# ضمر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%85%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ضمر

الضُّمْرُ والضُّمُر، مثلُ العُّسْر والعُسُر: الهُزالُ ولَحاقُ البطنِ، وقال المرّار الحَنْظليّ:
قد بَلَوْناه على عِلاَّتِه،
وعلى التَّيْسُورِ منه والضُّمُرْ
ذُو مِراحٍ، فإِذا وقَّرْتَه،
فذَلُولٌ حَسنٌ الخُلْق يَسَرْ
التَّيْسورُ: السِّمَنُ وذو مِراح أَي ذو نَشاطٍ.
وذَلولٌ: ليس بصَعْب. ويَسَر: سَهْلٌ؛ وقد ضَمَرَ الفرسُ وضَمُرَ؛ قال ابن سيده: ضَمَرَ، بالفتح، يَضْمُر ضُموراً وضَمُر، بالضم، واضْطَمَر؛ قال أَبو ذؤيب:
بَعِيد الغَزَاة، فما إِن يَزالُ مُضْطَمِراً طُرّتاه طَلِيحا وفي الحديث: إِذا أَبْصَرَ أَحدُكم امرأَةً فَلْيأْت أَهْلَه فإِن ذلك يُضْمِرُ ما في نفسه؛ أَي يُضْعِفه ويُقَلّلُه، من الضُّمور، وهو الهُزال والضعف. وجمل ضامِرٌ وناقة ضامِرٌ، بغير هاء أَيضاً، ذَهبوا إِلى النَّسَب، وضامِرةٌ. والضَّمْرُ من الرجال: الضامرُ البَطْنِ، وفي التهذيب: المُهَضَّمُ البطن اللطيفُ الجِسْم، والأُنثى ضَمْرَةٌ. وفرس ضَمْرٌ: دقيق الحِجاجَينِ؛ عن كراع. قال ابن سيده: وهو عندي على التشبيه بما تقدم. وقَضِيب ضامرٌ ومُنْضَمِرٌ وقد انْضَمَرَ إِذا ذهب ماؤُه. والضَّمِيرُ: العِنبُ الذابلُ. وضَمَّرْتُ الخيلَ: عَلْفتها القُوتَ بعد السِّمَنِ. والمِضْمارُ: الموضع الذي تُضَمَّرُ فيه الخيلُ، وتَضْميرُها: أَن تُعْلَف قُوتاً بعد سِمَنها. قال أَبو منصور: ويكون المِضْمارُ وقتاً للأَيام التي تُضَمِّر فيها الخيلُ للسِّباقِ أَو للرَّكضِ إِلى العَدُوِّ، وتَضْميرُها أَن تُشَدّ عليها سُروجُها وتُجَلَّل بالأَجِلَّة حتَّى تَعْرق تحتها، فيذهب رَهَلُها ويشتدّ لحمها ويُحْمل عليها غِلمانٌ خِفافٌ يُجْرُونها ولا يَعْنُفونَ بها، فإِذا فُعل ذلك بها أُمِنَ عليها البُهْرُ الشديد عند حُضْرها ولم يقطعها الشَّدُّ؛ قال: فذلك التَّضْميرُ الذي شاهدتُ العرب تَفْعله، يُسمّون ذلك مِضْماراً وتَضْمِيراً. الجوهري: وقد أَضْمَرْتُه أَنا وضَمَّرْتُه تَضْمِيراً فاضْطَمَرَ هو، قال: وتَضْمِيرُ الفرس أَيضاً أَن تَعْلِفَه حتى يَسْمَن ثم تردّه إِلى القُوت، وذلك في أَربعين يوماً، وهذه المدّة تسمى المِضْمَارَ، وفي الحديث: من صامَ يوماً في سبيل الله باعَدَه اللهُ من النار سَبْعين خَريفاً للمُضَمِّرِ المُجِيدِ؛ المُضَمِّرُ: الذي يُضَمِّرُ خيلَه لغَزْوٍ أَو سِباقٍ. وتَضْمِيرُ الخيلِ: هو أَن يُظاهِرَ عليها بالعَلفِ حتى تَسْمَنَ ثم لا تُعْلف إِلاَّ قُوتاً. والمُجيدُ: صاحبُ الجِيادِ؛ والمعنى أَن الله يُباعِدُه من النار مسافةَ سبعين سنة تَقْطعُها الخيل المُضَمَّرةُ الجِيادُ رَكْضاً. ومِضْمارُ الفرس: غايتُه في السِّباق. وفي حديث حذيفة: أَنه خطب فقال: اليَومَ المِضْمارُ وغداً السِّباقُ، والسابقُ من سَبَقَ إِلى الجنّة؛ قال شمر: أَراد أَن اليوم العملُ في الدنيا للاسْتِباق إِلى الجنة كالفرس يُضَمَّرُ قبل أَن يُسابَقَ عليه؛ ويروي هذا الكلام لعليّ، كرم الله وجهه. ولُؤُلؤٌ مُضْطَمِرٌ: مُنْضَمّ؛ وأَنشد الأَزهري بيت الراعي:
تَلأْلأَتِ الثُّرَيَّا، فاسْتنارَتْ،
تَلأْلُؤَ لُؤْلُؤٍ فيه اضْطِمارُ
واللؤلؤ المُضْطَمِرُ: الذي في وسطه بعضُ الانضمام.
وتَضَمّرَ وجهُه: انضمت جِلْدتُه من الهزال.
والضَّمِيرُ: السِّرُّ وداخِلُ الخاطرِ، والجمع الضمَّائرُ. الليث: الضمير الشيء الذي تُضْمِره في قلبك، تقول: أَضْمَرْت صَرْفَ الحرف إِذا كان متحركاً فأَسْكَنْته، وأَضْمَرْتُ في نفسي شيئاً، والاسم الضَّمِيرُ، والجمع الضمائر. والمُضْمَرُ: الموضعُ والمَفْعولُ؛ وقال الأَحْوص بن محمد الأَنصاري:
سيَبْقَى لها، في مُضْمَرِ القَلْب والحَشا،
سَرِيرَةُ وُدٍ، يوم تُبْلى السَّرائِرُ
وكلُّ خَلِيطٍ لا مَحالَةَ أَنه،
إِلى فُرقةٍ، يوماً من الدَّهْرِ، صائرُ
ومَنُْ يَحْذَرِ الأَمرَ الذي هو واقعٌ،
يُصِبْهُ، وإِن لم يَهْوَه ما يُحاذِرُ
وأَضْمَرْتُ الشيء: أَخْفَيته. وهَوًى مُضْمَرٌ وضَمْرٌ كأَنه اعْتُقد مَصدراً على حذف الزيادة: مَخْفِيٌّ؛ قال طُريحٌ:
به دَخِيلُ هَوًى ضَمْرٍ، إِذا ذُكِرَتْ
سَلْمَى له جاشَ في الأَحشاءِ والتَهبا
وأَضْمَرَتْه الأَرضُ: غَيَّبَتْه إِما بموت وإِما بسَفَرٍ؛ قال الأَعشى:أُرانا، إِذا أَضْمَرَتْك البِلا
دُ، نُجْفى، وتُقْطَعُ مِنا الرَّحِم
أَراد إِذا غَيَّبَتْكَ البلادُ.
والإِضْمارُ: سُكونُ التاء من مُتَفاعِلن في الكامل حتى يصير مُتْفاعلن، وهذا بناءٌ غير مَعْقولٍ فنُقِل إِلى بناءٍ مَقُولٍ، مَعْقولٍ، وهو مُسْتَفْعِلن، كقول عنترة:
إِني امْرُؤٌ من خيرِ عبْسٍ مَنْصِباً
شَطْرِي، وأَحْمِي سائري بالمُنْصُلِ
فكلُّ جزء من هذا البيت مُسْتَفْعلن وأَصْلُه في الدائرة مُتَفاعلن، وكذلك تسكينُ العين من فَعِلاتُنْ فيه أَيضاً فَيْبقى فَعْلاتن فيُنْقَل في التقطيع إِلى مفعولن؛ وبيته قول الأَخطل:
ولقد أَبِيتُ من الفَتاة بمَنْزِلِ،
فأَبِيتُ لا حَرِجٌ ولا مَحْرُوم
وإِنما قيل له مُضْمَرٌ لأَن حركته كالمُضْمَر، إِن شئت جئت بها، وإِن شئت سَكَّنْته، كما أَن أَكثر المُضْمَر في العربية إِن شئت جئت به، وإِن شئت لم تأْتِ به.
والضِّمارُ من المال: الذي لا يُرْجَى رُجوعُه والضَّمَارُُ من العِدَات: ما كان عن تسْوِيف. الجوهري: الضِّمَارُ ما لا يُرْجى من الدَّين والوَعْد وكلِّ ما لا تَكون منه على ثِقةٍ؛ قال الراعي:
وأَنْضاء أُنِخْنَ إِلى سَعِيدٍ
طُرُوقاً، ثم عَجَّلْن ابْتِكارا
حَمِدْنَ مَزارَه، فأَصَبْنَ منه
عَطاءً لم يكن عِدَةً ضِمارا
