# ضنأ (ض-ن-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%86%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ض - ن - أ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ضنء

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الضاد والنون و و ا ي ء معهما
ن ض و، ن ض ي، ض ن ي، ض ن أ، ض أ ن، و ض ن، ن و ض، أ ض ن مستعملات
نضو:
نضَا الحِنّاءُ ينْضُو عن اللِّحْيَةِ اذا ذَهَبَ لونُه.
ونُضاوَة الحِنّاء: ما يُؤْخَذُ من الخِضابِ بعدَ ما يذهَبُ لونه في اليَدِ والشَّعْرِ، وقال كُثَيِّر يُخاطِبُ عَزَّةَ:
ويا عَزَّ للوَصْلِ الذي كان بَـيْنَـنـا		نَضَا مثلَ ما ينْضُو الخِضابُ فيَخْلَقُ
ونَضَا الثوبُ عن نفسِه الصِّبْغَ اذا ألقاه.
ونَضَتِ المرأة ثوبها عن نفسها، ومنه قول امرئ القيس:
فجِئتْ وقد نَضَّتْ لنومٍ ثيابَهـا		لدَى السِّتْرِ إِلاّ لِبسَةَ المُتَفضِّلِ
ونَضَوْتُ وانتَضيتُه: واستَخْرَجْتُه من غِمدِه.
والدّابَّةُ تَنْضُو الدَّوابَّ: تخرُج من بينِها.
ورَمْلةٌ تَنْضُو سائر الرِّمال: تخرُجُ منها.
ونَضَا السَّهْمُ أي مَضَى، قال رؤبة: ينضُونَ في أجواز ليلٍ غاضي نَضْوَ قِداحِ النابِلِ النَّواضي والنِّضْوُ من الابِل: الذي قد أنْضَته الأسفار أي هَزَلَتْه، والأنْثَى نِضْوةٌ.
والمُنْضي: الذي صارَ بعيره نِضْواً وقد أنْضاه السَّفَرُ.
وسَهْمٌ نِضْوٌ اذا فَسَدَ من كثرة ما رُمِيَ به حتى أخلَقَ.
نضي:
نَضِيُّ السَّهْمِ: قِدْحُه، وهو ما جاوَزَ من السَّهْمِ الرِّيشَ الى النَّصْل، وقال الأعشى: فمَرَّ نَضِيُّ السَّهْمِ تحت لبانِه ويقال: النَّضِيُّ الذي لم يُرَشْ من السهام ولم يُزَجَّ.
ونَضِيُّ الرُّمْحِ: ما فَوقَ المِقبَض من صدره، وأنشد:
وظلَّ لثِيرانِ الصَّريم غَماغِمٌ		اذا دَعَسوها بالنَّضِيِّ المُعَلَّبِ
ويقال: النَّضِيُّ الذي قد خَلقَ من الرِّماح والسِّهام.
ضني:
ضَنِيَ الرجلُ ضَنىً شديداً اذا كان به مَرَضٌ مُخامِرٌ، كلَّما ظنَّ أنَّه بَرَأ نُكِسَ، قال:
اذا ارْعَوَى عاد الى جَهْلِـهِ		كذي الضَّنَى عاد الى نُكْسِه
وقد أضْناهُ المَرَضُ إِضناءً.
وَضَنِيتُ: دَوِيتُ.
ضنأ:
ضَنَأَتِ المرأةُ تَضْنَأُ ضَنْأً وضُنُوءاً اذا نَفَثَتْ في الوَلَد أي كَثُرَ وَلَدُها.
وهي الضانئةُ أي كَثُر ضِنْؤهُا، أي ولدها، وكذلك الماشية اذا كَثُرَ نِتاجُها.
وضِنْءُ كلِّ شيءٍ نَسْلُه.
ضأن:
والضَّئين: الضَّأْنَ، الواحدة ضائنة، والأَضؤُن على أفعُل، أقلّ العَدَد.
ورجلٌ ضائِنٌ أي ليِّنٌ كأنّه نَعْجةٌ، ويقال: هو الذي لا يزالُ حَسَنَ الجِسم، قليلَ الطُّعْم.
ورجلٌ ضائِنٌ: في خَلْقِه استِرخاء.
وهو مِضْئانُ الخَلْق، ونقيضه ما عِزُ الخَلْقِ.
وضن:
الوَضينُ: بطانُ البعير اذا كان مَنْسُوجاً بَعضُه في بعض، يكونُ من السُّيُور، وهو فَعيل في موضع مفعُول، وجمعُه أوضِنة، قال: إليكَ تَعْدو قَلِقاً وضينُها مُعتَرِضاً في بَطنِها جَنينُها والوَضْنُ: نَسْجُ السَّريرِ وشِبْهه بالجَوْهَر والثِّياب، فهو مَوْضُونٌ، وقوله تعالى: "على سُرُرٍ مَوضوْنةٍ" أي مَنُسوجَةٍ بالدُّررّ بعضُها في بعضٍ مضاعَفٍ.
نوض:
النَّوْضُ: وُصْلة ما بين العَجُزِ والمَتْن. ولكُلِّ امرأةٍ نَوْضان، وهما لَحْمتانِ مُنْتَبِرتانِ مُكْتَنِفَتا قَطَنِها، يعني وَسَطَ الوَرِكِ، قال رؤبة: إذا اعتَزَ مْنَ الرَّهْوَ في انتِهاضِ جاذَ بْنَ بالأصلابِ والأنواضِ والنَّوْضُ: الحَرَكة كالتَّذَبْذُبِ والتَّعَثْكُلِ، وناضَ ينُوضُ نَوْضاً.
أنض:
لَحْمٌ أَنيضٌ: بقي فيه نُهُوءَةٌ، أيْ لم يَنْضَجْ.
وآنَضتُه إِيناضاً أي أنضَجْتُه فنَضِجَ، واللازم أَنُضَ أناضةً فهو أنيض، قال زهير:
يُلَجْلِجُ مُضْغةً فيهـا انـيضٌ		أصَلَّتْ فهي تحتَ الكَشْحِ داءُ

