# ضمر — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B1/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%85%D8%B1/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B1.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: ضمر

ض ر م
ضرم ، ضمر ، رمض ، رضم ، مضر ، مرض : مستعملات .
ضرم : قال الليث وغيره : الضرَمُ من الحَطَب : ما الْتَهَب سريعاً ، والواحدة ضَرْمة .
والضَّرَمُ : مصدرُ ضَرِمَت النارُ تَضرَم ضَرَماً . وضرِم الأَسدُ : إذا اشتدَّ حَرُّ جَوْفه من الجُوع ، وكذلك كلُّ شيء يشتدّ جوعُه من اللَّواحِم .
أبو عُبَيد عن أبي عمرو : الضَّرِم : الجائع ، قال : وقال الأصمعي : ما بالدار نافخُ ضَرَمة ، أي : ما بها أحد .
قلت : والضِّرام : ما دَقّ من الحَطَب ولم يكن جَزْلاً يثقبه النارُ ، الواحد ضَرَم وضَرمة ومنه قولُ الشاعر :
أَرَى خَللَ الرَمادِ وَمِيضَ جَمْرٍ
أُحاذِرُ أن يَشِبَّ له ضِرامُ
ويقال : أضرَمْتُ النارَ فاضْطَرَمَتْ ، وضَرَّمتُها فَضرَمَتْ وتضرّمَتْ .
وقال زهير :
وتَضْرَ إذا ضَرَّيْتُموها فتَضرِم
وقال الليث : الضَّرِيمُ : اسمٌ للحريق ، وأَنشَد :
شَدّاً كما تُشَيِّع الضَّريمَا
شَبّه حَفيفَ شَدِّه بحفيف النار إذا شَيَّعْتَها بالحَطَب ، أي : ألقيتَ عليها ما يُذْكيها به ؛ قاله الأصمعيّ .
وقال اللّيْثُ : الضَّرَمُ : شِدّةُ العَدْو .
ويقال : فرسي ضَرِمُ العَدْوِ ، ومنه قولُ جرير :
ضَرِمِ الرَّفاقِ مُناقِلِ الأَجْرالِ
وقال أبو زيد : ضَرِمَ فلانٌ عند الطَّعام ضَرَاماً : إِذا جَدَّ في أَكْله لا يَدفَع منه شيئاً .
ويقال : ضَرِمَ عليه تَضرّم : إذا احتَدَمَ غَضَباً .
وقال ابن شُميل : المُضْطَرِم : المُغْتَلِمُ من الجِمال ، تراه كأنه قد حُسْحِسَ بالنار . وقد أضْرَمَتْه الغُلْمة .
رضم : أبو العبّاس عن ابن الأعرابي ، يقال : إنّ عَدْوَك لرَضَمَان ، أي : بطيء . وإنّ أَكْلَك لَسَلَجَان ، وإن قَضاءكَ لَلِيّان .
قال شَمِر : قال الأصمعي : الرِّضامُ : صُخور عِظامٌ أمثالُ الجُزر واحدتها رَضْمة . ويقال : بنى فلان دارَه فرضم فيها الحجارة رَضْماً ، ومنه قيل : رَضَم البعيرُ بنفسه : إذا رَمَى بنفسِه . وقال لَبِيد :
حُفِزَت وزايلَها السَّرابُ كأنها
أجزاعُ بِيشة أَثْلُها ورِضَامُها
وقال أبو عمرو : الرِّضامُ : حِجارةٌ تجمع واحدتها رَضْمَة ورَضْم ، وأَنْشَد :
يَنْصَاحُ من جِبْلَةِ رَضْمٍ مُدَّهقْ
أي : من حجارةٍ مَرْضومة .
وقال شَمِر : يقال : رَضْمٌ ورَضَمٌ للحجارة المَرْضومة .
وقال رُؤبة :
حَدِيدُه وقِطْرُهُ ورَضمُهُ
وقال الليث : بِرْذَوْنٌ مَرْضومُ العَصَب : إذا تشنّج وصار فيه كالعَقَد ، وأَنشد :
مُبيَّن الأَمْشاشِ مَرضُوم العَصَبْ
وقال النضر : طائِرٌ رُضمَة ، وقد رَضَمت ، أي : نَبَتت ، ورَضَم الرجلُ في بيتِه ، أي : سَقَط ولا يَخرُج من بيته . ورَمَأَ كذلك . وقد رَضَم يَرضِم رُضوماً . ورُضام : اسم موضع .
رمض : قال اللّيْثُ : الرّمَضُ : حَرُّ الحجارة من شدّةِ حرّ الشمس ، والاسمُ الرّمْضاء . ورَمِض الإنسانُ رمْضاً : إذا مَشَى على الرّمْضاء ، والأرضُ رَمِضَة .
