# ضمز — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B2/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%85%D8%B2/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D8%B2.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ضمز

ضمز الرجل يضمز، بالضم، ويضمز، بالكسر، وهذه نقلها الصاغاني ولكن في ضمز البعير: سكت ولم يتكلم، فهو ضامز وضموز كصبور، والجمع ضموز، بالضم، وهو مجاز، على التشبيه بضمز البعير. يقال: كلمته فضمز، أي سكت ولم يجب، قاله الزمخشري: ويقال للرجل إذا جمع شدقيه فلم يتكلم: قد ضمز، وقال الليث: الضامز: الساكت لا يتكلم، وكل من ضمز فاه فهو ضامز، وكل ساكت ضامز وضموز. وفي حديث علي رضي الله عنه:  أفواههم ضامزة وقلوبهم قرحة  . ومنه قول كعب:
  منه تظل سباع الجو ضامزة                      ولا تمشي بواديه الأراجيل

  أي ممسكه من خوفه. ضمز البعير يضمز ويضمز ضمزا وضمازا وضموزا: أمسك جرته في فيه ولم يجتر من الفزع، وكذلك الناقة، وبعير ضامزة: لا يرغو، وناقة ضامزة: لا ترغو، وناقة ضامز وضموز: تضم فاها لا تسمع لها رغاء. من المجاز: ضمز على مالي، أي جمد عليه ولزمه. وفي الأساس: من المجاز: ضمز على ماله: أمسكه وشح عليه. ضمز اللقمة يضمزها ضمزا: التقمها. ويقال: ضمز ضمزا كبر اللقمة، كما في اللسان. وفي التكملة: الضمز: ضرب من الأكل. عن أبي عمرو: الضمز: المكان الغليظ المجتمع. والأكمة الخاشعة ضمزة، والجمع ضمز، وقيل: هو من الأرض: ما ارتفع وصلب. قال ابن شميل: الضمز: كل جبل من أصاغر الجبال منفرد، وحجارته حمر صلاب وما فيه، ونص ابن شميل وليس في الضمز طين، كالضموز، أي كصبور، هكذا في سائر النسخ، وهو غلط، وصوابه كالضمزز، كجعفر، كما ضبطه صاحب اللسان والصاغاني وغيرهما ويأتي للمصنف أيضا قريبا، الواحدة ضمزة، بهاء في الكل. والضموز، كصبور: الأسد، نقله الصاغاني. وهو مجاز. والضامز: العياب للناس. يقال: رجل ضامز لامز إذا كان يعيب الناس. ومما يستدرك عليه: الضامز: الحمار، لأنه لا يجتر. قال الشماخ يصف عيرا وأتنه:
  وهن وقوف ينتظرن قـضـاءه                      بضاحي عذاة أمره وهو ضامز ويقال: قد ضمز بجرته وكظم بجرته، إذا خضع وذل، على التشبيه ومنه قول ابن مقبل، وفي الصحاح قال بشر بن أبي خازم الأسدي:
  لقد ضمزت بجرتها سلـيم                      مخافتنا كما ضمز الحمار أي خضعت وذلت ولم تتحرك من الخوف. ووجد بخط أبي زكريا في هامش الصحاح ما نصه: ورأيت ضمزت بحرتها، وقال: حرة بني سليم مشهورة، والمعنى سكنت وأقرت. يقال للبعير إذا أمسك على جرته: قد ضمز، والحمار ضامز، لأنه لا يجتر، فضربه مثلا، أي أنهم قد أمسكوا وذلوا، والإبل ضمز خنس بالضم وكسكر، أي ممسكة عن الجرة، وهما بالراء والنون كلاهما بمعنى السكوت. والضموز من الحيات، كصبور: المطرقة، وقيل: الشديدة. قال مساور بن هند:
  وذات قرنين ضموزا ضرزما وامرأة ضموز، على التشبيه بهذه الحية. والضمز كسكر من الآكام قال:
  موف بها على الإكام الضمز والضموز، بالضم: الأرضون الغليظة، جمع ضمز، بالفتح، وناقة ضموز: مسنة. والضموز: الكمرة.

### Türkçe

**ضمز** adam **يضمز**, (başta ötre ile) ve **يضمز**, (başta esre ile); bunu Sâğânî nakletmiştir; fakat **ضمز** devenin (maddesinde): sustu ve konuşmadı; o hâlde o **ضامز** ve **ضموز** (veznen: **صبور** gibi)dir; cem‘i **ضموز**dur, (başta ötre ile); bu mecazdır, devenin **ضمز**ına benzetme üzerinedir. Denir: Onunla konuştum da **ضمز**, yani sustu ve cevap vermedi; bunu Zemahşerî söylemiştir: ve erkeğe, iki yanağını topladığı da konuşmadığı zaman: “**ضمز** etti” denir. Leys dedi: **الضامز**: susan, konuşmayan (kimsedir); kim ağzını **ضمز** ederse o **ضامز**dır; her susan **ضامز** ve **ضموز**dur. Ali (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: “Ağızları **ضامزة** ve kalpleri yaralıdır.” Ve ondan Ka‘b’ın sözü:

  “Ondan, havanın yırtıcıları **ضامزة** olarak gölgelenir

  ve onun vadisinde **الأراجيل** yürümez”

yani korkusundan onu tutan (kimseler). **ضمز** deve **يضمز** ve **يضمز**; **ضمزا** ve **ضمازا** ve **ضموزا** (olarak): korkudan geviş getirmeyip gevişini ağzında tuttu; dişi deve de böyledir. **ضامزة** deve: böğürmez; **ضامزة** dişi deve: böğürmez; **ضامز** ve **ضموز** dişi deve: ağzını sıkar; ona böğürme sesi işitilmez. Mecazdandır: Malım üzerine **ضمز** etti; yani onun üzerinde dondu ve ona yapıştı. **الأساس**’ta: mecazdandır: Malı üzerine **ضمز** etti: onu tuttu ve onda cimrilik etti. **ضمز** lokmayı **يضمزها** **ضمزا**: onu lokma olarak aldı. Ve denir: **ضمز** **ضمزا**: lokmayı büyüttü; **اللسان**’da olduğu gibi. **التكملة**’de: **الضمز**: yemenin bir türüdür. Ebû ‘Amr’dan: **الضمز**: kalın, toplanmış yer. Alçak duran tepecik **ضمزة**dir; cem‘i **ضمز**dır. Ve denildi: o, yerden: yükselen ve sertleşen şeydir. İbn Şümeyl dedi: **الضمز**: küçük dağlardan her bir tek başına (olan) dağdır; taşları kırmızı serttir ve içindeki (şeyler de böyledir). İbn Şümeyl’in metni: **الضمز**da çamur yoktur; **كالضموز** yani **كصبور** gibi; bütün nüshalarda böyledir; bu yanlıştır; doğrusu **كالضمزز** (veznen: **جعفر** gibi)dir; bunu **اللسان** sahibi, Sâğânî ve başkaları ضبط etmiştir; müellif için de yakında gelecektir. Tekili **ضمزة**dir; hepsinde **هاء** iledir. **الضموز** (veznen: **صبور** gibi): aslandır; Sâğânî onu nakletmiştir; bu mecazdır. **الضامز**: insanları ayıplayan (kimsedir). Denir: İnsanları ayıplıyorsa: **ضامز** **لامز** adam. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الضامز**: eşektir; çünkü geviş getirmez. Şemmâh, bir yaban eşeğini ve dişilerini vasfederken dedi:

  “Ve onlar, onun hükmünü bekleyen duruculardır

  **عذاة**’nin açık yerlerinde; onun işi (emri) ve o **ضامز** iken”

Ve denir: Gevişiyle **ضمز** etti ve gevişiyle **كظم** etti; boyun eğdi ve zelil oldu (manasında), benzetme üzere. Ve ondan İbn Mukbil’in sözü; **الصحاح**’ta Bişr b. Ebî Hâzim el-Esedî dedi:

  “Gerçekten **سليم** gevişiyle **ضمز** etti

  korkumuzdan; eşeğin **ضمز** ettiği gibi”

yani korkudan boyun eğdi ve zelil oldu ve hareket etmedi. Ebû Zekeriyyâ’nın hattıyla **الصحاح**’ın hâmişinde şu metin bulundu: “Ve **ضمزت** **بحرتها** gördüm.” Ve dedi: **حرة** Benî Selîm meşhurdur; mana: sakinleşti ve ikrar etti. Deveye, gevişi üzerine tuttuğu zaman: “**ضمز** etti” denir; eşek **ضامز**dır; çünkü geviş getirmez; onu mesel yaptı; yani onlar tutmuşlar ve zelil olmuşlardır. Develer **ضمز** **خنس** (başta ötre ile; ve **كسكر** gibi)dir; yani gevişten tutucudur; ikisi, **بالراء** ve **بالنون**, her ikisi de sükût manasındadır. **الضموز** yılanlardandır (veznen: **صبور** gibi): **المطرقة**; ve denildi: şiddetli olan. Müsâvir b. Hind dedi:

  “Ve iki boynuzlu, **ضموزا** **ضرزما** (olan)”

Ve **ضموز** kadın; bu yılanla benzetme üzere. **الضمز** (veznen: **سكر** gibi) tepeciklerdendir. Dedi:

  “Onunla, **الآكام الضمز** üzerine yüksek (bir yer)”

**الضموز**, (başta ötre ile): kalın topraklardır; **ضمز**’ın (başta fetha ile) cem‘idir. **ضموز** dişi deve: yaşlı. **الضموز**: **الكمرة**.