##### Türkçe

**الضاد** ve **النون** ve onlarla birlikte **و** **ا** **ي** **ء** babı

**ن ض و**، **ن ض ي**، **ض ن ي**، **ض ن أ**، **ض أ ن**، **و ض ن**، **ن و ض**، **أ ض ن** kullanılagelenlerdir.

**نضو**:
**نضَا الحِنّاءُ ينْضُو عن اللِّحْيَةِ**: rengi gittiği zaman kınanın sakaldan sıyrılıp gitmesidir.
**ونُضاوَة الحِنّاء**: el ve saçta rengi gittikten sonra boyadan alınan şeydir; **كُثَيِّر** **عَزَّة**’ye hitap ederek dedi ki:
Ve ey **عَزَّة**! aramızda olan kavuşmaya (yazık),		**نَضَا**; tıpkı boyanın sıyrılıp gidip eskimesi gibi.
**ونَضَا الثوبُ عن نفسِه الصِّبْغَ**: boyayı kendi üzerinden attığı zaman (elbisenin) boyayı kendi üzerinden sıyırıp atmasıdır.
**ونَضَتِ المرأة ثوبها عن نفسها**: kadının elbisesini kendisinden sıyırıp çıkarmasıdır; bundan **امرئ القيس**’in sözü:
Derken geldi; uyku için elbiselerini sıyırıp çıkarmıştı,		perdenin yanında; ancak faziletli kimsenin giyimi (üzerinde) idi.
**ونَضَوْتُ وانتَضيتُه**: onu kınından çıkardım.
**والدّابَّةُ تَنْضُو الدَّوابَّ**: onların arasından çıkar.
**ورَمْلةٌ تَنْضُو سائر الرِّمال**: onlardan çıkar.
**ونَضَا السَّهْمُ**: yani geçti; **رؤبة** dedi ki:
Karanlık bir gecenin ortalarında geçip giderler,		okçunun atıp duran oklarının (geçişi gibi).
**والنِّضْوُ من الابِل**: seferlerin onu **أنْضَته** (yani zayıflattığı) deve; yani onu zayıflatmıştır; dişisi **نِضْوةٌ**’dir.
**والمُنْضي**: devesi **نِضْواً** olmuş kimse; sefer onu **أنْضاه** (yani zayıflatmıştır).
**وسَهْمٌ نِضْوٌ**: kendisiyle çok atılmaktan bozulup eskidiği zaman.

**نضي**:
**نَضِيُّ السَّهْمِ**: onun çubuğu; o, okun tüyden uca doğru geçen kısmıdır; **الأعشى** dedi ki:
Okun çubuğu göğsünün altından geçti.
Ve denilir ki: **النَّضِيُّ** okların, tüylenmemiş ve yontulmamış olanıdır.
**ونَضِيُّ الرُّمْحِ**: gövdesinin tutma yerinin üstündeki kısmıdır; ve şu beyit okunmuştur:
**الصَّريم** boğaları için homurtular sürüp gitti,		onları kaplamalı **النَّضِيِّ** ile çiğnedikleri zaman.
Ve denilir ki: **النَّضِيُّ** mızraklardan ve oklardan eskimiş olanıdır.

**ضني**:
**ضَنِيَ الرجلُ ضَنىً شديداً**: onda yerleşik bir hastalık bulunduğu zaman; her ne zaman iyileştiğini sansa tekrar bozulur; dedi ki:
Ne zaman vazgeçse, cehaletine geri döner,		tıpkı **الضَّنَى** sahibi gibi; bozulmasına geri döner.
Ve hastalık onu **أضْناهُ**: **إِضناءً** (şiddetle zayıflatma) ile zayıflatmıştır.
**وَضَنِيتُ**: hastalandım.

**ضنأ**:
**ضَنَأَتِ المرأةُ تَضْنَأُ ضَنْأً وضُنُوءاً**: çocuğa üflediği zaman; yani çocuğu çoğaldı.
Ve o **الضانئةُ**’dir: yani **ضِنْؤهُا** çoğaldı; yani çocuğu; aynı şekilde davar da doğumu çoğaldığı zaman.
Her şeyin **ضِنْءُ**’ü: onun neslidir.

**ضأن**:
**والضَّئين**: **الضَّأْنَ**; teki **ضائنة**; **الأَضؤُن** ise **أفعُل** vezninde, sayıca daha azdır.
Ve **رجلٌ ضائِنٌ**: yani yumuşak; sanki bir koyundur; ve denilir ki: o, bedeni daima güzel olan, tadı az olandır.
Ve **رجلٌ ضائِنٌ**: yaratılışında gevşeklik vardır.
Ve o, yaratılışça **مِضْئانُ**’dır; bunun karşıtı, yaratılışça keçi olan şeydir.

**وضن**:
**الوَضينُ**: deve örtüsünün alt bağı; bazıları bazısına dokunmuş olduğu zaman; kayışlardan olur; o, mef‘ûl yerinde fa‘îl’dir; çoğulu **أوضِنة**’dir; dedi ki:
Sana doğru koşar; onun **وضينُها**’sı huzursuz,		karnında yavrusu enlemesine (durur).
**والوَضْنُ**: sedirin ve benzerinin cevher ve elbiselerle dokunmasıdır; o da **مَوْضُونٌ** olur; Yüce Allah’ın sözü: **"على سُرُرٍ مَوضوْنةٍ"**: yani incilerle, bazıları bazısına, kat kat dokunmuş.

**نوض**:
**النَّوْضُ**: sağrı ile sırt arasındaki bağlantı parçasıdır. Her kadının iki **نَوْضان**’ı vardır; ikisi de, onun pamukluğunun iki yanını kuşatan, kabarık iki et parçasıdır; yani kalçanın ortası; **رؤبة** dedi ki:
Yükselişte gevşeklikten güçlenince,		beller ve **الأنواض** ile çekti.
**والنَّوْضُ**: sallanma ve sendeleme gibi harekettir; **وناضَ ينُوضُ نَوْضاً**.

**أنض**:
**لَحْمٌ أَنيضٌ**: onda bir **نُهُوءَةٌ** kaldı; yani pişmedi.
**وآنَضتُه إِيناضاً**: yani onu pişirdim de pişti; lâzımı **أَنُضَ أناضةً**; o da **أنيض**’dir; **زهير** dedi ki:
İçinde **انيضٌ** bulunan bir lokmayı yuvarlar,		(deri) yüzülmüş; o hâlde böğür altında bir derttir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

ضَنَأتِ المرأةُ تَضْنَأ ضَنْئاً وضُنوءاً: كثُر وَلَدُها فهي ضانئٌ وضانئةٌ. وأَضْنأتْ مثله. وضَنَأ المالُ: كَثُرَ. وأضنأ القوم: كَثُرت ماشيتهُمْ. الأموي: الضِنْءُ بالكسر: الأصل والمعْدِنُ. يقال: فلان في ضِنْءِ صدقٍ، قال: والضَنْءُ بالفتح: الولد مهموزان. وقال أبو عمرو: الضَّنْءُ: الولد، يُفْتحُ ويُكْسرُ.