الحرّانيُّ عن ابن السكيت : الرَمْضُ : مصدرُ رَمَضْتُ النَّصْلَ أَرمِضُهُ رَمْضاً : إذا جعلته بين حَجَرين ثم دقَقْتَه ليَرِقَّ .
قال : والرّمَضُ : مصدرُ رَمِض الرجلُ يَرمَض رَمَضاً : احتَرَق قدماه في شدّة الحرّ ، وأَنشَد :
فهنّ معترِضاتٌ والحَصَى رَمِضٌ
والرِّيح ساكنةٌ والظلُّ معتدِلُ
ويقال : رَمِضَت الغنمُ تَرمَض رَمَضاً : إذا رَعَتْ في شدّة الحرّ فتَحْبَن رئاتُها وأكبادُها ، يُصيبها فيها قُروح .
وفي الحديث : ( صَلاةُ الأوّابين إذا رَمِضَت الفِصَال ) ، وهي الصلاةُ الّتي سَنّها رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) في وقت الضُّحى عند ارتفاع النهار .
ورَمَضُ الفِصالِ : أن تَحترِق الرّمْضاءُ ، وهو الرّمل ، فتَبرُك الفِصال مِن شدّة حَرّها وإحراقِها أَخفافَها وفَراسِنَها .
ويقال : رَمّض الراعِي مَواشِيه وأرمَضَها : إذا رعاها في الرّمْضاء أو أَرْبَضَها عليها .
وقال عمرُ بنُ الخطّاب لراعي الشاة : عليكَ والظَّلَفَ من الأرض لا تُرَمِّضها . والظَلَفُ من الأرض : المكانُ الغَليظ الّذي لا رَمْضَاءَ فيه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : المَرْموضُ : الشِّواءُ الكَبِس . ومَررْنا على مَرْمِض شاةٍ ومَنْدَةِ شاةٍ . وقد رمضْتُ الشاةَ فأنا أُرْمِضُها رَمْضاً ، وهو ألا يَسلُخها إذا ذبَحَها ويَبقُر بَطنُها ، ويُخرج حُشْوتَها ، ثم يُوقِدَ على الرِّضافِ حتى تحمَرَّ فتصيرَ ناراً تتّقد ، ثم يَطْرَحها في جوف الشَّاة ويكسر ضلوعَها لتنطبق على الرِّضاف ، ولا يزال يتابع عليها الرِّضافَ المُحْرَقة حتى يعلَم أنها قد أنْضَجَتْ لحمُها ، ثم يُقشَر عنها جِلدُها الذي يُسلَخ عنها ، وقد انشوَى عنها لحْمُها ؛ يقال : لحمٌ مَرْمُوض ، وقد رُمِض رَمْضاً . والرّمِيض : قريبٌ من
الحَنِيذ ، غير أن الحَنيذ يُكْبَس ثم يُوقَد فوقَه .
أبو عُبَيد عن الكسائيّ : أتيتُ فلاناً فلم أُصِبْه فرمَّضتُ ترْمِيضاً .
قال شمر : تَرْمِيضُه أن ينتظِره ثم يَمضِي .
اللَّيث : الرمَضُ : حُرْقَةُ القَيْظ . وقد أرمضَني هذا الأمرُ فرمِضْتُ ؛ قال رُؤْبة :
ومن تَشَكَّى مَضْلَةَ الإِرْماضِ
أو خُلَّةً أحْرَكْتُ بالإحماضِ
وقال أبو عمرو : الإرْماضُ : كلُّ ما أَوْجَع ؛ يقال : أرْمَضَني ، أي : أَوْجَعَني . والرّمَضِيُّ من السَّحاب والمَطَر : ما كان في آخِر القَيْظ وأوّلِ الخريف ؛ فالسحابُ رَمَضِيٌّ ، والمطرَ رَمضّي . وإنما سُمِّي رَمَضِيّاً ، لأنه يُدرِك سُخونةَ الشمس وحَرَّها .
سلَمة عن الفرّاء يقال : هذا شهرُ رمضان ، وهما شهرَا ربيع ؛ ولا يُذكرُ الشهر مع سائر أسماءِ الشهور العربية ، يقال : هذا شعبانُ قد أَقبَل .
وقال جل وعز : ( شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ ) ( البقرة : 185 ) .
وقال أبو ذُؤيب :
به أبلَتْ شَهْرَيْ رَبيعٍ كليْهِما
فقد مارَ فيها نَسْؤُها واقْتِرَارها
وقال مُدرِكٌ الكلابيّ فيما روى ابن الفَرَج : ارْتمزَتِ الفَرَسُ بالرّجُل ، وارتَمَضَتْ به ، أي : وثَبَتْ به .
