, K,) of the former also, (A, Mgh,) or of the latter, (Msb,) [also written ضُمُرٌ, (see an ex., voce نَهَارٌ,)] He (a horse, [&c.,] S, A, &c.) was, or became, lean, or light of flesh: (S:) or slender, and lean: (Msb:) or lean, and lank in the belly: (A, K:) or lank in the belly by reason of leanness: (Mgh:) and ↓ اضطمر signifies the same. (S, K.) [See also 5 and 8.] ― -b2- Also, inf. n. ضُمُورٌ, He became lean and weak. (TA.) ― -b3- ضَمُرَ العِنَبُ (assumed tropical:) The grapes became withered, so as to be neither fresh grapes nor raisins. (Sgh.) ― -b4- ضَمَرَتِ الحِنْطَةُ (assumed tropical:) The wheat, being parched over the fire, became contracted and small. (Mgh.)

ضمّرهُ
2 ضمّرهُ ذ , inf. n. تَضْمِيرٌ, He made him (a horse) lean, or light of flesh; [&c.;] as also ↓ اضمرهُ. (S.) ― -b2- He prepared him (i. e. a horse) for racing, [or for a military expedition, (see مُضَمِّرٌ,)] by feeding him with food barely sufficient to sustain him, after he had become fat; as also ↓ اضمرهُ. (Msb:) he fed him with food barely sufficient to sustain him, after he had become fat; as also ↓ اضمرهُ: (K:) or he fed him with fodder so that he became fat, and then reduced him to food barely sufficient to sustain him; which is done during forty days: (S:) or he saddled him, and put on him a housing, in order that he might sweat under it, and so lose his flabbiness, and become firm in flesh; and then mounted upon him a light boy or young man, to make him run, but not to make him go so quick a pace as that which is termed عَنَق; by the doing of which, one becomes in no fear of his losing his breath in running, and a quick run does not cut him short: this (says AM) is what I have seen the Arabs practise; and they term it تَضْمِيرٌ, and also ↓ مِضْمَارٌ. (T, L.) ― -b3- Also He, or it, weakened, and subdued, and diminished, him: and the same signification is assigned to it [tropically] when the objective complement is a word denoting a sensation or passion. (TA.) ― -b4- التَّضْمِيرُ also signifies The plaiting well, and the anointing well, the lock of hair termed ضَمِيرَة. (TA.)

4 أَضْمَرَ see 2, in three places. -A2- اضمرهُ signifies also He determined, or resolved, upon it, فِى ضَمِيرِهِ in his heart, or mind. (Msb.) ― -b2- He conceived it in his heart, or mind. (MA, KL.) ― -b3- He concealed it, syn. أَسَرَّهُ, (A,) or أَخْفَاهُ, (K,) فِى قَلْبِهِ in his heart, (A,) or فى نَفْسِهِ in his mind. (S.) ― -b4- [And hence, He suppressed it, (namely a word or the like,) meaning it to be understood. ― -b5- And hence also اضمر meaning He made use of a pronoun.] ― -b6- And اضمر صَرْفَ الحَرْفِ [He suppressed the vowel of the final letter;] he made the movent [final] letter quiescent. (TA.) ― -b7- And أَضْمَرَتُهُ البِلَادُ (tropical:) The lands, or countries, hid him, by his having travelled far: (A:) and اضمرته الأَرْضُ (assumed tropical:) the earth hid him, either by reason of travel, or by death. (K, TA.) -A3- اضمر is also syn. with اِسْتَقْصَى [q. v.]. (O, K.) [Accord. to the TK, one says اضمر الشَّىْءَ meaning استقصاهُ.]

تضمّر وَجْهُهُ
5 تضمّر وَجْهُهُ ذ His face became shrivelled, or contracted, by emaciation. (Sgh, L, K.)

انضمر
7 انضمر ذ It (a branch, or twig,) became dried up. (TA.)

اضطمر
8 اضطمر ذ : see 1. ― -b2- Also He, (a horse,) after having been fed until he had become fat, was reduced to food barely sufficient to sustain him. (TA.) [See 2.]

ضَمْرٌ
ضَمْرٌ ذ : see ضَامِرٌ, in two places. ― -b2- Hence, in the opinion of ISd, as he says in the M, it is also applied to a horse as meaning دَقِيقُ الحَجَاجَيْنِ [i. e. Thin in the bones surrounding, or projecting over, the cavities of the eyes: in the TA, الهجاجين, an obvious mistranscription; and in the TK, الحجاجتين, which is also wrong]: on the authority of Kr: in the copies of the K, الحَاجِبَيْنِ. (TA.) ― -b3- And Narrow; (O, K;) applied to a place. (O.) ― -b4- And i. q. ↓ ضَمِيرٌ [app. in the first of the senses assigned to the latter below]. (O, K: in the CK ضِمِّير.) See also. مُضْمَرٌ.

ضَمْرَانٌ
ضَمْرَانٌ ذ (S, O, K) and ↓ ضُمْرَانٌ (TA) A certain plant, (S, O, K,) of the shrub-kind (مِنْ دِقِّ الشَّجَرِ): (K:) or of the kind called حَمْض: AM says, it is not of the shrub-kind, and has [what are termed] هَدَب [q. v.] like the هَدَب of the أَرْطَى: (TA:) AHn says, it resembles the رِمْث, except that it is yellow (أَصْفَرُ [app. a mistranscription for أَصْغَرُ i. e. smaller]), and it has little wood, [and] the small and dry parts of its branches are fed upon [by the camels] (يُحْتَطَبُ): he adds, on the authority of the ancient Arabs of the desert, that it is [of the kind called] حَمْض, green, lank, pleasing to the camels: and Aboo-Nasr says that it is of the kind called حَمْض. (O.) -A2- See also what next follows.

ضُمْرَانُ
ضُمْرَانُ ذ (A 'Obeyd, S, O, K, TA) and ↓ ضَمْرَان, thus, with fet-h, as said by As on the authority of ISk; each of the names of dogs; (TA;) a name of a male dog; (O, K;) not of a bitch, as J asserts it to be. (K.) -A2- See also the next preceding paragraph.

ضِمَارٌ
ضِمَارٌ ذ A place, or a valley, that is depressed, concealing him who is journeying in it. (O.) [Accord. to the K, الضِّمَارُ is “ A place; ” i. e. the name of a certain place.] ― -b2- مَالٌ ضِمَارٌ Property of which one hopes not for the return: (K:) or absent property of which one hopes not for the return: (A 'Obeyd, Msb, TA:) if not absent, it is not thus called. (A 'Obeyd, TA.) ― -b3- دَيْنٌ ضِمَارٌ A debt of which the payment is not hoped for: (S:) or for the payment of which no period is fixed. (K, * TA.) ― -b4- عَطَآءٌ ضِمَارٌ A gift that is not hoped for. (A.) ― -b5- وَعْدٌ ضِمَارٌ, (S,) and عِدَةٌ ضِمَارٌ, (A, K, [من العَذابِ in the CK being a mistranscription for مِنَ العِدَاتِ, as in other copies of the K and in the TA, in which latter is added that عِدَات is pl. of عِدَةٌ, which is syn. with وَعْدٌ,]) A promise of which the fulfilment is not hoped for: (S, A:) or of which the fulfilment is delayed. (K.) ― -b6- ضِمَارٌ also signifies Anything of which one is not confident, or sure. (S.) ― -b7- And A debt of which the payment is deferred by the creditor to a future period; or a sale upon credit, in which the payment is deferred to a definite period; or a postponement, or delay, as to the time of the payment of a debt or of the prince of a thing sold &c.; syn. نَسِيْئَةٌ. (Fr, TA.) ― -b8- Also Unseen; not apparent; contr. of عِيَانٌ. (K.) A poet says, censuring a certain man,
وَعَيْنُهُ كَالكَالِئِ الضِّمَارِ
[And his present gift is a thing not hoped for, like the unseen debt of which the payment is deferred by the creditor:] meaning, his present gift is like the absent that is not hoped for. (TA.) ― -b9- ذَهَبُوا بِمَالِى ضِمَارًا means They took away my property by gaming. (Fr, TA.) -A2- Also A certain idol, which was worshipped by El-Abbلs Ibn-Mirdلs. (O, K, TA. [It is implied in the K that it is with the art. ال; but it is not so accord. to the O and TA.])

ضَمِيرٌ
ضَمِيرٌ ذ A thing that thou concealest, or conceivest, or determinest upon, (تُضْمِرُهُ,) in thy heart, or mind: (Lth, TA:) a secret; syn. سِرٌّ: (K:) a subst. from أَضْمَرَ فِى نَفْسِهِ شَيْئًا: (S:) pl. ضَمَائِرُ. (S, K.) ― -b2- [Hence used as meaning A pronoun; which is also termed ↓ مُضْمَرٌ, and اِسْمٌ مُضْمَرٌ, lit. a concealed noun, i. e. a noun of which the signification is not shown by itself alone; opposed to مُظْهَرٌ: pl. of the first as above; and of the second مُضْمَرَاتٌ.] ― -b3- See also ضَمْرٌ. ― -b4- And الضَّمِيرُ signifies The heart [itself]; the mind; the recesses of the mind; the secret thoughts; or the soul; syn. قَلْبُ الاـِنْسَانِ, and بَاطِنُهُ, (Msb,) or دَاخِلُ الخَاطِرِ: (A, K:) pl. as above, (Msb, K,) the sing. being likened to سَرِيرَةٌ, of which the pl. is سَرَائِرُ. (Msb.) [See also مُضْمَرٌ. And see an ex. in a verse cited in art. سيح, 7th conj.] -A2- Also Withered, or shrivelled, grapes, (O, K,) that are neither fresh grapes nor raisins. (O.)

لَقِيتُهُ بِالضُّمَيْرِ
لَقِيتُهُ بِالضُّمَيْرِ ذ is a phrase mentioned by Sgh [in the O] as meaning I met him at sunset: but it is correctly [بِالصُّمَيْرِ,] with the unpointed ص. (TA.)