##### Türkçe

**ضَنَأتِ** kadın **تَضْنَأ** **ضَنْئاً** ve **ضُنوءاً**: çocuğu çok oldu; o hâlde o **ضانئٌ** ve **ضانئةٌ**’dir. Ve **أَضْنأتْ** onun benzeri (oldu). Ve **ضَنَأ** mal: çoğaldı. Ve **أضنأ** kavim: onların davarı çoğaldı. el-Emevî: **الضِنْءُ** (kesre ile): asıl ve maden. Denilir: falan kimse bir **ضِنْءِ** doğruluk içindedir; dedi ki: ve **الضَنْءُ** (fetha ile): çocuk; ikisi de hemzelidir. Ebû Amr dedi: **الضَّنْءُ**: çocuk; fetha ile de okunur, kesre ile de.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D8%A3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ض ن ( و ا ي ء )
ضني ، ضنأ ، ضأن ، ضون ، وضن ، نضا ، نوض ، أنض .
ضني : وقال الليث : ضَنِي الرجلُ يَضْنَى ضَنًى شديداً : إذا كان به مرَضٌ مُخامِر ، وكلما ظنّ أنه قد بَرَأ نُكِس ، وقد أضناه المَرَض إضْنَاءً .
سلمةُ عن الفرّاء : العرب تقول : رجلٌ ضَنًى ودَنف ، وقَومٌ ضَنًى ، أي : ذوُو ضنًى وكذلك قومٌ عَدْلٌ ذَوُو عَدْل وصَوْمٌ ونَوْم .
وقال ابن الأعرابي : رجل ضنًى ، وامرأة ضَنًى ، وقومٌ ضَنًى ، وهو المُضْنَى من
المرض .
وقومٌ ضَنًى ، أي : ذوو ضَنًى ، وكذلك قومٌ عَدْلٌ ذَوو عَدْل .
وقال : تَضَنَّى الرجلُ : إذا تمارَض . وأَضنَى : إذا لَزِم الفِراشَ ، من الضَّنَى .
ويقال : رجلٌ ضَنِ ، ورجلان ضَنِيَان ، وامرأة ضَنِيَة ، وقوم أَضناءٌ .
ويقال : أضناه المَرَضُ وأنضَاه بمعنًى واحد .
ضنأ : قال أبو زيد : ضنأَتِ المرأةُ ضَنّاً وضُنُوءاً : إذا وَلَدَتْ .
وقال أبو عُبيد : قال أبو عمرو : الضَّنْءُ : الوَلَد ، مهموز ساكن النون ، وقد يقال له : الضِّنء .
قال : وقال الأُمَوِيّ : قال أبو المفضّل أعرابيٌّ من بني سَلامة من بني أسد قال : الضَّنْءُ : الولد ، والضِّنْءُ : الأصل ، وأنشد :
وميراث ابن آجَرَ حيثُ ألْقَتْ
بأصْل الضِّنْء ضِئْضِئة الأصيلِ
أراد ابن هاجَر ، وهو إسماعيل .
الليث : ضنَتِ المرأةُ تضْنُو : إذا كثُر ولدُها ، وقال أبو عُبيد : قال أبو عمرو : وهي الضّانية .
ويقال : ضَنَأتِ الماشيةُ : إذا كثُر نِتاجُها قال : وضِنْءُ كلّ شيء : نَسْلُه .
أبو عُبَيد عن الكسائيّ : امرأةٌ ضانئة وماشية ، معناهما أن يَكثُر ولدُهما ، وقد ضَنَتْ تَضْنُو ضَناءً ، وضَنأَتْ تضنُو ضَنْأً مهموز .
رَوَى شَمِر عن أبي عُبَيد فيما قرأْتُ على الإياديّ : اضطَبَأْتُ منه : استحيَيْتُ ، رواه بالياء عن الأُمَويّ .
وأَخبَرني الإياديّ عن أبي الهَيْثم أنّه قال : إنما هو اضْطَنَأْتُ بالنّون ؛ وأَنشَد :
إذا ذُكِرَتْ مَسعاةُ والِده اضطنى
ولا يَضْطَنِي من فعْل أهلِ الفَضائِل
وأخبَرَني أبو المفضّل عن الحرّاني عن ابن السّكيت أنّه أنشَده :
تَزَاءَك مُضْطَنِيءٌ آرِمٌ
إذا ائْتَبَّهُ الإدُّ لا يَفْطَؤْهْ
قال : والتَّزاؤُك : الاستحياء . آرِم ، أي : يُواصِل ، لا يَفْطأُه ، أي : لا يَقهَره .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الضُّنَى : الأَوْلاد . قال : والضِّنَى بالكسر : الأوجاعُ المُخِيفة .
وقال ابن دُرَيد في كتاب ( الجَمْهرة ) : قعد فلان مَقعَد ضُنْأةٍ ، أي : مَقعَد ضَرورة ، ومعناه الأَنفَة .
قلت أنا : أحسَب قولَ ابن دُرَيد من الاضطِناء ، وهو الاستحياء .
ضأن ضون : ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الضّانةُ غيرُ مهموز : البُرَةُ التي يُبْرَى بها البَعِيرُ ؛ ذكرها غيرُ واحد منهم .
وقال ابن الأعرابي : التّضَوُّن : كثرةُ الوَلَد . قال : والضَّوْن : الإنْفَحة .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : الضَّيْوَنُ : الهِرُّ ، وجمعُه الضَّيَاوِن .
ومن مَهموزِه : الضَّأْنُ والضَّأَن ؛ مثلُ المَعْز والمَعَز ، وتُجمع ضَئِيناً .
وقال الليث : الضَّأْن : ذواتُ الأصْواف من الغَنَم ؛ ويقال للواحدة : ضائنة ، ورَجلٌ ضائن ؛ قال بعضُهم : هو اللّيّن كأَنَّهُ لَفْجة . وقال آخَرُ : هو الذي لا يزال حسنَ الجِسْم قليلَ الطُّعْم .
ويقال : رَمْلةٌ ضائنة ، وهي البيضاءُ العَرِيضة ، وقال الجَعْدِيّ :
إلى نَعَجٍ من ضائِن الرَّمْلِ أَعْفَرَا
ويقال : اضْأَنْ ضَأْنَك ، وامْعَزْ مَعْزَك ، أي : اعْزِل ذا مِنْ ذَا . وقد ضأَنْتُها : إذا عزلتَها .
وقال محمد بن حَبيب : قال ابن الأعرابيّ : رجلٌ ضائنٌ : إذا كان ضعيفاً ، ورجلٌ ماعِزٌ : إذا كان حازماً مانعاً ما وراءَه .
قال : والضِّئنِيّ : السِّقاءُ الذي يُمخَض به الرائبُ يسمَّى ضِئْنِيّاً إذا كان ضَخْماً من جلد الضَّأْن .
وقال حُمَيْدُ بن ثَوْر :
وجاءَتْ بضِئْنِيَ كأنّ دَوِيَّهُ
ترَنُّمُ رَعْدٍ جاوَبَتْهُ الرَّوَاعِدُ
وضن : سَلَمة عن الفرّاء قال : الميضَانة : القُفّة ، وهي المَرْجُونة والقَفْعة ، وأنشد :
لا تَنْكِحنّ بعدها حَنّانَهْ
ذات قَتارِيد لها مِيْضَانَهْ
قال : حَنّ وهَنّ ، أي : بكى .
وقال الله جلّ وعزّ : ( ( الاَخِرِينَ عَلَى سُرُرٍ مَّوْضُونَةٍ ) ( الواقعة : 15 ) .
قال الفرّاء : الموْضُونةُ : المَنْسُوجةُ ، وإنما سَمّت العربُ وَضينَ الناقةِ وَضِيناً لأنه منسوج .
ويقال : وضَنَ فلانٌ الحجر والآجُر بعضُه فوق بعضٍ : إذا أشْرَجه : فهو مَوْضون .
وقال الليث : الوَضْن : نسجُ السَّرِيرِ وأشباهِه بالجوهر والثياب ، وهو مَوْضُونٌ .
