# ضمز (ض-م-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%85%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ض - م - ز
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B2/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الضاد والزاي والميم معهما
ض م ز يستعمل فقط
ضمز:
الضَّمْزُ من الإكام، الواحدةُ ضَمْزةٌ، وهي أَكَمَةٌ ضغيرهٌ خاشعة، وقال: مُوفٍ بها على الإكامِ الضُّمَّزِ والضّامِزُ: السّاكِتُ.
وضَمَزَ البعيرُ يضمُزُ ضُمُوزاً أي لا يَجْتَرُّ.
وناقةٌ ضَموزٌ وضامِزٌ أي لا يُسْمَعُ لها رُغاءٌ.

##### Türkçe

باب **الضاد** و**الزاي** و**الميم** معهما
**ض م ز** yalnızca kullanılır.

**ضمز**:
**الضَّمْزُ** tepeciklerdendir; bir tanesi **ضَمْزةٌ**’dir; o, küçük, alçakgönüllü bir tepeciktir. Ve dedi: “Onunla, **الضُّمَّزِ** ve **الضّامِزِ** tepecikleri üzerinde yükselmiş (olarak).”
Ve **الضّامِزُ**: susan (kimsedir).

Ve deve **ضَمَزَ** eder; **يضمُزُ**; **ضُمُوزاً**: yani geviş getirmez.

Ve bir dişi deve **ضَموزٌ** ve **ضامِزٌ**: yani onun için böğürme işitilmez.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B2/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

ضَمَزَ يَضْمِزُ ضَمْزاً: سكَتَ ولم يتكلَّم. وكذلك البعيرُ إذا أمسك جِرَّتَهُ في فيه ولم يجترّ. وكلُّ ساكتٍ ضامِزٌ وضَموزٌ. وضمز فلانٌ على مالي، أي جَمَد عليه ولزمه.

##### Türkçe

**ضَمَزَ** **يَضْمِزُ** **ضَمْزاً**: Sustı ve konuşmadı. Yine deve de, ağzında gevişini tuttuğu ve geviş getirmediği zaman (böyledir). Ve her susan kimse **ضامِزٌ** ve **ضَموزٌ**dur. Ve falan kimse malım üzerine **ضمز** etti; yani onun üzerinde dondu ve ona yapıştı (ayrılmadı).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B2/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ض ز م
ضمز
استعمل منه : ضمز .
ضمز : قال الليث : الضمز من الإكام ،
الواحدة ضمزة ، وهي أكمة صغيرة خاشعة ، وأنشد : موف بها على الإكام الضمز
وقال شمرن عن ابن الأعرابي : الضمز : الغلط من الأرض ، ويقال للرجل إذا جمع شدقيه فلم يتكلم : قد ضمز .
وقال الأصمعي : الضمز : ما ارتفع من الأرض ، وجمعه ضموز ، وقال رؤبة : كم جاوزت من حدب وفرز
ونكبت من جوءة وضمز
وقال أبو عمرو : الضمز جبل من أصاغر الجبال منفرد ، وحجارته حمر صلاب ، وليس في الضمز طين ، وهو الضمزز أيضا .
وقال الليث : الضامز : الساكت لا يتكلم ، والبعير إذا لم يجتر فقد ضمز .
وقال الشماخ يصف عيرا وأتنه : لهن صليل ينتظرن قضاءه
يضاحي غداة أمره وهو ضامر
قال : وكل من ضم فاه ، فهو ضامز ، وناقة ضامز : لا ترغو . والله تعالى أعلم بمراده .

##### Türkçe

ض ز م
**ضمز**
Ondan kullanılan: **ضمز**.

**ضمز**: Leys dedi: **الضمز** tümseklerden (küçük tepelerden)dir; teki **ضمزة**’dir; o, küçük, alçakgönüllü bir tümsektir. Ve inşad etti:
موف بها على الإكام الضمز

Şemrn, İbnü’l-A‘râbî’den: **الضمز**: yerden (araziden) olan bozukluk/yanlışlıktır; ve adam için, iki yanağını (ağzının iki yanını) toplayıp konuşmadığında: “**قد ضمز**” denir.

Asma‘î dedi: **الضمز**: yerden yükselen şeydir; çoğulu **ضموز**’dur. Ve Rü’be dedi:
كم جاوزت من حدب وفرز
ونكبت من جوءة وضمز

Ebû ‘Amr dedi: **الضمز** küçük dağlardan, tek başına (münferid) bir dağdır; taşları kırmızı, serttir; **الضمز**’de çamur yoktur; o, **الضمزز** de (denir).

Leys dedi: **الضامز**: susan, konuşmayan (kimsedir); deve de geviş getirmediğinde, muhakkak **ضمز** etmiştir.