ضَمِيرَةٌ
ضَمِيرَةٌ ذ A lock, or plaited lock, of hair, such as is termed ضَفِيرَةٌ and غَدِيرَةٌ: pl. ضَمَائِرُ. (As, TA.)

ضَامِرٌ
ضَامِرٌ ذ Lean, and lank in the belly; [&c.; see 1;] (A, K;) applied to a he-camel, (K,) and to a horse, as also ↓ ضَمْرٌ, and ↓ مُضَمَّرٌ, and ↓ مُضْطَمِرٌ; (A;) and to a she-camel, (S, A, K,) as also ضَامِرَةٌ; (S;) [and to a man;] ضَامِرٌ applied to a she-camel being regarded as a possessive epithet [signifying ذَاتُ ضُمْرٍ]: (TA:) and ↓ ضَمْرٌ signifies also lank in the belly, and small and slender in person; applied to a man: (S, A, K:) fem. with ة: (A, K:) the pl. of ضَامِرٌ is ضُمَّرٌ. (Ham p. 473.) ― -b2- And A horse in a state of preparation for racing, by his having been fed with food barely sufficient to sustain him, after having become fat: and you say خَيْلٌ ضَامِرَةٌ and ضَوَامِرُ, meaning horses in that state. (Msb.) ― -b3- Applied to grain, it means Thin, or slender: (Mgh:) and to a branch or twig, sapless; dried up; as also ↓ مُنْضَمِرٌ. (K.)

ضَوْمَرَانٌ
ضَوْمَرَانٌ ذ (S, O, Msb, K) and ضَوْمُرَانٌ (Msb) and ↓ ضَمْيُرَانٌ (O, Msb, K) and ضَيْمَرَانٌ (Msb) A species of the رَيَاحِين [or sweet-smelling plants]: (S, O:) or of the wild رَيْحَان: (K:) or the رَيْحَان فَارِسِىّ: (Msb, K:) Aboo-Nasr says that the ضيمران is the شَاهَسْفَرَم [or شَاهِسْفَرَم, i. e. basil-royal, or common sweet basil, ocimum basilicum]: AHn says, on the authority of an Arab of the desert, of El-Yemen, that the ضيمران is exactly like the حَوْك [which is one of the names now applied to sweet basil], of sweet odour, and is therefore asserted by some to be the شاهسفرم, but the ضيمران is wild; and he says that some call it ضَوْمَرَان. (O.)

ضَيْمُرَانٌ
ضَيْمُرَانٌ ذ and ضَيْمَرَانٌ: see the next preceding paragraph.

مُضْمَرٌ
مُضْمَرٌ ذ Concealed, (K,) [or conceived,] in the mind. (S.) You say, هَوًى مُضْمَرٌ, meaning Concealed love; as also ↓ ضَمْرٌ; as though the latter were believed to be an inf. n. [used in the sense of a pass. part. n.] from the unaugmented, for the augmented, verb. (TA.) See also ضَمِيرٌ. ― -b2- Also The place of concealment, (K,) [or of conception,] in the mind. (S.) A poet, (S,) ElAhwas Ibn-Mohammad El-Ansلree, (TA,) says,
سَتَبْقَى لَهَا فِى مُضْمَرِ القَلْبِ وَالحَشَا
سَرِيرَةُ وُدٍّ يَوْمَ تُبْلَى السَّرَائِرُ
[There will remain to her, in the hiding-place of the heart and the bowels, a secret love, (lit. a secret of love,) on the day when secrets shall be revealed]. (S, TA.)

مُضَمَّرٌ
مُضَمَّرٌ ذ : see ضَامِرٌ.

مُضَمِّرٌ
مُضَمِّرٌ ذ One who prepares his horses, by reducing them to scanty food, (يُضَمِّرُهَا,) for a military expedition or for racing. (TA.)

مِضْمَارٌ
مِضْمَارٌ ذ A training-place in which horses are prepared for racing [or for military service] by being fed with food barely sufficient to sustain them, after they have become fat: (S, * Msb, K: *) [a hippodrome; a place where horses are exercised:] pl. مَضَامِيرُ. (A.) You say, جَرَى فِى المِضْمَارِ [He ran in the hippodrome, or place of exercise]. (A.) And الغِنَآءُ مِضْمَارُ الشِّعْرِ (tropical:) [app. meaning Singing is that in which the excellences of poetry are displayed, like as the excellences of a horse are displayed in the hippodrome]. (A.) ― -b2- Also The time, of forty days, during which a horse is reduced to food barely sufficient to sustain him, after his having been fed with fodder so that he has become fat; (S, TA;) the time during which a horse is thus prepared for racing or for an expedition against the enemy: pl. as above. (TA.) It is said in a trad., اَلْيَوْمَ مِضْمَارٌ وَغَدًا الْسِّبَاقُ وَالسَّابِقُ مَنْ سَبَقَ الْجَنَّةَ [To-day is a time for training, and to-morrow is the race, and the winner is he who wins Paradise:] i. e., to-day one is to work, in the present world, for the desire of Paradise; like as a horse is trained for racing. (Sh.) [One of the explanations of المضمار in the K is غَايَةُ الفَرَسِ فِى السِّبَاقِ, or, as in the TA, لِلسِّبَاقِ; app. meaning The goal, or limit, of the horse in racing: but in the TA, these words are made to form part of an explanation which I have given before, i. e., the time during which a horse is prepared for racing, &c.] -A2- See also 2.

لُؤْلُؤٌ مُضْطَمِرٌ
لُؤْلُؤٌ مُضْطَمِرٌ ذ Contracted pearls: (K:) or pearls having somewhat of contraction in the middle. (S.) ― -b2- See also ضَامِرٌ.

مُنْضَمِرٌ
مُنْضَمِرٌ ذ : see ضَامِرٌ, last sentence.

##### Türkçe

**ضَمَرَ**
1 **ضَمَرَ** ذ , (S, A, Mgh, Msb, K,) muzâri‘ı **ضَمُرَ** ; (S, Msb, K;) ve **ضَمُرَ**; (S, Msb, K;) mastarı **ضُمُورٌ**, ilkinin; ve **ضُمْرٌ**, (S, A, Mgh, Msb, K,) yine ilkinin, (A, Mgh,) yahut ikincinin, (Msb,) [ayrıca **ضُمُرٌ** diye de yazılır, (bir örn. için, **نَهَارٌ** maddesinde bak,)] O (bir at, [&c.,] S, A, &c.) zayıf oldu, yahut zayıflaştı; yahut eti hafif oldu: (S:) yahut ince yapılı ve zayıf: (Msb:) yahut zayıf ve karınca sarkık: (A, K:) yahut zayıflık sebebiyle karınca sarkık: (Mgh:) ve ↓ **اضطمر** de aynı mânaya gelir. (S, K.) [Ayrıca 5 ve 8’e de bak.] ― -b2- Yine, mastarı **ضُمُورٌ**, O zayıf ve güçsüz oldu. (TA.) ― -b3- **ضَمُرَ العِنَبُ** (mecaz kabul edilmiştir:) Üzümler buruştu; öyle ki ne taze üzüm ne de kuru üzüm (kuru üzüm/üzüm kurusu) oldu. (Sgh.) ― -b4- **ضَمَرَتِ الحِنْطَةُ** (mecaz kabul edilmiştir:) Buğday, ateş üzerinde kavrulmuş olarak, büzüldü ve küçük oldu. (Mgh.)

**ضمّرهُ**
2 **ضمّرهُ** ذ , mastarı **تَضْمِيرٌ**, O onu (bir atı) zayıflattı, yahut etini hafifletti; [&c.;] ve yine ↓ **اضمرهُ**. (S.) ― -b2- O onu (yani bir atı) yarış için hazırladı, [yahut bir askerî sefer için, (**مُضَمِّرٌ**’e bak)] onu semirmiş olduktan sonra, ancak ayakta tutmaya yetecek kadar yiyecekle besleyerek; ve yine ↓ **اضمرهُ**. (Msb:) onu semirmiş olduktan sonra, ancak ayakta tutmaya yetecek kadar yiyecekle besledi; ve yine ↓ **اضمرهُ**: (K:) yahut onu yemle besledi de semirdi, sonra onu ancak ayakta tutmaya yetecek kadar yiyeceğe indirdi; bu kırk gün boyunca yapılır: (S:) yahut onu eyerledi ve üzerine bir örtü koydu; onun altında terlesin de gevşekliğini atsın ve eti sıkılaşsın diye; sonra üzerine hafif bir oğlan yahut genç bindirdi; onu koştursun diye, fakat **عَنَق** denilen sürat kadar hızlı yürütmek için değil; bunun yapılmasıyla, koşarken nefesinin kesilmesinden korkulmaz ve hızlı koşu onu kısa kesmez: bu (AM der ki) Arapların yaptığını gördüğüm şeydir; buna **تَضْمِيرٌ** derler, ve ayrıca ↓ **مِضْمَارٌ**. (T, L.) ― -b3- Yine O, yahut o (şey), onu zayıflattı, ve boyun eğdirdi, ve azalttı: ve aynı mânâ, mef‘ûlü bir duyum yahut tutku bildiren bir kelime olduğunda ona [mecazen] nisbet edilir. (TA.) ― -b4- **التَّضْمِيرُ** ayrıca, **ضَمِيرَة** denilen saç tutamını iyi örmek ve iyi yağlamak mânasına gelir. (TA.)