مرض : قال الليث : المريضُ معروف ، والجميع المَرْضَى .
قال : والتمريض : حُسنُ القيام على المريض . يقال : مَرَّضتُ المريضَ تمريضاً : إذا قُمتَ عليه .
وتمرِيض الأمر : أن تُوَهِّنه ولا تُحْكمه . ويقال : قلبٌ مرِيض من العداوة ومن النِّفاق .
قال الله تعالى : ( فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌ ) ( البقرة : 10 ) ، أي : نِفاق .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أصل المَرَض النُّقْصان : بَدَنٌ مرِيض : ناقِصُ القوّة . وقلبٌ مريض : ناقصُ الدِّين .
ومَرَّض فلانٌ في حاجتي : إذا نقصَتْ حركتُه فيها .
وأخبرَني المنذِرِيّ عن بعض أصحابه أنه قال : المَرَض : إظْلامُ الطبيعة واضطرابُها بعد صفائها واعتدالها .
قال : والمَرَض : الظُّلَمة .
وأنشد أبو العبّاس :
وليلةٍ مرِضَت من كل ناحية
فلا يضيءُ لها شمسٌ ولا قمر
قال : مَرِضَتْ ، أي : أظلَمَتْ ونقَص نُورُها .
وقال أبو عُبيدة في قوله : ( فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌ ( معناه : شكٌّ ونِفاق .
قال : والمرَض في القَلْب يَصلُح لكلّ ما خَرج به الإنسانُ عَن الصحّة في الدِّين .
وقال الليث : المَراضَانِ : وادِيان مُلتقاهما واحدٌ .
قلت : المَراضان والمَرَايض : مواضع في ديار تميم بين كاظمة والنَّقِيرة فيها أحْساء ، وليست من باب المَرَض ، والميم فيها ميم مَفعَل ، من استراض الوادِي : إذا استنقع فيه الماء .
ويقال : أرض مريضةٌ : إذا ضاقت بأهلها ، وأرض مريضة : إذا كثُر بها الهَرْج والفِتن والقَتْل .
وقال أوسُ بن حَجَر :
ترَى الأرض مِنَّا بالفضاءِ مريضةً
مُعَضَّلةً مِنّا بجَمْع عَرَمْرَم
وليلةٌ مريضةٌ : مظلمة لا تُرى فيها كواكبُها .
وقال الراعي :
وطَخْياء من لَيلِ التَّمام مريضةٍ
أجَنّ العَماءُ نجمها فهو ماصِحُ
ورَأْيٌ مريضٌ : فيه انحراف عن الصواب ، قال الشاعر :
رأيتُ أبَا الوليد غَداةَ جَمْعٍ
به شَيْبٌ وما فَقَد الشَّبابَا
ولكنْ تحتَ ذاكَ الشَّيبِ حَزْمٌ
إذا ما ظَنَّ أمرَض أو أصَابَا
أمرَضَ : أي : قارَبَ الصواب وإن لَم يُصِب كلَّ الصَّواب .
ويقال : أتيت فلاناً فأمرَضتُه : أي : وجدتُه مريضاً . وأمْرض بنو فلانٍ : إذا مَرِضتْ نَعَمُهُم فهم ممْرِضون .
مضر : قال الليث : لبنٌ مضيرٌ : شديد الحموضة . قال : ويقال : إن مُضَرَ كان مُولَعاً بشُرْبه فسمِّي به .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : الماضر : اللّبن الذي يَحذِي اللسان قبل أن يُدرك . وقد مَضر يَمضرُ مُضوراً ، وكذلك النبيذ .
قال : وقال أبو البَيْداء : اسم مُضَر مشتقٌّ منه .
وقيل : سُمِّي مُضَراً لبيَاض لونِه . من مَضِيرة الطَّبِيخ .
قلتُ : والمضِيرةُ عند العرب : أن يُطبَخ اللحمُ باللّبن البَحْت الصَّريح ، الذي قد حَذَى اللسانَ حتى يَنضَج اللحمُ وتَخْثُر المَضيرة وربّما خَلَطُوا الحليبَ بالحَقِين للمَضِيرة ، وهي حينئذ أطيبُ ما تكون .
وقال الليثُ : يُقال : فلانٌ يتمَضَّر ، أي : يتعصّب لمُضَر .
أبو عُبَيْد عن الكسائيّ يقال : ذهب دمُه خَضِراً مَضِراً : إذا ذَهب هَدَراً .
