# ضمر — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B1/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%85%D8%B1/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B1.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: ضمر

(باب الضاد والميم وما يثلثهما)
(ضمد) الضاد والميم والدَّال: أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على جمعٍ وتجمُّع. من ذلك ضَمَدت الشيءَ أَضْمِده، إِذا جَمَعتَه. والضِّمَاد: العِصابة، يقال ضَمَدت الجُرْح. ويقولون الضَّمْد، بسكون الميم: أن تتَّخذ المرأة صديقين. قال الهذلي:
تريدين كَيْمَا تَضْمُِدِيني وخالداً *** وهل يُجمَع السّيفانِ وَيْحَكِ في غِمْدِ([1])ويقال شبعت الإبل من ضَمْد الأرض، إِذا شَبعت من الرَّطيب واليبيس، والقديم والحديث. قالوا: ويقول الرجل للغريم: أقضيك من ضَمْدِ هذه الغَنَم، أي من خِيارها ورُذَالها، وكبارها وصغارها. ومن الباب: أَضْمَدَ العرفجُ، إذا تَجوّفَتْه الخوصةُ ولم تَنْدُر منه، أي كانت في جوفه. وهو من هذا، كأنَّها جمعته في جوفها.
ومن الباب الضَّمَد، بفتح الميم، وهو الغَيظ يُجمَع في الصدر ولا يُزاح فيخفّ. قال النابغة:
ومَنْ عَصاكَ فعاقِبْهُ مُعاقبةً *** تَنهى الظَّلومُ ولا تقْعُدْ  على ضَمَدِ([2])
يقال ضَمِدَ يَضْمَدْ ضَمَداً. قال أبو بكر([3]):  وفصَل قومٌ بين الغَيظِ والضَّمَد. فقالوا: الضَّمد: أن يغتاظ على من لا يقدر عليه والغيظ أن يغتاظ على من يقدر عليه ومن لا. واحتجُّوا بقول النابغة. والقِياس في هذه الكلمات واحد. ويقال الضَّمَد، بفتح الميم: الغابر من الحقّ. يقال لنا عند فلان ضَمَدٌ، أي غابر حقٍّ،  من مَعْقُلةٍ أو دين. وأصله شيءٌ قد تجمَّع عندهم وبقي.
(ضمر) الضاد والميم والراء أصلان صحيحان: أحدهما يدلُّ على دقّةٍ في الشَّيء، والآخر يدلُّ على غَيبةٍ وتستُّر.
فالأوّل قولهم: ضَمَرَ الفرس وغيرُهُ ضموراً، وذلك من خِفّة اللَّحمِ، وقد يكون من الهُزَال. ويقال للموضع الذي تُضمَّر فيه الخيل: المِضْمَار. ورجل ضَمْرٌ: خفيف الجسم. واللؤلؤ المضْطمِر: الذي في وسطهِ بعضُ الانضمام والانضمار([4]).
والآخر الضِّمَار، وهو المال الغائب الذي لا يُرجَى. وكلُّ شيءٍ غابَ عنك فلا تكونُ منهُ عَلَى ثقَةٍ فهو ضِمَارٌ. [قال الشاعر]([5]):
وأَنْضَاءٍ أُنِخْنَ إلى سعيد *** طُروقاً ثم عَجَّلْنَ ابتكارَا
حمِدْنَ مَزارَهُ وأَصَبْنَ منه *** عطاءً لم يكن عِدَةً ضِمارا
ومن هذا الباب: أَضْمَرتُ([6]) في ضميري شيئاً؛ لأنَّه يُغيِّبه في قلبه وصدره.
(ضمز) الضاد والميم والزاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على إمساكٍ في كلام أو إِمساكٍ على شيءٍ بفم وما أشبَهَ ذلك. من ذلك ضَمَز البَعِيرُ: أَمسك عن الجِرّة. والضَّامِز: السّاكت. وقال بشر:
وقد ضَمَزَتْ بِجِرّتها سُلَيْمٌ *** مخافتَنا كما ضَمَزَ الحِمارُ([7])والضَّمْز: ضرب من الأكل، لأنَّه إِذا أكل أمسَكَ عليه في فمه.  وضَمَز فلانٌ على مالي، أي لزمه([8]).
ومما شذَّ عن هذا الأصل: الضَّمْزَة: الأَكَمة الخاشعة، والجمع ضَمْزٌ.
(ضمس) الضاد والميم والسين ليس بشيء. وذكر ابن دريد كلمةً إن صحَّت فهي من باب الإِبدال. قال([9]): الضَّمْس: المَضْغ. فإن كان كذا *فهو من الضَّمْز.