4 **أَضْمَرَ**: 2’ye bak, üç yerde. -A2- **اضمرهُ** ayrıca, O ona karar verdi, yahut onu azmetti, **فِى ضَمِيرِهِ** kalbinde yahut zihninde. (Msb.) ― -b2- O onu kalbinde yahut zihninde tasarladı. (MA, KL.) ― -b3- O onu gizledi; eş anlamlısı **أَسَرَّهُ**, (A,) yahut **أَخْفَاهُ**, (K,) **فِى قَلْبِهِ** kalbinde, (A,) yahut **فى نَفْسِهِ** nefsinde/zihninde. (S.) ― -b4- [Ve buradan: O onu bastırdı, (yani bir kelimeyi veya benzerini,) anlaşılmasını murad ederek. ― -b5- Ve buradan ayrıca **اضمر**: O bir zamir kullandı.] ― -b6- Ve **اضمر صَرْفَ الحَرْفِ** [O son harfin harekesini düşürdü;] harekeli [son] harfi sâkin kıldı. (TA.) ― -b7- Ve **أَضْمَرَتُهُ البِلَادُ** (mecaz:) Ülkeler onu gizledi; uzaklara yolculuk etmiş olması sebebiyle: (A:) ve **اضمرته الأَرْضُ** (mecaz kabul edilmiştir:) yer onu gizledi; ya yolculuk sebebiyle ya da ölüm sebebiyle. (K, TA.) -A3- **اضمر** ayrıca **اِسْتَقْصَى** ile eş anlamlıdır [bk.]. (O, K.) [TK’ye göre, **اضمر الشَّىْءَ** denir; mânası **استقصاهُ**.]

**تضمّر وَجْهُهُ**
5 **تضمّر وَجْهُهُ** ذ Yüzü, zayıflıktan buruştu yahut büzüldü. (Sgh, L, K.)

**انضمر**
7 **انضمر** ذ O (bir dal yahut çubuk) kurudu. (TA.)

**اضطمر**
8 **اضطمر** ذ : 1’e bak. ― -b2- Yine O, (bir at,) semirinceye kadar beslendikten sonra, ancak ayakta tutmaya yetecek kadar yiyeceğe indirildi. (TA.) [2’ye bak.]

**ضَمْرٌ**
**ضَمْرٌ** ذ : iki yerde **ضَامِرٌ**’e bak. ― -b2- Buradan, ISd’nin M’de söylediğine göre, ayrıca bir ata **دَقِيقُ الحَجَاجَيْنِ** mânasıyla da uygulanır [yani göz çukurlarını çevreleyen yahut onların üzerinde çıkıntı yapan kemiklerde ince: TA’da **الهجاجين**, açık bir yazım hatası; TK’de **الحجاجتين**, o da yanlıştır]: Kr’nin rivayetiyle: K nüshalarında **الحَاجِبَيْنِ**. (TA.) ― -b3- Ve dar; (O, K;) bir yere nisbetle. (O.) ― -b4- Ve i. q. ↓ **ضَمِيرٌ** [görünüşe göre aşağıda ikincisine verilen mânalardan ilkinin içinde]. (O, K: CK’de **ضِمِّير**.) Ayrıca **مُضْمَرٌ**’a da bak.

**ضَمْرَانٌ**
**ضَمْرَانٌ** ذ (S, O, K) ve ↓ **ضُمْرَانٌ** (TA) Belli bir bitki, (S, O, K,) çalı türünden ( **مِنْ دِقِّ الشَّجَرِ** ): (K:) yahut **حَمْض** denilen türden: AM der ki, çalı türünden değildir ve **أَرْطَى**’nın **هَدَب**’i gibi [**هَدَب** denilen] **هَدَب**’i vardır: (TA:) AHn der ki, **رِمْث**’e benzer; ancak o sarıdır ( **أَصْفَرُ** [görünüşe göre **أَصْغَرُ** yani daha küçük için bir yazım hatası]), ve az odunu vardır, [ve] dallarının küçük ve kuru kısımları [develer tarafından] yenir ( **يُحْتَطَبُ** ): o, çölün eski Araplarından naklen ekler ki, o **حَمْض**’dandır; yeşil, ince, develere hoş gelir: ve Ebû-Nasr der ki, o **حَمْض** denilen türdendir. (O.) -A2- Ayrıca hemen ardından gelen şeye de bak.

**ضُمْرَانُ**
**ضُمْرَانُ** ذ (A 'Obeyd, S, O, K, TA) ve ↓ **ضَمْرَان**, böyle, fetha ile; As’ın ISk’den rivayetiyle söylediği üzere; köpek adlarından her biri; (TA;) erkek köpeğin bir adı; (O, K;) J’nin iddia ettiği gibi dişi köpeğin adı değildir. (K.) -A2- Ayrıca bir önceki paragrafa da bak.

**ضِمَارٌ**
**ضِمَارٌ** ذ Yolculuk eden kimseyi içinde gizleyen, alçak bir yer yahut bir vadi. (O.) [K’ye göre, **الضِّمَارُ** “bir yer”dir; yani belli bir yerin adıdır.] ― -b2- **مَالٌ ضِمَارٌ** Geri dönmesi umulmayan mal: (K:) yahut geri dönmesi umulmayan gaip mal: (A 'Obeyd, Msb, TA:) gaip değilse böyle adlandırılmaz. (A 'Obeyd, TA.) ― -b3- **دَيْنٌ ضِمَارٌ** Ödenmesi umulmayan borç: (S:) yahut ödenmesi için bir süre tayin edilmemiş borç. (K, * TA.) ― -b4- **عَطَآءٌ ضِمَارٌ** Umulmayan bağış. (A.) ― -b5- **وَعْدٌ ضِمَارٌ**, (S,) ve **عِدَةٌ ضِمَارٌ**, (A, K, [CK’deki **من العَذابِ**, K’nın diğer nüshalarında ve TA’da olduğu gibi **مِنَ العِدَاتِ** için bir yazım hatasıdır; TA’da ayrıca **عِدَات**’ın **عِدَةٌ**’nin çoğulu olduğu, onun da **وَعْدٌ** ile eş anlamlı olduğu eklenir,]) yerine getirilmesi umulmayan vaat: (S, A:) yahut yerine getirilmesi geciktirilen. (K.) ― -b6- **ضِمَارٌ** ayrıca, kişinin güvenmediği yahut emin olmadığı her şey mânasına gelir. (S.) ― -b7- Ve alacaklının, bir borcun ödenmesini gelecekteki bir vakte ertelediği borç; yahut bedeli belirli bir vakte ertelenmiş veresiye satış; yahut bir borcun yahut satılan bir şeyin bedelinin ödenme vaktine dair erteleme yahut geciktirme &c.; eş anlamlısı **نَسِيْئَةٌ**. (Fr, TA.) ― -b8- Yine görünmeyen; açık olmayan; **عِيَانٌ**’ın zıddı. (K.) Bir şair, belli bir adamı yererek, der ki,
وَعَيْنُهُ كَالكَالِئِ الضِّمَارِ
[Ve onun hazır bağışı, alacaklının ödemeyi ertelediği görünmeyen borç gibi, umulmayan bir şeydir:] yani, onun hazır bağışı, umulmayan gaip gibi. (TA.) ― -b9- **ذَهَبُوا بِمَالِى ضِمَارًا** demektir: Malımı kumarla alıp götürdüler. (Fr, TA.) -A2- Yine El-Abbâs İbn-Mirdâs’ın taptığı belli bir put. (O, K, TA. [K’de onun başında tarif **ال**’in olduğu ima edilir; fakat O ve TA’ya göre öyle değildir.])

**ضَمِيرٌ**
**ضَمِيرٌ** ذ Kalbinde yahut zihninde gizlediğin, yahut tasarladığın, yahut üzerine karar verdiğin şey: (Lth, TA:) bir sır; eş anlamlısı **سِرٌّ**: (K:) **أَضْمَرَ فِى نَفْسِهِ شَيْئًا**’dan bir isim: (S:) çoğulu **ضَمَائِرُ**. (S, K.) ― -b2- [Buradan “zamir” mânasında kullanılır; buna ayrıca ↓ **مُضْمَرٌ**, ve **اِسْمٌ مُضْمَرٌ** denir; lafzen “gizli isim”, yani delâleti kendi başına tek başına gösterilmeyen isim; **مُظْهَرٌ**’ın karşıtı: ilkinin çoğulu yukarıdaki gibidir; ikincinin çoğulu **مُضْمَرَاتٌ**.] ― -b3- Ayrıca **ضَمْرٌ**’a da bak. ― -b4- Ve **الضَّمِيرُ** kalbin kendisi; zihin; zihnin derinlikleri; gizli düşünceler; yahut ruh mânasına gelir; eş anlamlısı **قَلْبُ الاـِنْسَانِ**, ve **بَاطِنُهُ**, (Msb,) yahut **دَاخِلُ الخَاطِرِ**: (A, K:) çoğulu yukarıdaki gibidir, (Msb, K,) tekil, çoğulu **سَرَائِرُ** olan **سَرِيرَةٌ**’ye benzetilmiştir. (Msb.) [Ayrıca **مُضْمَرٌ**’a da bak. Ve **سيح** maddesinde, 7. bâbda zikredilen bir beyitte bir örneğe bak.] -A2- Yine taze üzüm de kuru üzüm de olmayan buruşmuş üzüm(ler). (O, K,) (O.)

**لَقِيتُهُ بِالضُّمَيْرِ**
**لَقِيتُهُ بِالضُّمَيْرِ** ذ Sgh tarafından [O’da] “Onunla gün batımında karşılaştım” mânasında zikredilen bir ibaredir: fakat doğrusu, noktasız **ص** ile, [**بِالصُّمَيْرِ**]dir. (TA.)

**ضَمِيرَةٌ**
**ضَمِيرَةٌ** ذ **ضَفِيرَةٌ** ve **غَدِيرَةٌ** denilen türden bir saç tutamı yahut örülü saç tutamı: çoğulu **ضَمَائِرُ**. (As, TA.)

**ضَامِرٌ**
**ضَامِرٌ** ذ Zayıf ve karınca sarkık; [&c.; 1’e bak;] (A, K;) erkek deveye, (K,) ve ata; ayrıca ↓ **ضَمْرٌ**, ve ↓ **مُضَمَّرٌ**, ve ↓ **مُضْطَمِرٌ**; (A;) ve dişi deveye, (S, A, K,) ayrıca **ضَامِرَةٌ**; (S;) [ve adama;] dişi deveye **ضَامِرٌ** denmesi, izafet sıfatı (mülkiyet sıfatı) [**ذَاتُ ضُمْرٍ** mânasında] sayılır: (TA:) ve ↓ **ضَمْرٌ** ayrıca, karınca sarkık ve bedence küçük ve ince mânasına gelir; adama uygulanır: (S, A, K:) müennesi ة iledir: (A, K:) **ضَامِرٌ**’in çoğulu **ضُمَّرٌ**dur. (Ham s. 473.) ― -b2- Ve semirdikten sonra, ancak ayakta tutmaya yetecek kadar yiyecekle beslenmiş olması sebebiyle yarışa hazırlanmış at: ve **خَيْلٌ ضَامِرَةٌ** ve **ضَوَامِرُ** dersin; bu hâlde olan atlar mânasında. (Msb.) ― -b3- Tanele (hububata) nisbetle, ince yahut narin demektir: (Mgh:) ve dal yahut çubuğa nisbetle, özsüz; kurumuş; ayrıca ↓ **مُنْضَمِرٌ**. (K.)