وقال أبو سعيد : ذهب دمُه خِضْراً مِضْراً ،
أي : هنيئاً مريئاً .
قال : والعرب تقول : مَضّرَ اللَّهُ لك الثناء ، أي : طيّبه ، وتُماضِرُ اسم امرأة .
ضمر : رُوي عن حُذيفة أنه قال في خطبته : اليومَ مِضْمارٌ ، وغداً السِّباق ، والسَّابقُ مَن سَبَقَ إلى الجنّة .
قال شَمِر : أراد اليومَ العمل في الدنيا للاسْتباق إلى الجنّة ؛ كالفَرس يُضَمَّر قبل أن يُسابَق عليه .
وقال الليث : الضُّمْرُ من الهُزال ولُحوق البَطْن والفعلُ ضَمَرَ يَضمُر ضُموراً . وقَضيبٌ ضامر ، وقد انضَمَرَ : إذا ذَهب ماؤه .
قال : والمِضمار : موضعٌ تُضمَّر فيه الخيل ، وتَضمِيرها أن تُعْلَف قُوتاً بعد سِمَنها .
قلتُ : وقد يكون المِضمار وقتاً للأيام التي تُضمَّر فيها الخيلُ للسباق أو للرَّكْض إلى العَدُوّ ، وتضميرُها أن تُشدّ عليها سُروجُها ، وتُجَلَّلَ بالأجِلَّة حتى تعرَق تحتَها فيذهَب رَهَلُها ويشتدّ لحمها ، ويُحمل عليها غِلمانٌ خِفافٌ يُجرونها البردين ولا يُعَنِّفُون بها ، فإذا ضُمِّرَتْ واشتدّتْ لحومُها أُمِنَ عليها القَطْع عند حُضْرها ولم يَقْطَعْها الشَّدُّ ، فذلك التَّضْمير الّذي تعرفه العرب ، ويُسمونه مِضماراً وتَضْميراً .
وقال الليث : الضَمِرُ : الشيء الذي تُضمِره في ضمير قَلْبِك ، تقول : أضمرتُ صَرْف الحرف : إذا كان متحركاً فأسكَنْتَه .
قال : والضَّمْرُ من الرجال : المُهَضَّم البطن ، الخفيف الجسم . وامرأة ضَمْرة وقد تَضمَّر وجهُها : إذا انضمّتْ جلدتُه من الهزال .
ورُوِي عن عمر بن عبد العزيز أنّه كتب إلى مَيْمون بن مِهران في مَظالم كانت في بيت المال أن يردَّها على أربابِها ولا يأخذ منها زكاةَ عامها ، فإنّه كان مالاً ضِماراً .
قال أبو عُبيد : الضِّمارُ : هو الغائب الذي يُرْجَى ، فإذا رُجِيَ فليس بِضمار ؛ وقال الراعي :
طلَبْن مَزَارَه فأَصبْن منه
عطاءً لَم يكن عِدَةً ضِمارَا
وقال الأعشى :
أرَانا إذا أَضْمَرَتْكَ البِلاَ
دُ تُجْفَى وتُقْطَع مِنّا الرَّحِمْ
أراد : إذا غيّبتْك البلادُ .
وقال الليث : الضِّمارُ من العِداتِ ما كان ذا تَسْويف ، وأنشد بيتَ الراعي .
قال : واللؤْلُؤ المضطمِر : الذي فيه بعض الانضماد ، وأنشد قولَ الشاعر :
تلأْلأَتِ الثُّرَيَّا فاستنارتْ
تلألُؤَ لؤلؤٍ فيه اضطِمارُ
قال : والضُمْران من دِقّ الشجر .
قلت : ليس الضُّمْران من دِقّ الشجر وله هَدَبٌ كهَدَب الأرْطَى . ومنه قولُ عُمَر بن لَجأ :
تحْسِبْ مُجْتَلّ الإماءِ الخُدَّم
من هَدَبِ الضُّمْران لم يحطَّمِ
وقال الأصمعي فيما رَوَى ابن السكّيت له أنه قال في قول النابغة :
فهابَ ضُمران منهُ حيثُ يُوزِعُهُ
قال : ورواه أبو عُبيدة صُمْرَانُ ، وهو اسم كَلْبٍ في الروايتين معاً .
وقال الليث : الضَّيْمُران والضَّوْمَران : نوعٌ من الرياحين .
وقال الأصمعي : الضَمِيرة والضَّفِيرةُ : الغَدِيرةُ من ذَوائب الرَّأْس ، وجمعها ضمائر .
وقال الفرّاء : ذهبوا بِمَالِي ضِماراً مثل قِماراً ؛ قال : وهو النَّسِيئةُ أيضاً .
قال : والتَّضْمير : حُسْنُ ضَفْر الضَّمِيرة وحُسْنُ دَهْنِها .

