# ضمز — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B2/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%85%D8%B2/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B2.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ضمز

ضَمَزَ البعيرُ يَضْمِزُ ضَمْزاً وضُمازاً وضُموزاً: أَمسكَ جِرَّتَه في فِيهِ ولم يَجْتَرّ من الفزع، وكذلك الناقة. وبعير ضامِزٌ: لا يَرْغُو. وناقة ضامِزٌ: لا تَرْغو. وناقة ضامِزٌ وضَمُوز: تضم فاها لا تَسْمَع لها رُغاء. والحمار ضامِزٌ: لأَنه لا يَجْتَرّ؛ قال الشماخ يصف عَيْراً وأُتُنَه:
وهنَّ وقُوفٌ يَنْتَظِرْنَ قَضاءَه،
بِضاحِي غَداةٍ أَمْرُه، وهو ضامِزُ
وقال ابن مقبل:
وقد ضَمَزَتْ بِجِرَّتِها سُلَيمٌ
مَخافَتَنا، كما ضَمَز الحِمارُ
ونسب الجوهري هذا البيت إِلى بشر بن أَبي خازم الأَسدي؛ معناه قد خضعت وذلَّت كما ضَمَزَ الحمار لأَن الحمار لا يَجْتَرُّ وإِنما قال ضَمَزَتْ بِجِرَّتها على جهة المَثَل أَي سكتوا فما يتحركون ولا ينطقون. ويقال: قد ضَمَزَ بِجِرَّته وكَظَم بِجِرَّتِهِ إِذا لم يَجْتَرّ، وقَصَعَ بِجِرَّته إِذا اجْتَرَّ، وكذلك دَسَعَ بِجِرَّته. وفي حديث عليّ، كرم الله تعالى وجهه: أَفواههم ضامِزَةٌ وقلوبهم قَرِحَةٌ؛ الضامِزُ: المُمْسِك؛ ومنه قول كعب:
منه تَظَلُّ سِباع الجَوِّ ضامِزَةً،
ولا تَمَشَّى بِوَادِيهِ الأَراجِيلُ
أَي ممسكة من خوفه؛ ومنه حديث الحجاج: إِن الإِبل ضُمُز خُنُسٌ أَي ممسكة عن الجِرّةِ، ويروى بالتشديد، وهما جمع ضامِزٍ. وفي حديث سُبَيْعَة: فَضَمَزَ لي بعضُ أَصحابه؛ قال ابن الأَثير: قد اختلف في ضبط هذه اللفظة، فقيل هي بالضاد والزاي، من ضَمَزَ إِذا سكت وضَمَزَ غيره إِذا سَكَّته، قال: ويروى فَضَمَّزَني أَي سَكَّتَني، قال: وهو أَشبه، قال: وقد روي بالراء والنون والأَوّل أَشْبَهُهُما. وضَمَزَ يَضْمِزُ ضَمْزاً فهو ضامزٌ: سكت ولم يتكلم، والجمع ضُمُوز، ويقال للرجل إِذا جَمَع شِدْقيه فلم يتكلم: قد ضَمَزَ. الليث: الضَّامِزُ الساكت لا يتكلم. وكل من ضَمَزَ فاهُ، فهو ضامزٌ، وكلُّ ساكتٍ ضامِزٌ وضَمُوزٌ. ضَمَزَ فلانٌ على مالي جَمَدَ عليه ولَزِمه.
والضَّمُوز من الحيَّات: المُطْرِقة، وقيل الشديدة، وخص بعضهم به الأَفاعي؛ قال مُساوِرُ بن هند العَنْسِي ويقال هو لأَبي حَيَّان الفَقْعَسِي:يا رَيَّها يوم تُلاقي أَسْلَما،
يومَ تُلاقِي الشَّيْظَم المُقَوَّما
عَبْلَ المُشاشِ فَتَراهُ أَهْضَما،
تَحْسَبُ في الأُذْنَيْنِ منه صَمَما
قد سَالَمَ الحَيَّاتُ منه القَدَما،
الأُفْعُوانَ والشُّجاعَ الشَّجْعَما
وذاتَ قَرنَيْنِ ضمُوزاً ضِرْزَما
قوله: يا رَيَّها نادى الرَّيَّ كأَنه حاضر على جهة التعجب من كثرة استقائه. وأَسْلم: اسم راعٍ. والشيظم: الطويل والمقوَّم الذي ليس فيه انحناء. وعبل المشاش: غليظ العظام. والأَهضم: الضامر البطن، ونسبه إِلى الصمم أَي لا يكادُ يجيب أَحداً في أَوّل ندائه لكونه مشتغلاً في مصلحة الإِبل فهو لا يسمع حتى يكرر عليه النداء. ومسالمة الحيات قدمَه لغلظها وخشونتها وشدة وطئها. والأُفْعُوان: ذكر الأَفاعي، وكذلك الشجاع هو ذكر الحيات، ويقال هو ضرب معروف من الحيات. والشجعم: الجريء. والضِّرزم: المسنة، وهو أَخبث لها وأَكثر لِسَمِّها. وامرأَة ضَمُوز: على التشبيه بالحية الضَّمُوز.والضَّمْزَة: أَكَمَةٌ صغيرة خاشعة، والجمع ضَمْز، والضُّمَّز من الآكام؛ وأَنشد:
مُوفٍ بها على الإِكام الضُّمَّزِ
ابن شميل: الضَّمْزُ جبل من أَصاغر الجبال منفرد وحجارته حُمْر صِلاب وليس في الضَّمْز طين، وهو الضَّمْزَز أَيضاً. والضَّمْز من الأَرض: ما ارتفع وصَلُبَ، وجمعه ضُمُوز. والضَّمْز: الغلظ من الأَرض؛ قال رؤبة: كم جاوَزَتْ من حَدَبٍ وفَرْزِ،
ونَكَّبَتْ من جُوءَةٍ وضَمْزِ
أَبو عمرو: الضَّمْزُ المكان الغليظ المجتمع. وناقة ضَمُوز: مُسِنَّة. وضَمَز يَضْمِز ضَمْزاً: كَبَّر اللُّقَم. والضَّمُوز: الكَمَرة.