**ضَوْمَرَانٌ**
**ضَوْمَرَانٌ** ذ (S, O, Msb, K) ve **ضَوْمُرَانٌ** (Msb) ve ↓ **ضَمْيُرَانٌ** (O, Msb, K) ve **ضَيْمَرَانٌ** (Msb) **رَيَاحِين**’den bir tür [yahut güzel kokulu bitkilerden]: (S, O:) yahut yabani **رَيْحَان**’dan: (K:) yahut **رَيْحَان فَارِسِىّ**: (Msb, K:) Ebû-Nasr der ki, **ضيمران** **شَاهَسْفَرَم**’dır [yahut **شَاهِسْفَرَم**, yani reyhan-ı şâhî, yahut yaygın fesleğen, ocimum basilicum]: AHn der ki, Yemenli bir çöl Arabından rivayetle, **ضيمران** tatlı kokulu **حَوْك**’a (ki bu, şimdi fesleğene verilen adlardan biridir) aynen benzer; bu yüzden bazılarınca onun **شاهسفرم** olduğu ileri sürülür; fakat **ضيمران** yabânîdir; ve der ki, bazıları ona **ضَوْمَرَان** der. (O.)

**ضَيْمُرَانٌ**
**ضَيْمُرَانٌ** ذ ve **ضَيْمَرَانٌ**: bir önceki paragrafa bak.

**مُضْمَرٌ**
**مُضْمَرٌ** ذ Gizlenmiş, (K,) [yahut tasarlanmış,] zihinde. (S.) **هَوًى مُضْمَرٌ** dersin; mânası: gizli sevda; ayrıca ↓ **ضَمْرٌ**; sanki ikincisi, artırımsız fiilden artırımlı fiil için, [mef‘ûl ismi mânasında kullanılan] bir mastar sanılmış gibidir. (TA.) Ayrıca **ضَمِيرٌ**’e de bak. ― -b2- Yine zihinde gizleme yer(i), (K,) [yahut tasarlama yer(i)]. (S.) Bir şair, (S,) El-Ahwas İbn-Mohammad El-Ansârî, (TA,) der ki,
سَتَبْقَى لَهَا فِى مُضْمَرِ القَلْبِ وَالحَشَا
سَرِيرَةُ وُدٍّ يَوْمَ تُبْلَى السَّرَائِرُ
[Kalbin ve içlerin gizleme yerinde, sırlar açığa çıkarılacağı gün, ona bir sevgi sırrı (lafzen sevginin bir sırrı) kalacaktır]. (S, TA.)

**مُضَمَّرٌ**
**مُضَمَّرٌ** ذ : **ضَامِرٌ**’e bak.

**مُضَمِّرٌ**
**مُضَمِّرٌ** ذ Atlarını, onları kıt yiyeceğe indirerek ( **يُضَمِّرُهَا** ), askerî sefer yahut yarış için hazırlayan kimse. (TA.)

**مِضْمَارٌ**
**مِضْمَارٌ** ذ Atların, semirdikten sonra ancak ayakta tutmaya yetecek kadar yiyecekle beslenerek yarış [yahut askerî hizmet] için hazırlandığı talim yeri: (S, * Msb, K: *) [bir hipodrom; atların çalıştırıldığı yer:] çoğulu **مَضَامِيرُ**. (A.) **جَرَى فِى المِضْمَارِ** dersin [O, hipodromda yahut talim yerinde koştu]. (A.) Ve **الغِنَآءُ مِضْمَارُ الشِّعْرِ** (mecaz:) [görünüşe göre mânası: Şarkı söylemek, şiirin meziyetlerinin ortaya çıktığı yerdir; tıpkı atın meziyetlerinin hipodromda ortaya çıkması gibi]. (A.) ― -b2- Yine, bir atın, yemle beslenip semirdikten sonra, ancak ayakta tutmaya yetecek kadar yiyeceğe indirildiği kırk günlük süre; (S, TA;) bir atın, yarış yahut düşmana karşı sefer için bu şekilde hazırlandığı süre: çoğulu yukarıdaki gibidir. (TA.) Bir hadiste şöyle denmiştir: **اَلْيَوْمَ مِضْمَارٌ وَغَدًا الْسِّبَاقُ وَالسَّابِقُ مَنْ سَبَقَ الْجَنَّةَ** [Bugün talim zamanıdır, yarın yarış; ve kazanan, Cenneti kazanan kimsedir:] yani, bugün, dünya hayatında, Cennet arzusuyla amel etmektir; tıpkı atın yarış için talim ettirilmesi gibi. (Sh.) [K’de **المضمار**’ın açıklamalarından biri **غَايَةُ الفَرَسِ فِى السِّبَاقِ**’tır; yahut TA’da olduğu gibi **لِلسِّبَاقِ**; görünüşe göre mânası: yarışta atın hedefi yahut sınırı: fakat TA’da bu sözler, benim daha önce verdiğim açıklamanın bir parçası yapılmıştır; yani atın yarış için hazırlandığı süre, &c.] -A2- Ayrıca 2’ye de bak.

**لُؤْلُؤٌ مُضْطَمِرٌ**
**لُؤْلُؤٌ مُضْطَمِرٌ** ذ Büzülmüş inciler: (K:) yahut ortasında bir miktar büzülme bulunan inciler. (S.) ― -b2- Ayrıca **ضَامِرٌ**’e de bak.

**مُنْضَمِرٌ**
**مُنْضَمِرٌ** ذ : **ضَامِرٌ**’e bak, son cümle.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ضَمَُرَ
ضَمَُرَ U ( n. ac. ضُمُوْر 27 ),
a.  Was thin, lean, spare, lank.

ضَمَّرَ
ضَمَّرَ II ,
a.  Made thin   ( horse ).

أَضْمَرَ
أَضْمَرَ IV ,
a.  see II .

b.  Hid, covered over; suppressed.

c.  [ acc. & [ Fī ], Imagined, conceived, thought within ( himself ).

تَضَمَّرَ
تَضَمَّرَ V ,
a.  Was thin, sharp, shrunken ( face ).

اِضْتَمَرَ
اِضْتَمَرَ VIII ( D ),
a.  see I .

ضَمْر
ضَمْر 1 ,
a.  Thin, lean, spare, lank.

b.  Narrow.

ضُمْر
ضُمْر 3 ,
a.  Thinness, leanness, spareness; slimness.

ضَاْمِر
ضَاْمِر 21 , ( pl. ضُمَّر 11 ,  ضَوَاْمِرُ 41 ),
a.  see 1 (a) .

b.  Withered, sapless, dry ( branch ).

ضِمَاْر
ضِمَاْر 23 ,
a.  Uncertain, vague, indeterminate.

ضَمِيْر
ضَمِيْر 25 , ( pl. ضَمَاْئِرُ 46 ),
a.  Secret, hidden: secret thought, purpose &c.; mind, conscience.

b.  Pronoun; pronominal affix.

ضَمِيْرَة
ضَمِيْرَة 25t ,
a.  Lock ( of hair ).

ضُمُوْر
ضُمُوْر 27 ,
a.  see 3 .

مِضْمَاْر
مِضْمَاْر 45 , ( pl. مَضَاْمِيْرُ 65 ),
a.  Hippodrome, training-place for horses; racecourse.

أَضْمَرَ
N. P. أَضْمَرَ IV ,
a.  Hid, concealed; latent.

b.  Understood, implied.

##### Türkçe

**ضَمَُرَ**
**ضَمَُرَ** U (mastar **ضُمُوْر** 27),
a. İnce, zayıf, cılız, sıska idi.

**ضَمَّرَ**
**ضَمَّرَ** II,
a. (Atı) zayıflattı.

**أَضْمَرَ**
**أَضْمَرَ** IV,
a. II’ye bak.

b. Gizledi, örttü; bastırdı.

c. [mef‘ûl ile ve [ **فِي** ] ile], (kendi içinde) tasavvur etti, zihninde canlandırdı, içinden düşündü.

**تَضَمَّرَ**
**تَضَمَّرَ** V,
a. (Yüz) ince, keskin, büzüşmüş idi.

**اِضْتَمَرَ**
**اِضْتَمَرَ** VIII (D),
a. I’e bak.

**ضَمْر**
**ضَمْر** 1,
a. İnce, zayıf, cılız, sıska.

b. Dar.

**ضُمْر**
**ضُمْر** 3,
a. İncelik, zayıflık, cılızlık; narinlik.

**ضَاْمِر**
**ضَاْمِر** 21, (çoğ. **ضُمَّر** 11, **ضَوَاْمِرُ** 41),
a. 1 (a)’ya bak.

b. Kurumuş, özsüz, kuru (dal).

**ضِمَاْر**
**ضِمَاْر** 23,
a. Belirsiz, muğlak, tayin edilmemiş.

**ضَمِيْر**
**ضَمِيْر** 25, (çoğ. **ضَمَاْئِرُ** 46),
a. Gizli, saklı: gizli düşünce, maksat vb.; zihin, vicdan.

b. Zamir; zamir eki.

