# ضمم — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D9%85/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%85%D9%85/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D9%85.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ضمم

الضَّمُّ: ضَمُّكَ الشيءَ إلى الشيء، وقيل: قَبْضُ الشيء إلى الشيء، وضَمَّه إليه يَضُمُّه ضَمّاً فانضمَّ وتَضامَّ. تقول: ضَمَمْتُ هذا إلى هذا، فأَنا ضامُّ وهو مَضْموم. الجوهري: ضمَمْتُ الشيءَ إلى الشيء فانْضَمَّ إليه وضامَّهُ. وفي حديث عمر: يا هُنَيُّ ضُمَّ جَناحَك عن الناس أَي أَلِنْ جانِبَك لهم وارْفُقْ بهم. وفي حديث زُبَيْبٍ العَنْبَرِيّ: أَعْدِني على رجُلٍ من جُنْدِك ضَمَّ مني ما حَرَّمَ اللهُ ورسولهُ أي أَخذَ من مالي وضَمَّه إلى مالِه. وضامَّ الشيءُ الشيءَ: انْضَمَّ معه. وتَضامَّ القومُ إذا انضَمَّ بعضُهم إلى بعض. وفي حديث الرؤية: لا تَضامُّون في رؤيته، يعني رؤية الله عز وجل، أَي يَنْضَمُّ بعضُكم إلى بعضٍ، فيقول واحدٌ لآخر أَرِنِيه كما تَفعلون عند النظر إلى الهلال، ويروى: لا تُضامُّونَ، على صيغة ما لم يسم فاعله. قال ابن سيده: ولم أرَ ضامّ متعدياً إلاّ فيه، ويروى: تُضامُونَ، من الضَّيْم، وهو مذكور في موضعه؛ قال ابن الأَثير: يروى هذا الحديث بالتشديد والتخفيف، فالتشديد معناه لا يَنْضَمُّ بعضكم إلى بعض وتَزْدحمون وقتَ النظر إليه، قال: ويجوز ضم التاء وفتحها على تُفاعَلون وتَفاعَلون، ومعنى التخفيف لا يَنالكم ضَيمٌ في رؤْيته فيراه بعضُكم دون بعض. والضَّيْمُ: الظُّلْم؛ فأما قول أبي ذؤيب: فألْفَى القومَ قد شَرِبُوا، فَضَمُّوا،
أمامَ القَوْمِ مَنْطِقُهُمْ نَسِيفُ
أَراد أنهم اجتمعوا وضَمُّوا إليهم دوابهَّم ورِحالَهُم، فحذف المفعول وحَذْفُه كثير.
واضْطَمَمْتُ الشيءَ: ضَمَمْتُه إلى نفسي، واضْطَمَّ فلانٌ شيئاً إلى نفسه، وقال الأَزهري في آخر الضاد والطاء والميم: وأما الاضْطِمام فهو افْتِعالٌ من الضّمِّ. وفي الحديث: كان نبي الله، صلى الله عليه وسلم، إذا اضْطَمَّ عليه الناس أَعْنَقَ أي ازْدحموا، وهو افْتَعَلَ من الضم، فقلبت التاء طاء ولأجل لفظة الضاد. وفي حديث أبي هريرة: فدنا الناس واضْطَمَّ بعضهم إلى بعض. واضْطَمَّتْ عليه الضُّلُوعُ أي اشْتَملت. والضُّمامُ: كلُّ ما ضُمَّ به شيءٌ إلى شيء وأَصْبَحَ مُنْضَمّاً أَي ضامِراً كأَنه ضُمَّ بعضُه إلى بعض.
وضامَمْتُ الرجلَ: أقمت معه في أَمر واحد مُنْضَمّاً إليه. والإضْمامَةُ: جماعةٌ من الناس ليس أَصلهم واحداً ولكنهم لَفيفٌ، والجمع الأَضامِيمُ؛ وأَنشد:
حَيٌّ أَضامِيمُ وأَكْوارُ نَعَمْ
ويقال للفرس: سَبَّاقُ الأَضامِيمِ أَي الجماعات؛ قال ابن بري: ومنه قول ذي الرمة:
والحُقْبُ تَرْفَضُّ مِنْهنَّ الأَضامِيمُ
وفي كتابه لوائل بن حُجْرٍ: ومن زنى من ثَيِّبٍ فضَرِّجُوه بالأَضاميم؛ يريد الرَّجْمَ، والأَضامِيمُ: الحجارةُ، واحدتها إضْمامةٌ. قال: وقد يُشَبَّه بها الجماعاتُ المختلفةُ من الناس. وفي حديث يحيى بن خالد: لنا أَضاميمُ من ههنا وههنا أَي جماعاتٌ ليس أَصلهم واحداً كأَنَّ بعضَهم ضُمَّ إلى بعض. والإضْمامة من الكُتب: ما ضمَّ بعضُه إلى بعض. الجوهري: الإضْمامَةُ من الكُتُب الإضْبارة، والجمع الأَضامِيمُ. يقال: جاء فلان بإضمامَةٍ من كُتُبٍ. وفي حديث أَبي اليَسَرِ: ضِمامةٌ من صُحُفٍ أَي حُزْمَةٌ، وهي لغة في الإضمامة.
والضِّمُّ والضِّمامُ: الداهية الشديدة. قال أَبو منصور: العرب تقول للداهية صَمِّي صَمامِ، بالصاد، قال: وأَحسب الليثَ رآه في بعض الصُّحُفِ فصحَّفه وغيَّر بناءه، والضَّمْضَمُ مثله. وقال أَبو حنيفة: إذا سَلَكَ الوادي بين أكمتين طويلتين سمي ذلك الموضعُ الموضِعَ المَضْمومَ. والضُّماضِمُ: من أَسماء الأَسد. وأَسَدٌ ضُماضِمٌ: يضُمُّ كلَّ شيء، وضَمْضَمَتُه: صَوْتُه، وضَمْضَمٌ: من أَسمائه. وضَمْضَمٌ: اسم رجل. ورجل ضُمَضِمٌ وضُماضِمٌ: جريءٌ ماضٍ. وضَمْضَمَ الرجلُ إذا شَجَّعَ قَلْبَه. والضُّماضِمُ: الأَكُولُ النَّهِمُ المُسْتأْثِرُ، وقيل: الكثير الأَكل الذي لا يشبع. وضَمَّ على المال وضَمْضَمَ: أَخَذَه كُلَّه. الأُمَوِيُّ: يقال للرجل البخيل الضِّرزُّ، بتشديد الزاي، والضُّماضِمُ والعَضَمَّرُ كُلُّه من صفة البخيل، قال: وهو الصُّوَتِنُ على فُعَلِنٍ أَيضاً. ابن الأعرابي: الضَّمْضَمُ الجَسيمُ الشُّجاعُ، بالضاد، والصَّمْصَمُ البخيل النهاية في البُخْل، بالصاد. وروي عن الحسن أنه قال: خَباثِ كلَّ عِيدانِكِ قد مَضِضْنا فوَجَدْنا عاقبته مُرّاً؛ يخاطب الدنيا. والضُّمَضِمُ: الغَضْبانُ، والله أَعلم.