### Türkçe

ض ر م
**ضرم** ، **ضمر** ، **رمض** ، **رضم** ، **مضر** ، **مرض** : kullanımdaki (lafızlar)dır.

**ضرم** : **الليث** ve başkaları dedi ki: odunlardan **الضرَمُ**: çabucak tutuşan şeydir; tekili **ضَرْمة**’dir.
Ve **الضَّرَمُ**: **ضَرِمَت** ateş **تَضرَم** **ضَرَماً**’nın mastarıdır. Ve **ضرِم** aslan: açlıktan içinin harareti şiddetlendiği zaman; ve aynı şekilde **اللَّواحِم**’den (olan) her şey, açlığı şiddetlendiği zaman.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الضَّرِم**: aç olan (kimse)dir, dedi. Dedi ki: ve **الأصمعي** dedi: evde **نافخُ ضَرَمة** yok; yani: onda hiç kimse yok.

Dedim: ve **الضِّرام**: odundan ince olan şeydir; iri (parça) olmayıp ateşin onu delip geçtiği (şey)dir; tekili **ضَرَم** ve **ضَرمة**’dir. Ve ondan şairin sözü:
Külün aralığında bir kor parıltısı görüyorum,
Onun için bir **ضِرامُ** tutuşmasından sakınıyorum.

Ve denir: ateşi **أضرَمْتُ** da o **اضْطَرَمَتْ**; ve onu **ضَرَّمتُ** da o **فَضرَمَتْ** ve **تضرّمَتْ**.

Ve Züheyr dedi:
Onu kızıştırdığınızda tutuşur da alevlenir.

Ve **الليث** dedi: **الضَّرِيمُ**: yangın için bir addır. Ve okudu:
Sıkıca (çekiş) gibi, **الضَّريمَا**’yı (ateşi) uğurlarsın.
Onun sıkı çekişinin hışırtısını, ateşi odunla uğurladığın zamanın hışırtısına benzetti; yani: onu onunla tutuşturduğun şeyi üzerine attın; bunu **الأصمعيّ** söyledi.

Ve **اللّيْثُ** dedi: **الضَّرَمُ**: koşunun şiddetidir.
Ve denir: atım **ضَرِمُ العَدْوِ**’dur. Ve ondan Cerîr’in sözü:
**ضَرِمِ الرَّفاقِ مُناقِلِ الأَجْرالِ**

Ve Ebû Zeyd dedi: falan kimse yemek yanında **ضَرَاماً** **ضَرِمَ**: eğer yemesinde ciddileşir, ondan hiçbir şeyi geri çevirmezse.

Ve denir: ona karşı **تَضرّم** **ضَرِمَ**: eğer öfkeyle alevlenirse.

Ve İbn Şümeyl dedi: **المُضْطَرِم**: develerden azgın (olan)dır; onu sanki ateşle hışırdatılmış gibi görürsün. Ve onu azgınlık **أضْرَمَتْ**.

**رضم** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: denir: senin koşun gerçekten **لَرَضَمَان**’dır; yani: yavaştır. Ve gerçekten senin yemen **لَسَلَجَان**’dır; ve gerçekten senin hükmün **لَلِيّان**’dır.

Şemir dedi: **الأصمعي** dedi: **الرِّضامُ**: büyük kayalardır, adalar gibidir; tekili **رَضْمة**’dir. Ve denir: falan kimse evini yaptı da onda taşları **رَضْماً** **رضم** etti. Ve ondan denildi: deve kendisiyle **رَضَم** etti: eğer kendisini attıysa. Ve Lebîd dedi:
Sürüldü ve serap ondan uzaklaştı; sanki o,
Bîşe’nin vadileridir; onun ılgını ve **رِضَامُ**’ı.

Ve Ebû Amr dedi: **الرِّضامُ**: toplanan taşlardır; tekili **رَضْمَة** ve **رَضْم**’dur. Ve okudu:
Sıkıştırılmış bir **رَضْمٍ** yığınından (sesle) bağırır.
Yani: yığılmış taşlardan.

Ve Şemir dedi: yığılmış taşlar için **رَضْمٌ** ve **رَضَمٌ** denir.

Ve Ru’be dedi:
Onun demiri, katranı ve **رَضمُهُ**

Ve **الليث** dedi: siniri düğümlenmiş **بِرْذَوْنٌ مَرْضومُ العَصَب**: eğer kasıldı ve onda düğümler gibi olduysa. Ve okudu:
Kirişleri belirgin, siniri düğümlenmiş.

Ve en-Nadr dedi: **طائِرٌ رُضمَة**; ve **رَضَمت**; yani: bitti (filizlendi). Ve adam evinde **رَضَم** etti; yani: düştü ve evinden çıkmaz. Ve **رَمَأَ** da böyledir. Ve **رَضَم** etti, **يَرضِم** **رُضوماً**. Ve **رُضام**: bir yer adıdır.

**رمض** : **اللّيْثُ** dedi: **الرّمَضُ**: güneşin hararetinin şiddetinden taşların sıcaklığıdır; ad **الرّمْضاء**’dır. Ve insan **رمْضاً** **رَمِض** etti: eğer **الرّمْضاء** üzerinde yürüdüyse; ve yer **رَمِضَة**’dir.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **الرَمْضُ**: **رَمَضْتُ** ucu (**النَّصْلَ**) **أَرمِضُهُ** **رَمْضاً**’nın mastarıdır: eğer onu iki taş arasına koyup sonra incelsin diye dövdüysen.

Dedi ki: ve **الرّمَضُ**: adamın **رَمَضاً** **رَمِض** etmesinin mastarıdır; **يَرمَض**: ayakları şiddetli sıcakta yandı (kavruldu). Ve okudu:
Onlar karşıdan karşıya (duran)lardır; çakıl **رَمِضٌ**’dur,
Rüzgâr sakindir ve gölge mutedildir.