**ضَمِيْرَة**
**ضَمِيْرَة** 25t,
a. (Saç) lülesi.

**ضُمُوْر**
**ضُمُوْر** 27,
a. 3’e bak.

**مِضْمَاْر**
**مِضْمَاْر** 45, (çoğ. **مَضَاْمِيْرُ** 65),
a. Hipodrom, atlar için talim yeri; yarış pisti.

**أَضْمَرَ**
Özel isim **أَضْمَرَ** IV,
a. Gizledi, sakladı; gizli.

b. Anlaşılmış, zımnen kastedilmiş.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ضمر
ضَمَرَ - يَضْمُرُ - ضَامِر
ضَمَرَ - يَضْمُرُ + الكائن: يهزل وينحف بهلاك الشحم، وتَكَوِّن عضلٍ بدلاً منه، وخاصة بالتمرين والحركة
ضَامِر: اسم فاعل صفة مشبهة من " ضَمَرَ - يَضْمُرُ ": الحيوان أو الإنسان النحيف ولكن له بنية عضلية مشدودة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ" النحافة وصغر الحجم والسمك"، وهي:
ضَمَرَ - يَضْمُرُ، عَجِفَ - يَعْجَفُ (عَجُفَ - يَعْجُفُ)، ضَرِعَ - يَضْرَعُ، رَقَّ - يَرِقُّ، سَنْدَسَ - يُسَنْدِسُ، قَطْمَرَ - يُقَطْمِرُ
ضمر - ضامر
 	﴿وأذن في الناس بالحج يأتوك رجالا وعلى كل ضامر يأتين من كل فج عميق(27)﴾ الحج
مختار الصحاح
● [ضمر] ض م ر: الضُّمْرُ بسكون الميم وضمها الهزال وخفة اللحم وقد ضَمَر الفرس من باب دخل و ضَمُرَ أيضا بالضم ضُمْرا بوزن قفل فهو ضَامِرٌ فيهما و أضْمَرَهُ صاحبه و ضَمَّرَهُ تضْمِيراً فاضْطَمَر هو وناقة ضَامِرٌ و ضَامِرَةٌ و تضْمِيرُ الفرس أيضا أن تعلفه حتى يسمن ثم ترده إلى القوت وذلك في أربعين يوما وهذه المدة تسمى المِضْمَارَ والموضع الذي تضمر فيه الخيل أيضا مِضمارٌ و أضْمَرَ في نفسه شيئا والاسم الضَّمِيرُ والجمع الضَّمَائِرُ و المُضْمَرُ الموضع والمفعول و الضِّمَارُ ما لا يرجى في الدين والوعد وكل ما لا تكون منه على ثقة
معجم الفرائد القرآنية:
ض م ر
"ضَامِرٍ" ي قوله تعالى:"وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالاً وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ"(27) الحج.
الضَّامر : الفرس الخفيفة وكذلك الخيل .
الراغب
ضمر
- الضامر من الفرس: الخفيف اللحم من الأعمال لا من الهزال. قال تعالى: }وعلى كل ضامر{ [الحج/27]، يقال: ضمر ضمورا (قال السرقسطي: وضمر الشيء ضمورا: رق، وأضمرتك البلاد: غيبتك. الأفعال 2/210)، واضطمر فهو مضطمر، وضمرته أنا، والمضمار: الموضع الذي يضمر فيه. والضمير: ما ينطوي عليه القلب، ويدق على الوقوف عليه، وقد تسمى القوة الحافظة لذلك ضميرا.
ملخص اللسان
1.    الضُّمْرُ والضُّمُر: الهُزالُ ولَحاقُ  البطنِ، وقد ضَمَرَ الفرسُ يَضْمُر ضُموراً وضَمُر
2.    والضَّمِيرُ:  العِنبُ الذابلُ.
3.    وتَضْمِيرُ الفرس  أَيضاً أَن تَعْلِفَه حتى يَسْمَن ثم تردّه إِلى القُوت، وذلك في أَربعين  يوماً، وهذه المدّة تسمى المِضْمَارَ وتَضْميرُها أَن تُشَدّ عليها سُروجُها وتُجَلَّل بالأَجِلَّة حتَّى تَعْرق  تحتها، فيذهب رَهَلُها ويشتدّ لحمها ويُحْمل عليها غِلمانٌ خِفافٌ  يُجْرُونها ولا يَعْنُفونَ بها، فإِذا فُعل ذلك بها أُمِنَ عليها البُهْرُ الشديد عند حُضْرها ولم يقطعها الشَّدُّ؛
4.    ولُؤُلؤٌ  مُضْطَمِرٌ: مُنْضَمّ؛
5.    وتَضَمّرَ وجهُه: انضمت جِلْدتُه من الهزال.
6.    والضَّمِيرُ: السِّرُّ وداخِلُ الخاطرِ، والجمع الضمَّائرُ.  الليث: الضمير الشيء الذي تُضْمِره في قلبك،
7.    وأَضْمَرْتُ الشيء: أَخْفَيته.
8.    الضِّمَارُ ما لا يُرْجى من الدَّين  والوَعْد وكلِّ ما لا تَكون منه على ثِقةٍ؛
9.    والضِّمارُ:  خِلافُ العِيَانِ؛
10.                       والضُّمْرانُ والضَّمْرانُ: من دِقِّ الشجر،
لسان العرب
● - ضمر: الضُّمْرُ والضُّمُر، مثلُ العُّسْر والعُسُر: الهُزالُ ولَحاقُ  البطنِ، وقال المرّار الحَنْظليّ:  قد بَلَوْناه على عِلاَّتِه،  وعلى التَّيْسُورِ منه والضُّمُرْ  ذُو مِراحٍ، فإِذا وقَّرْتَه،  فذَلُولٌ حَسنٌ الخُلْق يَسَرْ  التَّيْسورُ: السِّمَنُ وذو مِراح أَي ذو نَشاطٍ.  وذَلولٌ: ليس بصَعْب. ويَسَر: سَهْلٌ؛ وقد ضَمَرَ الفرسُ وضَمُرَ؛ قال  ابن سيده: ضَمَرَ، بالفتح، يَضْمُر ضُموراً وضَمُر، بالضم، واضْطَمَر؛ قال  أَبو ذؤيب:  بَعِيد الغَزَاة، فما إِن يَزا  لُ مُضْطَمِراً طُرّتاه طَلِيحا  وفي الحديث: إِذا أَبْصَرَ أَحدُكم امرأَةً فَلْيأْت أَهْلَه فإِن ذلك  يُضْمِرُ ما في نفسه؛ أَي يُضْعِفه ويُقَلّلُه، من الضُّمور، وهو الهُزال  والضعف. وجمل ضامِرٌ وناقة ضامِرٌ، بغير هاء أَيضاً، ذَهبوا إِلى  النَّسَب، وضامِرةٌ. والضَّمْرُ من الرجال: الضامرُ البَطْنِ، وفي التهذيب:  المُهَضَّمُ البطن اللطيفُ الجِسْم، والأُنثى ضَمْرَةٌ. وفرس ضَمْرٌ: دقيق  الحِجاجَينِ؛ عن كراع. قال ابن سيده: وهو عندي على التشبيه بما تقدم.  وقَضِيب ضامرٌ ومُنْضَمِرٌ وقد انْضَمَرَ إِذا ذهب ماؤُه. والضَّمِيرُ:  العِنبُ الذابلُ. وضَمَّرْتُ الخيلَ: عَلْفتها القُوتَ بعد السِّمَنِ.  والمِضْمارُ: الموضع الذي تُضَمَّرُ فيه الخيلُ، وتَضْميرُها: أَن  تُعْلَف قُوتاً بعد سِمَنها. قال أَبو منصور: ويكون المِضْمارُ وقتاً للأَيام  التي تُضَمِّر فيها الخيلُ للسِّباقِ أَو للرَّكضِ إِلى العَدُوِّ،  وتَضْميرُها أَن تُشَدّ عليها سُروجُها وتُجَلَّل بالأَجِلَّة حتَّى تَعْرق  تحتها، فيذهب رَهَلُها ويشتدّ لحمها ويُحْمل عليها غِلمانٌ خِفافٌ  يُجْرُونها ولا يَعْنُفونَ بها، فإِذا فُعل ذلك بها أُمِنَ عليها البُهْرُ الشديد  عند حُضْرها ولم يقطعها الشَّدُّ؛ قال: فذلك التَّضْميرُ الذي شاهدتُ  العرب تَفْعله، يُسمّون ذلك مِضْماراً وتَضْمِيراً. الجوهري: وقد  أَضْمَرْتُه أَنا وضَمَّرْتُه تَضْمِيراً فاضْطَمَرَ هو، قال: وتَضْمِيرُ الفرس  أَيضاً أَن تَعْلِفَه حتى يَسْمَن ثم تردّه إِلى القُوت، وذلك في أَربعين  يوماً، وهذه المدّة تسمى المِضْمَارَ، وفي الحديث: من صامَ يوماً في سبيل  الله باعَدَه اللهُ من النار سَبْعين خَريفاً للمُضَمِّرِ المُجِيدِ؛  المُضَمِّرُ: الذي يُضَمِّرُ خيلَه لغَزْوٍ أَو سِباقٍ. وتَضْمِيرُ الخيلِ:  هو أَن يُظاهِرَ عليها بالعَلفِ حتى تَسْمَنَ ثم لا تُعْلف إِلاَّ  قُوتاً. والمُجيدُ: صاحبُ الجِيادِ؛ والمعنى أَن الله يُباعِدُه من النار  مسافةَ سبعين سنة تَقْطعُها الخيل المُضَمَّرةُ الجِيادُ رَكْضاً. ومِضْمارُ  الفرس: غايتُه في السِّباق. وفي حديث حذيفة: أَنه خطب فقال: اليَومَ  المِضْمارُ وغداً السِّباقُ، والسابقُ من سَبَقَ إِلى الجنّة؛ قال شمر: أَراد  أَن اليوم العملُ في الدنيا للاسْتِباق إِلى الجنة كالفرس يُضَمَّرُ قبل  أَن يُسابَقَ عليه؛ ويروي هذا الكلام لعليّ، كرم الله وجهه. ولُؤُلؤٌ  مُضْطَمِرٌ: مُنْضَمّ؛ وأَنشد الأَزهري بيت الراعي:  تَلأْلأَتِ الثُّرَيَّا، فاسْتنارَتْ،  تَلأْلُؤَ لُؤْلُؤٍ فيه اضْطِمارُ  واللؤلؤ المُضْطَمِرُ: الذي في وسطه بعضُ الانضمام.  