قال : والوَضِينُ : البِطَانُ العَرِيض .
وقال حُميد بن ثوْر :
على مُصْلَخِمَ ما يكاد جَسِيمُه
يَمُدُّ بِعطْفَيه الوَضِينَ المسَمَّما
المسمَّمُ : المزيَّنُ بالسُّموم ، وهي خَرَزٌ .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : التَّوَضُّن : التّحبُّبُ . والتوَضُّنُ : التذَلُّلُ . والوُضْنَةُ : الكرسيُّ المنسوجُ .
وقال شَمِر : المَوْضونةُ : الدِّرْعُ المَنْسوجة .
وقال بعضهم : دِرْعٌ مَوْضونةٌ : مُقاربةُ
النَّسْج مثل الموضُونة .
وقال رجل من العرب لامرأته : ضِنِيه يَعني مَتاعَ بيتها أي : قارِبي بعضَه من بعض .
وقيل : الوَضْنُ : النَّضْد ، يقال : وَضَن متاعَه بعضَه فوق بعض .
نوض : قال ابن المظفَّر : النَّوْضُ : وُصْلةُ ما بين العَجُز والمَتْن . ولكل امرأة نَوْضان : وهما لَحْمتان مُنتبِرَتانُ مُكتنفتا قَطَنها ، يعني وَسَط الوَرِك ، وقال رُؤبة :
إذا اعْتَزَمْنَ الرَّهْوَ في انتِهاضِ
جاذَبْنَ بالأصلابِ والأنْواضِ
قال : والنَّوْضُ : شِبْه التَّذَبْذُب والتَّعَثْكُل ، يقال : ناضَ يَنُوض نَوْضاً .
وقال أبو عمرو : الأنواضُ : مدافع الماء ، وقال رؤبة :
غُرِّ الذُّرَى ضَواحِك الإِيماضِ
يُسقَى به مَدافِعُ الأنْواضِ
وقال ابن الأعرابي : الأنواضُ : الأوْدية ، واحدها نَوْض .
ورَوَى أبو العبّاس عنه أنه قال : النَّوْضُ : الحركة ، والتَّفَرّض . والنَّوْضُ : العُصْعُص .
وقال الكسائي : العَرَب تُبدِل من الصاد ضاداً ، فتقول : ما لَكَ مِن هذا مناض ، أي : مناص .
وقال أبو الحسن اللّحياني : يقال : فلان ما يَنُوض لحاجةٍ ، وما يَقدِر أن يَنُوص ، أي : يتحرك لشيء .
وقد ناضَ وناصَ مَناضاً ومَناصاً : إذا ذَهب في الأرض .
وقال ابن الأعرابي : نوّضْتُ الثوبَ بالصِّبغ تَنْويضاً ، أي : ضرّجْته . وأَنشدَ في صِفَة الأسد :
في غِيلِهِ جِيفُ الرِّجال كأنه
بالزَّعْفران من الدّماء مُنَوَّضُ
أي : مُضَرَّج . أخبرني به المنذري عن أبي العبّاس أحمد بن يحيى عنه .
أبو تراب عن أبي سعيد البغدادي قال : الأنْوَاضُ والأنْواطُ واحد ، وهي ما نُوِّط على الإبل إذا أُوقِرَتْ ، وقال رُؤْبة :
جاذَبْنَ بالأصلابِ والأنْواضِ
أنض : أبو عُبَيد عن أبي زيد : أنَضْت اللحمَ إيناضاً : إذا شَوَيْتَه ولم تُنْضِجْه .
وقال الليث : لحمٌ أَنِيض : فيه نُهُوأةٌ ، وقال زُهَير :
يُلَجْلِجُ مُضغةً فيها أَنِيض
أصَلّتْ فهي تحتَ الكَشْح داءُ
وقد أَنُض أَناضَةٌ فهو أَنِيض .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الإناضُ : إدْراكُ النَّخْل ، ومنه قولُ لَبيد :
وأَناضَ العَيْدانُ والجَبّارُ
ويُروَى : وأنِيض .
أبو عُبَيد عن أبي عمرو : إذا أَدْرَك حَمْلُ النَّخْلةِ فهو الإناض .
نضا : قال الليث : نَضَا الحِنّاءُ يَنْضُو عن اللّحية ، أي : خَرَج وذَهب عنه .
ونُضَاوةُ الحِنّاء : ما يؤخذ من الخِضاب ما يَذهبُ لونُه في اليَد والشَّعْر . وقال كُثيّر يخاطب عَزّة :
ويا عَزَّ للوَصْلِ الذي كان بينَنا
نَضَا مِثلَ ما يَنْضُو الخِضَابُ فَيخلَقُ
ونَضَا الثوبُ عن نفسِه الصِّبْغ : إذا أَلقاه .
ونَضَت المرأةُ ثَوْبها عن نفسِها ، ومنه قول امرىء القيس :
فجئْتُ وقد نَضَّت لنومٍ ثِيابَها
لَدَى السِّتْر إلاّ لِبْسَةَ المتفضِّلِ
والدّابةُ تنضو الدّوابَّ : إذا خرجتْ من بينها .
ورملةٌ تنضو الرِّمال فهي تَخرُج منها .
ونَضَا السهم ، أي : مَضَى .
وقال رُؤبة :
يَنْضُون في أجوازِ ليلٍ غاضِي
نَضْوَ قِداحِ النابلِ المواضي
الحراني عن ابن السكّيت : نَضَوْتُ ثيابي عنّي : إذا ألقيتها عنك .
وقد نَضَوْتُ الجُلَّ عن الفرس نَضْواً ، وقد نضا خِضابُه يَنْضو نَضْواً .
ونَضَا الفَرسُ الخيلَ يَنْضوها : إذا تَقدَّمها وانْسَلَخَ منها . والنِّضْو : البعير المهزول وجمعه أنضاء ، والأنثى نِضْوَة . ويقال لأَنْضاء الإبل : نِضْوان أيضاً .
ويقال : أَنْضى وجه الرجل ، ونَضَا على كذا وكذا : إذا أَخْلَق .
وقال اللّيْثُ : المُنْضِي : الرجل الّذي صار بعيرُه نِضْواً ، وقد أَنْضاه السَّفر .
وانتضَى السيفَ : إذا استلَّه من غِمْده . ونَضَا سَيْفَه : إذا سَلَّه . وسَهْمٌ نِضْوٌ : إذا فَسَد من كَثْرَة ما رُميَ به حتى أَخلَق ، ونَضِيٌّ السَّهْمِ : قِدْحُه ، وهو ما جَاوزَ من السّهم الرِّيشَ إلى النَّصْل ، وقال الأعشى :
غرَّ نَضِيُّ السّهمِ تحتَ لَبانِه
وجالَ على وَحْشِيِّه لم يُعَثِّمِ
ونَضِيُّ الرُّمْح : ما فوقَ المَقْبِض مِن صدرِه ، وأَنشدَ :
وظَلَّ لِثِيرانِ الصَّريمِ غمَاغِمُ
إذا دَعَسُوها بالنَّضِيّ المُعَلَّبِ
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ ، أوّلُ ما يكون القِدْح قبل أن يُعمَل : نَضِيٌّ ، فإن نُحِت فهو مَخْشوب وخَشِيب ، فإذا لُيِّن فهو مُخلَّق .
قال : وقال أبو عَمْرو : النَّضِيُّ : نَصْلُ السَّهْم .
قلتُ : وقولُ الأعشى يحقِّق قولَ أبي عمرو . وقال ابن دُريد : نَضِيُّ العُنُق :
عَظْمُه ، ونَضِيُّ السَّهم : عُودُه قبلَ أن يُراشَ .
وقال أبو عُبَيدة : نَضَا الفَرَسُ يَنْضُو نُضُوّاً : إذا أَدْلى فأَخرَج جُرْدانَه .
قال : واسمُ الجُرْدان : النَّضِيُّ . ويقال : نَضَا فلانٌ موضعَ كذا يَنْضُوه : إذا جاوَزَه وخَلَّفه نيض .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : النَّيْضُ بالياء : ضَرَبان العِرْق مِثْلُ النَّبْض سواء .