Ve denir: koyunlar **رَمَضاً** **تَرمَض** etti: eğer şiddetli sıcakta otladı da akciğerleri ve ciğerleri şiştiyse; onlarda yaralar isabet eder.

Ve hadiste: ( **صَلاةُ الأوّابين إذا رَمِضَت الفِصَال** ) ; o, Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) kuşluk vaktinde, gündüz yükseldiğinde sünnet kıldığı namazdır.

Ve **رَمَضُ الفِصالِ**: **الرّمْضاء**’nın yanmasıdır; o da kumdur; böylece yavru develer, onun şiddetli sıcağından ve ayak tabanlarını ve tırnaklarını yakmasından dolayı çökerler.

Ve denir: çoban hayvanlarını **رَمّض** etti ve onları **أرمَضَ** etti: eğer onları **الرّمْضاء**’da otlattıysa veya onları onun üzerine yatırdıysa.

Ve Ömer b. el-Hattâb koyun çobanına dedi: sana yerin **الظَّلَفَ**’ı (gerekir); onu **تُرَمِّضها** etme. Ve yerin **الظَلَفُ**’ı: içinde **رَمْضَاء** bulunmayan kalın (sert) yerdir.

Sa‘lebe, İbnü’l-A‘râbî’den: **المَرْموضُ**: bastırılmış kızartmadır. Ve bir koyunun **مَرْمِض**’ine ve bir koyunun **مَنْدَة**’sine uğradık. Ve koyunu **رَمْضاً** **رمضْتُ**; ben onu **أُرْمِضُها**: o, onu boğazladığında derisini yüzmemesidir; karnını yarar, içini çıkarır; sonra **الرِّضافِ** üzerinde yakar, ta ki kızarıp tutuşan ateş olsun; sonra onu koyunun içine atar ve kaburgalarını kırar ki **الرِّضافِ** üzerine kapansın; sonra onun üzerine yakılmış **الرِّضافَ**’ı ardı ardına koymayı sürdürür, ta ki etini pişirdiğini bilsin; sonra ondan, ondan yüzülen derisini soyar; ve eti ondan kızarmış olur. Denir: **لحمٌ مَرْمُوض**; ve **رَمْضاً** **رُمِض** edilmiştir. Ve **الرّمِيض**: **الحَنِيذ**’e yakındır; ancak **الحَنيذ** bastırılır, sonra üstünde ateş yakılır.

Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: falana geldim de onu bulamadım; böylece **ترْمِيضاً** **رمَّضتُ**.

Şemir dedi: onun **تَرْمِيضُه**’u, onu beklemesi sonra gitmesidir.

**اللَّيث**: **الرمَضُ**: yaz sıcağının yakıcılığıdır. Ve bu iş beni **أرمضَ** etti de ben **رمِضْتُ**; Ru’be dedi:
Ve kim **الإِرْماضِ**’ın sıkıntısından şikâyet ederse,
Veya **بالإحماضِ** ile kımıldattığım bir ihtiyaçtan.

Ve Ebû Amr dedi: **الإرْماضُ**: acıtan her şeydir; denir: beni **أرْمَضَني**; yani: beni acıttı. Ve buluttan ve yağmurdan **الرّمَضِيُّ**: yaz sıcağının sonunda ve güzün başında olan şeydir; bulut **رَمَضِيٌّ**’dir, yağmur **رَمضّي**’dir. Ancak ona **رَمَضِيّاً** adı verildi; çünkü güneşin sıcaklığına ve hararetine yetişir.

Seleme, el-Ferrâ’dan: denir: bu **شهرُ رمضان**’dır; ve onlar **شهرَا ربيع**’dir; ay, diğer Arap ay adlarıyla birlikte anılmaz; denir: bu Şa‘bân’dır, gelmiştir.

Ve aziz ve celil dedi: ( **شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِى** 1764 **أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ** ) (el-Bakara: 185).

Ve Ebû Zu’eyb dedi:
Onunla iki **شَهْرَيْ رَبيعٍ**’i, ikisini de eskitti;
Çünkü onda onun geciktirmesi ve yerleşmesi vardı.

Ve Müdrik el-Kilâbî, İbnü’l-Ferec’in rivayet ettiği şeyde: at adamla **ارْتمزَت** etti ve onunla **ارتَمَضَتْ**; yani: onunla sıçradı.

**مرض** : **الليث** dedi: **المريضُ** bilinir; çoğulu **المَرْضَى**’dır.
Dedi ki: ve **التمريض**: hastanın başında güzelce durmaktır. Denir: hastayı **تمريضاً** **مَرَّضتُ**: eğer onun başında durduysan.