والضِّمَارُ من الدَّينِ: ما كان بلا أَجَل معلوم. الفراء: ذَهَبُوا بمالي ضِماراً مثل قِمَاراً، قال: وهو النَّسِيئةُ أَيضاً. والضِّمارُ: خِلافُ العِيَانِ؛ قال الشاعر يذمّ رجلاً:
وعَيْنُه كالكَالِئ الضِّمَارِ
يقول: الحاضرُ من عَطِيّتِه كالغائب الذي لا يُرْتجى؛ ومنه قول عمر بن عبد العزيز، رحمه الله، في كتابه إِلى ميمون بن مِهْرانَ في أَموال المظالم التي كانت في بيت المال أَن يَرُدّها ولا يَأْخذَ زكاتَها: فإِنه كان مالاً ضِماراً لا يُرجى؛ وفي التهذيب والنهاية: أَن يَرُدَّها على أَرْبابها ويأْخُذَ منها زكاةَ عامِها فإِنه كان مالاً ضِماراً؛ قال أَبو عبيد: المالُ الضِّمارُ هو الغائب الذي لا يُرْجَى فإِذا رُجِيَ فليس بِضمارٍ من أَضْمَرْت الشيء إِذا غَيَّبْتَه، فِعَالٌ بمعنى فاعِلٍ أَو مُفْعَلٍ، قال: ومثلُه من الصفات ناقةٌ كِنازٌ، وإِنما أَخذَ منه زكاة عامٍ واحد لأَن أَربابَه ما كانوا يَرْجون رَدَّه عليهم، فلم يُوجِبْ عليهم زكاةَ السِّنِينَ الماضية وهو في بيت المال.
الأَصمعي: الضَّمِيرةُ والضَّفِيرة الغَدِيرةُ من ذوائب الرأْس، وجمعها ضَمائرُ. والتَّضْمِيرُ؛ حُسْنُ ضَفْرِ الضَّميرة وحُسْنُ دَهْنِها. وضُمَيرٌ، مُصَغّرٌ: جَبَلٌ بالشام. وضَمْرٌ: رمْلة بعَيْنِها؛ أَنشد ابن دريد:
من حَبْلِ ضَمْرٍ حينَ هابا ودَجا
والضُّمْرانُ والضَّمْرانُ: من دِقِّ الشجر، وقيل: هو من الحَمْض؛ قال أَبو منصور: ليس الضُّمْران من دِقِّ الشجر له هَدَبٌ كَهَدبِ الأَرْطى؛ ومنه قول عُمر بن لَجَإٍ:
بِحَسْبِ مُجْتَلِّ الإِماءِ الخُرَّمِ،
من هَدَبِ الضَّمْرانِ لم يُحَزَّمِ
وقال أَبو حنيفة: الضَّمْرانُ مثل الرِّمْثِ إِلاَّ أَنه أَصغر وله خَشَب قليل يُحْتَطَبُ؛ قال الشاعر:
نحنُ مَنَعْنا مَنْبِتَ الحَلِيِّ،
ومَنْبِتَ الضَّمْرانِ والنَّصِيِّ
والضِّيْمُرانُ والضَّوْمَرانُ
(* قوله: «والضيمران والضومران» ميمهما
تضم وتفتح كما في المصباح). ضرب من الشجر؛ قال أَبو حنيفة: الضَّوْمَرُ والضَّوْمَرانُ والضَّيْمُرانُ من رَيحانِ البر، وقال بعضُ الرُّواة: هو الشَّاهِسْفَرَمْ، وقيل: هو مثلُ الحَوْكِ سواء، وقيل: هو طيِّب الريح؛ قال الشاعر:
أُحِبُّ الكَرائنَ والضَّوْمَرانَ،
وشُرْبَ العَتِيقَةِ بالسِّنْجِلاطْ
وضُمْرانُ وضَمْرانُ: من أَسماء الكلاب؛ وقال الأَصمعي فيما روى ابن السكيت أَنه قال في قول النابغة:
فهابَ ضَمْرانُ منهُ حيث يُوزِعُهُ
(* قوله «فهاب ضمران إلخ» عجزه: «طعن المعارك عند المجحر النجد» طعن فاعل يوزعه. والمحجر، بميم مضمومة فجيم ساكنة فحاء مهملة مفتوحة وتقديم الحاء غلط كما نبه عليه شارح القاموس. والنجد، بضم الجيم وكسرها كما نبه عليخه أيضاً ).
قال: ورواه أَبو عبيد ضُمْرانُ، وهو اسم كلب في الروايتين معاً. وقال الجوهري: وضُمْرانُ، بالضم، الذي في شعر النابغة اسمن كلبة. وبنو ضَمْرَةَ: من كنانة رَهْطُ عمرو بن أُمَيَّةَ الضَّمْرِيَّ.