(ضمن) الضاد والميم والنون أصلٌ صحيح، وهو جَعْل الشَّيء في شيءٍ يحويه. من ذلك قولهم: ضمَّنت [الشيء]، إِذا جعلته في وعائه. والكَفَالة تسمَّى ضَمَاناً من هذا؛ لأنَّه كأنَّه إذا ضمِنَه فقد استوعَبَ ذمّته. والمَضَامِين: ما في بطون الحوامل. ومنه الحديث أنَّه نهى عن المَلاقيح والمَضامين. وذلك أنَّهم كانوا يبيعون الحَبَل([10])، فنَهَى عن ذلك. وأما قولـه: "لكم الضَّامِنة من النَّخْل"، فإنَّه يريد ما تضمّنَتْه قُراهم. فهذا الباب مطّرد.
وأمَّا الضَّمانة، وهي الزَّمانة. والضَّمِن: الزَّمِن، فإنَّهُ عندي من باب الإبدال كأنَّ الضاد مبدلة من زاي. وفي الحديث: "مَنْ اكتتب ضَمِناً بعثَهُ الله تعالى  ضَمِناً"، أي من كتب نفسه من الزَّمْنَى.
 (ضمج) الضاد والميم والجيم ليس بشيء، وكذلك ما أشبهه. فأمَّا الضَّمْخ بالخاء فصحيح. يقال تضمَّخ بالطِّيب، وهو متضمِّخ.
--------------ــــ
([1]) لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 159 واللسان (ضمد).
([2]) البيت في ديوانه 22 واللسان (ضمد).
([3]) أبو بكر بن دريد في الجمهرة (2: 276).
([4]) في الأصل: "الإضمار".
([5]) التكملة من المجمل. والبيتان للراعي في اللسان (ضمر).
([6]) في الأصل: "ضمرت" صوابه في اللسان.
([7]) البيت منسوب إلى بشر بن أبي خازم في المفضليات (2: 142)، لكنه نُسِب في اللسان أيضاً إلى ابن مقبل، وهذه النسبة الأخيرة غير صحيحة.
([8]) في المجمل: "إذا جمد عليه ولزمه".
([9]) في الجمهرة: (3: 24).
([10]) الحبل والحمل بمعنى، وهو اسم لما تحمل المرأة. قال:
ذا جرأة تسقط الأحبال رهبته *** مهما يكن من مسام مكره يسم.

ـ

### Türkçe

(باب **الضاد** و**الميم** وما يثلثهما)
(**ضمد**) **الضاد** ve**الميم** ve **الدَّال**: sahih bir asıldır; bir toplama ve toplanmaya delâlet eder. Bundan: **ضَمَدتُ** şeyi **أَضْمِده**; onu topladığın zaman. Ve **الضِّمَاد**: sargı; **ضَمَدتُ الجُرْح** denir. Ve **الضَّمْد** derler, **الميم**’in sükûnu ile: kadının iki dost edinmesidir. Huzelî dedi ki:
İstiyorsun ki, beni ve Hâlid’i **تَضْمُِدِيني** *** ve iki kılıç, yazık sana, bir kında toplanır mı?
Ve denir: develer yerin **ضَمْد**’inden doydu; yani yaş ve kuru, eski ve yeni olandan doydu. Dediler: ve adam alacaklıya der: seni bu koyunun **ضَمْد**’inden öderim; yani onun seçkininden ve düşüklerinden, büyüklerinden ve küçüklerinden. Ve babdandır: **أَضْمَدَ** **العرفج**; **الخوصة** onu oyduğu ve ondan dışarı çıkmadığı zaman; yani onun iç boşluğunda oldu. Ve o bundandır; sanki onu iç boşluğunda toplamış gibidir.
Ve babdandır **الضَّمَد**, **الميم**’in fethiyle; o, göğüste toplanan ve giderilmeyen, böylece hafiflemeyen öfkedir. Nâbiga dedi ki:
Sana karşı gelene onu bir cezalandırma ile cezalandır *** zulmü men eden; ve **ضَمَد** üzerinde oturup kalma
Denir: **ضَمِدَ يَضْمَدْ ضَمَداً**. Ebû Bekir dedi ki: bir kavim öfke ile **الضَّمَد** arasında ayırım yaptı. Dediler ki: **الضَّمَد**: gücü yetmediği kimseye karşı öfkelenmesidir; **الغيظ** ise gücü yettiğine de yetmediğine de öfkelenmesidir. Ve Nâbiga’nın sözüyle delil getirdiler. Ve kıyas bu kelimelerde birdir. Ve denir: **الضَّمَد**, **الميم**’in fethiyle: haktan kalan (artık) olan. Denir: falanın yanında bizim için bir **ضَمَد** vardır; yani bir haktan kalan; bir **مَعْقُلة**’den veya borçtan. Ve aslı, onların yanında toplanmış ve kalmış bir şeydir.
(**ضمر**) **الضاد** ve**الميم** ve **الراء** iki sahih asıldır: birisi şeyde inceliğe delâlet eder; diğeri kaybolmaya ve gizlenmeye delâlet eder.
Birincisi onların sözü: **ضَمَرَ** at ve başkası **ضموراً**; bu, etin hafifliğindendir; ve zayıflıktan da olabilir. Ve atların zayıflatıldığı yere **المِضْمَار** denir. Ve **رجل ضَمْرٌ**: bedeni hafif (ince) olan. Ve **اللؤلؤ المضْطمِر**: ortasında bir miktar birleşme ve gizlenme bulunan([4]).