Şemmâh, bir yaban eşeğini ve dişilerini vasfederek dedi:
لهن صليل ينتظرن قضاءه
يضاحي غداة أمره وهو ضامر

Dedi: Ağzını toplayan herkes, o **ضامز**’dir; ve **ناقة ضامز**: böğürmez. Ve Allah Teâlâ, muradını en iyi bilendir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B2/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد والميم وما يثلثهما)
(ضمد) الضاد والميم والدَّال: أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على جمعٍ وتجمُّع. من ذلك ضَمَدت الشيءَ أَضْمِده، إِذا جَمَعتَه. والضِّمَاد: العِصابة، يقال ضَمَدت الجُرْح. ويقولون الضَّمْد، بسكون الميم: أن تتَّخذ المرأة صديقين. قال الهذلي:
تريدين كَيْمَا تَضْمُِدِيني وخالداً *** وهل يُجمَع السّيفانِ وَيْحَكِ في غِمْدِ([1])ويقال شبعت الإبل من ضَمْد الأرض، إِذا شَبعت من الرَّطيب واليبيس، والقديم والحديث. قالوا: ويقول الرجل للغريم: أقضيك من ضَمْدِ هذه الغَنَم، أي من خِيارها ورُذَالها، وكبارها وصغارها. ومن الباب: أَضْمَدَ العرفجُ، إذا تَجوّفَتْه الخوصةُ ولم تَنْدُر منه، أي كانت في جوفه. وهو من هذا، كأنَّها جمعته في جوفها.
ومن الباب الضَّمَد، بفتح الميم، وهو الغَيظ يُجمَع في الصدر ولا يُزاح فيخفّ. قال النابغة:
ومَنْ عَصاكَ فعاقِبْهُ مُعاقبةً *** تَنهى الظَّلومُ ولا تقْعُدْ  على ضَمَدِ([2])
يقال ضَمِدَ يَضْمَدْ ضَمَداً. قال أبو بكر([3]):  وفصَل قومٌ بين الغَيظِ والضَّمَد. فقالوا: الضَّمد: أن يغتاظ على من لا يقدر عليه والغيظ أن يغتاظ على من يقدر عليه ومن لا. واحتجُّوا بقول النابغة. والقِياس في هذه الكلمات واحد. ويقال الضَّمَد، بفتح الميم: الغابر من الحقّ. يقال لنا عند فلان ضَمَدٌ، أي غابر حقٍّ،  من مَعْقُلةٍ أو دين. وأصله شيءٌ قد تجمَّع عندهم وبقي.
(ضمر) الضاد والميم والراء أصلان صحيحان: أحدهما يدلُّ على دقّةٍ في الشَّيء، والآخر يدلُّ على غَيبةٍ وتستُّر.
فالأوّل قولهم: ضَمَرَ الفرس وغيرُهُ ضموراً، وذلك من خِفّة اللَّحمِ، وقد يكون من الهُزَال. ويقال للموضع الذي تُضمَّر فيه الخيل: المِضْمَار. ورجل ضَمْرٌ: خفيف الجسم. واللؤلؤ المضْطمِر: الذي في وسطهِ بعضُ الانضمام والانضمار([4]).
والآخر الضِّمَار، وهو المال الغائب الذي لا يُرجَى. وكلُّ شيءٍ غابَ عنك فلا تكونُ منهُ عَلَى ثقَةٍ فهو ضِمَارٌ. [قال الشاعر]([5]):
وأَنْضَاءٍ أُنِخْنَ إلى سعيد *** طُروقاً ثم عَجَّلْنَ ابتكارَا
حمِدْنَ مَزارَهُ وأَصَبْنَ منه *** عطاءً لم يكن عِدَةً ضِمارا
ومن هذا الباب: أَضْمَرتُ([6]) في ضميري شيئاً؛ لأنَّه يُغيِّبه في قلبه وصدره.
(ضمز) الضاد والميم والزاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على إمساكٍ في كلام أو إِمساكٍ على شيءٍ بفم وما أشبَهَ ذلك. من ذلك ضَمَز البَعِيرُ: أَمسك عن الجِرّة. والضَّامِز: السّاكت. وقال بشر:
وقد ضَمَزَتْ بِجِرّتها سُلَيْمٌ *** مخافتَنا كما ضَمَزَ الحِمارُ([7])والضَّمْز: ضرب من الأكل، لأنَّه إِذا أكل أمسَكَ عليه في فمه.  وضَمَز فلانٌ على مالي، أي لزمه([8]).
ومما شذَّ عن هذا الأصل: الضَّمْزَة: الأَكَمة الخاشعة، والجمع ضَمْزٌ.
(ضمس) الضاد والميم والسين ليس بشيء. وذكر ابن دريد كلمةً إن صحَّت فهي من باب الإِبدال. قال([9]): الضَّمْس: المَضْغ. فإن كان كذا *فهو من الضَّمْز.
(ضمن) الضاد والميم والنون أصلٌ صحيح، وهو جَعْل الشَّيء في شيءٍ يحويه. من ذلك قولهم: ضمَّنت [الشيء]، إِذا جعلته في وعائه. والكَفَالة تسمَّى ضَمَاناً من هذا؛ لأنَّه كأنَّه إذا ضمِنَه فقد استوعَبَ ذمّته. والمَضَامِين: ما في بطون الحوامل. ومنه الحديث أنَّه نهى عن المَلاقيح والمَضامين. وذلك أنَّهم كانوا يبيعون الحَبَل([10])، فنَهَى عن ذلك. وأما قولـه: "لكم الضَّامِنة من النَّخْل"، فإنَّه يريد ما تضمّنَتْه قُراهم. فهذا الباب مطّرد.
وأمَّا الضَّمانة، وهي الزَّمانة. والضَّمِن: الزَّمِن، فإنَّهُ عندي من باب الإبدال كأنَّ الضاد مبدلة من زاي. وفي الحديث: "مَنْ اكتتب ضَمِناً بعثَهُ الله تعالى  ضَمِناً"، أي من كتب نفسه من الزَّمْنَى.
 (ضمج) الضاد والميم والجيم ليس بشيء، وكذلك ما أشبهه. فأمَّا الضَّمْخ بالخاء فصحيح. يقال تضمَّخ بالطِّيب، وهو متضمِّخ.
--------------ــــ
([1]) لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 159 واللسان (ضمد).
([2]) البيت في ديوانه 22 واللسان (ضمد).
([3]) أبو بكر بن دريد في الجمهرة (2: 276).
([4]) في الأصل: "الإضمار".
([5]) التكملة من المجمل. والبيتان للراعي في اللسان (ضمر).
([6]) في الأصل: "ضمرت" صوابه في اللسان.
([7]) البيت منسوب إلى بشر بن أبي خازم في المفضليات (2: 142)، لكنه نُسِب في اللسان أيضاً إلى ابن مقبل، وهذه النسبة الأخيرة غير صحيحة.
([8]) في المجمل: "إذا جمد عليه ولزمه".
([9]) في الجمهرة: (3: 24).
([10]) الحبل والحمل بمعنى، وهو اسم لما تحمل المرأة. قال:
ذا جرأة تسقط الأحبال رهبته *** مهما يكن من مسام مكره يسم.