### Türkçe

**ضَمَزَ** deve **يَضْمِزُ** **ضَمْزاً** ve **ضُمازاً** ve **ضُموزاً**: (ağzında) gevişini tutup (içeri) alıkoydu; korkudan geviş getirmedi; dişi deve de böyledir. Ve **ضامِزٌ** deve: böğürmez. Ve **ضامِزٌ** dişi deve: böğürmez. Ve **ضامِزٌ** ve **ضَمُوز** dişi deve: ağzını sıkar; ona böğürme sesi işitilmez. Ve eşek **ضامِزٌ**: çünkü geviş getirmez; Şemmâh bir yaban eşeğini ve dişilerini vasfederek dedi:

وهنَّ وقُوفٌ يَنْتَظِرْنَ قَضاءَه،
بِضاحِي غَداةٍ أَمْرُه، وهو ضامِزُ

İbn Mukbil dedi:

وقد ضَمَزَتْ بِجِرَّتِها سُلَيمٌ
مَخافَتَنا، كما ضَمَز الحِمارُ

Cevherî bu beyti Bişr b. Ebî Hâzim el-Esedî’ye nisbet etti; mânâsı: eşeğin **ضَمَزَ** etmesi gibi boyun eğdi ve zelil oldu; çünkü eşek geviş getirmez; ancak **ضَمَزَتْ بِجِرَّتها** demesi mesel yoluyla, yani sustular; ne hareket ederler ne konuşurlar. Ve denir: **ضَمَزَ بِجِرَّته** ve **كَظَم بِجِرَّتِهِ**: geviş getirmediği zaman; ve **قَصَعَ بِجِرَّته**: geviş getirdiği zaman; ve yine **دَسَعَ بِجِرَّته**. Ali’nin hadîsinde, Allah Teâlâ yüzünü keremli kılsın: “Ağızları **ضامِزَةٌ** ve kalpleri **قَرِحَةٌ**”; **الضامِزُ**: tutan (alıkoyan); bundan Ka‘b’ın sözü:

منه تَظَلُّ سِباع الجَوِّ ضامِزَةً،
ولا تَمَشَّى بِوَادِيهِ الأَراجِيلُ

Yani ondan korkudan tutulu (durur); ve bundan Haccâc’ın hadîsi: “Şüphesiz develer **ضُمُز خُنُسٌ**”, yani gevişten tutulu; şeddeli olarak da rivayet edilir; ikisi de **ضامِزٍ**’in cem‘idir. Sübey‘a hadîsinde: “Bana onun bazı ashabı **فَضَمَزَ** etti”; İbnü’l-Esîr dedi: Bu lafzın ضبط’ında ihtilâf edilmiştir; denildi ki o **الضاد** ve **الزاي** iledir; **ضَمَزَ**: sustuğu zaman; ve başkasını **ضَمَزَ**: onu susturduğu zaman; dedi ki: “Ve **فَضَمَّزَني** diye rivayet edilir”, yani beni susturdu; dedi ki: bu daha benzer; dedi ki: **الراء** ve **النون** ile de rivayet edilmiştir; birincisi ikisinin daha benzeridir. Ve **ضَمَزَ** **يَضْمِزُ** **ضَمْزاً**: o hâlde o **ضامزٌ**’dir: sustu, konuşmadı; cem‘i **ضُمُوز**’dur. Ve erkeğe, iki yanağını toplayıp konuşmadığı zaman denir: “**قد ضَمَزَ**”. Leys: **الضَّامِزُ** susan, konuşmayan (kimsedir). Ve kim **ضَمَزَ فاهُ** ederse, o **ضامزٌ**’dir; ve her susan **ضامِزٌ** ve **ضَمُوزٌ**’dur. Falan kimse malım üzerine **ضَمَزَ** etti: onun üzerinde dondu (kımıldamadı) ve ona yapıştı.

Ve yılanlardan **الضَّمُوز**: başını eğip duran; ve denildi ki: şiddetli; bazıları onu engereklere tahsis etti; Musâvir b. Hind el-Ansî dedi, ve denilir ki Ebû Hayyân el-Fak‘asî’nindir:

يا رَيَّها يوم تُلاقي أَسْلَما،
يومَ تُلاقِي الشَّيْظَم المُقَوَّما
عَبْلَ المُشاشِ فَتَراهُ أَهْضَما،
تَحْسَبُ في الأُذْنَيْنِ منه صَمَما
قد سَالَمَ الحَيَّاتُ منه القَدَما،
الأُفْعُوانَ والشُّجاعَ الشَّجْعَما
وذاتَ قَرنَيْنِ ضمُوزاً ضِرْزَما

Onun sözü: “**يا رَيَّها**” — **الرَّيَّ**’ye seslendi; sanki hazırmış gibi; su çekişinin çokluğundan taaccüb yoluyla. Ve **أَسْلم**: bir çobanın adıdır. Ve **الشيظم**: uzun; ve **المقوَّم**: içinde eğrilik olmayan. Ve **عبل المشاش**: kemikleri kalın. Ve **الأَهضم**: karnı zayıf (içe çekik) olan. Ve onu **الصمم**’e nisbet etti; yani ilk çağrısında neredeyse kimseye cevap vermez; çünkü develerin maslahatında meşguldür; bu yüzden işitmez, ta ki çağrı ona tekrar edilinceye kadar. Ve yılanların onun ayağıyla barışması: onun (ayağının) kalınlığı, pürüzlülüğü ve basışının şiddeti sebebiyledir. Ve **الأُفْعُوان**: engereklerin erkeği; ve yine **الشجاع** yılanların erkeğidir; ve denilir ki o, yılanlardan bilinen bir türdür. Ve **الشجعم**: cesur. Ve **الضِّرزم**: yaşlı (dişi); ve o, onlar için daha habis ve zehri için daha çoktur. Ve **ضَمُوز** kadın: **الضَّمُوز** yılanına benzetme üzere. Ve **الضَّمْزَة**: küçük, alçakgönüllü bir tepecik; cem‘i **ضَمْز**’dır; ve tepelerden **الضُّمَّز**; ve şu beyit okunmuştur:

مُوفٍ بها على الإِكام الضُّمَّزِ

İbn Şümeyl: **الضَّمْزُ** küçük dağlardan, tek başına (münferid) bir dağdır; taşları kırmızı, serttir; **الضَّمْز**’de çamur yoktur; o aynı zamanda **الضَّمْزَز**’dir. Ve yerden **الضَّمْز**: yükselen ve sertleşen şeydir; cem‘i **ضُمُوز**’dur. Ve **الضَّمْز**: yerden kalınlık (sertlik); Ru’be dedi:

كم جاوَزَتْ من حَدَبٍ وفَرْزِ،
ونَكَّبَتْ من جُوءَةٍ وضَمْزِ

Ebû Amr: **الضَّمْزُ** kalın, toplanmış (sıkı) yerdir. Ve **ضَمُوز** dişi deve: yaşlı. Ve **ضَمَز** **يَضْمِز** **ضَمْزاً**: lokmaları büyüttü. Ve **الضَّمُوز**: **الكَمَرة**.
