# ضم (ض-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ض - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الضاد والميم
ضم ، مض : [ مستعملان ] .
ضم : قال الليث : الضم : ضمك الشيء ، تقول : ضممت هذا إلى هذا ، فأنا ضام ، وهو مضموم ، وضاممت فلانا ، إذا أقمت معه في أمر واحد ، والضمام كل شيء تضم به شيئا إلى شيء . والإضمامة : جماعة من الناس ليس أصلهم واحدا ، ولكنهم لفيف ، والجميع الأضاميم .
وأنشد : حي أضاميم وأكوار نعم
قال : والضماضم ، من أسماء الأسد ، وضمضمته : صوته .
قال : والضم والضمام : الداهية الشديدة .
قلت : العرب تقول للداهية : صمي صمام بالصاد ، وأحسب الليث أو غيره : صحفوه فجعلوا الصاد ضادا ، ولم أسمع الضم والضمام في أسماء الدواهي .
لغير الليث : وضمضم ، اسم رجل .
ويقال : اضط فلان شيئاً إلى نفسه .
وقال أبو زيد : الضماضم : الكثير الأكل الذي لا يشبع .
وقال اللحياني : قال الأموي : يقال للرجل البخيل : الضرر والضماضم ، والعضمز ، كله من صفة البخيل ، وهو الصوتن أيضا .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الضمضم : الجسيم الشجاع ، بالضاد .
قال : والصمصم : البخيل ، النهاية في البخل ، بالصاد .
قال : وضمضم الرجل إذا شجع قلبه ، ومضمض : نام نوما قليلا .
مض : روي عن الحسن أنه قال : ‘ خباث كل عيدانك قد مضضنا فوجدنا عاقبته مرا ‘ .
وقال الليث : المض : مضيض الماء كما تمضه ، ويقال : لا تمض مضيض العنز ،
ويقال : ارشف ولا تمض إذا شربت وفي الحديث : ‘ ولهم كلب يتمضمض عراقيب الناس ‘ ، أي يمض .
قال : مضت العنز تمض في شربهم مضيضا ، إذا شربت وعصرت شفتيها .
والمضمضة : تحريك الماء في الفم وفي الإناء .
أبو عبيد عن الكسائي : مضني الجرح وأمضني .
وقال أبو زيد والأصمعي : أمضني . وهو كخل يمض العين ، لم يعرفا غيره .
وقال أبو عبيدة : مضني الأمر . وأمضني وقال : وأمضني كلام تميم .
قال الليث : كحل يمض العين ، ومضيضه : حرقته ، وأنشد : قد ذاق أكحالاً من المضاض
ومضضت له ، أي بلغت منه المشقة .
وقال رؤبة : فاقني فشر ما أمضا
وكذلك الهم يمض القلب أي يحرقه ، وقال : والمضاض . النوم . يقال : ما مضمضت عيني بنوم ، أي ما نامت .
وقال رؤبة : من يتسخط فالإله راض
عنك ومن لم يرض في مضماض
أي في حرقة .
وأخبرني المنذري ، عن المفضل بن سلمة ، عن أبيه ، عن الفراء أنه قال : يقال : ما علمك أهلك من الكلام إلا مضا وميضا ، وبضا وبيضا ويقال في مثل : ‘ إن في بض وبض لمطعما ‘ .
وقال الليث : المض . أن يقول الإنسان بطرف لسانه شبه ‘ لا ‘ ، وهو ‘ هيج ‘ بالفارسية ، وأنشد : سألتها الوصل فقالت : مض
وحركت لي رأسها بالنغض
وقال الفراء : مض كقول القائل : ‘ لا ‘ يقولها بأضراسه ، فيقال : ما علمك أهلك إلا مض ومض ، وبعضهم يقول : إلا مضًا ، يوقع الفعل عليها .
وقال أبو زيد : كثرت المضائض بين الناس ، أي الشر ، وأنشد : وقد كثرت بين الأعم المضائض
والمضماض : الرجل الخفيف السريع .
وقال أبو النجم : يتركن كل هوجل نفاض
فردا وكل معض مضماض
أبو تراب ، قال الأصمعي : مضمض إناءه ومصمصه ، إذا حركه . وقال اللحياني : إذا غسله .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : مضض ، إذا شرب المضاض ، وهو الماء الذي لا يطاق ملوحة ، وبه سمي الرجل مضاضا ، وضده من المياه القطيع وهو الصافي الزلال .
وقال بعض الكلابيين فيما روى أبو تراب : تماض القوم وتماظوا ، إذا تلاحوا وعض بعضهم بعضا بألسنتهم ، والله أعلم .