وتَضَمّرَ وجهُه: انضمت جِلْدتُه من الهزال.  والضَّمِيرُ: السِّرُّ وداخِلُ الخاطرِ، والجمع الضمَّائرُ.  الليث: الضمير الشيء الذي تُضْمِره في قلبك، تقول: أَضْمَرْت صَرْفَ  الحرف إِذا كان متحركاً فأَسْكَنْته، وأَضْمَرْتُ في نفسي شيئاً، والاسم  الضَّمِيرُ، والجمع الضمائر. والمُضْمَرُ: الموضعُ والمَفْعولُ؛ وقال  الأَحْوص بن محمد الأَنصاري:  سيَبْقَى لها، في مُضْمَرِ القَلْب والحَشا،  سَرِيرَةُ وُدٍ، يوم تُبْلى السَّرائِرُ  وكلُّ خَلِيطٍ لا مَحالَةَ أَنه،  إِلى فُرقةٍ، يوماً من الدَّهْرِ، صائرُ  ومَنُْ يَحْذَرِ الأَمرَ الذي هو واقعٌ،  يُصِبْهُ، وإِن لم يَهْوَه ما يُحاذِرُ  وأَضْمَرْتُ الشيء: أَخْفَيته. وهَوًى مُضْمَرٌ وضَمْرٌ كأَنه اعْتُقد  مَصدراً على حذف الزيادة: مَخْفِيٌّ؛ قال طُريحٌ:  به دَخِيلُ هَوًى ضَمْرٍ، إِذا ذُكِرَتْ  سَلْمَى له جاشَ في الأَحشاءِ والتَهبا  وأَضْمَرَتْه الأَرضُ: غَيَّبَتْه إِما بموت وإِما بسَفَرٍ؛ قال  الأَعشى:أُرانا، إِذا أَضْمَرَتْك البِلا  دُ، نُجْفى، وتُقْطَعُ مِنا الرَّحِم  أَراد إِذا غَيَّبَتْكَ البلادُ.  والإِضْمارُ: سُكونُ التاء من مُتَفاعِلن في الكامل حتى يصير مُتْفاعلن،  وهذا بناءٌ غير مَعْقولٍ فنُقِل إِلى بناءٍ مَقُولٍ، مَعْقولٍ، وهو  مُسْتَفْعِلن، كقول عنترة:  إِني امْرُؤٌ من خيرِ عبْسٍ مَنْصِباً  شَطْرِي، وأَحْمِي سائري بالمُنْصُلِ  فكلُّ جزء من هذا البيت مُسْتَفْعلن وأَصْلُه في الدائرة مُتَفاعلن،  وكذلك تسكينُ العين من فَعِلاتُنْ فيه أَيضاً فَيْبقى فَعْلاتن فيُنْقَل في  التقطيع إِلى مفعولن؛ وبيته قول الأَخطل:  ولقد أَبِيتُ من الفَتاة بمَنْزِلِ،  فأَبِيتُ لا حَرِجٌ ولا مَحْرُوم  وإِنما قيل له مُضْمَرٌ لأَن حركته كالمُضْمَر، إِن شئت جئت بها، وإِن  شئت سَكَّنْته، كما أَن أَكثر المُضْمَر في العربية إِن شئت جئت به، وإِن  شئت لم تأْتِ به.  والضِّمارُ من المال: الذي لا يُرْجَى رُجوعُه والضَّمَارُُ من  العِدَات: ما كان عن تسْوِيف. الجوهري: الضِّمَارُ ما لا يُرْجى من الدَّين  والوَعْد وكلِّ ما لا تَكون منه على ثِقةٍ؛ قال الراعي:  وأَنْضاء أُنِخْنَ إِلى سَعِيدٍ  طُرُوقاً، ثم عَجَّلْن ابْتِكارا  حَمِدْنَ مَزارَه، فأَصَبْنَ منه  عَطاءً لم يكن عِدَةً ضِمارا  والضِّمَارُ من الدَّينِ: ما كان بلا أَجَل معلوم. الفراء: ذَهَبُوا  بمالي ضِماراً مثل قِمَاراً، قال: وهو النَّسِيئةُ أَيضاً. والضِّمارُ:  خِلافُ العِيَانِ؛ قال الشاعر يذمّ رجلاً:  وعَيْنُه كالكَالِئ الضِّمَارِ  يقول: الحاضرُ من عَطِيّتِه كالغائب الذي لا يُرْتجى؛ ومنه قول عمر بن  عبد العزيز، رحمه الله، في كتابه إِلى ميمون بن مِهْرانَ في أَموال  المظالم التي كانت في بيت المال أَن يَرُدّها ولا يَأْخذَ زكاتَها: فإِنه كان  مالاً ضِماراً لا يُرجى؛ وفي التهذيب والنهاية: أَن يَرُدَّها على  أَرْبابها ويأْخُذَ منها زكاةَ عامِها فإِنه كان مالاً ضِماراً؛ قال أَبو عبيد:  المالُ الضِّمارُ هو الغائب الذي لا يُرْجَى فإِذا رُجِيَ فليس بِضمارٍ  من أَضْمَرْت الشيء إِذا غَيَّبْتَه، فِعَالٌ بمعنى فاعِلٍ أَو مُفْعَلٍ،  قال: ومثلُه من الصفات ناقةٌ كِنازٌ، وإِنما أَخذَ منه زكاة عامٍ واحد  لأَن أَربابَه ما كانوا يَرْجون رَدَّه عليهم، فلم يُوجِبْ عليهم زكاةَ  السِّنِينَ الماضية وهو في بيت المال.  الأَصمعي: الضَّمِيرةُ والضَّفِيرة الغَدِيرةُ من ذوائب الرأْس، وجمعها  ضَمائرُ. والتَّضْمِيرُ؛ حُسْنُ ضَفْرِ الضَّميرة وحُسْنُ دَهْنِها.  وضُمَيرٌ، مُصَغّرٌ: جَبَلٌ بالشام. وضَمْرٌ: رمْلة بعَيْنِها؛ أَنشد  ابن دريد:  من حَبْلِ ضَمْرٍ حينَ هابا ودَجا  والضُّمْرانُ والضَّمْرانُ: من دِقِّ الشجر، وقيل: هو من الحَمْض؛ قال  أَبو منصور: ليس الضُّمْران من دِقِّ الشجر له هَدَبٌ كَهَدبِ الأَرْطى؛  ومنه قول عُمر بن لَجَإٍ:  بِحَسْبِ مُجْتَلِّ الإِماءِ الخُرَّمِ،  من هَدَبِ الضَّمْرانِ لم يُحَزَّمِ  وقال أَبو حنيفة: الضَّمْرانُ مثل الرِّمْثِ إِلاَّ أَنه أَصغر وله  خَشَب قليل يُحْتَطَبُ؛ قال الشاعر:  نحنُ مَنَعْنا مَنْبِتَ الحَلِيِّ،  ومَنْبِتَ الضَّمْرانِ والنَّصِيِّ  والضِّيْمُرانُ والضَّوْمَرانُ  (* قوله: «والضيمران والضومران» ميمهما  تضم وتفتح كما في المصباح). ضرب من الشجر؛ قال أَبو حنيفة: الضَّوْمَرُ  والضَّوْمَرانُ والضَّيْمُرانُ من رَيحانِ البر، وقال بعضُ الرُّواة: هو  الشَّاهِسْفَرَمْ، وقيل: هو مثلُ الحَوْكِ سواء، وقيل: هو طيِّب الريح؛ قال  الشاعر:  أُحِبُّ الكَرائنَ والضَّوْمَرانَ،  وشُرْبَ العَتِيقَةِ بالسِّنْجِلاطْ  وضُمْرانُ وضَمْرانُ: من أَسماء الكلاب؛ وقال الأَصمعي فيما روى ابن  السكيت أَنه قال في قول النابغة:  فهابَ ضَمْرانُ منهُ حيث يُوزِعُهُ  (* قوله «فهاب ضمران إلخ» عجزه: «طعن المعارك عند المجحر النجد» طعن  فاعل يوزعه. والمحجر، بميم مضمومة فجيم ساكنة فحاء مهملة مفتوحة وتقديم  الحاء غلط كما نبه عليه شارح القاموس. والنجد، بضم الجيم وكسرها كما نبه  عليخه أيضاً ).  قال: ورواه أَبو عبيد ضُمْرانُ، وهو اسم كلب في الروايتين معاً. وقال  الجوهري: وضُمْرانُ، بالضم، الذي في شعر النابغة اسمن كلبة. وبنو ضَمْرَةَ:  من كنانة رَهْطُ عمرو بن أُمَيَّةَ الضَّمْرِيَّ.
مقاييس اللغة:
(ضمر) الضاد والميم والراء أصلان صحيحان: أحدهما يدلُّ على دقّةٍ في الشَّيء، والآخر يدلُّ على غَيبةٍ وتستُّر.