##### Türkçe

ض ن ( **و ا ي ء** )
**ضني** , **ضنأ** , **ضأن** , **ضون** , **وضن** , **نضا** , **نوض** , **أنض** .
**ضني** : ve Leys dedi: **ضَنِي الرجلُ يَضْنَى ضَنًى شديداً**: onda karışıp yerleşen bir hastalık bulunduğu zaman; ve her ne zaman iyileştiğini zannetse tersine çevrilir (yeniden nükseder); ve hastalık onu **إضْنَاءً** olarak **أضناه** etmiştir.
Seleme, Ferrâ’dan: Araplar der: **رجلٌ ضَنًى** ve **دَنف**; ve **قَومٌ ضَنًى**; yani: **ذوُو ضنًى**; ve bunun gibi **قومٌ عَدْلٌ**: **ذَوُو عَدْل**; ve **صَوْمٌ** ve **نَوْم**.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **رجل ضنًى** ve **امرأة ضَنًى** ve **قومٌ ضَنًى**; ve o, hastalıktan **المُضْنَى** olandır.
Ve **قومٌ ضَنًى**; yani: **ذوو ضَنًى**; ve bunun gibi **قومٌ عَدْلٌ**: **ذَوو عَدْل**.
Ve dedi: **تَضَنَّى الرجلُ**: temaruz ettiği (hasta taklidi yaptığı) zaman. Ve **أَضنَى**: **الضَّنَى**’dan, yatağa bağlı kaldığı zaman.
Ve denir: **رجلٌ ضَنِ**; ve iki adam **ضَنِيَان**; ve bir kadın **ضَنِيَة**; ve bir kavim **أَضناءٌ**.
Ve denir: hastalık onu **أضناه** ve **أنضَاه**; tek bir mânâ ile.

**ضنأ** : Ebû Zeyd dedi: kadın **ضنأَتِ** **ضَنّاً** ve **ضُنُوءاً**: doğurduğu zaman.
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr dedi: **الضَّنْءُ**: çocuk; hemzeli, **النون** sâkin; ve ona denilebilir: **الضِّنء**.
Dedi: ve Ümevî dedi: Ebû’l-Mufaddal, Benî Selâme’den, Benî Esed’den bir bedevî dedi: **الضَّنْءُ**: çocuk; ve **الضِّنْءُ**: asıl; ve şu beyti okudu:
وميراث ابن آجَرَ حيثُ ألْقَتْ
بأصْل الضِّنْء ضِئْضِئة الأصيلِ
İbn Hâcer’i kastetti; ve o İsmâil’dir.
Leys: kadın **ضنَتِ** **تضْنُو**: çocuğu çok olduğu zaman; ve Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr dedi: ve o **الضّانية**’dir.
Ve denir: davar **ضَنَأتِ**: yavrulaması çok olduğu zaman. Dedi: ve her şeyin **ضِنْءُ**’ü: onun neslidir.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **امرأةٌ ضانئة** ve (bir) davar; ikisinin mânâsı: ikisinin çocuğunun çok olmasıdır; ve **ضَنَتْ تَضْنُو ضَناءً**; ve **ضَنأَتْ تضنُو ضَنْأً** hemzeli.
Şemmir, Ebû Ubeyd’den, İyâdî’ye okuduğum şeyde rivayet etti: **اضطَبَأْتُ منه**: utandım; onu Ümevî’den **بالياء** ile rivayet etti.
Ve İyâdî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi ki o dedi: ancak o **اضْطَنَأْتُ**’tur, **بالنّون**; ve şu beyti okudu:
إذا ذُكِرَتْ مَسعاةُ والِده اضطنى
ولا يَضْطَنِي من فعْل أهلِ الفَضائِل
Ve Ebû’l-Mufaddal bana Harrânî’den, İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi ki o ona şu beyti okuttu:
تَزَاءَك مُضْطَنِيءٌ آرِمٌ
إذا ائْتَبَّهُ الإدُّ لا يَفْطَؤْهْ
Dedi: ve **التَّزاؤُك**: utanmadır. **آرِم**: yani: sürdürür. **لا يَفْطأُه**: yani: onu yenemez.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الضُّنَى**: çocuklar. Dedi: ve kesre ile **الضِّنَى**: korkutucu ağrılar.
İbn Düreyd, ( **الجَمْهرة** ) kitabında dedi: falan kimse **مَقعَد ضُنْأةٍ** oturdu; yani: zaruret oturuşu; ve mânâsı: **الأَنفَة**.
Ben dedim: İbn Düreyd’in sözünü **الاضطِناء**’dan sayarım; ve o, utanmadır.