##### Türkçe

باب **الضاد** و**الميم**
**ضم** ، **مض** : [ ikisi de kullanılır ] .
**ضم** : Leys dedi: **الضم**: senin şeyi birleştirmen; dersin ki: **ضممت** bunu buna; ben birleştirenim, o birleştirilmiştir; ve falanla **ضاممت** (dersin), bir tek işte onunla birlikte ikamet ettiğin zaman; ve **الضمام** her şeydir ki onunla bir şeyi bir şeye katarsın. Ve **الإضمامة**: asılları bir olmayan, fakat karışık bir topluluk olan insan cemaatidir; hepsi **الأضاميم**dir.
Ve inşad etti:
حي **أضاميم** وأكوار نعم
Dedi: ve **الضماضم**, aslanın adlarındandır; ve onu **ضمضمته**: onun sesi.
Dedi: ve **الضم** ve **الضمام**: şiddetli musibettir.
Dedim: Araplar musibete **صمي صمام** derler, **الصاد** ile; ve sanırım Leys yahut başkası: onu tashif ettiler de **الصاد**ı **ضاد** yaptılar; ve ben musibetlerin adları içinde **الضم** ve **الضمام**ı işitmedim.
Leys’ten başkası: ve **ضمضم** bir adam adıdır.
Ve denir: falan bir şeyi kendine doğru **اضط** etti.
Ebû Zeyd dedi: **الضماضم**: çok yiyen, doymayan kimsedir.
Lihyânî dedi: Ümevî dedi: cimri adama **الضرر** ve **الضماضم** ve **العضمز** denir; hepsi cimrinin sıfatındandır; ve o, **الصوتن** da (dır).
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الضمضم**: iri yapılı yiğit, **بالضاد**.
Dedi: ve **الصمصم**: cimri; cimrilikte son nokta, **بالصاد**.
Dedi: ve adam **ضمضم** etti, kalbi cesaretlendiği zaman; ve **مضمض**: az bir uyku ile uyudu.
**مض** : Hasan’dan rivayet olundu ki dedi: ‘ **خباث** her değneklerinizi, **قد مضضنا**; sonra onun akıbetini acı bulduk.’
Leys dedi: **المض**: suyun **مضيض**u; onu nasıl **تمضه** edersen; ve denir: keçinin **مضيض**unu **لا تمض** etme,
ve denir: içtiğin zaman yudumla ve **لا تمض** etme; ve hadiste: ‘Onların bir köpeği vardır, insanların aşil kirişlerini **يتمضمض** eder’; yani **يمض** eder.
Dedi: keçi onların içişinde **مضيضا** olarak **تمض** etti; içtiği ve dudaklarını sıktığı zaman.
Ve **المضمضة**: suyu ağızda ve kapta hareket ettirmektir.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: yara beni **مضني** etti ve beni **أمضني** etti.
Ebû Zeyd ve Asma‘î dedi: **أمضني**. Ve o, gözü **يمض** eden sürme gibidir; ondan başkasını bilmediler.
Ebû Ubeyde dedi: iş beni **مضني** etti; ve beni **أمضني** etti; ve dedi: Temîm’in sözü beni **أمضني** etti.
Leys dedi: gözü **يمض** eden sürme; ve onun **مضيض**u: onun yakmasıdır; ve inşad etti:
قد ذاق أكحالاً من **المضاض**
Ve ona **مضضت** ettim; yani ondan meşakkate ulaştım.
Rü’be dedi:
فاقني فشر ما **أمضا**
Ve aynı şekilde gam kalbi **يمض** eder; yani onu yakar; ve dedi: ve **المضاض**: uykudur. Denir: gözüm uykuyla **ما مضمضت**; yani uyumadı.
Rü’be dedi:
من يتسخط فالإله راض
عنك ومن لم يرض في **مضماض**
Yani yanmada.
Münzirî bana haber verdi; Mufaddal b. Seleme’den; babasından; Ferrâ’dan ki dedi: denir: ehlin sana sözden ancak **مضا** ve **ميضا**, ve **بضا** ve **بيضا** öğretti; ve bir meselde denir: ‘Şüphesiz **بض** ve **بض** içinde bir yiyecek vardır.’
Leys dedi: **المض**: insanın dilinin ucuyla ‘**لا**’ benzeri bir şey söylemesidir; ve o, Farsçada ‘**هيج**’dir; ve inşad etti:
سألتها الوصل فقالت : **مض**
وحركت لي رأسها بالنغض
Ferrâ dedi: **مض**, ‘**لا**’ diyenin sözü gibidir; onu azı dişleriyle söyler; sonra denir: ehlin sana ancak **مض** ve **مض** öğretti; ve bazısı der: ancak **مضًا**; fiili onun üzerine vaki kılar.
Ebû Zeyd dedi: insanlar arasında **المضائض** çoğaldı; yani şer; ve inşad etti:
وقد كثرت بين الأعم **المضائض**
Ve **المضماض**: hafif, hızlı adamdır.
Ebû’n-Necm dedi:
يتركن كل هوجل نفاض
فردا وكل معض **مضماض**
Ebû Turâb: Asma‘î dedi: kabını **مضمض** etti ve onu **مصمصه** etti; onu hareket ettirdiği zaman. Lihyânî dedi: onu yıkadığı zaman.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **مضض**, **المضاض**ı içtiği zaman; o, tuzluluğu dayanılmaz olan sudur; ve bununla adama **مضاضا** adı verildi; ve suların zıddı **القطيع**dır; o, duru berrak tatlı olandır.
Ebû Turâb’ın rivayet ettiği üzere bazı Kilâbîler dedi: kavim **تماض** etti ve **تماظوا** ettiler; birbirleriyle çekiştikleri ve dilleriyle birbirlerini ısırdıkları zaman; Allah daha iyi bilir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد في المضاعف [والمطابق])
(ضع) الضاد والعين في المضاعف أصلٌ واحدٌ صحيحٌ، يدلُّ على الخضوع والضَّعْفِ. يقال تضعضعَ، إِذا ذلَّ وخَضَع. قال أبو ذؤيب:
وتجلُّدِي للشَّامِتِين أرِيهِمُ *** أنِّي لرَيْبِ  الدَّهرِ لا أتضعضعُ([1])وكلُّ ضعيفٍ ضَعْضَاعٌ، إِذا لم يكن ذا رأيٍ ولا قُوَّةٍ.
(ضغ) الضاد والغين ليس بشيء، ولا هو أصلاً يفرّع منه أو يقاس عليه، لكنَّهم يقولون: إنَّ الضَّغْضَغة: حِكايةُ أكلِ الذئبِ اللحْم. وقال الخليل: الضَّغْضَغة: لوك الدَّ‌رداء. ويقولون: الضَّغَّاغة([2]): الأحمق. والضغيغة: العجينُ *الرَّقيق. وأقاموا في عيشٍ ضغيغٍ، أي خَصيب. وليس هذا كلُّه بشيءٍ وإنْ ذُكِر.
(ضف) الضاد والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على أمرين: أحدهما الاجتماع، والآخر القِلة والضَّعف.
[فأمَّا الأوَّل فهو الضَّفف]، وهو اجتماع النَّاس على الشيءِ. ويقال ماء مضفوف، إذا كثُر عليه الناس. وطعامٌ مضفوف. وفي الحديث: "أنه عليه السلام لم يشبَع من خُبزٍ ولحم إلاَّ على ضَفَف". يراد بذلك كثرةُ الأيدي على الطَّعام. وقال في الماء:
لا يَسْتَقِي في النَّزَحِ المضفوفِ *** إلاَّ مُدَارَاتُ الغُروبِ الجُوفِ([3])وجانبا النَّهْرِ: ضَفَّتَاهُ، لاجتماعهما عليه، قال الخليل: ناقةٌ ضَفوفٌ، أي كثيرةُ اللَّبنِ لا تُحلَبُ إلاَّ ضَفَّاً. والضَّفُّ: الحَلَب بالكفِّ كلِّها.
وأمّا الآخر فقولُهم: في رأيِ فلانٍ ضَفَفٌ، أي ضَعف. ولقيتُهُ على ضَفَفٍ، أي عَجَلةٍ لم أتمكَّنْ منه.
(ضك) الضاد والكاف أُصَيلٌ صحيح فيه كلمتان: امرأةٌ ضكضاكة ورجل ضكْضاكٌ، يراد به القِصَر واكتنازُ اللَّحم. والكلمة الأخرى: الضَّكْضَكة سُرعة المَشي.
(ضل) الضاد واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على معنىً واحد، وهو ضَياع الشيء وذهابُهُ في غيرِ حَقِّه. يقال ضَلَّ يَضِلّ ويَضَلّ، لغتان. وكلُّ جائرٍ عن القصد ضالٌّ. والضَّلاَل والضَّلالَة بمعنى. ورجلٌ ضِلِّيل ومُضلَّل، إذا كان صاحبَ ضَلاَلٍ وباطل. وممّا يدُلُّ على أنّ أصل الضّلاَل ما ذكرناهُ، قولُهم أُضِلّ الميّتُ، إِذا دُفِنَ. وذاكَ كأنَّهُ شيءٌ قد ضاع. ويقولون: ضَلَّ اللَّبَنُ في الماءِ، ثم يقولون استُهْلِكَ. وقال في أُضِلَّ الميّت:
وآبَ مُضِلُّوهُ بعينٍ جَلِيَّةٍ *** وغودِرَ بالجَوْلان حَزمٌ ونائلُ([4])قال ابنُ السكِّيت: يقال أَضلَلْتُ بعيري، إذا ذهبَ منك؛ وضللت المسجد والدَّارَ، إِذا لم تهتدِ لهما. وكذلك كلُّ شيءٍ مُقيمٍ لا يُهتَدَى لـه. ويقال: أرضٌ مَضِلّة ومَضَلّة. ووقعوا في وادي تُضَُـلِّلَ، إذا وَقعوا في مَضَِلَّة.
(ضم) الضاد والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على مُلاءَمةٍ بين شيئين. يقال ضَمَمت الشّيءَ إلى الشيء فأنا أضُمُّه ضمّاً. وهذه إِضْمامةٌ من خَيل، أي جماعة. وفرسٌ سَبّاق الأضاميم، أي الجماعات. وإِضمامةٌ من كُتُب مثل إِضْبارة.
ومن الباب: أسدٌ ضَمْضَم وضُماضِمٌ: يضمُّ كلَّ شيءٍ.
(ضن) الضاد والنون أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على بُخْلٍ بالشيء. يقال ضَنِنْتُ بالشّيءِ أَضَنُّ به ضَنّاً وضَنانةً، ورجلٌ ضَنين. وهذا عِلْقُ مَضَنَّةٍ ومَضِنّة، إذا كان نفيساً يُضَنُّ به. وفلانٌ ضِنِّي مِنْ بين إخواني، إذا كان النّفِيسَ الذي يُضَنُّ به. وربما قالوا ضَنَنْتُ بفتح النون.
(ضأ) الضاد والهمزة كلمة صحيحة، وهي الضِّئْضئُ، وهو الأصل. وفي الحديث: "يخرج من ضِئْضِئِ هذا قومٌ يمرُقون من الدِّين"([5]).
وأمَّا الضاد والحرف المعتل فهو يدلُّ على صِياحٍ وجَلَبَة. من ذلك الضَّوَّة والضَّوْضَاة([6]): أصوات النّاس وجَلَبَتهم. يقال ضَوْضَوْا بلا همز.
(ضب) الضاد والباء أصلٌ واحدٌ يدلُّ عُظْمُه على الاجتماع. قال أبو زيد: أَضَبَّ القومُ إضباباً، إذا تكلّموا جميعاً. ثمّ يُحْمَل على هذا الأصلِ أكثرُ البابِ. من ذلك ضَبَّة الحديد، والجمع ضَبَّات. والضَّبّ: الغِلُّ في القلب. وقد أَضَبَّ على غِلٍّ في صدره، إذا جَمَعَه في صدرهِ. ومنه الضَّبَاب، وهو الذي كأنَّه غبارٌ يجتمع فيَستُر. وهذا يومٌ مُضِبٌّ. وضَبِبَ البلدُ: كثُر ضَبابه.
ومن الباب: التَّضَبُّب، وهو السِّمَن. والضَّبِيبة: سمنٌ ورُبٌّ([7]) يُجمع بينهما، يقال ضَبِّبُوا لصبيِّكم. والضبُّ من دوابِّ الأرضِ معروف، وسمِّي لتجمُّع خَلْقِهِ ولحْمِه؛ والجمع ضِباب: وربَّما شبِّه الطَّلْع به. قال:
أطَافَ بِفُحَّالٍ كأنَّ ضِبابَهُ *** بُطونُ الموالي يومَ عِيدٍ تَغَدَّتِ
يقول: طَلْعُها ضخمٌ كأنَّه ضِبابٌ ممتلئة. ثم شَبَّه تلك الضِّبابَ ببطونِ موالٍ تغدَّوْا فتضَلَّعُوا. ويقال: وقَعْنا في مَضَابَّ مُنْكَرة، أي قِطَعٍ من الأرض كثيرة  الضِّباب. والضُّبَاضِب: الرّجل *القصير السمين. فأمَّا قولهم: ضبَّ النّاقة، فهو مِثل ضَفَّها([8]) إِذا حَلَبَها بالكفّ جميعاً. قال الكسائيّ: فَطَرت النّاقةَ أفطرُها، إذا حلبتَها بطرف أصابعك. وضَبَبْتُها أَضُبُّها ضبّاً، إذا حَلَبْتَها بالكفِّ كلِّها. قال الفرَّاء: هذا هو الضَّفُّ. فأمَّا الضَّبُّ فأنْ تجعل إِبهامك على الخِلْف وأصابعَك على الإبهامِ والخِلْف معاً.
ومما شذَّ عن هذا الأصل قولُهم: ناقةٌ ضَبَّاءُ وبعيرٌ أضبُّ، وهو وجعٌ يأخذهما في الفِرْسِن([9]). فأمَّا قولُهم: ضَبّت لِثَتُه دماً، وضبَّت يدُهُ إذا سالت دماً، فليس من هذا الباب، إنّما هو مقلوب من بَضَّ([10])، وقد مرَّ.
(ضج) الضاد والجيم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على صِياحٍ بِضَجَر. من ذلك ضجَّ يضِجُّ ضجيجا، وضجَّ القوم ضِجَاجاً. قال أبو عبيد: أَضجَّ القوم إِضجاجاً، إذا جَلبُوا([11]) وصَاحُوا. فإِذا جزعوا من شيءٍ وغُلِبوا قيلَ ضَجُّوا. وقال: الضِّجَاج: المشاغَبة والمشارَّة. قال غيره، الضَّجُوج من الإِبل؛ التي تضجُّ إِذا حُلِبَت.
ومما شذَّ عن هذا الباب: الضَّجاج([12])، وهو خَرَز([13]).
(ضح) الضاد والحاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على رقَّةِ شيءٍ بعينه. من ذلك الضَّحضاح: الماء إلى الكَعبَين، سمِّي بذلك لرقّته. والضَّحضحة: تَرقرُقُ الشَّراب. ومنه الضِّحّ، وهو ضَوء الشَّمس إذا استمكَنَ من الأرض. وكان ابنُ الأعرابيِّ يقول:  هو لون الشَّمس. ويقولون: جاء فلانٌ بالضِّحِّ والرِّيح، يُراد به الكَثْرة، أي ما طلَعت عليه الشَّمس وما جَرَتْ عليه الرِّيح. قال: ولا يقال [الضِّيح([14])].
(ضخ) الضاد والخاء ليس بشيء. على أنَّهم يقولون: الضَّخّ: امتداد البَول. والمِضَخَّة: قَصَبةٌ يرمَى بها الماء فيمتدّ.
(ضد) الضاد والدال كلمتان متباينتان في القياس.
فالأولى: الضِّدّ ضِدّ الشيء. والمتضادّان: الشَّيئان لا يجوز اجتماعهما في وقتٍ واحد، كالليل والنَّهار.
والكلمةُ الأخرى الضَّدُّ،  وهو المَلْء، بفتح الضاد، يقال ضَدَّ القِربَة: ملأها، ضَدّاً.
(ضر) الضاد والراء ثلاثةُ أصول: الأوّل خلاف النَّفْع، والثاني: اجتماعُ الشَّيء، والثالث القوّة.
فالأوَّل الضَّرّ: ضدُّ النَّفْع. ويقال ضَرَّه يضُرُّه ضَرّاً. ثمَّ يحمل على هذا كلُّ ما جانَسَه أو قارَبَه. فالضُّرُّ: الهُزال. والضِّرّ: تزوُّج المرأة على ضَرَّة. يقال نكحَتْ فلانةُ على ضِرّ، أي على امرأةٍ كانت قَبْلَها. وقال الأصمعيّ: تزوّجَت المرأةُ على ضُرٍّ وضِرّ. قال: والإِضرار مثلُه، وهو رجلٌ مُضِرٌّ. والضَّرَّة: اسمٌ مشتقٌّ من الضَّرِّ، كأنَّها تضرُّ الأخرى كما تضرُّها تلك. واضطُرَّ فلانٌ إلى كذا، من الضرورة. ويقولون في الشِّعر "الضَّارُورة". قال ابنُ الدُّمينة:
أثيِبِي أخا ضارورةٍ أشفَقَ العِدَى *** عليه وقَلّت في الصديق مَعاذرُهْ([15])والضَّرِير: المُضَارَّة. وأكثر ما يُستعمَل في الغَيْرة؛ يقال ما أشدَّ ضريره عليها. وشُبِّه الحَجَرانِ للرَّحَى بالضَّرَّتينِ فقيل لهما الضَّرَّتانِ. والضَّرِير: الذي به ضَرَرٌ من ذَهاب عَيْنِه. أو ضَنَى جِسْمِه.
وأمّا الأصلُ الثاني فَضَرَّة الضَّرع: لَحْمتُه. قال أبو عُبيد: الضَّرَّة: التي لا تخلو من اللَّبن. وسمِّيت بذلك لاجتماعِها. وضَرَّةُ الإبهام : اللحم المجتمع تحتَها. ومن الباب: المُضِرّ: الذي له ضَرَّةٌ من مال، وهو من صِفَة المال الكثير. قال:
بِحَسْبِكَ في القومِ أن يَعلموا *** بأنَّكَ فيهم غَنِيٌّ مُضِرّْ([16])وأمّا الثالث فالضرير: قُوَّة النّفْس. ويقال: فلانٌ ذو ضرير على الشيء، إذا كان ذا صبرٍ عليه ومقاساة، في قول جرير:
* جُرأةً وضَرِيرا([17]) *
ويقال للفرس: أضرَّ على فأس اللِّجامِ، إذا أَزَم عليه.
(ضز) الضاد والزاء كلمةٌ واحدةٌ، وهي الضَّزز، وهو لُصوق الحنَك الأعلى بالأسفل؛ رجلٌ أَضَزُّ.
 ---------------------ـ
([1]) ديوان أبي ذؤيب 3 والمفضليات (2: 222)، واللسان (ضعع).
([2]) هذا اللفظ مما انفرد به في المجمل والمقاييس.
([3]) الرجز في اللسان (ضفف).
([4]) البيت للنابغة، كما أسلفت في حواشي (جول).
([5]) في اللسان: "وفي الحديث أن رجلاً أتى النبي صلى الله عليه وآله وسلم وهو يقسم الغنائم فقال لـه: اعدل فإنك لم تعدل. فقال: يخرج من ضئضئ هذا قوم يقرؤون القرآن لا يجاوز تراقيهم، يمرقون من الدين كما يمرق السهم من الرمية".
([6]) والضوضاء، بالهمز أيضاً.
([7]) في الأصل: "وربما"، تحريف. وفي المجمل: "والضبيبة: السمن والرب يجمع بينهما ويؤكل".
([8]) في الأصل: "ضبها" صوابه في المجمل.
([9]) في الأصل: " الفرس"، صوابه في المجمل.
([10]) في الأصل: "بضن".
([11]) يقال جلب، وأجلب، بالتشديد.
([12]) ضبطه في القاموس كسحاب، وفي المجمل بتشديد الجيم. وهذا اللفظ لم يرد في اللسان.
([13]) في القاموس: "خرزة".
([14]) التكملة من المجمل.
([15]) في الأصل: "أتتني"، صوابه في اللسان (ضرر) حيث ورد البيت بدون نسبة. ولم أجد البيت في ديوان ابن الدمينة.
([16]) البيت للأشعر الرقبان الأسدي، جاهلي، يهجو ابن عمه رضوان. اللسان (ضرر).
([17]) قطعة من بيت له في ديوانه 290 واللسان (ضرر). وهو بتمامه:
من كل جرشعة الهواجر زادها  *** بعد المفاوز جرأة وضريرا