ـ

##### Türkçe

(باب **الضاد** و**الميم** وما يثلثهما)
(**ضمد**) **الضاد** ve**الميم** ve **الدَّال**: sahih bir asıl(lar)dır; bir toplama ve toplanmaya delâlet eder. Bundan: **ضَمَدتُ** şeyi **أَضْمِده**; onu topladığın zaman. Ve **الضِّمَاد**: sargı; **ضَمَدتُ** yarayı denir. Ve **الضَّمْد** derler, **الميم**’i sâkin kılarak: kadının iki dost edinmesidir. **الهذلي** dedi ki:
تريدين كَيْمَا تَضْمُِدِيني وخالداً *** وهل يُجمَع السّيفانِ وَيْحَكِ في غِمْدِ([1])ويقال develer **ضَمْد** yerden doydu denir; yaş ve kuru, eski ve yeni(den) doyduğu zaman. Dediler: ve adam hasma der ki: seni bu koyunun **ضَمْد**’inden öderim; yani onun seçkininden ve düşüğünden, büyüğünden ve küçüğünden. Ve babdandır: **أَضْمَدَ** **العرفجُ**, **الخوصةُ** onu oyduğu ve ondan dışarı çıkmadığı zaman; yani onun iç boşluğunda oldu. Ve o bundandır; sanki onu iç boşluğunda toplamış gibidir.
Ve babdandır **الضَّمَد**, **الميم**’i fetha ile; o, göğüste toplanan ve giderilmediği için hafiflemeyen öfkedir. **النابغة** dedi ki:
ومَنْ عَصاكَ فعاقِبْهُ مُعاقبةً *** تَنهى الظَّلومُ ولا تقْعُدْ  على ضَمَدِ([2])
**ضَمِدَ** **يَضْمَدْ** **ضَمَداً** denir. **أبو بكر**([3]) dedi ki: bir kavim öfke ile **الضَّمَد** arasında ayırdı. Dediler ki: **الضَّمد**: gücü yetmediği kimseye öfkelenmendir; öfke ise gücü yettiğine ve yetmediğine öfkelenmendir. Ve **النابغة**’nin sözüyle delil getirdiler. Ve kıyas bu kelimelerde birdir. Ve **الضَّمَد** denir, **الميم**’i fetha ile: haktan kalan (bakiye)dir. Denir: falanın yanında bizim için bir **ضَمَدٌ** vardır; yani bir hakkın kalanı; bir **مَعْقُلةٍ**’den veya borçtan. Ve aslı, onların yanında toplanmış ve kalmış bir şeydir.
(**ضمر**) **الضاد** ve**الميم** ve**الراء** iki sahih asıldır: birisi şeyde inceliğe delâlet eder; diğeri kaybolmaya ve gizlenmeye delâlet eder.
Birincisi onların sözü: at ve başkası **ضَمَرَ** **ضموراً**; bu, etin hafifliğindendir; ve zayıflıktan da olabilir. Ve atların zayıflatıldığı yere **المِضْمَار** denir. Ve **رجل ضَمْرٌ**: bedeni hafif (olan). Ve **اللؤلؤ المضْطمِر**: ortasında bir miktar toplanma ve gizlenme bulunan([4]).
Diğeri **الضِّمَار**’dır; o, ümit edilmeyen gaip maldır. Ve senden kaybolan her şey ki ondan emin olmazsın, o **ضِمَارٌ**’dır. [Şair dedi]([5]):
وأَنْضَاءٍ أُنِخْنَ إلى سعيد *** طُروقاً ثم عَجَّلْنَ ابتكارَا
حمِدْنَ مَزارَهُ وأَصَبْنَ منه *** عطاءً لم يكن عِدَةً ضِمارا
Ve bu babdandır: **أَضْمَرتُ**([6]) içimde bir şeyi; çünkü onu kalbinde ve göğsünde gizler.
(**ضمز**) **الضاد** ve**الميم** ve**الزاء** sahih bir asıldır; sözde bir tutmaya yahut ağızla bir şey üzerinde tutmaya ve buna benzer şeye delâlet eder. Bundan: deve **ضَمَزَ**: gevişten tuttu (kesti). Ve **الضَّامِز**: susan. Ve **بشر** dedi ki:
وقد ضَمَزَتْ بِجِرّتها سُلَيْمٌ *** مخافتَنا كما ضَمَزَ الحِمارُ([7])والضَّمْز: bir tür yemektir; çünkü yediği zaman onu ağzında tutar. Ve falan malım üzerinde **ضَمَزَ**, yani ona yapıştı([8]).
Ve bu asıldan şâz olan şeylerdendir: **الضَّمْزَة**: alçak (mütevazı) tepecik; çoğulu **ضَمْزٌ**.
(**ضمس**) **الضاد** ve**الميم** ve**السين** bir şey değildir. **ابن دريد** bir kelime zikretti; eğer sahihse o, ibdâl babındandır. Dedi ki([9]): **الضَّمْس**: çiğneme. Eğer böyle ise, o **الضَّمْز**’dendir.
(**ضمن**) **الضاد** ve**الميم** ve**النون** sahih bir asıldır; bir şeyi onu içine alan bir şeyin içine koymaktır. Bundan onların sözü: **ضمَّنتُ** [şeyi]; onu kabına koyduğun zaman. Ve kefalet buna bağlı olarak **ضَمَاناً** diye adlandırılır; çünkü sanki onu garanti ettiği zaman zimmetini bütünüyle içine almış olur. Ve **المَضَامِين**: hamilelerin karınlarındakiler. Ve ondan hadis: **المَلاقيح** ve **المَضامين**’den nehyettiği; bu, onların **الحَبَل**([10]) satıyor olmalarıydı; böylece bundan nehyetti. Ama onun sözü: “size hurmadan **الضَّامِنة** vardır”; bununla köylerinin içine aldığı şeyi kasteder. Şu halde bu bab düzenlidir.
Ama **الضَّمانة**, o **الزَّمانة**’dir. Ve **الضَّمِن**: **الزَّمِن**’dir; o ise bende ibdâl babındandır; sanki **الضاد** bir **زاي**’dan ibdâl edilmiştir. Ve hadiste: “kim kendini **ضَمِناً** olarak yazdırırsa Allah Teâlâ onu **ضَمِناً** olarak diriltir”; yani kendini **الزَّمْنَى**’dan (sakatlardan) olarak yazan.
 (**ضمج**) **الضاد** ve**الميم** ve**الجيم** bir şey değildir; ve bunun benzeri de böyledir. Ama **الضَّمْخ** **الخاء** ile sahihdir. Denir: **تضمَّخ** güzel koku ile; ve o **متضمِّخ**’tir.
--------------ــــ
([1]) **أبي ذؤيب الهذلي**’nindir; divanında 159 ve **اللسان** (**ضمد**).
([2]) beyit divanında 22 ve **اللسان** (**ضمد**).
([3]) **أبو بكر بن دريد** **الجمهرة**’de (2: 276).
([4]) asılda: “**الإضمار**”.
([5]) tekmile **المجمل**’dendir. İki beyit **الراعي**’nindir; **اللسان** (**ضمر**).
([6]) asılda: “**ضمرت**”; doğrusu **اللسان**’dadır.
([7]) beyit **بشر بن أبي خازم**’e nispet edilmiştir; **المفضليات**’ta (2: 142); fakat **اللسان**’da da **ابن مقبل**’e nispet edildi; bu son nispet sahih değildir.
([8]) **المجمل**’de: “ona donduğunda ve ona yapıştığında”.
([9]) **الجمهرة**’de: (3: 24).
([10]) **الحبل** ve **الحمل** mânâca birdir; kadının taşıdığı şeye isimdir. Dedi ki:
ذا جرأة تسقط الأحبال رهبته *** مهما يكن من مسام مكره يسم.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B2/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ض م ز
بعير ضامز وقد ضمز يضمز‏:‏ أمسك على جرته‏.‏
ومن المجاز‏:‏ كلمته فضمز أي سكت ولم يجب ورأيته ضامزاً‏:‏ لا ينبس‏.‏
وضمز على ماله‏:‏ أمسكه وشحّ عليه‏.‏