Diğeri **الضِّمَار**dır; o, ümit edilmeyen gaip maldır. Ve senden kaybolan her şey; ondan yana bir güven üzere olmadığın şey, o **ضِمَار**dır. [Şair dedi]([5]):
Ve zayıf binekler ki Saîd’e çöktürüldüler *** geceleyin; sonra erkenden gitmeyi çabuklaştırdılar
Onun ziyaret yerini övdüler ve ondan elde ettiler *** bir bağış ki bir **ضِمار** vaadi olmamıştı
Ve bu babdandır: **أَضْمَرتُ**([6]) içimde bir şeyi; çünkü onu kalbinde ve göğsünde gizler.
(**ضمز**) **الضاد** ve**الميم** ve **الزاء** sahih bir asıldır; sözde bir tutmaya yahut ağızla bir şey üzerinde tutmaya ve buna benzer şeye delâlet eder. Bundan: **ضَمَز** deve: gevişten tuttu (kesti). Ve **الضَّامِز**: susan. Bişr dedi ki:
Ve Süleym gevişinden **ضَمَزَتْ** *** bizim korkumuzdan; tıpkı eşeğin **ضَمَزَ** ettiği gibi
Ve **الضَّمْز**: yemenin bir türüdür; çünkü yediği zaman onu ağzında tutar. Ve falan, malım üzerinde **ضَمَز** etti; yani ona yapıştı([8]).
Ve bu asıldan şâz olanlardandır: **الضَّمْزَة**: alçak (çökmüş) tepecik; çoğulu **ضَمْزٌ**.
(**ضمس**) **الضاد** ve**الميم** ve **السين** bir şey değildir. İbn Düreyd bir kelime zikretti; eğer sahihse o, ibdâl babındandır. Dedi ki([9]): **الضَّمْس**: çiğneme. Eğer böyle ise, o **الضَّمْز**dendir.
(**ضمن**) **الضاد** ve**الميم** ve **النون** sahih bir asıldır; şeyi, onu içine alan bir şeyin içine koymaktır. Bundan onların sözü: **ضمَّنتُ** [şeyi]; onu kabına koyduğun zaman. Ve kefalet buna bağlı olarak **ضَمَاناً** diye adlandırılır; çünkü sanki onu **ضمِنَ** ettiği zaman zimmetini bütünüyle kuşatmış olur. Ve **المَضَامِين**: hamilelerin karınlarındakiler. Ve ondan hadis: **المَلاقيح** ve **المَضامين** hakkında nehyetti. Bu, onların **الحَبَل**([10]) satmaları idi; sonra bundan nehyetti. Ama onun sözü: “Sizin için hurmadan **الضَّامِنة** vardır”; bununla, köylerinin içine aldığı şeyi kasteder. Şu halde bu bab düzenlidir.
Ama **الضَّمانة**, o **الزَّمانة**dır. Ve **الضَّمِن**, **الزَّمِن**dir; o ise bence ibdâl babındandır; sanki **الضاد**, **زاي**’den بدل edilmiştir. Ve hadiste: “Kim kendini **ضَمِناً** olarak yazdırırsa Allah Teâlâ onu **ضَمِناً** olarak diriltir”; yani kendini **الزَّمْنَى**dan olarak yazan kimse.
 (**ضمج**) **الضاد** ve**الميم** ve **الجيم** bir şey değildir; ve bunun benzeri olan da böyledir. Ama **الضَّمْخ** **الخاء** ile sahihdir. Denir: **تضمَّخ** güzel koku ile; ve o **متضمِّخ**tir.
--------------ــــ
([1]) Ebû Züeyb el-Huzelî’nindir; divanında 159 ve **اللسان** (**ضمد**).
([2]) Beyit divanında 22 ve **اللسان** (**ضمد**).
([3]) Ebû Bekir b. Düreyd, **الجمهرة**’de (2: 276).
([4]) Asılda: “**الإضمار**”.
([5]) Tamamlama **المجمل**’dendir. İki beyit **الراعي**’nindir; **اللسان** (**ضمر**).
([6]) Asılda: “**ضمرت**”; doğrusu **اللسان**’dadır.
([7]) Beyit, **المفضليات**’te (2: 142) Bişr b. Ebî Hâzim’e nispet edilmiştir; fakat **اللسان**’da ayrıca İbn Mukbil’e de nispet edilmiştir; bu son nispet doğru değildir.
([8]) **المجمل**’de: “ona donup kaldığı ve ona yapıştığı zaman”.
([9]) **الجمهرة**’de: (3: 24).
([10]) **الحبل** ve **الحمل** anlamca birdir; kadının taşıdığı şeye isimdir. Dedi ki:
Öyle bir cesaret ki onun heybeti gebelikleri düşürür *** her ne olursa olsun, zorlayanın zehrinden bir delik (bile) zehirler.