ـ

##### Türkçe

(باب **الضاد** في المضاعف [والمطابق])
(**ضع**) **الضاد** ve **العين** ikilide tek bir sahih asıldır; boyun eğişe ve zayıflığa delâlet eder. Denir: **تضعضعَ**; zelil olup boyun eğdiği zaman. Ebû Züeyb dedi ki:
Ve benim **الشَّامِتِين**e karşı metanetim, onlara gösteririm *** ki ben **رَيْبِ  الدَّهرِ**e karşı sarsılmam (**أتضعضعُ**)([1])
Ve her zayıf, **ضَعْضَاعٌ**dır; görüş ve kuvvet sahibi değilse.

(**ضغ**) **الضاد** ve **الغين** bir şey değildir; ondan dallandırılan yahut üzerine kıyas edilen bir asıl da değildir; lâkin onlar derler ki: **الضَّغْضَغة**: kurdun eti yemesinin taklididir. Halîl dedi ki: **الضَّغْضَغة**: **الدَّ‌رداء**’yı çiğneme. Ve derler: **الضَّغَّاغة**([2]): ahmak. Ve **الضغيغة**: ince hamur. Ve **ضغيغٍ** bir geçimde ikamet ettiler; yani bereketli. Ve bunun hepsi bir şey değildir; anılsa da.