##### Türkçe

ض م ز
**بعير ضامز**: ve **ضمز يضمز**: gevişine (midesindeki geri gelen lokmasına) karşı kendini tuttu.
Mecazdan: onu konuşturdum da **ضمز**; yani sustu ve cevap vermedi; onu **ضامزاً** gördüm: tek kelime etmez.
**وضمز على ماله**: malını tuttu ve ona karşı cimrilik etti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B2/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ضَمَزَ البعيرُ يَضْمِزُ ضَمْزاً وضُمازاً وضُموزاً: أَمسكَ جِرَّتَه في فِيهِ ولم يَجْتَرّ من الفزع، وكذلك الناقة. وبعير ضامِزٌ: لا يَرْغُو. وناقة ضامِزٌ: لا تَرْغو. وناقة ضامِزٌ وضَمُوز: تضم فاها لا تَسْمَع لها رُغاء. والحمار ضامِزٌ: لأَنه لا يَجْتَرّ؛ قال الشماخ يصف عَيْراً وأُتُنَه:
وهنَّ وقُوفٌ يَنْتَظِرْنَ قَضاءَه،
بِضاحِي غَداةٍ أَمْرُه، وهو ضامِزُ
وقال ابن مقبل:
وقد ضَمَزَتْ بِجِرَّتِها سُلَيمٌ
مَخافَتَنا، كما ضَمَز الحِمارُ
ونسب الجوهري هذا البيت إِلى بشر بن أَبي خازم الأَسدي؛ معناه قد خضعت وذلَّت كما ضَمَزَ الحمار لأَن الحمار لا يَجْتَرُّ وإِنما قال ضَمَزَتْ بِجِرَّتها على جهة المَثَل أَي سكتوا فما يتحركون ولا ينطقون. ويقال: قد ضَمَزَ بِجِرَّته وكَظَم بِجِرَّتِهِ إِذا لم يَجْتَرّ، وقَصَعَ بِجِرَّته إِذا اجْتَرَّ، وكذلك دَسَعَ بِجِرَّته. وفي حديث عليّ، كرم الله تعالى وجهه: أَفواههم ضامِزَةٌ وقلوبهم قَرِحَةٌ؛ الضامِزُ: المُمْسِك؛ ومنه قول كعب:
منه تَظَلُّ سِباع الجَوِّ ضامِزَةً،
ولا تَمَشَّى بِوَادِيهِ الأَراجِيلُ
أَي ممسكة من خوفه؛ ومنه حديث الحجاج: إِن الإِبل ضُمُز خُنُسٌ أَي ممسكة عن الجِرّةِ، ويروى بالتشديد، وهما جمع ضامِزٍ. وفي حديث سُبَيْعَة: فَضَمَزَ لي بعضُ أَصحابه؛ قال ابن الأَثير: قد اختلف في ضبط هذه اللفظة، فقيل هي بالضاد والزاي، من ضَمَزَ إِذا سكت وضَمَزَ غيره إِذا سَكَّته، قال: ويروى فَضَمَّزَني أَي سَكَّتَني، قال: وهو أَشبه، قال: وقد روي بالراء والنون والأَوّل أَشْبَهُهُما. وضَمَزَ يَضْمِزُ ضَمْزاً فهو ضامزٌ: سكت ولم يتكلم، والجمع ضُمُوز، ويقال للرجل إِذا جَمَع شِدْقيه فلم يتكلم: قد ضَمَزَ. الليث: الضَّامِزُ الساكت لا يتكلم. وكل من ضَمَزَ فاهُ، فهو ضامزٌ، وكلُّ ساكتٍ ضامِزٌ وضَمُوزٌ. ضَمَزَ فلانٌ على مالي جَمَدَ عليه ولَزِمه.
والضَّمُوز من الحيَّات: المُطْرِقة، وقيل الشديدة، وخص بعضهم به الأَفاعي؛ قال مُساوِرُ بن هند العَنْسِي ويقال هو لأَبي حَيَّان الفَقْعَسِي:يا رَيَّها يوم تُلاقي أَسْلَما،
يومَ تُلاقِي الشَّيْظَم المُقَوَّما
عَبْلَ المُشاشِ فَتَراهُ أَهْضَما،
تَحْسَبُ في الأُذْنَيْنِ منه صَمَما
قد سَالَمَ الحَيَّاتُ منه القَدَما،
الأُفْعُوانَ والشُّجاعَ الشَّجْعَما
وذاتَ قَرنَيْنِ ضمُوزاً ضِرْزَما
قوله: يا رَيَّها نادى الرَّيَّ كأَنه حاضر على جهة التعجب من كثرة استقائه. وأَسْلم: اسم راعٍ. والشيظم: الطويل والمقوَّم الذي ليس فيه انحناء. وعبل المشاش: غليظ العظام. والأَهضم: الضامر البطن، ونسبه إِلى الصمم أَي لا يكادُ يجيب أَحداً في أَوّل ندائه لكونه مشتغلاً في مصلحة الإِبل فهو لا يسمع حتى يكرر عليه النداء. ومسالمة الحيات قدمَه لغلظها وخشونتها وشدة وطئها. والأُفْعُوان: ذكر الأَفاعي، وكذلك الشجاع هو ذكر الحيات، ويقال هو ضرب معروف من الحيات. والشجعم: الجريء. والضِّرزم: المسنة، وهو أَخبث لها وأَكثر لِسَمِّها. وامرأَة ضَمُوز: على التشبيه بالحية الضَّمُوز.والضَّمْزَة: أَكَمَةٌ صغيرة خاشعة، والجمع ضَمْز، والضُّمَّز من الآكام؛ وأَنشد:
مُوفٍ بها على الإِكام الضُّمَّزِ
ابن شميل: الضَّمْزُ جبل من أَصاغر الجبال منفرد وحجارته حُمْر صِلاب وليس في الضَّمْز طين، وهو الضَّمْزَز أَيضاً. والضَّمْز من الأَرض: ما ارتفع وصَلُبَ، وجمعه ضُمُوز. والضَّمْز: الغلظ من الأَرض؛ قال رؤبة: كم جاوَزَتْ من حَدَبٍ وفَرْزِ،
ونَكَّبَتْ من جُوءَةٍ وضَمْزِ
أَبو عمرو: الضَّمْزُ المكان الغليظ المجتمع. وناقة ضَمُوز: مُسِنَّة. وضَمَز يَضْمِز ضَمْزاً: كَبَّر اللُّقَم. والضَّمُوز: الكَمَرة.

##### Türkçe

**ضَمَزَ** deve **يَضْمِزُ** **ضَمْزاً** ve **ضُمازاً** ve **ضُموزاً**: (ağzında) gevişini tutup (içeri) alıkoydu; korkudan geviş getirmedi; dişi deve de böyledir. Ve **ضامِزٌ** deve: böğürmez. Ve **ضامِزٌ** dişi deve: böğürmez. Ve **ضامِزٌ** ve **ضَمُوز** dişi deve: ağzını sıkar; ona böğürme sesi işitilmez. Ve eşek **ضامِزٌ**: çünkü geviş getirmez; Şemmâh bir yaban eşeğini ve dişilerini vasfederek dedi:

وهنَّ وقُوفٌ يَنْتَظِرْنَ قَضاءَه،
بِضاحِي غَداةٍ أَمْرُه، وهو ضامِزُ

İbn Mukbil dedi:

وقد ضَمَزَتْ بِجِرَّتِها سُلَيمٌ
مَخافَتَنا، كما ضَمَز الحِمارُ

Cevherî bu beyti Bişr b. Ebî Hâzim el-Esedî’ye nisbet etti; mânâsı: eşeğin **ضَمَزَ** etmesi gibi boyun eğdi ve zelil oldu; çünkü eşek geviş getirmez; ancak **ضَمَزَتْ بِجِرَّتها** demesi mesel yoluyla, yani sustular; ne hareket ederler ne konuşurlar. Ve denir: **ضَمَزَ بِجِرَّته** ve **كَظَم بِجِرَّتِهِ**: geviş getirmediği zaman; ve **قَصَعَ بِجِرَّته**: geviş getirdiği zaman; ve yine **دَسَعَ بِجِرَّته**. Ali’nin hadîsinde, Allah Teâlâ yüzünü keremli kılsın: “Ağızları **ضامِزَةٌ** ve kalpleri **قَرِحَةٌ**”; **الضامِزُ**: tutan (alıkoyan); bundan Ka‘b’ın sözü:

منه تَظَلُّ سِباع الجَوِّ ضامِزَةً،
ولا تَمَشَّى بِوَادِيهِ الأَراجِيلُ

Yani ondan korkudan tutulu (durur); ve bundan Haccâc’ın hadîsi: “Şüphesiz develer **ضُمُز خُنُسٌ**”, yani gevişten tutulu; şeddeli olarak da rivayet edilir; ikisi de **ضامِزٍ**’in cem‘idir. Sübey‘a hadîsinde: “Bana onun bazı ashabı **فَضَمَزَ** etti”; İbnü’l-Esîr dedi: Bu lafzın ضبط’ında ihtilâf edilmiştir; denildi ki o **الضاد** ve **الزاي** iledir; **ضَمَزَ**: sustuğu zaman; ve başkasını **ضَمَزَ**: onu susturduğu zaman; dedi ki: “Ve **فَضَمَّزَني** diye rivayet edilir”, yani beni susturdu; dedi ki: bu daha benzer; dedi ki: **الراء** ve **النون** ile de rivayet edilmiştir; birincisi ikisinin daha benzeridir. Ve **ضَمَزَ** **يَضْمِزُ** **ضَمْزاً**: o hâlde o **ضامزٌ**’dir: sustu, konuşmadı; cem‘i **ضُمُوز**’dur. Ve erkeğe, iki yanağını toplayıp konuşmadığı zaman denir: “**قد ضَمَزَ**”. Leys: **الضَّامِزُ** susan, konuşmayan (kimsedir). Ve kim **ضَمَزَ فاهُ** ederse, o **ضامزٌ**’dir; ve her susan **ضامِزٌ** ve **ضَمُوزٌ**’dur. Falan kimse malım üzerine **ضَمَزَ** etti: onun üzerinde dondu (kımıldamadı) ve ona yapıştı.

Ve yılanlardan **الضَّمُوز**: başını eğip duran; ve denildi ki: şiddetli; bazıları onu engereklere tahsis etti; Musâvir b. Hind el-Ansî dedi, ve denilir ki Ebû Hayyân el-Fak‘asî’nindir:

يا رَيَّها يوم تُلاقي أَسْلَما،
يومَ تُلاقِي الشَّيْظَم المُقَوَّما
عَبْلَ المُشاشِ فَتَراهُ أَهْضَما،
تَحْسَبُ في الأُذْنَيْنِ منه صَمَما
قد سَالَمَ الحَيَّاتُ منه القَدَما،
الأُفْعُوانَ والشُّجاعَ الشَّجْعَما
وذاتَ قَرنَيْنِ ضمُوزاً ضِرْزَما

Onun sözü: “**يا رَيَّها**” — **الرَّيَّ**’ye seslendi; sanki hazırmış gibi; su çekişinin çokluğundan taaccüb yoluyla. Ve **أَسْلم**: bir çobanın adıdır. Ve **الشيظم**: uzun; ve **المقوَّم**: içinde eğrilik olmayan. Ve **عبل المشاش**: kemikleri kalın. Ve **الأَهضم**: karnı zayıf (içe çekik) olan. Ve onu **الصمم**’e nisbet etti; yani ilk çağrısında neredeyse kimseye cevap vermez; çünkü develerin maslahatında meşguldür; bu yüzden işitmez, ta ki çağrı ona tekrar edilinceye kadar. Ve yılanların onun ayağıyla barışması: onun (ayağının) kalınlığı, pürüzlülüğü ve basışının şiddeti sebebiyledir. Ve **الأُفْعُوان**: engereklerin erkeği; ve yine **الشجاع** yılanların erkeğidir; ve denilir ki o, yılanlardan bilinen bir türdür. Ve **الشجعم**: cesur. Ve **الضِّرزم**: yaşlı (dişi); ve o, onlar için daha habis ve zehri için daha çoktur. Ve **ضَمُوز** kadın: **الضَّمُوز** yılanına benzetme üzere. Ve **الضَّمْزَة**: küçük, alçakgönüllü bir tepecik; cem‘i **ضَمْز**’dır; ve tepelerden **الضُّمَّز**; ve şu beyit okunmuştur:

مُوفٍ بها على الإِكام الضُّمَّزِ

İbn Şümeyl: **الضَّمْزُ** küçük dağlardan, tek başına (münferid) bir dağdır; taşları kırmızı, serttir; **الضَّمْز**’de çamur yoktur; o aynı zamanda **الضَّمْزَز**’dir. Ve yerden **الضَّمْز**: yükselen ve sertleşen şeydir; cem‘i **ضُمُوز**’dur. Ve **الضَّمْز**: yerden kalınlık (sertlik); Ru’be dedi:

كم جاوَزَتْ من حَدَبٍ وفَرْزِ،
ونَكَّبَتْ من جُوءَةٍ وضَمْزِ

Ebû Amr: **الضَّمْزُ** kalın, toplanmış (sıkı) yerdir. Ve **ضَمُوز** dişi deve: yaşlı. Ve **ضَمَز** **يَضْمِز** **ضَمْزاً**: lokmaları büyüttü. Ve **الضَّمُوز**: **الكَمَرة**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B2/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ضمز الرجل يضمز، بالضم، ويضمز، بالكسر، وهذه نقلها الصاغاني ولكن في ضمز البعير: سكت ولم يتكلم، فهو ضامز وضموز كصبور، والجمع ضموز، بالضم، وهو مجاز، على التشبيه بضمز البعير. يقال: كلمته فضمز، أي سكت ولم يجب، قاله الزمخشري: ويقال للرجل إذا جمع شدقيه فلم يتكلم: قد ضمز، وقال الليث: الضامز: الساكت لا يتكلم، وكل من ضمز فاه فهو ضامز، وكل ساكت ضامز وضموز. وفي حديث علي رضي الله عنه:  أفواههم ضامزة وقلوبهم قرحة  . ومنه قول كعب:
  منه تظل سباع الجو ضامزة                      ولا تمشي بواديه الأراجيل

  أي ممسكه من خوفه. ضمز البعير يضمز ويضمز ضمزا وضمازا وضموزا: أمسك جرته في فيه ولم يجتر من الفزع، وكذلك الناقة، وبعير ضامزة: لا يرغو، وناقة ضامزة: لا ترغو، وناقة ضامز وضموز: تضم فاها لا تسمع لها رغاء. من المجاز: ضمز على مالي، أي جمد عليه ولزمه. وفي الأساس: من المجاز: ضمز على ماله: أمسكه وشح عليه. ضمز اللقمة يضمزها ضمزا: التقمها. ويقال: ضمز ضمزا كبر اللقمة، كما في اللسان. وفي التكملة: الضمز: ضرب من الأكل. عن أبي عمرو: الضمز: المكان الغليظ المجتمع. والأكمة الخاشعة ضمزة، والجمع ضمز، وقيل: هو من الأرض: ما ارتفع وصلب. قال ابن شميل: الضمز: كل جبل من أصاغر الجبال منفرد، وحجارته حمر صلاب وما فيه، ونص ابن شميل وليس في الضمز طين، كالضموز، أي كصبور، هكذا في سائر النسخ، وهو غلط، وصوابه كالضمزز، كجعفر، كما ضبطه صاحب اللسان والصاغاني وغيرهما ويأتي للمصنف أيضا قريبا، الواحدة ضمزة، بهاء في الكل. والضموز، كصبور: الأسد، نقله الصاغاني. وهو مجاز. والضامز: العياب للناس. يقال: رجل ضامز لامز إذا كان يعيب الناس. ومما يستدرك عليه: الضامز: الحمار، لأنه لا يجتر. قال الشماخ يصف عيرا وأتنه:
  وهن وقوف ينتظرن قـضـاءه                      بضاحي عذاة أمره وهو ضامز ويقال: قد ضمز بجرته وكظم بجرته، إذا خضع وذل، على التشبيه ومنه قول ابن مقبل، وفي الصحاح قال بشر بن أبي خازم الأسدي:
  لقد ضمزت بجرتها سلـيم                      مخافتنا كما ضمز الحمار أي خضعت وذلت ولم تتحرك من الخوف. ووجد بخط أبي زكريا في هامش الصحاح ما نصه: ورأيت ضمزت بحرتها، وقال: حرة بني سليم مشهورة، والمعنى سكنت وأقرت. يقال للبعير إذا أمسك على جرته: قد ضمز، والحمار ضامز، لأنه لا يجتر، فضربه مثلا، أي أنهم قد أمسكوا وذلوا، والإبل ضمز خنس بالضم وكسكر، أي ممسكة عن الجرة، وهما بالراء والنون كلاهما بمعنى السكوت. والضموز من الحيات، كصبور: المطرقة، وقيل: الشديدة. قال مساور بن هند:
  وذات قرنين ضموزا ضرزما وامرأة ضموز، على التشبيه بهذه الحية. والضمز كسكر من الآكام قال:
  موف بها على الإكام الضمز والضموز، بالضم: الأرضون الغليظة، جمع ضمز، بالفتح، وناقة ضموز: مسنة. والضموز: الكمرة.