### Türkçe

**الضُّمْرُ** ve **الضُّمُر**; **العُّسْر** ve **العُسُر** gibi: zayıflık ve karnın (içe) yapışmasıdır. el-Merrâr el-Hanzalî dedi ki:

Onu, hastalığına rağmen denedik,
ve ondan olan **التَّيْسُور** ve **الضُّمُر** üzerinde.

**ذُو مِراحٍ**; onu yüklediğinde,
artık uysal, güzel huylu, kolaydır.

**التَّيْسور**: semizliktir; ve **ذو مِراح** yani canlılık sahibi.
Ve **ذَلولٌ**: zor değildir. Ve **يَسَر**: kolaydır; ve at **ضَمَرَ** ve **ضَمُرَ**; dedi ki
İbn Sîde: **ضَمَرَ**, fetha ile, **يَضْمُر** **ضُموراً**; ve **ضَمُر** damme ile; ve **اضْطَمَر**; dedi ki
Ebû Züeyb:

Uzak gazâlar(ın atı); artık hâlâ, iki perçemi bitkin olduğu hâlde, **مُضْطَمِراً** kalır.

Hadiste: “Sizden biri bir kadın görürse, ehline gelsin; çünkü bu,
nefsinde olanı **يُضْمِرُ** eder”; yani onu zayıflatır ve azaltır; **الضُّمور**dan, o da zayıflık
ve güçsüzlüktür. Ve **جمل ضامِرٌ** ve **ناقة ضامِرٌ**; ayrıca هاء’sız; nisbe’ye
gittiler; ve **ضامِرةٌ**. Ve erkeklerden **الضَّمْرُ**: karnı zayıf (içe çekik) olan; ve Tehzîb’de:
karnı ezik, bedeni latif olan; dişisi **ضَمْرَةٌ**. Ve **فرس ضَمْرٌ**: iki çene kemiği ince;
Kırâ‘dan. İbn Sîde dedi ki: ve o, bende, yukarıda geçen şeye benzetme üzerinedir.
Ve **قَضِيب ضامرٌ** ve **مُنْضَمِرٌ**; ve suyu gittiğinde **انْضَمَرَ**. Ve **الضَّمِيرُ**:
kurumuş üzüm. Ve “atı **ضَمَّرْتُ**”: semizlikten sonra ona azık yedirdim.
Ve **المِضْمارُ**: atların içinde **تُضَمَّرُ** edildiği yer; ve onların **تَضْميرُها**:
semizliğinden sonra azık yedirilmesidir. Ebû Mansûr dedi ki: ve **المِضْمارُ**, günler için bir vakit de olur;
atların yarış için yahut düşmana koşmak için içinde **تُضَمِّر** edildiği (günler);
ve onların **تَضْميرُها**: eyerlerinin üzerlerine sıkıca bağlanması ve örtülerle örtülmesi, ta ki
altında terlesin; böylece gevşekliği gider ve eti sıkılaşır; ve üzerlerine hafif oğlanlar bindirilir,
onları koştururlar ve onlara sert davranmazlar; bu kendisine yapıldığında, hazır oluşu sırasında şiddetli nefes darlığından
emin olunur ve şiddet onu kesmez; dedi ki: işte bu, benim