(**ضف**) **الضاد** ve **الفاء** iki şeye delâlet eden sahih bir asıldır: birincisi toplanma, diğeri azlık ve zayıflık.
[Birinciye gelince o **الضَّفف**’tir], o da insanların bir şey üzerinde toplanmasıdır. Ve denir: **ماء مضفوف**; insanlar onun üzerine çok olduğu zaman. Ve **طعامٌ مضفوف**. Hadiste: “O (aleyhisselâm) ekmek ve etten ancak **ضَفَف** üzere doydu.” Bununla, yemeğin üzerindeki ellerin çokluğu kastedilir. Ve suda dedi ki:
**لا يَسْتَقِي في النَّزَحِ المضفوفِ** *** **إلاَّ مُدَارَاتُ الغُروبِ الجُوفِ**([3])
Ve nehrin iki yanı: **ضَفَّتَاهُ**; onun üzerinde birleşmelerinden dolayı. Halîl dedi ki: **ناقةٌ ضَفوفٌ**; yani sütü çoktur, ancak **ضَفَّاً** sağılır. Ve **الضَّفُّ**: bütün avuçla sağmaktır.
Diğerine gelince, onların sözü: falanın görüşünde **ضَفَفٌ** vardır; yani zayıflık. Ve onunla **ضَفَفٍ** üzere karşılaştım; yani bir acelelik üzere, onda sağlamca yerleşemedim.

(**ضك**) **الضاد** ve **الكاف** içinde iki kelime bulunan sahih bir kökcüktür: **امرأةٌ ضكضاكة** ve **رجل ضكْضاكٌ**; bununla kısalık ve etin dolgunluğu kastedilir. Diğer kelime: **الضَّكْضَكة** yürüyüşün süratidir.

(**ضل**) **الضاد** ve **اللام** tek bir mânaya delâlet eden sahih bir asıldır; o da şeyin kaybolması ve hakkı olmayan yerde gitmesidir. Denir: **ضَلَّ يَضِلّ** ve **يَضَلّ**; iki lehçedir. Ve kasttan sapan her zalim **ضالٌّ**dır. Ve **الضَّلاَل** ile **الضَّلالَة** aynı mânadadır. Ve **رجلٌ ضِلِّيل** ve **مُضلَّل**; dalâlet ve bâtıl sahibi olduğu zaman. Ve dalâletin aslının, zikrettiğimiz şey olduğuna delâlet eden şeylerdendir: onların “**أُضِلّ الميّتُ**” demeleri; defnedildiği zaman. Ve bu, sanki kaybolmuş bir şey gibidir. Ve derler: **ضَلَّ اللَّبَنُ في الماءِ**; sonra derler: **استُهْلِكَ**. Ve **أُضِلَّ الميّت** hakkında dedi ki:
**وآبَ مُضِلُّوهُ بعينٍ جَلِيَّةٍ** *** **وغودِرَ بالجَوْلان حَزمٌ ونائلُ**([4])
İbnü’s-Sikkît dedi ki: Denir: **أَضلَلْتُ بعيري**; senden gittiği zaman. Ve **ضللت المسجد والدَّارَ**; ikisine yol bulamadığın zaman. Ve aynı şekilde, yerleşik olup kendisine yol bulunamayan her şey. Ve denir: **أرضٌ مَضِلّة** ve **مَضَلّة**. Ve **وادي تُضَُـلِّلَ**’e düştüler; bir **مَضَِلَّة**’ye düştükleri zaman.

(**ضم**) **الضاد** ve **الميم** iki şey arasında bir uygunluğa delâlet eden tek bir asıldır. Denir: **ضَمَمت** şeyi şeye; ben onu **أَضُمُّه** **ضمّاً**. Ve bu, atlardan bir **إِضْمامةٌ**dır; yani bir cemaat. Ve **فرسٌ سَبّاق الأضاميم**; yani cemaatlerin (yarışında) önde giden. Ve **إِضمامةٌ** kitaplardan; **إِضْبارة** gibi.
Babtandır: **أسدٌ ضَمْضَم** ve **ضُماضِمٌ**: her şeyi toplar.

(**ضن**) **الضاد** ve **النون** bir şeyle cimriliğe delâlet eden sahih bir asıldır. Denir: **ضَنِنْتُ بالشّيءِ**; onunla cimrilik ettim; **أَضَنُّ** onunla **ضَنّاً** ve **ضَنانةً**; ve **رجلٌ ضَنين**. Ve bu, **عِلْقُ مَضَنَّةٍ** ve **مَضِنّة**dir; nefis olup onunla cimrilik edildiği zaman. Ve falan, kardeşlerim arasından benim **ضِنِّي**’mdir; onunla cimrilik edilen nefis (şey) olduğu zaman. Ve bazen **ضَنَنْتُ** derler, **النون**’u fetha ile.

(**ضأ**) **الضاد** ve **الهمزة** sahih bir kelimedir; o da **الضِّئْضئُ**’dür; o asıldır. Hadiste: “Bu **ضِئْضِئِ**’den bir kavim çıkar; dinden çıkarlar”([5]).
**الضاد** ile illetli harfe gelince, o bir bağırışa ve gürültüye delâlet eder. Ondandır: **الضَّوَّة** ve **الضَّوْضَاة**([6]): insanların sesleri ve gürültüleri. Denir: **ضَوْضَوْا** hemzesiz.

(**ضب**) **الضاد** ve **الباء** tek bir asıldır; büyüğü toplanmaya delâlet eder. Ebû Zeyd dedi ki: **أَضَبَّ القومُ إضباباً**; hep birlikte konuştukları zaman. Sonra bu asıl üzerine babın çoğu taşınır. Ondandır: **ضَبَّة الحديد**; çoğulu **ضَبَّات**. Ve **الضَّبّ**: kalpteki kin. Ve göğsünde bir kin üzerine **أَضَبَّ** etti; onu göğsünde topladığı zaman. Ve ondandır **الضَّبَاب**; o, sanki toplanıp örten bir toz gibidir. Ve bu, **يومٌ مُضِبٌّ**dür. Ve **ضَبِبَ البلدُ**: sisi çoğaldı.
Babtandır: **التَّضَبُّب**; o semizliktir. Ve **الضَّبِيبة**: bir semiz yağ ve bir **رُبّ**([7]) ki ikisi bir araya getirilir; denir: **ضَبِّبُوا** çocuğunuza. Ve **الضبُّ** yer hayvanlarından bilinen (bir hayvan)dır; yaratılışının ve etinin toplanıklığından dolayı böyle adlandırıldı; çoğulu **ضِباب**. Ve bazen **الطَّلْع** ona benzetilmiştir. Dedi ki:
**أطَافَ بِفُحَّالٍ كأنَّ ضِبابَهُ** *** **بُطونُ الموالي يومَ عِيدٍ تَغَدَّتِ**
Der ki: onun **طَلْع**’ı iridir; sanki dolu **ضِباب** gibidir. Sonra o **ضِباب**’ı, öğle yemeği yiyip tıka basa doyan mevlâların karınlarına benzetti. Ve denir: **مَضَابَّ مُنْكَرة**’ye düştük; yani **ضِباب**’ı çok olan yer parçaları. Ve **الضُّبَاضِب**: kısa, şişman adam. Onların “**ضبَّ النّاقة**” sözüne gelince, o **ضَفَّها** gibidir([8]); onu bütün avuçla sağdığı zaman. Kisâî dedi ki: **فَطَرت النّاقةَ**; onu sağdım; parmak uçlarınla sağdığın zaman. Ve **ضَبَبْتُها أَضُبُّها ضبّاً**; onu bütün avuçla sağdığın zaman. Ferrâ dedi ki: bu, **الضَّفُّ**’tur. **الضَّبُّ**’a gelince, başparmağını memeye koyman ve parmaklarını başparmak ve meme üzerine birlikte koymandır.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerdendir: onların “**ناقةٌ ضَبَّاءُ** ve **بعيرٌ أضبُّ**” demeleri; bu, ikisini de **الفِرْسِن**’de([9]) tutan bir ağrıdır. “**ضَبّت لِثَتُه دماً**” ve “**ضبَّت يدُهُ**” sözüne gelince; kan aktığı zaman; bu babtan değildir; ancak **بَضَّ**’dan([10]) kalbedilmiştir; geçmişti.

(**ضج**) **الضاد** ve **الجيم** bıkkınlıkla bir bağırışa delâlet eden sahih bir asıldır. Ondandır: **ضجَّ يضِجُّ ضجيجا**; ve kavim **ضِجَاجاً** bağırdı. Ebû Ubeyd dedi ki: **أَضجَّ القوم إِضجاجاً**; gürültü çıkarıp([11]) bağırdıkları zaman. Bir şeyden ürküp yenildiklerinde “**ضَجُّوا**” denir. Ve dedi ki: **الضِّجَاج**: sataşma ve çekişme. Başkası dedi ki: develerden **الضَّجُوج**; sağılınca bağıran.
Ve bu babtan şâz olan şeylerdendir: **الضَّجاج**([12]); o bir **خَرَز**dür([13]).