##### Türkçe

**ضمز** adam **يضمز**, (başta ötre ile) ve **يضمز**, (başta esre ile); bunu Sâğânî nakletmiştir; fakat **ضمز** devenin (maddesinde): sustu ve konuşmadı; o hâlde o **ضامز** ve **ضموز** (veznen: **صبور** gibi)dir; cem‘i **ضموز**dur, (başta ötre ile); bu mecazdır, devenin **ضمز**ına benzetme üzerinedir. Denir: Onunla konuştum da **ضمز**, yani sustu ve cevap vermedi; bunu Zemahşerî söylemiştir: ve erkeğe, iki yanağını topladığı da konuşmadığı zaman: “**ضمز** etti” denir. Leys dedi: **الضامز**: susan, konuşmayan (kimsedir); kim ağzını **ضمز** ederse o **ضامز**dır; her susan **ضامز** ve **ضموز**dur. Ali (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: “Ağızları **ضامزة** ve kalpleri yaralıdır.” Ve ondan Ka‘b’ın sözü:

  “Ondan, havanın yırtıcıları **ضامزة** olarak gölgelenir

  ve onun vadisinde **الأراجيل** yürümez”

yani korkusundan onu tutan (kimseler). **ضمز** deve **يضمز** ve **يضمز**; **ضمزا** ve **ضمازا** ve **ضموزا** (olarak): korkudan geviş getirmeyip gevişini ağzında tuttu; dişi deve de böyledir. **ضامزة** deve: böğürmez; **ضامزة** dişi deve: böğürmez; **ضامز** ve **ضموز** dişi deve: ağzını sıkar; ona böğürme sesi işitilmez. Mecazdandır: Malım üzerine **ضمز** etti; yani onun üzerinde dondu ve ona yapıştı. **الأساس**’ta: mecazdandır: Malı üzerine **ضمز** etti: onu tuttu ve onda cimrilik etti. **ضمز** lokmayı **يضمزها** **ضمزا**: onu lokma olarak aldı. Ve denir: **ضمز** **ضمزا**: lokmayı büyüttü; **اللسان**’da olduğu gibi. **التكملة**’de: **الضمز**: yemenin bir türüdür. Ebû ‘Amr’dan: **الضمز**: kalın, toplanmış yer. Alçak duran tepecik **ضمزة**dir; cem‘i **ضمز**dır. Ve denildi: o, yerden: yükselen ve sertleşen şeydir. İbn Şümeyl dedi: **الضمز**: küçük dağlardan her bir tek başına (olan) dağdır; taşları kırmızı serttir ve içindeki (şeyler de böyledir). İbn Şümeyl’in metni: **الضمز**da çamur yoktur; **كالضموز** yani **كصبور** gibi; bütün nüshalarda böyledir; bu yanlıştır; doğrusu **كالضمزز** (veznen: **جعفر** gibi)dir; bunu **اللسان** sahibi, Sâğânî ve başkaları ضبط etmiştir; müellif için de yakında gelecektir. Tekili **ضمزة**dir; hepsinde **هاء** iledir. **الضموز** (veznen: **صبور** gibi): aslandır; Sâğânî onu nakletmiştir; bu mecazdır. **الضامز**: insanları ayıplayan (kimsedir). Denir: İnsanları ayıplıyorsa: **ضامز** **لامز** adam. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الضامز**: eşektir; çünkü geviş getirmez. Şemmâh, bir yaban eşeğini ve dişilerini vasfederken dedi:

  “Ve onlar, onun hükmünü bekleyen duruculardır

  **عذاة**’nin açık yerlerinde; onun işi (emri) ve o **ضامز** iken”

Ve denir: Gevişiyle **ضمز** etti ve gevişiyle **كظم** etti; boyun eğdi ve zelil oldu (manasında), benzetme üzere. Ve ondan İbn Mukbil’in sözü; **الصحاح**’ta Bişr b. Ebî Hâzim el-Esedî dedi:

  “Gerçekten **سليم** gevişiyle **ضمز** etti

  korkumuzdan; eşeğin **ضمز** ettiği gibi”

yani korkudan boyun eğdi ve zelil oldu ve hareket etmedi. Ebû Zekeriyyâ’nın hattıyla **الصحاح**’ın hâmişinde şu metin bulundu: “Ve **ضمزت** **بحرتها** gördüm.” Ve dedi: **حرة** Benî Selîm meşhurdur; mana: sakinleşti ve ikrar etti. Deveye, gevişi üzerine tuttuğu zaman: “**ضمز** etti” denir; eşek **ضامز**dır; çünkü geviş getirmez; onu mesel yaptı; yani onlar tutmuşlar ve zelil olmuşlardır. Develer **ضمز** **خنس** (başta ötre ile; ve **كسكر** gibi)dir; yani gevişten tutucudur; ikisi, **بالراء** ve **بالنون**, her ikisi de sükût manasındadır. **الضموز** yılanlardandır (veznen: **صبور** gibi): **المطرقة**; ve denildi: şiddetli olan. Müsâvir b. Hind dedi:

  “Ve iki boynuzlu, **ضموزا** **ضرزما** (olan)”

Ve **ضموز** kadın; bu yılanla benzetme üzere. **الضمز** (veznen: **سكر** gibi) tepeciklerdendir. Dedi:

  “Onunla, **الآكام الضمز** üzerine yüksek (bir yer)”

**الضموز**, (başta ötre ile): kalın topraklardır; **ضمز**’ın (başta fetha ile) cem‘idir. **ضموز** dişi deve: yaşlı. **الضموز**: **الكمرة**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B2/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ضَمزَ
ضَمزَ I ,  U ( n. ac. ضَمْز 1 ),
a.  Was silent, held his peace.

b.  [ 'Ala ], Watched over; was tenacious of.

ضَمْز
ضَمْز 1 ,
a.  Rugged hill.

ضَمُوْز
ضَمُوْز 26 ,
a.  Silent.

##### Türkçe

ضَمزَ
ضَمزَ I , U (mastar: **ضَمْز** 1),
a. Sessiz oldu, sustu.

b. [ 'Ala ], gözetledi; (bir şeye) sıkı sıkıya tutundu.

ضَمْز
**ضَمْز** 1,
a. Engebeli tepe.

ضَمُوْز
**ضَمُوْز** 26,
a. Sessiz.