### Türkçe

**الضَّمُّ**: senin bir şeyi bir şeye katman; ve denildi: bir şeyi bir şeye doğru kabzetmek. Ve onu ona kattı; onu katıyor, katma (olarak); böylece katıldı ve birbirine katıştı. Dersin ki: “Bunu buna kattım”; ben katanım ve o katılmıştır. el-Cevherî: bir şeyi bir şeye kattım da ona katıldı ve onu ona kattı. Ömer’in hadisinde: “Ey Huneyy, kanadını insanlardan kat” yani onlar için yanını yumuşat ve onlara yumuşak davran. Zübeyb el-Anberî’nin hadisinde: “Bana, senin askerinden bir adam hakkında yardım et; benden Allah’ın ve Resulünün haram kıldığını kattı” yani malımdan aldı ve onu kendi malına kattı. Ve bir şey bir şeye **ضامَّ** etti: onunla birlikte katıldı. Ve kavim **تَضامَّ** ettiğinde, onların bazısı bazısına katılmış olur. Rü’yet hadisinde: “Onu görmede **لا تَضامُّون**”, yani Aziz ve Celil Allah’ı görme; yani bazınız bazınıza katılır; böylece biri diğerine “Onu bana göster” der; hilâle bakarken yaptığınız gibi. Ve rivayet olunur: “**لا تُضامُّونَ**”, faili anılmayanın sigası üzere. İbn Sîde dedi: onda (bu hadiste) müteaddî **ضامّ** görmedim; ve rivayet olunur: “**تُضامُونَ**”, **الضَّيْم**’den; o, yerinde zikredilmiştir. İbnü’l-Esîr dedi: bu hadis şeddeli ve hafifli olarak rivayet olunur; şeddeli olanın manası: onu görme vaktinde bazınız bazınıza katılmaz ve sıkışmazsınız. Dedi: **تُفاعَلون** ve **تَفاعَلون** üzere, **التاء**’yı zammetmek ve feth etmek caizdir. Hafifliğin manası: onu görmede size bir zulüm erişmez; böylece bazınız bazınıza değil de bazınız (onu) bazınızdan ayrı görür. Ve **الضَّيْمُ**: zulümdür. Ama Ebû Züeyb’in sözü:
فألْفَى القومَ قد شَرِبُوا، فَضَمُّوا،
أمامَ القَوْمِ مَنْطِقُهُمْ نَسِيفُ
Muradı: onların toplandıkları ve bineklerini ve yüklerini kendilerine kattıklarıdır; böylece mef’ûlü hazfetti; ve onun hazfi çoktur.