(**ضح**) **الضاد** ve **الحاء** bizzat bir şeyin inceliğine delâlet eden sahih bir asıldır. Ondandır: **الضَّحضاح**: topuklara kadar su; inceliğinden dolayı böyle adlandırıldı. Ve **الضَّحضحة**: içeceğin dalgalanıp parıldaması. Ve ondandır **الضِّحّ**; o, güneş ışığıdır; yerden iyice yerleşip (yayılıp) güç bulduğu zaman. İbnü’l-A‘râbî derdi ki: o, güneşin rengidir. Ve derler: falan **بالضِّحِّ والرِّيح** ile geldi; bununla çokluk kastedilir; yani güneşin doğduğu ve rüzgârın estiği her şey (kadar). Dedi ki: **[الضِّيح]**([14]) denmez.

(**ضخ**) **الضاد** ve **الخاء** bir şey değildir. Şu var ki onlar derler: **الضَّخّ**: idrarın uzayıp gitmesi. Ve **المِضَخَّة**: su atılan bir kamıştır; böylece uzar.

(**ضد**) **الضاد** ve **الدال** kıyasta birbirinden ayrı iki kelimedir.
Birincisi: **الضِّدّ** şeyin zıddı. Ve **المتضادّان**: iki şeydir; bir vakitte bir araya gelmeleri caiz olmaz; gece ve gündüz gibi.
Diğer kelime **الضَّدُّ**’dür; o dolmadır; **الضاد**’ın fethasıyla. Denir: **ضَدَّ القِربَة**; onu doldurdu; **ضَدّاً**.

(**ضر**) **الضاد** ve **الراء** üç asıldır: birincisi faydanın zıddı, ikincisi şeyin toplanması, üçüncüsü kuvvet.
Birincisi **الضَّرّ**: faydanın zıddı. Denir: **ضَرَّه يضُرُّه ضَرّاً**. Sonra bununla cins olan yahut ona yaklaşan her şeye taşınır. Böylece **الضُّرُّ**: zayıflık (cılızlık). Ve **الضِّرّ**: kadının bir **ضَرَّة** üzerine evlenmesi. Denir: falanca kadın **ضِرّ** üzerine evlendi; yani ondan önce olan bir kadın üzerine. Asma‘î dedi ki: kadın **ضُرٍّ** ve **ضِرّ** üzerine evlendi. Dedi ki: **الإِضرار** da onun gibidir; ve o, **رجلٌ مُضِرٌّ**dür. Ve **الضَّرَّة**: **الضَّرِّ**’den türemiş bir isimdir; sanki o, ötekine zarar verir; o da ona zarar verdiği gibi. Ve falan, **اضطُرَّ** oldu şuna; zaruretten. Ve şiirde “**الضَّارُورة**” derler. İbnü’d-Dümeyne dedi ki:
**أثيِبِي أخا ضارورةٍ أشفَقَ العِدَى** *** **عليه وقَلّت في الصديق مَعاذرُهْ**([15])
Ve **الضَّرِير**: **المُضَارَّة**. En çok kıskançlıkta kullanılır; denir: ona karşı **ضريره** ne şiddetlidir. Ve değirmenin iki taşı **الضَّرَّتينِ**e benzetildi; böylece ikisine **الضَّرَّتانِ** denildi. Ve **الضَّرِير**: gözünün gitmesinden yahut bedeninin zayıflamasından bir zarar bulunan kimsedir.
İkinci asla gelince: **ضَرَّة الضَّرع**: onun et parçasıdır. Ebû Ubeyd dedi ki: **الضَّرَّة**: sütten boş kalmayan (meme). Toplanıklığından dolayı böyle adlandırıldı. Ve **ضَرَّةُ الإبهام**: onun altındaki toplanmış et. Babtandır: **المُضِرّ**: maldan bir **ضَرَّةٌ**’si olan; bu, çok malın sıfatındandır. Dedi ki:
**بِحَسْبِكَ في القومِ أن يَعلموا** *** **بأنَّكَ فيهم غَنِيٌّ مُضِرّْ**([16])
Üçüncüye gelince, **الضرير**: nefsin kuvvetidir. Ve denir: falan, şey üzerinde **ذو ضرير**’dir; ona karşı sabır ve katlanma sahibi olduğu zaman; Cerîr’in sözü üzere:
**جُرأةً وضَرِيرا**([17])
Ve ata denir: **أضرَّ** gemin demirine; onu sıktığı zaman.

(**ضز**) **الضاد** ve **الزاء** tek bir kelimedir; o da **الضَّزز**’dür; üst damağın alt damağa yapışmasıdır; **رجلٌ أَضَزُّ**.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الضم: الجمع بين الشيئين فصاعدا. قال تعالى: ﴿واضمم يدك إلى جناحك﴾ [طه/22]، ﴿واضمم إليك جناحك﴾ [القصص/32]، والإضمامة: جماعة من الناس أو من الكتب أو الريحان أو نحو ذلك (في اللسان: الأضاميم: الحجارة، واحدتها: إضمامة، وقد يشبه بها الجماعات المختلفة من الناس)، وأسد ضمضم وضماضم: يضم الشيء إلى نفسه. وقيل: بل هو المجتمع الخلق، وفرس سباق الأضاميم: إذا سبق جماعة من الأفراس دفعة واحدة.

##### Türkçe

- **الضم**: iki şeyin ve daha fazlasının bir araya getirilmesi. Yüce Allah dedi ki: ﴿واضمم يدك إلى جناحك﴾ [طه/22], ﴿واضمم إليك جناحك﴾ [القصص/32]. Ve **الإضمامة**: insanlardan yahut kitaplardan yahut reyhandan yahut bunun benzeri şeylerden bir topluluk (Lisân’da: **الأضاميم**: taşlar; onun bir tanesi: **إضمامة**; ve onunla insanlardan farklı topluluklar benzetilebilir). Ve **أسد ضمضم وضماضم**: şeyi kendisine doğru toplar. Ve denildi ki: bilakis o, yaratılışı toplu olandır. Ve **فرس سباق الأضاميم**: bir defada atlardan bir topluluğu geçtiği zaman.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَمَّهُ
1 ضَمَّهُ ذ , [aor. ضَمُ٣َ ,] inf. n. ضَمٌّ, He drew it, put it, brought it, or gathered it, together; collected it; or contracted it. (Msb.) You say, ضَمَّ شَيْئًا اـِلَى شَىْءٌ, (S, MA, K,) [aor. and] inf. n. as above, He drew, put, or brought, together [and joined or adjoined] a thing to a thing. (MA, K.) And ضَمَمْتُهُ اـِلَى صَدْرِى [I drew him, or pressed him, to my bosom;] I embraced him. (TA.) And ضَمَّ القَوْمُ, [أَنْفُسَهُمْ being app. understood, or perhaps it is correctly ضُمَّ,] The people, or party, collected themselves together, or became collected. (TA.) And اَللَّهُمَّ اضْمُمْ نَشَرِى (assumed tropical:) O God, compose what is discomposed, or disorganized, [lit. bring together what is scattered,] of my affairs. (K * and TA in art. نشر.) And ضُمَّ جَنَاحَكَ عَنِ النَّاسِ (assumed tropical:) [Contract thy side from men;] meaning be thou gentle, courteous, easy to deal with, or compliant, to men. (TA.) And ضُمَّتْ عَلَيْهِ الأَنَامِلُ The ends of the fingers were drawn together upon it. (Ham p. 21. [See also a similar phrase in what follows, with the verb in the act. form, virtually meaning the same.]) ― -b2- [Also He compacted it: and he compressed it. ― -b3- And He, or it, comprised it; or enclosed it: and he grasped it: as also ضَمَّ عَلَيْهِ, in both of these senses.] You say, ضَمَّتْ عَلَيْهِ الأَنَامِلُ The ends of the fingers grasped it. (Ham p. 21. [See a similar phrase above.]) And ضَمَّ عَلَى المَالِ He took [or grasped] all the property. (TA.) And ضَمَّ مِنْ مَالِهِ He took of his property. (TA.) ― -b4- [ضَمَّ الحَرْفَ, aor. and inf. n. as above, a conventional phrase in lexicology and grammar, He pronounced the letter with the vowel-sound termed ضَمّ: and he marked the letter with the sign of that vowel-sound.]

ضامّهُ
3 ضامّهُ ذ , (S, MA, K, TA,) inf. n. مُضَامَّةٌ, (TA,) He became, or drew, near, or close, to him; he became conjoined with him; (MA;) i. q. اـِلَيْهِ ↓ انضمّ; (S, * MA, K; *) and ↓ تضامّ. (K.) And ضَامَمْتُ الرَّجُلَ I continued conjoined with the man occupied in one affair. (TA.) And ضامّ الشَّىْءُ اـِلَى الشَّىْءِ The thing became [adjoined to the thing, or] conjoined with the thing. (TA.) See also 6.