Ve işin **تمرِيض**’i: onu gevşetmendir ve onu sağlamlaştırmamandır. Ve denir: düşmanlıktan ve nifaktan **قلبٌ مرِيض**.

Allah تعالى dedi: ( **فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌ** ) (el-Bakara: 10); yani: nifak.

Sa‘lebe, İbnü’l-A‘râbî’den: **المَرَض**’ın aslı eksilmedir: **بَدَنٌ مرِيض**: kuvveti eksik. Ve **قلبٌ مريض**: dini eksik.

Ve falan kimse ihtiyacımda **مَرَّض** etti: eğer onda hareketi azaldıysa.

Ve el-Münzirî bana bazı arkadaşlarından haber verdi ki o dedi: **المَرَض**: tabiatın kararması ve onun safiyetinden ve itidalinden sonra çalkalanmasıdır.
Dedi ki: ve **المَرَض**: karanlıktır.

Ebû’l-Abbâs okudu:
Her yandan **مرِضَت** olan bir gece,
Ona ne güneş ışık verir ne de ay.

Dedi ki: **مَرِضَتْ**; yani: karardı ve nuru eksildi.

Ve Ebû Ubeyde, ( **فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌ** ) sözünde dedi: manası: şüphe ve nifaktır.
Dedi ki: kalpteki **المرَض**, insanın dinde sağlık dışına çıktığı her şey için uygun olur.

Ve **الليث** dedi: **المَراضَانِ**: buluşma yerleri bir olan iki vadidir.

Dedim: **المَراضان** ve **المَرَايض**: Temîm diyarında Kâzıme ile en-Nakîra arasında, içinde su çukurları bulunan yerlerdir; ve **المَرَض** باب’ından değildir; ve içindeki **الميم** **مَفعَل**’ın **ميم**’idir; **استراض** vadiden: eğer onda su birikmişse.

Ve denir: **أرض مريضةٌ**: eğer halkına dar geldiyse. Ve **أرض مريضة**: eğer onda kargaşa, fitneler ve öldürme çoğaldıysa.

Ve Evs b. Hacer dedi:
Görürsün ki yer, bizden dolayı genişlikte **مريضةً**’dir,
Bizden dolayı büyük bir toplulukla düğümlenmiş (çözülmez).

Ve **ليلةٌ مريضةٌ**: yıldızları görülmeyen karanlık (gece)dir.

Ve er-Râ‘î dedi:
Tamam gecesinden **مريضةٍ** bir kapkara (gece),
Kör karanlık onun yıldızını örttü; o da parlaktır.

Ve **رَأْيٌ مريضٌ**: doğru olandan sapma vardır. Şair dedi:
Ebû’l-Velîd’i bir toplanma sabahında gördüm,
Onda aklık var; fakat gençliği yitirmedi.
Lakin o aklığın altında bir kararlılık var:
Bir işi zannettiğinde **أمرَض** eder veya isabet eder.

**أمرَضَ**: yani: doğruya yaklaştı, her doğruyu isabet ettirmese bile.

Ve denir: falana geldim de onu **أمرَضتُ**; yani: onu hasta buldum. Ve falan oğulları **أمْرض** etti: eğer onların davarları hastalandıysa; onlar **ممْرِضون**’dur.

**مضر** : **الليث** dedi: **لبنٌ مضيرٌ**: çok ekşi (süt)tir. Dedi ki: ve denir: gerçekten **مُضَرَ** onu içmeye düşkündü; böylece onunla adlandırıldı.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الماضر**: olgunlaşmadan önce dili yakan süttür. Ve **مُضوراً** **مَضر** eder, **يَمضرُ**; ve nebiz de böyledir.
Dedi ki: ve Ebû’l-Beydâ dedi: **مُضَر** adı ondan türemiştir.

Ve denildi: beyaz renginden dolayı **مُضَراً** diye adlandırıldı; **مَضِيرة الطَّبِيخ**’ten.

Dedim: ve Araplar yanında **المضِيرةُ**: etin, dili yakmış olan saf, katıksız sütle pişirilmesidir; ta ki et pişsin ve **المَضيرة** koyulaşsın. Ve bazen **المَضِيرة** için sütü **الحَقِين** ile karıştırırlar; o vakit o, olduğu hâllerin en lezzetlisi olur.

Ve **الليثُ** dedi: denir: falan kimse **يتمَضَّر**; yani: **مُضَر** için taassup gösterir.

Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: denir: kanı **خَضِراً مَضِراً** gitti: eğer boşa gitti ise.

Ve Ebû Saîd dedi: kanı **خِضْراً مِضْراً** gitti;
yani: afiyetle, hazmedilmiş olarak.

Dedi ki: ve Araplar der: Allah senin için övgüyü **مَضّرَ** etsin; yani: onu hoş kılsın. Ve **تُماضِرُ** bir kadın adıdır.

**ضمر** : Huzeyfe’den rivayet edildi ki hutbesinde dedi: bugün **مِضْمارٌ**’dır, yarın yarış; ve öne geçen, cennete öne geçendir.