Arapların yaptığını gördüğüm **التَّضْميرُ**dir; buna **مِضْماراً** ve **تَضْمِيراً** derler. el-Cevherî: ve
ben onu **أَضْمَرْتُ** ve onu **ضَمَّرْتُ** **تَضْمِيراً**, o da **فاضْطَمَرَ**; dedi ki: ve atın **تَضْمِيرُ**i
ayrıca, onu yedirip semirtmen, sonra onu azığa geri döndürmendir; bu kırk
gün içindedir; ve bu müddete **المِضْمَارَ** denir. Hadiste: “Allah yolunda bir gün oruç tutan kimseyi
Allah ateşten yetmiş güz uzaklaştırır; **للمُضَمِّرِ المُجِيدِ** için”;
**المُضَمِّرُ**: gazâ yahut yarış için atlarını **يُضَمِّرُ** eden kimsedir. Ve **تَضْمِيرُ الخيلِ**:
onları yemle destekleyip semirtmesi, sonra yalnız
azık yedirilmesidir. Ve **المُجيدُ**: iyi atların sahibi; ve mânâ: Allah onu ateşten
yetmiş yıl mesafesi kadar uzaklaştırır; bunu, iyi **المُضَمَّرةُ الجِيادُ** atlar koşarak kat eder. Ve **مِضْمارُ
الفرس**: yarıştaki hedefi (varacağı son). Huzeyfe hadîsinde: onun hutbe verip dediği: “Bugün
**المِضْمارُ**, yarın **السِّباقُ**; ve öne geçen, cennete öne geçendir”; Şemmer dedi ki:
bugün, dünyada cennete öne geçmek için amel etmektir; tıpkı atın, üzerinde yarışılmadan önce
**يُضَمَّرُ** edilmesi gibi; bu söz Ali’ye de rivayet edilir, Allah yüzünü keremli kılsın. Ve
**لُؤُلؤٌ مُضْطَمِرٌ**: büzülmüş; ve el-Ezherî, er-Râ‘î’nin beytini okudu:

**الثُّرَيَّا** parladı da aydınlandı,
içinde **اضْطِمارُ** bulunan bir incinin parlayışı gibi.

Ve **اللؤلؤ المُضْطَمِرُ**: ortasında bir miktar büzülme olan.
Ve yüzü **تَضَمّرَ** etti: zayıflıktan derisi büzüldü.
Ve **الضَّمِيرُ**: sır ve hatırın içi; çoğulu **الضمَّائرُ**.

el-Leys: **الضمير** kalbinde gizlediğin şeydir; dersin ki: hareketli iken onu sükûnlu yaptığında harfin sarfını **أَضْمَرْتُ**; ve nefsimde bir şeyi **أَضْمَرْتُ**; isim **الضَّمِيرُ**dür; çoğulu **الضمائر**. Ve **المُضْمَرُ**: yer ve mef‘ûl; ve el-Ahvas b. Muhammed el-Ensârî dedi ki:

Onun için, kalbin ve iç’in **مُضْمَرِ**inde,
sırlar açığa çıkarılacağı gün, bir sevgi gizlisi kalacaktır.

Ve her dost, kaçınılmaz olarak,
zamanın bir gününde ayrılığa varıcıdır.

Ve vuku bulacak olan işi kim sakınırsa,
ona uğrar; sevmezse de sakındığı şeye (uğrar).