فالأوّل قولهم: ضَمَرَ الفرس وغيرُهُ ضموراً، وذلك من خِفّة اللَّحمِ، وقد يكون من الهُزَال. ويقال للموضع الذي تُضمَّر فيه الخيل: المِضْمَار. ورجل ضَمْرٌ: خفيف الجسم. واللؤلؤ المضْطمِر: الذي في وسطهِ بعضُ الانضمام والانضمار([4]).
والآخر الضِّمَار، وهو المال الغائب الذي لا يُرجَى. وكلُّ شيءٍ غابَ عنك فلا تكونُ منهُ عَلَى ثقَةٍ فهو ضِمَارٌ. [قال الشاعر]([5]):
وأَنْضَاءٍ أُنِخْنَ إلى سعيد *** طُروقاً ثم عَجَّلْنَ ابتكارَا
حمِدْنَ مَزارَهُ وأَصَبْنَ منه *** عطاءً لم يكن عِدَةً ضِمارا
ومن هذا الباب: أَضْمَرتُ([6]) في ضميري شيئاً؛ لأنَّه يُغيِّبه في قلبه وصدره.
القاموس المحيط:
الضُّمْرُ، بالضم وبضمتين الهُزالُ، ولَحاقُ البَطْنِ، ضَمَرَ ضُمُوراً، كَنَصَر وكَرُمَ، واضْطَمَرَ، وجَمَلٌ ضامِرٌ كناقَةٍ، وبالفتح الرجلُ الهَضِيمُ البَطْنِ، اللطيفُ الجِسمِ، وهي بهاءٍ، والفرسُ الدَّقيقُ الحاجبين. والضميرُ العِنَبُ الذابِلُ، والسِّرُّ، وداخِلُ الخاطِرِ ج ضَمائرُ. واضْمَرَه أخْفاه، والموضعُ والمفعولُ مُضْمَرٌ، الأرضُ الرجلَ غَيَّبَتْهُ، إما بسَفَرٍ أو بمَوْتٍ. وقَضيبٌ ضامِرٌ ومُنْضَمِرٌ ذَهَبَ ماؤُهُ. وَضَمَّرَ الخَيْلَ تَضْميراً عَلَفَها القُوتَ بعدَ السِّمَنِ، كأَضْمَرَها. والمِضْمارُ الموضعُ تُضْمَرُ فيه الخَيْلُ، وغايةُ الفرسِ في السِّباقِ. ولُؤْلُؤٌ مُضْطَمِرٌ مُنْضَمٌّ.
وتَضَمَّرَ وجْهُهُ: انْضَمَّتْ جِلْدَتُهُ هُزالاً. والإِضْمارُ: الاِسْتقْصاءُ، وإسكانُ التاءِ من مُتفاعلُنْ في الكامِل.
والضِّمارُ، ككِتابٍ، من المالِ: الذي لا يُرْجَى رُجوعهُ، من العِداتِ: ما كان ذا تَسْويفٍ، وخِلافُ العِيانِ، من الدَّيْنِ: ما كان بِلا أجَلٍ، ومكانٌ، وصَنَمٌ عَبَدَهُ العَبَّاسُ بنُ مِرْداسٍ ورَهْطُه. والضَّمْرُ: الضَّيِّقُ، والضَّميرُ، وجَبَلٌ ببلادِ بني سَعْدٍ، وبالضم: ببلادِ بني قَيْسٍ. وكأميرٍ: د من عُمانَ. وكزُبَيْرٍ: ع قُرْبَ دِمَشْقَ، وجَبَلٌ بالشأمِ.
وبَنُو ضَمْرَةَ: رَهْطُ عَمْرِو بنِ أُمَيَّةَ الضَّمْرِيِّ. والضَّيْمَرانُ والضَّوْمَرانُ: من رَيْحانِ البَرِّ، أو الرَّيْحانُ الفارِسيُّ. وكسَكْرانَ: وادٍ بِنَجْدٍ، ونَبْتٌ من دِقِّ الشَّجَرِ، وبالضم: كَلْبٌ لا كَلْبَةٌ، وغَلِطَ الجوهريُّ. والبَيْتُ الذي أشارَ إليه هو:
فَهَابَ ضُمْرانُ منه حيثُ يُوْزِعُهُ ... طَعْنُ المُعارِكِ عندَ المُجْحَرِ النَّجِدِ
تاج العروس:
ضمر
الضُّمْرُ بالضمّ وبضَمَّتَيْنِ مثل العُسْرِ : والعُسُرِ : الهُزَالُ ولَحَاقُ البَطْن وقال المّرارُ الحَنْظَلِيّ :
قدْ بَلَوْناه على عِلاَّتِهِ ... وعَلَى التَّيْسُورِ منه والضُّمُرْ
ذُ مِراح فإذا وَفَّرْتَه ... فذَلُولٌ حَسَنُ الخَلْقِ يَيَسرْ . التَّيْسُور : السِّمَنُ . وقد ضَمرَ الفرسُ يَضْمُرُ ضُمُوراً كنَصَرَ وكَرُمَ واضْطَمرَ قال أَبو ذُؤيْب :
بَعِيدُ الغَزَاةِ فما يَزَا ... لُ مُضْطَمِراً طُرَّتاهُ طَلِيحَا وجَمَلٌ ضامِرٌ كناقَةٍ ضامِرٍ بغير هاءٍ أَيضاً ذَهبوا إِلى النَّسَب وضامِرَةٌ . الضَّمْرُ بالفَتْحِ : الرَّجُلُ الهَضِيمُ ونصُّ التهذيب المُهَضَّمُ البَطْنِ اللَّطِيفُ الجِسْمِ وهِي بِهَاءٍ ومثله في الأساس . الضَّمْرُ أيضاً : الفَرسُ الدَّقشيقُ الحاجِبَيْنِ هكذا في النُّسخ ونَصُّ المُحكَم الحِاجَبيْن قاله كُرَاع قال ابن سِيدَه وهو عندِي على التَّشْبِيه بما تقدم . والضَّمِيرُ كأَمِير : العِنَبُ الذَّابِلُ ويقال : أَطْعِمُونا من ضَمِيرِكُم وقال الصّاغانيّ : هو ما ضَمُرَ من العِنَبِ فليس عِنَباً ولا زَبِيباً . الضَّمِيرُ : السِّرُّ ودَاخِلُ الخاطشرِ ج : ضَمائِر . وأَضْمَرَهُ : أَخْفَاهُ . وقال اللَّيْثُ : الضَّميِرُ : الشْيءُ الذي تُضْمِرُه في قَلبِك . تقولُ : أَضْمَرْت صَرْفَ الحَرْفِ إذا كان متحركاً فأَسْكَنْتَه وأَضْمَرتُ في نفْسيِ شَيئاً والاسم الضَّمِيرُ . والمَوْضِعُ والمَفْعُولُ كلاهما مُضْمَرٌ قال الأَحْوَصُ بنُ محمد الأَنصاريّ :
سيَبْقَى لها في مُضْمَرِ القَلْبِ والحَشَا ... سَرِيرَةُ وُدٍّ يَوْمَ تُبلى السّرائِرُ
وكُلُّ خَلِيطٍ لا محاَلَةَ أَنننّهُ ... إِلى فُرْقَة يوماً من الدّهْرِ صائِرُ
ومنْ يَحْذَرِ الأَمْرَ هو واقِعٌ ... يُصِبْه وإنْ لَمْ يَهْوَه ما يُحاذِرُ أَضءمَرَتِ الأَرْضُ الرَّجُلَ إذا غَيَّبَته إما بسَفَرٍ أَو بِمَوتٍ وهو مجَازٌ قال الأَعْشَى :
أَرَانَا إِذَا أَضْمَرَتْكَ البِلاَ ... دُ نُجْفَي وتُقْطَعُ مِنا الرَّحِمْ أَرادَ : إِذا غَيَّبَتْكَ البلادُ . وقَضِيبٌ ضامِرٌ ومُنْضَمِرٌ وقد انْضَمَر إذا ذَهَبَ ماؤُه . قال الجَوْهَرِيّ ضَمَّرِيّ ضَمَّرَ الخَيْلَ تَضْمِيراً : علفَهَا حتى تَسْمَن ثمّ رَدَّهَا إلى القُوتِ بعْدَ السَّمَنِ فاضْطَمَرَت وذلك في أَربعينَ يوماً وهذه المُدَّة تُسّمى المِضْمار كأَضْمَرَها . وقال أبو منصور : تَضْيرُ الخَيْلِ : أَن تُشَدَّ عليها سُرُوجُها وتُجَلَّلَ بالأَجِلَّةِ حتى تَعْرَقَ تحتها فيذْهَبَ وهَلُهَا ويشتدّ لَحْمُهَا ويُحْمَل عليها غِلمَانٌ خفافٌ يُجْرُونَهَا ولا يُعَنِّفُون بها فإذا فُعلِ ذلك بها أُمِنَ عليها البُهْرُ الشديدُ عند حُضْرِها ولم يقْطَعْها الشَّدُّ قال : فذلك التَّضْمِيرُ الذي شاهَدْتُ العَربَ تَفْعَلُه يُسَمُّونَ ذلك مِضْماراً وتَضْميراً . والمِضْمارُ : المَوْضِعُ تُضَمَّرُ فيه الخَيل ويكون المِضْمارُ غاية ووَقْتاً للأَيام التي يُضَمَّرُ فيها الفَرَس للسِّباقِ أو للرِّكْضِ على العَدُوّ : جمعه مَضَامِيرُ . والمُضَمِّرُ : الذي يُضَمِّرُ خيله لغَزْوٍ أو سِباقٍ وفي حديث حُذَيْفَة " أَنه خَطَبَ فقال : اليومَ المِضْمارُ وغَداً السِّبَاقُ والسّابِقُ من سَبَقَ إلى الجَنَّةِ " قال شَمرِ : أرادَ أَنّ اليومَ العَمَل في الدّنيا للاستِباَقِ إِلى الجَنَّة كالفَرَسِ يُضَمَّرُ قبلَ أَنْ يُسَابَقَ عليه . ويُرْوَى هذا الكَلاَمُ لعليٍّ رضيَ اللهُ عنه . ومن المجاز : لُؤْلُؤٌ مُضْطَمِرٌ أي مُنْضَمٌّ وأَنشد الأَزهرِيُّ بيتَ الرّاعِي :