**ضأن ضون** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: hemzesiz **الضّانةُ**: deve ile tıraşlanan **البُرَةُ**; bunu onlardan birden fazlası zikretti.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **التّضَوُّن**: çocuğun çokluğu. Dedi: ve **الضَّوْن**: **الإنْفَحة**.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الضَّيْوَنُ**: kedi; çoğulu **الضَّيَاوِن**.
Ve onun hemzelisinden: **الضَّأْنُ** ve **الضَّأَن**; **المَعْز** ve **المَعَز** gibi; ve **ضَئِيناً** olarak cem‘ edilir.
Leys dedi: **الضَّأْن**: koyundan yün sahipleri; ve bir tanesine denir: **ضائنة**; ve (bir) adam **ضائن**; bazısı dedi: o, sanki **لَفْجة** gibi yumuşaktır. Başkası dedi: o, bedeni daima güzel, tadı az olandır.
Ve denir: **رَمْلةٌ ضائنة**; ve o, beyaz geniş olandır. Ve Ca‘dî dedi:
إلى نَعَجٍ من ضائِن الرَّمْلِ أَعْفَرَا
Ve denir: **اضْأَنْ ضَأْنَك** ve **امْعَزْ مَعْزَك**; yani: bunu şundan ayır. Ve **ضأَنْتُها**: onu ayırdığın zaman.
Muhammed b. Habîb dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **رجلٌ ضائنٌ**: zayıf olduğu zaman; ve **رجلٌ ماعِزٌ**: azimli, arkasındakini meneden olduğu zaman.
Dedi: ve **الضِّئنِيّ**: ekşimiş sütü çalkalamakla kullanılan tulum; **ضِئْنِيّاً** diye adlandırılır, eğer **الضَّأْن** derisinden iri olursa.
Humeyd b. Sevr dedi:
وجاءَتْ بضِئْنِيَ كأنّ دَوِيَّهُ
ترَنُّمُ رَعْدٍ جاوَبَتْهُ الرَّوَاعِدُ

**وضن** : Seleme, Ferrâ’dan dedi: **الميضَانة**: sepet; ve o **المَرْجُونة** ve **القَفْعة**’dır. Ve şu beyti okudu:
لا تَنْكِحنّ بعدها حَنّانَهْ
ذات قَتارِيد لها مِيْضَانَهْ
Dedi: **حَنّ** ve **هَنّ**; yani: ağladı.
Ve Allah, aziz ve celîl dedi: ( ( **الاَخِرِينَ عَلَى سُرُرٍ مَّوْضُونَةٍ** ) ( الواقعة : 15 ) .
Ferrâ dedi: **الموْضُونةُ**: dokunmuş olan; Araplar, devenin **وَضينَ**’ini ancak dokunmuş olduğu için **وَضِيناً** diye adlandırdı.
Ve denir: falan kimse taşı ve tuğlayı bir kısmını bir kısmı üstüne **وضَنَ** etti: onu üst üste dizdiği zaman; o halde o **مَوْضون**’dur.
Leys dedi: **الوَضْن**: sedirin ve benzerlerinin mücevher ve elbiselerle dokunmasıdır; ve o **مَوْضُونٌ**’dur.
Dedi: ve **الوَضِينُ**: geniş astardır.
Humeyd b. Sevr dedi:
على مُصْلَخِمَ ما يكاد جَسِيمُه
يَمُدُّ بِعطْفَيه الوَضِينَ المسَمَّما
**المسمَّمُ**: **السُّموم** ile süslenmiş olan; ve o, boncuktur.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **التَّوَضُّن**: sevdirmedir. Ve **التوَضُّنُ**: alçalmadır. Ve **الوُضْنَةُ**: dokunmuş kürsüdür.
Şemmir dedi: **المَوْضونةُ**: dokunmuş zırhtır.
Bazısı dedi: **دِرْعٌ مَوْضونةٌ**: dokuması sık olan; **الموضُونة** gibi.
Araplardan bir adam karısına dedi: **ضِنِيه**; evinin eşyasını kasteder; yani: bir kısmını bir kısmına yaklaştır.
Ve denildi: **الوَضْنُ**: dizme; denir: eşyasını bir kısmını bir kısmı üstüne **وَضَن** etti.