Şemir dedi: bugün, cennete öne geçmek için dünyada ameli kastetti; tıpkı atın, onunla yarışılmadan önce **يُضَمَّر** edilmesi gibi.

Ve **الليث** dedi: zayıflıktan ve karnın içeri çekilmesinden **الضُّمْرُ**; fiil **ضَمَرَ** eder, **يَضمُر** **ضُموراً**. Ve **قَضيبٌ ضامر**; ve **انضَمَرَ**: eğer suyu gittiyse.

Dedi ki: ve **المِضمار**: atların zayıflatıldığı yerdir; ve onların **تَضمِير**’i, semirdikten sonra onlara azık miktarınca yem verilmesidir.

Dedim: ve **المِضمار** bazen, atların yarış için veya düşmana koşmak için zayıflatıldığı günlerin vakti olur. Ve onların **تضمير**’i: eğer eyerleri onlara bağlanır, örtülerle örtülür de onların altında terlerlerse; böylece onların gevşekliği gider ve etleri sertleşir; ve üzerlerine hafif oğlanlar bindirilir, onları iki serinlikte koştururlar ve onlara sert davranmazlar. Sonra zayıflatılıp etleri sertleşince, onların **حُضْر**’larında kesilme (yorulup kalma)dan emin olunur; ve şiddet onları kesmez. İşte bu, Arapların bildiği **التَّضْمير**’dir; ve ona **مِضماراً** ve **تَضْميراً** adını verirler.

Ve **الليث** dedi: **الضَمِرُ**: kalbinin içindeki vicdanda gizlediğin şeydir. Dersin: **صَرْف الحرف**’i **أضمرتُ**: eğer o harekeli idi de onu sakinleştirdiysen.

Dedi ki: ve erkeklerden **الضَّمْرُ**: karnı inceltilmiş, bedeni hafif (olan)dır. Ve **امرأة ضَمْرة**; ve yüzü **تَضمَّر** etti: eğer zayıflıktan derisi büzüldüyse.

Ve Ömer b. Abdülazîz’den rivayet edildi ki Beytülmâl’de olan mazalim hakkında Meymûn b. Mihrân’a yazdı: onları sahiplerine geri versin ve onlardan o yılın zekâtını almasın; çünkü o, **مالاً ضِماراً** idi.

Ebû Ubeyd dedi: **الضِّمارُ**: ümit edilen gaip olandır; eğer ümit edilirse **بِضمار** değildir. Ve er-Râ‘î dedi:
Onun ziyaretini istediler de ondan buldular,
Bir bağış ki bir **عِدَةً ضِمارَا** değildi.

Ve el-A‘şâ dedi:
Bizi, eğer beldeler seni **أَضْمَرَتْكَ** ederse,
Bizden uzaklaştırır ve akrabalık bağını keseriz.
Kastetti: eğer beldeler seni gizlerse.

Ve **الليث** dedi: **الضِّمارُ** vaatlerden, oyalama (içeren) olan şeydir. Ve er-Râ‘î’nin beytini okudu.

Dedi ki: ve **اللؤْلُؤ المضطمِر**: içinde biraz büzülme olan (inci)dir. Ve şairin sözünü okudu:
Süreyya parladı da aydınlandı,
İçinde **اضطِمارُ** bulunan bir incinin parlayışı gibi.

Dedi ki: ve **الضُمْران** ince ağaçtandır.

Dedim: **الضُّمْران** ince ağaçtan değildir; ve onun **الأرْطَى**’nın püskülü gibi püskülü vardır. Ve ondan Ömer b. Lec’e’nin sözü:
Hizmetçi cariyelerin soyucusunu sanırsın,
Kırılmamış **الضُّمْران**’ın püskülünden (sanırsın).

Ve **الأصمعي**’nin, İbnü’s-Sikkît’in ona rivayet ettiği şeyde: en-Nâbiga’nın sözü hakkında dedi:
Ondan **ضُمران** korktu, onu sevk ettiği yerden.
Dedi ki: ve Ebû Ubeyde onu **صُمْرَانُ** diye rivayet etti; ve o, iki rivayette de bir köpeğin adıdır.

Ve **الليث** dedi: **الضَّيْمُران** ve **الضَّوْمَران**: reyhanlardan bir türdür.

Ve **الأصمعي** dedi: **الضَمِيرة** ve **الضَّفِيرةُ**: başın örgülerinden olan saç tutamıdır; çoğulu **ضمائر**’dir.

Ve el-Ferrâ dedi: malımı **ضِماراً** olarak götürdüler, **قِماراً** gibi. Dedi ki: ve o, **النَّسِيئةُ**’dir de.

Dedi ki: ve **التَّضْمير**: **الضَّمِيرة**’nin örgüsünü güzel yapmak ve onun yağını güzel yapmaktır.