تَلأْلأَتِ الثُّرَيّا واسْتَنارَتْ ... تَلأْلُوَ لُؤْلُؤٍ فيه اضْطِمارُ وقيل : لُؤْلُؤٌ مُضْطَمِرٌ : في وَسَطِه بعضُ انْضِمام . وتَضَمَّرَ وَجْهُه : انضَمَّتْ جِلْدَتُه هُزالاً نقله الصاغانيّ وانُ مَنْظُور . والإِضمارٌ : الاسْتِقْصَاءُ نقله الصّاغانِيّ . الإِضْمَارُ في اصطِلاحِ العَرُوضِيِّين : إِسْكانُ التّاءِ مِنْ مُتَفَاعِلُنْ في الكامِلِ حتى يصير مُتْفاعِلُنْ وهذا بناءٌ غيرُ معقول فنقل إِلى بناءٍ مَقُولٍ مَعْقُولٍ وهو مُسْتَفْعِلنْ كقول عَنْتَرَة :
إنِيّ امْرُؤٌ من خَيْرِ عَبْسٍ مُنْصِباً ... شَطْرِي وأَحمى سائِرِي بالمُنْصُلِ فكل جزءٍ من هذا البيت مُسْتَفْعِلُنْ وأصله في الدائرة مُتَفَاعِلُنْ . وكذلك تسكينُ العيْنِ من فَعِلاتُنْ فيه أَيضا فيبقى فَعْلاتُنْ فينقل في التقطيع إِلى مَفْعُولُنْ وبيته قول الأَخطل :
ولقدْ أَبِيتُ من الفَتَاةِ بمَنْزِلٍ ... فأَبِيتُ لا حَرِجٌ ولا مُحْرُومُ . وإنما قيل له : مُضْمَر لأَن حَرَكَتَه كالمُضْمَر إِنْ شِئت جئتَ بها وإِن شئتَ سكَّنْته كما أن أَكثرَ المَُْمَر في العربية إِن شِئتَ جئْتَ به وإن شئتَ لم تَأْتِ به . والضِّمَارُ ككِتاب من المالِ الذي لا يُرْجَى رَجُوعُهُ وقال أَبو عُبَْدٍ : المَالُ الضِّمارُ : هو الغائِبُ الذي لا يُرْجَى فإذا رُجيَ فليس بِضمارٍ من أَضْمَرْت الشْيءَ إذا غَيَّبْتَه فعالٌ بمعنى فاعِلٍ أَو مُفْعَل قال : ومثلُه في الصِّفاتِ ناقةٌ كِنارٌ . الضِّمَارٌ من العِدَاتِ جمع عِدَةٍ وهي الوَعْدُ : ما كان ذا تَسْوِيفٍ وفي التهذيب : عن تَسْوِيفٍ . يقال : عَطاءٌ ضِمارٌ وعِدَةٌ ضِمَارٌ : لا يُْتَجَى . الضِّمَارُ : ىخِلافُ العِيَانِ قال الشاعِرُ يذُمّ رجلاً : وعَيْنُه كالكالِئِ الضَّمَارِ
يقول : الحاضِرُ من عَطِيَّتِه كالغاَئِبِ الذي لا يُرْجَى . الضِّمارُ من الدَّيْنِ : ما كانَ بلا أَجَلٍ معلومٍ . قال الفراءُ : ذَهَبُوا بمالي ضِمَاراً مثل قِمَار قال : وهو النَِّسيِئَةُ أَيضاً . وقال الجوهريّ : الضِّمَارُ : مالاَ يُرْجَى من الدَّيْنِ والوَعْدِ وكلّ ما لاَ تَكةنُ منه على ثِقَةٍ قال الرّاعِي :
وأَنضاءٍ أُنِخْنَ إِلى سَعِيدٍ ... طُرُوقاً ثُمَّ عَجَّلْنَ ابْتِكَاراً
حَمِدْنَ مَزَارَهُ فأَصَبْنَ مِنْه ... عَطَاءً لم يكُنْ عِدَةً ضِمَارَا . الضِّمَارُ : مَكَانٌ أَو وَادٍ مُنْخفِضٌ يُضْمِرُ السائرَ فيه قال الصَّمَّةُ بنُ عبدِ الله القُشَيْرِيّ :
أَقُولُ لِصاحِبِي والعيسُ تَهْوِي ... بِنا بَيْنَ المُنِيفَةِ فالضَّمَارِ
تَمَتَّعْ من شَيِمِ عَرَارِ نَجْدِ ... فَمَا بَعْدَ العَشِيَّةش من عَرَارِ . قال الصاغنيّ : هكذا أَنشده له المرزوقيّ والصحيح أَنه لجَعْدَةَ بنِ مُعَاوِيَةَ بنِ حَزْنٍ العُقَيْلِيّ . ضِمَارٌ : صَنَمٌ عَبْدَه العَبّاسُ بنُ مِرْدَاسٍ السُّلمِيّ ورَهْطُه ذكره الصاغانيّ والحَافظ . والضَّمْرُ : الضَّيِّقُ يقال : مكانٌ ضَمْرٌ أَي ضَيِّق . نقله الصاغانيّ . الضَّمْرُ أَيضاً : الضَّمِيرُ أَوردَه الصاغانيّ . ضَمْرٌ : جَبَلٌ وقيل : طريقٌ في جَبَلٍ ببشلادِ بني سَعْد من تَمِيم . ضُمْرٌ بالضمِّ : جبَلٌ ببلادِ بني قَيْسٍ لعُلْيَاهم : وهُمَا ضُمْرانِ : ضُمْرٌ وضَائِن . ضَمِيرٌ كأميِرٍ : د من عُماَنَ يليه بلد دَغُوث . ضُمَيرْ كزُبَيْرٍ : ع قُرْبَ دِمَشْق الشامِ . ضُمَيْر : جَبَلٌ بالشامِ وهو غيرُ الأَول . وبَنُو ضَمْرَةَ بنِ بَكْرِ بنِ عبدِ مَنَاةَ ابنِ كِنانَةَ : رَهْطُ عَمْرِو بنِ أُمَيَّةَ الضَّمْرِيّ الصّحابِيّ رضي الله تعالى عنه . والضَّيْمَرانُ والضَّوْمَرانُ : ضَرْبٌ من الشَّجَر . وقال أَبو حنيفةَ : الضَّوْمَرُ والضَّوْمَرانُ والضّيْمَرَانُ : من رَيْحَان البَرِّ وقيل : هو مثل الحَوْاكِ سَواءً . هو الشَّاهِسْفَرَم أي الرَّيْحَانُ الفارِسِيّ كذا قاله بعض الرُّواة في قول الشاعِرِ :
أُحِبُّ الكَرائِنَ والضَّوْمَرَانَ ... وشُرْبَ العَتِيقَةِ بالسّنْجِلاطِ . ضَمْرَانُ كسَكْرَانَ : وَادٍ بَنَجْدٍ من بَطْنِ قَوّ . الضّمْرانُ بالفتح والضمّ : نَبْتٌ من دِقِّ الشّجَرِ وقيل : هو من الحَمْضِ . قال أبو منصور : ليس الضّمْرانُ من دِقِّ الشجرِ وله هَدَبٌ كهَدَب الأَرْطَي . وقال أَبو حنيفة : الضّمْرانُ مثْلُ الرِّمْثِ إِلا أَنه أَصغَرُ وله خَشَب قليلٌ يُحْتَطَبُ قال الشاعر :
" نَحْنُ مَنَعْنَا مَنْبِتَ الحَلِيِّ
" ومَنْبِتَ الضّمْرَانِ والنَّصِيِّ ضَمْرَانُ وضُمْرانُ بالضمِّ والفتح من أَسماءِ الكلابِ : الفَتْحُ روايةُ الأَصمعيّ عن ابنِ سكيتِ والضّمُّ رِوايَةُ الجَوْهَرِيّ عن أَبي عُبيد وهو اسم كَلْب في الروايَتّين معاً لا كَلْبَة وغَلِطَ الجَوْهريّ وقد سَبق إِلى هذا التّغليطِ الصَاغانيّ وقال : والبَيْتُ الذِي أَشَارَ إِليه هو قولُه أَي النابِغَة الجَعْدِيّ :
فهابَ ضُمْرَانُ منه حيثُ يُوزِعُه ... طَعْنُ المُعَارِكِ عندَ المُجْحَرِ النَّجِدِ والمُجْحَر كمُكْرَم بتقديم الجيم وفي بعض النُّسخ بتقديم الحاءِ وهو غَلَط ويروى : وكانَ ضُمْرانُ . . والنَّجد بضم الجيم وكسرها معاً . ومما يستدرك عليه : ضَمَّرَةُ تَضْمِيراً : أَضْعَفَه وذَلَّلَه وَقَلَّله من الضُّمُور وهو الهُزال والضَّعْف وبه فُسّر الحديث " إِذا أَبْصَرَ أَحدُكُم امرَأَةً فليأْتِ أَهْلَه فإن ذلك يُضَمِّرُ ما في نَفْسِه " . وهَوى مُضْمَرٌ وضَمْرٌ كأنه اعتُقِدَ مَصدَراً على حذْفِ الزِّيادة أي مَخْفِيٌّ قال طُرَيْحٌ :
به دَخِيلُ هَوًى ضَمْرٍ إذَا ذُكِرَتْ ... سَلْمَى لهُ جَاشَ في الأَحْشاءِ والْتَهَبَا وقال الأَصمَعِيّ : الضَّميِرَةُ والضَّفِيرةُ : الغَدِيرَةُ من ذَوائِبِ الرَّأْسِ والجَمْعُ ضَمَائِرُ . والتَّضْمِيرُ : حُسْنُ ضَفْر الضَّمِيرِةِ وحُسْنُ دَهْنِهَا . وضَمْرٌ بالفَتْح : رَمْلَةٌ بعَيْنها أَنشد ابن دريد :
" من حَبْلِ ضَمْرٍ حينَ هابَا ودَجَا
ومن المَجَاز : الغِنَاءُ مِضْمَارُ الشِّعْرِ . وضَمْرَةُ وضَمَارِ بالفَتْح فيهما : موضعانِ . ويُونُسُ بنُ عَطِيّةَ بنِ أَوْسِ بنِ عَرْفَجِ بنِ ضَمَارِ بن مَرْثدِ بن رَحْب الحَضْرَمِيّ أَبو كَبِير وَلىَ القَضَاءَ بمصر وحدَّثَ عن عُثْمَانَ . وخالدُ بنُ ضَمَارِ الصّدَفِيّ : مِصريّ ذكره يونُس . واستدرك الصّاغانيّ : لَقِيتُه بالضَّمِيرِ أَي عند غُرُوبِ الشَّمْسِ قلْت وهو تَصْحِيف والصّواب بالصاد المهملة وقد تقدم

_Türkçe çeviri henüz yok_