**نوض** : İbnü’l-Muzaffer dedi: **النَّوْضُ**: sağrı ile sırt arası bağlantı. Ve her kadının iki **نَوْضان**’ı vardır: ikisi, **قَطَنها**’sını kuşatan, kabarmış iki et parçasıdır; yani kalçanın ortası. Ve Ru’be dedi:
إذا اعْتَزَمْنَ الرَّهْوَ في انتِهاضِ
جاذَبْنَ بالأصلابِ والأنْواضِ
Dedi: ve **النَّوْضُ**: sallanma ve sendeleme benzeri; denir: **ناضَ يَنُوض نَوْضاً**.
Ebû Amr dedi: **الأنواضُ**: suyun itiş yerleri. Ve Ru’be dedi:
غُرِّ الذُّرَى ضَواحِك الإِيماضِ
يُسقَى به مَدافِعُ الأنْواضِ
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الأنواضُ**: vadiler; tekili **نَوْض**.
Ebû’l-Abbâs ondan rivayet etti ki o dedi: **النَّوْضُ**: hareket ve ayrılıp dağılma. Ve **النَّوْضُ**: kuyruk sokumu.
Kisâî dedi: Araplar **الصاد**’dan **ضاد**’a bedel yapar; derler: bu işten senin için **مناض** yok; yani: **مناص**.
Ebû’l-Hasen el-Lihyânî dedi: denir: falan kimse bir ihtiyaç için hareket etmez; ve bir şey için **يَنُوص** etmeye güç yetiremez; yani: hareket eder.
Ve **ناضَ** ve **ناصَ**: **مَناضاً** ve **مَناصاً**: yeryüzünde gittiği zaman.
İbnü’l-A‘râbî dedi: elbiseyi boya ile **نوّضْتُ**: **تَنْويضاً**; yani: onu kan kırmızısına boyadım. Ve aslanın vasfında şu beyti okudu:
في غِيلِهِ جِيفُ الرِّجال كأنه
بالزَّعْفران من الدّماء مُنَوَّضُ
Yani: **مُضَرَّج**. Bunu bana Münzirî, Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ’dan, ondan haber verdi.
Ebû Turâb, Ebû Saîd el-Bağdâdî’den dedi: **الأنْوَاضُ** ve **الأنْواطُ** birdir; ve onlar, yüklendiği zaman develere asılan şeylerdir. Ve Ru’be dedi:
جاذَبْنَ بالأصلابِ والأنْواضِ

**أنض** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: eti **أنَضْت**: **إيناضاً**; onu kızarttığın fakat pişirmediğin zaman.
Leys dedi: **لحمٌ أَنِيض**: onda **نُهُوأةٌ** vardır. Ve Züheyr dedi:
يُلَجْلِجُ مُضغةً فيها أَنِيض
أصَلّتْ فهي تحتَ الكَشْح داءُ
Ve **أَنُض**: **أَناضَةٌ**; o halde o **أَنِيض**’dir.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الإناضُ**: hurmanın olgunluğa erişmesi; ve ondan Lebîd’in sözü:
وأَناضَ العَيْدانُ والجَبّارُ
Ve **وأنِيض** diye rivayet edilir.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: hurma ağacının yükü olgunlaştığı zaman o **الإناض**’dır.

**نضا** : Leys dedi: kına **نَضَا** eder, sakaldan **يَنْضُو**: yani: çıkar ve ondan gider.
Ve kınanın **نُضَاوةُ**’si: boyadan ele ve saça rengi gidip duran şeydir. Ve Kesîr, Azze’ye hitap ederek dedi:
ويا عَزَّ للوَصْلِ الذي كان بينَنا
نَضَا مِثلَ ما يَنْضُو الخِضَابُ فَيخلَقُ
Ve elbise boyayı kendinden **نَضَا** etti: onu attığı zaman.
Ve kadın elbisesini kendinden **نَضَت** etti; ve ondan İmruü’l-Kays’ın sözü:
فجئْتُ وقد نَضَّت لنومٍ ثِيابَها
لَدَى السِّتْر إلاّ لِبْسَةَ المتفضِّلِ
Ve binek, bineklerin arasından **تنضو** eder: onların arasından çıktığı zaman.
Ve kumluk, kumlardan **تنضو** eder: onlardan çıkar.
Ve ok **نَضَا** etti; yani: geçti.
Ru’be dedi:
يَنْضُون في أجوازِ ليلٍ غاضِي
نَضْوَ قِداحِ النابلِ المواضي
Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: elbiselerimi üzerimden **نَضَوْتُ**: onları senden attığın zaman.
Ve atın üzerinden örtüyü **نَضَوْتُ**: **نَضْواً**; ve boyası **نضا** eder: **يَنْضو نَضْواً**.
Ve at, atları **نَضَا** eder, onları **يَنْضوها**: onlara geçtiği ve onlardan sıyrıldığı zaman. Ve **النِّضْو**: zayıf deve; çoğulu **أنضاء**; dişisi **نِضْوَة**. Ve develerin **أَنْضاء**’ına denir: **نِضْوان** da.
Ve denir: adamın yüzü **أَنْضى**; ve falan şeye **نَضَا** etti: eskittiği zaman.
Leys dedi: **المُنْضِي**: devesi **نِضْواً** olmuş adam; ve sefer onu **أَنْضاه** etmiştir.
Ve kılıcı **انتضَى** etti: onu kınından çektiği zaman. Ve kılıcını **نَضَا** etti: onu çektiği zaman. Ve ok **سَهْمٌ نِضْوٌ**: çok atılmaktan bozulup eskidiği zaman. Ve **نَضِيٌّ السَّهْمِ**: onun çubuğudur; ve o, okun tüyden temrene kadar geçen kısmıdır. Ve A‘şâ dedi:
غرَّ نَضِيُّ السّهمِ تحتَ لَبانِه
وجالَ على وَحْشِيِّه لم يُعَثِّمِ
Ve mızrağın **نَضِيُّ**’si: göğsünün kabzasının üstündeki şeydir. Ve şu beyti okudu:
وظَلَّ لِثِيرانِ الصَّريمِ غمَاغِمُ
إذا دَعَسُوها بالنَّضِيّ المُعَلَّبِ
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: çubuk, işlenmeden önce ilk hâli: **نَضِيٌّ**; eğer yontulursa o **مَخْشوب** ve **خَشِيب**’dir; eğer yumuşatılırsa o **مُخلَّق**’tır.
Dedi: ve Ebû Amr dedi: **النَّضِيُّ**: okun temrenidir.
Ben dedim: A‘şâ’nın sözü, Ebû Amr’ın sözünü tahkik eder. Ve İbn Düreyd dedi: **نَضِيُّ العُنُق**: onun kemiği; ve **نَضِيُّ السَّهم**: tüy takılmadan önce onun çubuğu.
Ebû Ubeyde dedi: at **نَضَا** eder, **يَنْضُو نُضُوّاً**: sarkıtıp **جُرْدانَه**’ını çıkardığı zaman.
Dedi: ve **الجُرْدان**’ın adı: **النَّضِيُّ**. Ve denir: falan kimse falan yerin yanından **نَضَا** eder, onu **يَنْضُوه**: onu geçtiği ve onu geride bıraktığı zaman; **نيض**.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **النَّيْضُ** **بالياء**: damar atmasıdır; **النَّبْض** gibi, eşittir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ضَنَأَتِ المرأَةُ تَضْنَأُ ضَنْأً وضُنُوءاً وأَضْنَأَتْ: كثر ولدها، فهي ضانِئٌ وضانِئةٌ. وقيل: ضَنَأَتْ تَضْنَأُ ضَنْأً وضُنُوءاً إِذا ولَدت. الكسائي: امْرأَةٌ ضانِئةٌ وماشِيةٌ معناهما أَن يكثر ولدها. وضَنَأَ المال: كَثُر، وكذلك الماشيةُ. وأَضْنَأَ القومُ إِذا كَثُرت مَواشِيهم. والضَّنْءُ: كثرة النَّسْل. وضَنَأَتِ الماشيةُ: كَثُر نِتاجُها. وضَنْءُ كلِّ شيءٍ: نَسْلُه. قال:
أَكْرَم ضَنْءٍ وضِئْضِئٍ عنْ *  ساقَيِ الحَوْض ضِئْضِئها ومَضْنَؤُها(3) (3 قوله «أكرم ضنء» كذا في النسخ.)
والضَّنْءُ والضِّنْءُ، بالفتح والكسْر مهموز ساكن النون: الولد، لا يفرد له واحد، إِنما هو من باب نَفَرٍ
\<ص:112 >
ورَهْطٍ، والجمع ضُنُوءٌ.
التهذيب، أَبو عمرو: الضَّنْءُ الولد، مهموز ساكن النون. وقد يقال له: الضِّنْءُ. والضِّنءُ، بالكسر: الأَصْلُ والمَعْدِن. وفي حديث قُتَيلة بنت النضر بن الحرث أَو أُخته: أَمُحَمَّدٌ، ولأَنْتَ ضِنْءُ نَجِيبَةٍ *  مِنْ قَوْمِها والفَحْلُ فَحْلٌ مُعْرِقُ الضِّنْءُ، بالكسر: الأَصل. ويقال: فلان في ضِنْءِ صِدْقٍ وضِنْءِ سَوْءٍ.
واضْطَنَأَ لَه ومنه: اسْتَحْيا وانْقَبَضَ. قال الطِّرِمَّاحُ: إِذا ذُكِرَتْ مَسْعاةُ والِدِه اضْطَنا، *  ولا يَضْطَني مِنْ شَتْمِ أَهْلِ الفَضائِلِ أَراد اضْطَنَأَ فأَبْدَلَ. وقيل: هو من الضَّنَى الذي هو الـمَرضُ، كأَنَّه يَمْرَضُ من سَماع مَثالِب أَبيه. وهذا البيت في التهذيب: ولا يُضْطَنا مِن فِعْلِ أَهْلِ الفَضائِلِ
وقال:
تَزاءَكَ مُضْطَنِئٌ آرِمٌ، * إِذا ائْتَبَّهُ الإِدُّ لا يَفْطَؤُهْ (1) (1 قوله «تزاءك مضطنئ» هذا هو الصواب كما هو المنصوص في كتب اللغة. نعم أنشده الصاغاني تزاؤك مضطنئ بالاضافة ونصب تزاؤك. قال ويروى تزؤل باللام على تفعل ويروى تتاؤب فايراد المؤلف له في زوك خطأ وما أسنده في مادة زأل للتهذيب في ضنأ من أنه تزاءل باللام فلعله نسخة وقعت له والا فالذي فيه تزاءك بالكاف كما ترى.) التزاؤُك: الاسْتِحْياءُ.
وضَنَأَ في الأَرض ضَنْأً وضُنُوءاً، اخْتَبَأَ. وَقَعَدَ مَقْعَدَ ضُنْأَةٍ أَي مَقْعَدَ ضَرُورَةٍ، ومعناه الأَنَفَة.
قال أَبو منصور: أَظن ذلك من قولهم اضْطَنَأْتُ أَي اسْتَحْيَيْتُ.