Ve “şeyi **أَضْمَرْتُ**”: onu gizledim. Ve **هَوًى مُضْمَرٌ** ve **ضَمْرٌ**; sanki ziyadenin hazfi üzerine masdar kabul edilmiştir: gizli; Turayh dedi ki:

Onda, **ضَمْرٍ** bir sevdanın içe işlemişi vardır; anıldığında
Selmâ, onun için iç organlarda coştu ve alevlendi.

Ve “yer onu **أَضْمَرَتْه**”: onu gizledi; ya ölümle ya da seferle; dedi ki
el-A‘şâ:

Bizi, ülkeler seni **أَضْمَرَتْك** ettiğinde,
uzaklaştırılmış görürsün; ve bizden akrabalık bağı kesilir.

Yani: ülkeler seni gizlediğinde.

Ve **الإِضْمارُ**: kâmil bahirde **مُتَفاعِلن**’den تاء’nın sükûnu; ta ki **مُتْفاعلن** olsun;
bu, anlaşılır olmayan bir binadır; bu yüzden, söylenir, anlaşılır bir binaya nakledildi; o da
**مُسْتَفْعِلن**’dir; Antara’nın sözü gibi:

Ben, mevki bakımından Abs’ın hayırlılarından bir adamım;
yarım (işim) budur; geri kalanımı keskin mızrakla korurum.

Bu beytin her cüz’ü **مُسْتَفْعلن**’dir; dairede aslı **مُتَفاعلن**’dir.
Aynı şekilde, onda **فَعِلاتُنْ**’dan عين’in sükûnlu kılınması da vardır; böylece **فَعْلاتن** kalır; takti‘de
**مفعولن**’e nakledilir; onun beyti, el-Ahtal’ın sözü:

Nice olur ki, bir menzilde bir genç kızdan dolayı geceleyip kalırım,
öylece geceleyip kalırım; ne darlık var ne de mahrum.

Ona ancak **مُضْمَرٌ** denildi; çünkü harekesi, gizlenen gibi: istersen onu getirirsin, istersen
onu sükûnlu kılarsın; tıpkı Arapçada **المُضْمَر**ın çoğunun, istersen onu getirmen, istersen onu getirmemen gibi.

Ve maldan **الضِّمارُ**: geri dönmesi umulmayan şey; ve vaatlerden **الضَّمَارُ**: erteleme üzere olan şey. el-Cevherî: **الضِّمَارُ**, borçtan ve vaatten ve kendisinden emin olmadığın her şeyden umulmayan şeydir; er-Râ‘î dedi ki:

Zayıf develer Sa‘îd’e çöktürüldü,
geceleyişler (yaparak); sonra erkenden gitmeyi çabuklaştırdılar.

Ziyaret yerini övdüler; ondan
vaat olmayan, **ضِمارا** olmayan bir bağış elde ettiler.

Ve borçtan **الضِّمَارُ**: bilinen bir vade olmaksızın olan şey. el-Ferrâ: “Malımı **ضِماراً** götürdüler”, **قِمَاراً** gibi; dedi ki: o, veresiye de demektir. Ve **الضِّمارُ**: görünenin zıddıdır; bir adamı yeren şair dedi ki:

Onun gözü, umulmayan **الضِّمَارِ** gibi.

Yani: onun bağışının hazır olanı, umulmayan gaip gibidir. Ve bundan, Ömer b. Abdülazîz’in, Allah ona rahmet etsin, Mîmûn b. Mihrân’a yazdığı mektuptaki sözü: beytülmâldeki mazâlim mallarını iade etmesi ve zekâtını almaması: “Çünkü o, umulmayan bir **ضِماراً** mal idi”; Tehzîb ve Nihâye’de: “Onu sahiplerine iade etmesi ve ondan o yılın zekâtını alması; çünkü o, bir **ضِماراً** mal idi”; Ebû Ubeyd dedi ki: **المالُ الضِّمارُ**, umulmayan gaiptir; umulunca artık **بِضمارٍ** değildir; “şeyi **أَضْمَرْتُ**”tan, yani onu gizlediğinde; **فِعَالٌ** vezni, **فاعِلٍ** yahut **مُفْعَلٍ** mânâsınadır; dedi ki: sıfatlardan bunun benzeri **ناقةٌ كِنازٌ**dur. Ve ondan yalnız bir yılın zekâtını aldı; çünkü sahipleri onun kendilerine geri döneceğini ummuyorlardı; böylece geçmiş yılların zekâtını, beytülmâlde iken, onlara vacip kılmadı.