أَضْمَمْتُهُ كِتَابًا اـِلَى أَخِى
4 أَضْمَمْتُهُ كِتَابًا اـِلَى أَخِى ذ [app. I made him, or it, to be accompanied by, or I made it to comprise, a letter to my brother]. (TA.)

تَضَمَّمْتُهُ
5 تَضَمَّمْتُهُ ذ I took it, or devoured it, altogether. (TA in art. عب.) [See also R. Q. 1.]

تَضَامُّوا
6 تَضَامُّوا ذ They became, or drew, near, or close, together, or one to another; or became conjoined, one with another. (S, MA, TA. [See also 8.]) Hence the saying in a trad., لَا تَضَامُّونَ فِى رُؤْيَتِهِ [originally تَتَضَامُّونَ]; but some relate it otherwise, saying ↓ لا تُضَامُّونَ; and some, لا تُضَامُونَ, from الضَّيْمُ; (TA in this art.;) and some, لا تُضَارُّونَ; and some, لا تُضَارُونَ, from الضَّيْرُ. (TA in art. ضر: for explanations, see 3 in that art.) See also 3 above. [Hence,] تضامّ فِى سُجُودِهِ وَجُلُوسِهِ [He drew himself together in his prostration and his sitting, in prayer]. (S, * and K in art. حفز.)

انضمّ
7 انضمّ ذ It was, or became, drawn, put, brought, or gathered, together; collected; or contracted. (Msb.) انضمّ اـِلَيْهِ is syn. with ضَامَّهُ, q. v. (S, * MA, K. *) [And it signifies also He adjoined himself, got him or got himself, betook him or betook himself, repaired, or resorted, to him, or it. And انضمّ عَلَيْهِ It became drawn together upon it. انضمّ الى كَذَا is expl. in the TA as meaning اِنْطَوَى: but I think that الى is evidently a mistranscription for عَلَى; and that the meaning therefore is, It infolded such a thing, or enclosed it, like اضطمّ عليه, q. v.]

اضطمّ الشَّىْءَ
8 اضطمّ الشَّىْءَ ذ He drew, brought, or gathered, the thing to himself: (K:) the ط is substituted for ت because of the ض. (Az, TA.) ― -b2- Hence, in a trad., اضطمّ بَعْضُهُمْ اـِلَى بَعْضٍ [They drew near, or close, one to another]. (TA. [See also 6.]) And, in another trad., اضطمّ عَلَيْهِ النَّاسُ The people, or men, pushed, pressed, crowded, or thronged, together upon him. (TA.) ― -b3- And اضطمّ عَلَيْهِ It comprised it, or enclosed it. (K.) You say, اِضْطَمَّتْ عَلَيْهِ الضُّلُوعُ The ribs comprised it, or enclosed it. (S. [See also 7.])

ضَمْضَمَ عَلَى المَالِ
R. Q. 1 ضَمْضَمَ عَلَى المَالِ ذ He took all the property; (K;) as though he drew it, or gathered it, (ضَمَّهُ,) to himself. (TA.) [See also 5.] ― -b2- And ضَمْضَمَ He (a man, TA) encouraged his heat; or became courageous in heart. (K, accord. to different copies.) ― -b3- And, said of a lion, He [roared, or] uttered a cry: (K, TA:) inf. n. ضَمْضَمَةٌ. (TA.)

ضَمٌّ
ضَمٌّ ذ inf. n. of 1 [q. v.]. (Msb, &c.) ― -b2- [As a conventional term of lexicology and grammar, A certain vowel-sound, well known.]

الضِّمُّ
الضِّمُّ ذ and ↓ الضِّمَامُ Severe calamity or misfortune; (K, TA;) accord. to Lth: (TA:) but app. mistranscriptions, and correctly with ص [i. e. الصِّمُّ and, by implication, الصِّمَامُ, but the latter is app. only صَمَامِ, without the art., like قَطَامِ]; (K, TA;) so says Az. (TA.)

ضَمَّةٌ
ضَمَّةٌ ذ [inf. n. un. of 1 (q. v.): and as such signifying] An embracing. (TA.) ― -b2- Also A number of horses assembled from every quarter for a race: (K, TA:) thus called because so assembled. (TA.) ― -b3- [And, as a conventional term in lexicology and grammar, The sign of the vowel-sound termed ضَمّ.]

ضُمَامٌ
ضُمَامٌ ذ : see what next follows.

ضِمَامٌ
ضِمَامٌ ذ , (S, KL,) with kesr; (S;) or ↓ ضُمَامٌ, like غُرَابٌ; (K;) [the former app. the right, being agreeable with analogy, like رِبَاطٌ and وِثَاقٌ and اـِسَارٌ and عِقَالٌ &c.;] A thing, (S, K,) or thread, string, cord, or the like, (KL,) by means of which one thing is drawn, and joined, or adjoined, to another thing. (S, K, KL.) One says, التَّقْوَى ضِمَامُ الخَيْرِ كُلِّهِ [Piety is that which draws and attaches to its possessor every good thing]. (TA.) -A2- See also الضِّمُّ, above.

ضَمُومٌ
ضَمُومٌ ذ Any valley along which one goes between two long hills of the kind termed أَكَمَة: or any valley flowing [with water] between two long hills of that kind: (so accord. to different copies of the K:) [the former explanation is app. the right; for] AHn says, when one goes along a valley between two long hills of the kind termed أَكَمَة, that places is termed الضَّمُوم. (TA.)

ضَمِيمٌ
ضَمِيمٌ ذ [i. q. ↓ مَضْمُومٌ]. One says, أَرْسَلْتُ فُلَانًا وَجَعَلْتُ ضَمِيمَهُ فُلَانًا [I sent such a one, and made such a one his adjunct]. (TA.)

ضِمَامَةٌ
ضِمَامَةٌ ذ : see اـِضْمَامَةٌ. ― -b2- ضِمَامَتَا المُصْحَفِ means The two sides [or boards] of the book, that embrace it between them. (T and M and TA voce دَفَّةٌ.) And in like manner, ضِمَامَتَا السَّرْجِ and الرَّحْل [The two boards of the horse's saddle and of the camel's saddle, that embrace it between them]. (M ibid.)

ضَمَّامٌ
ضَمَّامٌ ذ One who collects together the seed-produce. (TA.)

ضَامٌّ
ضَامٌّ ذ act. part. n. of 1 [q. v.]. (TA.)

ضَامَّةٌ
ضَامَّةٌ ذ [a subst. from ضَامٌّ, rendered such by the affix ة]. You say, نَهَضَ فُلَانٌ لِلْقِتَالِ وَهُوَ ضَامَّةُ قَوْمِهِ [Such a one rose and sped to fight, or to the fight, he being the musterer of his people, or party]. (TA.) ― -b2- Also A want, or an object of want, that brings one and causes him to have recourse [to a thing]. (Meyd, in explanation of a prov. cited voce ضَائِمٌ, in art. ضيم, q. v.)

ضَمْضَمٌ
ضَمْضَمٌ ذ A lion that grasps everything; as also ↓ ضُمَاضِمٌ. (S.) [See also ضَمْضَامٌ: and see what here follows.] ― -b2- Also, (S,) Angry; (S, K;) applied to a man: (S:) and, as also ↓ ضُمَاضِمٌ and ↓ صُمَضِمٌ, an angry lion: (K, TA:) or simply a lion: (TA:) and bold, or daring; (K, TA;) applied to a man. (TA.) ― -b3- And Big, bulky, or corpulent: (K, TA:) but it is mentioned by IAar as with the unpointed ص. (TA.)

ضُمَضِمٌ
ضُمَضِمٌ ذ : see ضَمْضَمٌ. ― -b2- Also Niggardly in the utmost degree. (IAar, TA.) [See also ضُمَاضِمٌ.]

ضِمْضِمَةٌ
ضِمْضِمَةٌ ذ : see زِمْزِمَةٌ and صِمْصِمَةٌ.

ضَمْضَامٌ
ضَمْضَامٌ ذ One who takes, or gets, everything within his grasp; (K, TA;) drawing it to him self. (TA.) [See also ضَمْضَمٌ.]

ضُمَاضِمٌ
ضُمَاضِمٌ ذ : see ضَمْضَمٌ, in two places. ― -b2- Also One who eats much; who has an inordinate appetite for food; who appropriates to himself exclusively of others: or who eats much, and does not become satiated. (TA.) ― -b3- And A niggardly man. (TA.) [See also ضُمَضِمٌ.]