Ve **واضْطَمَمْتُ** bir şeyi: onu kendime kattım. Ve falan kimse bir şeyi kendine **اضْطَمَّ** etti. el-Ezherî, **الضاد** ve **الطاء** ve **الميم**’in sonunda dedi: ama **الاضْطِمام** işte o, **الضّمِّ**’den **افْتِعال**’dır. Hadiste: Allah’ın Nebîsi, sallallahu aleyhi ve sellem, insanlar onun üzerine **اضْطَمَّ** ettiğinde **أَعْنَقَ** ederdi; yani sıkıştılar; ve o, **الضم**’den **افْتَعَلَ**’dır; böylece **التاء** **طاء**’ya çevrildi; **الضاد** lafzı sebebiyle. Ebû Hureyre hadisinde: “İnsanlar yaklaştı ve bazısı bazısına **اضْطَمَّ** etti.” Ve “**واضْطَمَّتْ** عليه **الضُّلُوعُ**” yani kuşattı.

Ve **الضُّمامُ**: bir şeyin bir şeye katılmasıyla onunla (o şeyle) katılan her şey; ve **مُنْضَمّاً** oldu; yani sıska; sanki onun bazısı bazısına katılmış gibi.

Ve “adamı **ضامَمْتُ**”: tek bir işte onunla birlikte ikamet ettim; ona katılmış olarak.

Ve **الإضْمامَةُ**: insanların bir topluluğu; asılları bir değildir; fakat onlar karışıktır. Çoğulu **الأَضامِيمُ**’dir. Ve şu beyit okunmuştur:
حَيٌّ أَضامِيمُ وأَكْوارُ نَعَمْ
Ve ata denilir: “**سَبَّاقُ الأَضامِيمِ**” yani toplulukların (arasında) çok yarışçı. İbn Berrî dedi: ve ondandır Zî’r-Rumme’nin sözü:
والحُقْبُ تَرْفَضُّ مِنْهنَّ الأَضامِيمُ
Ve Vâil b. Hucr’a yazdığı kitabında: “Ve kim dul (evlenmiş) iken zina ederse, onu **بالأَضاميم** ile kana bulayın”; recmi murad eder. Ve **الأَضامِيمُ**: taşlardır; tekili **إضْمامةٌ**’dır. Dedi: ve onunla, insanlardan farklı topluluklar benzetilebilir. Yahyâ b. Hâlid hadisinde: “Bizim için buradan ve buradan **أَضاميمُ** vardır” yani asılları bir olmayan topluluklar; sanki onların bazısı bazısına katılmış gibi. Ve kitaplardan **الإضْمامة**: onun bazısı bazısına katılmış olan şey. el-Cevherî: kitaplardan **الإضْمامَةُ** **الإضْبارة**’dır; çoğulu **الأَضامِيمُ**’dir. Denilir: falan kimse kitaplardan bir **بإضمامَةٍ** ile geldi. Ebû’l-Yeser hadisinde: “Sahifelerden bir **ضِمامةٌ**” yani bir demet; ve o, **الإضمامة**’de bir dildir.

Ve **الضِّمُّ** ve **الضِّمامُ**: şiddetli musibet. Ebû Mansûr dedi: Araplar musibete, **بالصاد** ile “**صَمِّي صَمامِ**” derler. Dedi: ve ben sanırım ki Leys onu bazı sahifelerde gördü de onu tashif etti ve binasını değiştirdi; ve **الضَّمْضَمُ** onun gibidir. Ebû Hanîfe dedi: vadi iki uzun tepecik arasında yol aldığında, o yer “**الموضِعَ المَضْمومَ**” diye adlandırılır.

Ve **الضُّماضِمُ**: aslanın isimlerindendir. Ve **أَسَدٌ ضُماضِمٌ**: her şeyi katar. Ve onun **ضَمْضَمَتُه**: sesidir. Ve **ضَمْضَمٌ**: onun isimlerindendir. Ve **ضَمْضَمٌ**: bir adamın adıdır. Ve **رجل ضُمَضِمٌ** ve **ضُماضِمٌ**: cesur, atılgan. Ve adam **ضَمْضَمَ** ettiğinde: kalbini cesaretlendirdi.

Ve **الضُّماضِمُ**: çok yiyen, obur, kendine ayıran; ve denildi: doymayan çok yiyen. Ve mala karşı **ضَمَّ** etti ve **ضَمْضَمَ**: onun hepsini aldı. el-Umevî: cimri adama, **بتشديد الزاي** ile **الضِّرزُّ** denilir; ve **الضُّماضِمُ** ve **العَضَمَّرُ** bütünüyle cimrinin sıfatındandır. Dedi: ve o, **الصُّوَتِنُ**’dür; **فُعَلِنٍ** üzere de. İbnü’l-A‘râbî: **الضَّمْضَمُ** iri, yiğit olandır; **بالضاد** ile. Ve **الصَّمْصَمُ** cimridir; cimrilikte nihayet; **بالصاد** ile. Hasan’dan rivayet olundu ki dedi: “Bütün çubuklarını(ı) denedik de akıbetini acı bulduk”; dünyaya hitap eder. Ve **الضُّمَضِمُ**: öfkeli olandır; Allah daha iyi bilir.