el-Asma‘î: **الضَّمِيرةُ** ve **الضَّفِيرة** başın zülüflerinden olan örgüdür; çoğulu **ضَمائرُ**. Ve **التَّضْمِيرُ**: **الضَّمِيرة**nin güzel örülmesi ve güzel yağlanmasıdır.
Ve **ضُمَيرٌ** (küçültme): Şam’da bir dağdır. Ve **ضَمْرٌ**: bizzat bir kumluktur; İbn Düreyd okudu:

**ضَمْرٍ** ipinden; korkup karardığı vakit.

Ve **الضُّمْرانُ** ve **الضَّمْرانُ**: ince ağaçtandır; ve denildi ki: o, tuzlu bitkilerdendir; Ebû Mansûr dedi ki: **الضُّمْران** ince ağaçtan değildir; onda, **الأَرْطى**’nın püskülü gibi püskül vardır; ve ondan, Ömer b. Lecâ’ sözü:

Hür cariyeleri soyanın payına yeter,
kuşaklanmamış **الضَّمْرانِ** püskülünden.

Ebû Hanîfe dedi ki: **الضَّمْرانُ**, **الرِّمْثِ** gibidir; ancak o daha küçüktür; ve onda, odun olarak kesilecek az bir odun vardır; şair dedi ki:

Biz, süs bitkisinin yetiştiği yeri,
ve **الضَّمْرانِ** ve **النَّصِيِّ**’nin yetiştiği yeri koruduk.

Ve **الضِّيْمُرانُ** ve **الضَّوْمَرانُ**
(* sözü: “**والضيمران والضومران**” mîm’leri, Misbâh’ta olduğu gibi, damme ile de fetha ile de gelir). İnce ağaçtan bir türdür; Ebû Hanîfe dedi ki: **الضَّوْمَرُ** ve **الضَّوْمَرانُ** ve **الضَّيْمُرانُ**, kır reyhanındandır; bazı râvîler dedi ki: o, **الشَّاهِسْفَرَمْ**dır; ve denildi ki: o, **الحَوْكِ** gibidir, aynıdır; ve denildi ki: o, güzel kokuludur; şair dedi ki:

Ben **الكَرائنَ**i ve **الضَّوْمَرانَ**ı severim,
ve **السِّنْجِلاطْ** ile eski (şarabın) içilmesini.

Ve **ضُمْرانُ** ve **ضَمْرانُ**: köpek adlarındandır; ve el-Asma‘î, İbnü’s-Sikkît’in rivayet ettiği üzere, Nâbiga’nın sözü hakkında dedi ki:

**ضَمْرانُ**, onun (aslanın) kendisini dağıttığı yerde ondan korktu.

(* sözü “**فهاب ضمران إلخ**” bunun ikinci mısraı: “طعن المعارك عند المجحر النجد”dır; **طعن** “**يوزعه**”nin fâilidir. Ve **المحجر**, mîm dammeli, cîm sâkin, hâ’ مهملة fethalıdır; hâ’nın öne alınması, Kâmûs şârihinin uyardığı gibi, yanlıştır. Ve **النجد**, cîm’in dammesiyle de kesresiyle de gelir; buna da orada işaret edilmiştir).
Dedi ki: Ebû Ubeyd onu **ضُمْرانُ** diye rivayet etti; ve o, iki rivayette de bir köpeğin adıdır. Ve el-Cevherî dedi ki: ve Nâbiga’nın şiirindeki **ضُمْرانُ**, damme ile, bir köpeğin adıdır. Ve **بنو ضَمْرَةَ**: Kinâne’dendir; **عمرو بن أُمَيَّةَ الضَّمْرِيَّ**’nin kabilesidir.