اـِضْمَامَةٌ
اـِضْمَامَةٌ ذ A bundle, (حُزْمَةٌ, Msb,) or number put, or joined, together, (TA,) i. q. اـِضْبَارَةٌ, (S, TA,) of books or writings; (S, Msb, TA;) as also ↓ ضِمَامَةٌ: (TA:) pl. of the former أَضَامِيمُ. (S.) You say, جَآءَ فُلَانٌ بِاـِضْمَامَةٍ مِنْ كُتُبٍ [Such a one brought a bundle of books or writings]. (S.) ― -b2- And A company, or collection, (S, K, TA,) of men, or people, not of one stock, but of different tribes mixed together; [and of horses;] as though collected and joined, one to another: pl. as above. (TA.) One says, فَرَسٌ سَبَّاقُ الأَضَامِيمِ i. e. [A horse that often outstrips] the collections (S, K) of horses. (K.) ― -b3- And its pl. أَضَامِيمُ signifies also Stones: (TA:) or collections of stones: (Mgh in art. صقع:) occurring in a trad. respecting the stoning of an adulterer. (Mgh, TA.)

مَضَمٌّ
مَضَمٌّ ذ A place of assembling of military forces. (TA.)

مَضْمُومٌ
مَضْمُومٌ ذ pass. part. n. of 1 [q. v.]. (TA.) See also ضَمِيمٌ.

مُنْضَمٌّ
مُنْضَمٌّ ذ [part. n. of 7, q. v. ― -b2- Hence,] Lean; or slender and lean; or lean, and lank in the belly; as though one part thereof were drawn and adjoined to another. (TA.)

##### Türkçe

**ضَمَّهُ**
1 **ضَمَّهُ** ذ, [muzârîsi **ضَمُ٣َ**,] mastarı **ضَمٌّ**, Onu bir araya çekti; koydu; getirdi; yahut topladı; derledi; yahut büzdü. (Msb.) Şöyle dersin: **ضَمَّ شَيْئًا اـِلَى شَىْءٌ**, (S, MA, K,) [muzârîsi ve] mastarı yukarıdaki gibi, Bir şeyi bir şeye doğru çekti, koydu yahut getirdi [ve birleştirdi yahut bitiştirdi]. (MA, K.) Ve **ضَمَمْتُهُ اـِلَى صَدْرِى** [Onu göğsüme çektim yahut bastırdım;] onu kucakladım. (TA.) Ve **ضَمَّ القَوْمُ**, [**أَنْفُسَهُمْ**’in anlaşıldığı açık; yahut belki doğrusu **ضُمَّ**’dür,] Kavim yahut topluluk kendilerini bir araya topladı; yahut toplanmış oldu. (TA.) Ve **اَللَّهُمَّ اضْمُمْ نَشَرِى** (mecaz kabul edilerek:) Ey Allah, işlerimin dağılmış olanını derle, yahut düzensiz olanını düzenle, [lafzen: saçılmış olanı bir araya getir]. (K * ve TA, **نشر** maddesinde.) Ve **ضُمَّ جَنَاحَكَ عَنِ النَّاسِ** (mecaz kabul edilerek:) [İnsanlardan yanını büz;] yani insanlara karşı yumuşak, nazik, muamelede kolay yahut uyumlu ol. (TA.) Ve **ضُمَّتْ عَلَيْهِ الأَنَامِلُ** Parmak uçları onun üzerinde bir araya çekildi. (Ham s. 21. [Aşağıda gelen benzer bir ibareye de bak; fiil orada etken sigada olup fiilen aynı manayı verir.]) ― -b2- [Yine: onu sıkılaştırdı: ve onu bastırdı. ― -b3- Ve o, yahut o şey, onu içine aldı; yahut onu kuşattı: ve onu kavradı: bu iki manada da **ضَمَّ عَلَيْهِ** böyledir.] Şöyle dersin: **ضَمَّتْ عَلَيْهِ الأَنَامِلُ** Parmak uçları onu kavradı. (Ham s. 21. [Yukarıdaki benzer ibareye bak.]) Ve **ضَمَّ عَلَى المَالِ** Bütün malı aldı [yahut kavradı]. (TA.) Ve **ضَمَّ مِنْ مَالِهِ** Malından aldı. (TA.) ― -b4- [**ضَمَّ الحَرْفَ**, muzârîsi ve mastarı yukarıdaki gibi, lugat ve nahivde örfî bir ibare: harfi **ضَمّ** denilen hareke sesiyle telaffuz etti; ve harfi o harekenin işaretiyle işaretledi.]

**ضامّهُ**
3 **ضامّهُ** ذ, (S, MA, K, TA,) mastarı **مُضَامَّةٌ**, (TA,) Ona yaklaştı yahut ona yakın oldu; onunla bitişik oldu; (MA;) **اـِلَيْهِ ↓ انضمّ** ile aynı (S, * MA, K; *) ve ↓ **تضامّ**. (K.) Ve **ضَامَمْتُ الرَّجُلَ** Adamla, tek bir işte meşgul olarak, bitişik olmayı sürdürdüm. (TA.) Ve **ضامّ الشَّىْءُ اـِلَى الشَّىْءِ** Şey, şeye [şeye bitişik olarak yahut] şeyle bitişik oldu. (TA.) 6’ya da bak.

**أَضْمَمْتُهُ كِتَابًا اـِلَى أَخِى**
4 **أَضْمَمْتُهُ كِتَابًا اـِلَى أَخِى** ذ [görünüşe göre: onu yahut onu, kardeşime bir mektupla birlikte kıldım; yahut onu, kardeşime bir mektubu içine alır kıldım]. (TA.)

**تَضَمَّمْتُهُ**
5 **تَضَمَّمْتُهُ** ذ Onu bütünüyle aldım; yahut bütünüyle yedim. (TA, **عب** maddesinde.) [R. Q. 1’e de bak.]

**تَضَامُّوا**
6 **تَضَامُّوا** ذ Birbirlerine yahut birbirlerine doğru yaklaştılar; yahut birbirleriyle bitişik oldular. (S, MA, TA. [8’e de bak.]) Buradan, bir hadisteki söz: **لَا تَضَامُّونَ فِى رُؤْيَتِهِ** [aslında **تَتَضَامُّونَ**]; fakat bazıları bunu başka türlü rivayet eder, ↓ **لا تُضَامُّونَ** der; bazıları, **لا تُضَامُونَ**, **الضَّيْمُ**’dan; (TA bu maddede;) bazıları, **لا تُضَارُّونَ**; bazıları da, **لا تُضَارُونَ**, **الضَّيْرُ**’dan. (TA, **ضر** maddesinde: açıklamalar için o maddede 3’e bak.) Yukarıda 3’e de bak. [Buradan,] **تضامّ فِى سُجُودِهِ وَجُلُوسِهِ** [Namazda secdesinde ve oturuşunda kendini topladı]. (S, * ve K, **حفز** maddesinde.)

**انضمّ**
7 **انضمّ** ذ Bir araya çekildi; kondu; getirildi; yahut toplandı; derlendi; yahut büzüldü. (Msb.) **انضمّ اـِلَيْهِ** , **ضَامَّهُ** ile eşanlamlıdır; bkz. (S, * MA, K. *) [Ve ayrıca şu manaya da gelir: kendini ona bitiştirdi; ona yahut ona yöneldi; ona yahut ona gitti; ona yahut ona başvurdu. Ve **انضمّ عَلَيْهِ** Onun üzerine doğru bir araya çekildi. **انضمّ الى كَذَا** TA’da **اِنْطَوَى** manasında açıklanır: fakat ben, **الى**’nın açıkça **عَلَى** yerine yanlış yazım olduğunu; dolayısıyla mananın, **اضطمّ عليه** gibi, onu dürüp içine aldı yahut onu kuşattı olduğunu düşünüyorum; bkz.]

**اضطمّ الشَّىْءَ**
8 **اضطمّ الشَّىْءَ** ذ Şeyi kendine doğru çekti, getirdi yahut topladı: (K:) **ض** sebebiyle **ت** yerine **ط** ikame edilmiştir. (Az, TA.) ― -b2- Buradan, bir hadiste: **اضطمّ بَعْضُهُمْ اـِلَى بَعْضٍ** [Birbirlerine yaklaştılar]. (TA. [6’ya da bak.]) Ve başka bir hadiste: **اضطمّ عَلَيْهِ النَّاسُ** İnsanlar onun üzerine doğru itişti, bastırdı, sıkıştı yahut üşüştü. (TA.) ― -b3- Ve **اضطمّ عَلَيْهِ** Onu içine aldı yahut onu kuşattı. (K.) Şöyle dersin: **اِضْطَمَّتْ عَلَيْهِ الضُّلُوعُ** Kaburgalar onu içine aldı yahut onu kuşattı. (S. [7’ye de bak.])

**ضَمْضَمَ عَلَى المَالِ**
R. Q. 1 **ضَمْضَمَ عَلَى المَالِ** ذ Bütün malı aldı; (K;) sanki onu (**ضَمَّهُ**) kendine doğru çekmiş yahut toplamış gibi. (TA.) [5’e de bak.] ― -b2- Ve **ضَمْضَمَ** O (bir adam, TA) hararetini teşvik etti; yahut kalpte cesur oldu. (K, farklı nüshalara göre.) ― -b3- Ve aslan hakkında denilince: O [kükredi yahut] bir ses çıkardı: (K, TA:) mastarı **ضَمْضَمَةٌ**. (TA.)

**ضَمٌّ**
**ضَمٌّ** ذ 1’in mastarıdır [bkz.]. (Msb, vb.) ― -b2- [Lugat ve nahivde örfî bir terim olarak: bilinen bir hareke sesi.]

**الضِّمُّ**
**الضِّمُّ** ذ ve ↓ **الضِّمَامُ** Şiddetli musibet yahut felaket; (K, TA;) Lth’ye göre: (TA:) fakat görünüşe göre yanlış yazımlardır; doğrusu **ص** ile [yani **الصِّمُّ** ve, ima yoluyla, **الصِّمَامُ**; ancak ikincisi görünüşe göre yalnız **صَمَامِ**’dir, başında tarif olmaksızın, **قَطَامِ** gibi]; (K, TA;) Az böyle der. (TA.)

**ضَمَّةٌ**
**ضَمَّةٌ** ذ [1’in birim mastarıdır (bkz.): ve bu olarak manası] Bir kucaklama. (TA.) ― -b2- Ayrıca: Her taraftan yarış için toplanmış atlar topluluğu: (K, TA:) böyle adlandırılmıştır; çünkü böyle toplanmıştır. (TA.) ― -b3- [Ve lugat ve nahivde örfî bir terim olarak: **ضَمّ** denilen harekenin işareti.]

**ضُمَامٌ**
**ضُمَامٌ** ذ: hemen ardından gelene bak.

**ضِمَامٌ**
**ضِمَامٌ** ذ, (S, KL,) kesre ile; (S;) yahut ↓ **ضُمَامٌ**, **غُرَابٌ** gibi; (K;) [birincisi görünüşe göre doğru olandır; kıyasa uygundur; **رِبَاطٌ** ve **وِثَاقٌ** ve **اـِسَارٌ** ve **عِقَالٌ** vb. gibi;] Bir şey; (S, K,) yahut iplik, sicim, kordon yahut benzeri; (KL,) bununla bir şey çekilir ve başka bir şeye birleştirilir yahut bitiştirilir. (S, K, KL.) Şöyle denir: **التَّقْوَى ضِمَامُ الخَيْرِ كُلِّهِ** [Takvâ, sahibine her hayrı çeken ve bağlayan şeydir]. (TA.) -A2- Yukarıda **الضِّمُّ**’e de bak.

**ضَمُومٌ**
**ضَمُومٌ** ذ **أَكَمَة** denilen türden iki uzun tepe arasında gidilen herhangi bir vadi; yahut o türden iki uzun tepe arasında [su ile] akan herhangi bir vadi: (K’nın farklı nüshalarına göre böyle:) [birinci açıklama görünüşe göre doğrudur; zira] AHn der ki: **أَكَمَة** denilen türden iki uzun tepe arasında bir vadi boyunca gidildiğinde, o yer **الضَّمُوم** diye adlandırılır. (TA.)

**ضَمِيمٌ**
**ضَمِيمٌ** ذ [↓ **مَضْمُومٌ** ile aynı]. Şöyle denir: **أَرْسَلْتُ فُلَانًا وَجَعَلْتُ ضَمِيمَهُ فُلَانًا** [Falancayı gönderdim ve falancayı onun eki kıldım]. (TA.)

**ضِمَامَةٌ**
**ضِمَامَةٌ** ذ: **اـِضْمَامَةٌ**’ye bak. ― -b2- **ضِمَامَتَا المُصْحَفِ** demek, kitabın onu aralarında kucaklayan iki yanı [yahut iki tahtası] demektir. (T ve M ve TA, **دَفَّةٌ** maddesinde.) Ve aynı şekilde, **ضِمَامَتَا السَّرْجِ** ve **الرَّحْل** [at eyerinin ve deve semerinin onu aralarında kucaklayan iki tahtası]. (M, aynı yerde.)

**ضَمَّامٌ**
**ضَمَّامٌ** ذ Tohum mahsulünü bir araya toplayan kimse. (TA.)

**ضَامٌّ**
**ضَامٌّ** ذ 1’in ism-i fâilidir [bkz.]. (TA.)

**ضَامَّةٌ**
**ضَامَّةٌ** ذ [**ضَامٌّ**’dan bir isimdir; ة ekiyle böyle kılınmıştır]. Şöyle dersin: **نَهَضَ فُلَانٌ لِلْقِتَالِ وَهُوَ ضَامَّةُ قَوْمِهِ** [Falanca savaşmak için kalktı ve savaşa yöneldi; o, kavminin yahut topluluğunun toplayıcısı iken]. (TA.) ― -b2- Ayrıca: İnsanı getirip [bir şeye] başvurtan bir ihtiyaç; yahut ihtiyaç konusu bir şey. (Meyd, **ضَائِمٌ** maddesinde zikredilen bir meselin açıklamasında, **ضيم** maddesinde; bkz.)

**ضَمْضَمٌ**
**ضَمْضَمٌ** ذ Her şeyi kavrayan bir aslan; ayrıca ↓ **ضُمَاضِمٌ**. (S.) [**ضَمْضَامٌ**’a da bak; ve burada ardından gelene bak.] ― -b2- Ayrıca, (S,) Öfkeli; (S, K;) insana uygulanır: (S:) ve ayrıca ↓ **ضُمَاضِمٌ** ve ↓ **صُمَضِمٌ**, öfkeli bir aslan: (K, TA:) yahut sadece bir aslan: (TA:) ve yiğit yahut atılgan; (K, TA;) insana uygulanır. (TA.) ― -b3- Ve iri, hacimli yahut şişman: (K, TA:) fakat IAar tarafından noktasız **ص** ile olduğu zikredilmiştir. (TA.)

**ضُمَضِمٌ**
**ضُمَضِمٌ** ذ: **ضَمْضَمٌ**’e bak. ― -b2- Ayrıca: Son derece cimri. (IAar, TA.) [↓ **ضُمَاضِمٌ**’a da bak.]

**ضِمْضِمَةٌ**
**ضِمْضِمَةٌ** ذ: **زِمْزِمَةٌ** ve **صِمْصِمَةٌ**’ye bak.

**ضَمْضَامٌ**
**ضَمْضَامٌ** ذ Eli altına giren her şeyi alan yahut elde eden kimse; (K, TA;) onu kendine doğru çekerek. (TA.) [**ضَمْضَمٌ**’a da bak.]

**ضُمَاضِمٌ**
**ضُمَاضِمٌ** ذ: iki yerde **ضَمْضَمٌ**’e bak. ― -b2- Ayrıca: Çok yiyen; yemeğe aşırı iştahı olan; başkalarını dışlayarak kendine tahsis eden: yahut çok yiyen ve doymayan. (TA.) ― -b3- Ve cimri bir adam. (TA.) [**ضُمَضِمٌ**’a da bak.]

**اـِضْمَامَةٌ**
**اـِضْمَامَةٌ** ذ Bir deste, (**حُزْمَةٌ**, Msb,) yahut bir araya konmuş yahut birleştirilmiş bir sayı; (TA,) kitaplar yahut yazılar hakkında, **اـِضْبَارَةٌ** ile aynı; (S, TA,) (S, Msb, TA;) ayrıca ↓ **ضِمَامَةٌ**: (TA:) birincinin çoğulu **أَضَامِيمُ**. (S.) Şöyle dersin: **جَآءَ فُلَانٌ بِاـِضْمَامَةٍ مِنْ كُتُبٍ** [Falanca kitaplardan yahut yazılardan bir deste getirdi]. (S.) ― -b2- Ve bir topluluk yahut derleme; (S, K, TA,) tek bir soydan olmayıp farklı kabilelerden karışmış erkekler yahut insanlar; [ve atlar;] sanki birbirine toplanıp birleştirilmiş gibi: çoğulu yukarıdaki gibidir. (TA.) Şöyle denir: **فَرَسٌ سَبَّاقُ الأَضَامِيمِ** yani [atların] topluluklarını (S, K) sıkça geçen bir at. (K.) ― -b3- Ve onun çoğulu **أَضَامِيمُ** ayrıca taşlar manasına gelir: (TA:) yahut taş yığınları: (Mgh, **صقع** maddesinde:) zina edenin recmi hakkında bir hadiste vârid olmuştur. (Mgh, TA.)

**مَضَمٌّ**
**مَضَمٌّ** ذ Askerî kuvvetlerin toplanma yeri. (TA.)

**مَضْمُومٌ**
**مَضْمُومٌ** ذ 1’in ism-i mef’ûlüdür [bkz.]. (TA.) **ضَمِيمٌ**’e de bak.

**مُنْضَمٌّ**
**مُنْضَمٌّ** ذ [7’nin ism-i fâili; bkz. ― -b2- Buradan,] Zayıf; yahut ince ve zayıf; yahut zayıf ve karnı sarkık; sanki onun bir kısmı diğer bir kısma çekilip bitiştirilmiş gibi. (TA.)