##### Türkçe

**ضَنَأَتِ** kadın **تَضْنَأُ** **ضَنْأً** ve **ضُنُوءاً** ve **أَضْنَأَتْ**: çocuğu çok oldu; o hâlde o **ضانِئٌ** ve **ضانِئةٌ**’dir. Ve denildi: **ضَنَأَتْ تَضْنَأُ ضَنْأً وضُنُوءاً**; doğurduğu zaman.

el-Kisâî: **امْرأَةٌ ضانِئةٌ** ve **ماشِيةٌ**; ikisinin mânası, çocuğunun çok olmasıdır. Ve **ضَنَأَ المال**: çoğaldı; aynı şekilde davar da. Ve **أَضْنَأَ القومُ**: davarları çoğaldığı zaman.

Ve **الضَّنْءُ**: neslin çokluğu. Ve **ضَنَأَتِ الماشيةُ**: yavrulaması çoğaldı. Ve her şeyin **ضَنْءُ**’ü: onun neslidir. Dedi ki:
أَكْرَم ضَنْءٍ وضِئْضِئٍ عنْ *  ساقَيِ الحَوْض ضِئْضِئها ومَضْنَؤُها(3)
(3 “**أكرم ضنء**” sözü: nüshalarda böyle.)

Ve **الضَّنْءُ** ve **الضِّنْءُ**, fetha ve kesre ile, hemzeli, nûnu sâkin: çocuk; onun için tekil bir (ferd) ayrılmaz; ancak o, **نَفَرٍ** ve **رَهْطٍ** babındandır; çoğulu **ضُنُوءٌ**’dur.
\<ص:112 >
**التهذيب**: Ebû Amr: **الضَّنْءُ** çocuktur; hemzeli, nûnu sâkin. Ve ona şöyle de denilebilir: **الضِّنْءُ**. Ve **الضِّنءُ**, kesre ile: asıl ve maden. Ve Kuteyle bint en-Nadr b. el-Hâris’in yahut kız kardeşinin hadîsinde:
أَمُحَمَّدٌ، ولأَنْتَ ضِنْءُ نَجِيبَةٍ *  مِنْ قَوْمِها والفَحْلُ فَحْلٌ مُعْرِقُ
**الضِّنْءُ**, kesre ile: asıl. Ve denilir: falan, **ضِنْءِ صِدْقٍ** ve **ضِنْءِ سَوْءٍ** içindedir.

Ve **اضْطَنَأَ** ona; ondan: utandı ve büzüldü. et-Tırimmâh dedi ki:
إِذا ذُكِرَتْ مَسْعاةُ والِدِه اضْطَنا، *  ولا يَضْطَني مِنْ شَتْمِ أَهْلِ الفَضائِلِ
**اضْطَنَأَ**’yı kastetti de (harf) değiştirdi. Ve denildi: o, hastalık olan **الضَّنَى**’dandır; sanki babasının ayıplarını işitmekten hastalanır. Ve bu beyit **التهذيب**’dedir:
ولا يُضْطَنا مِن فِعْلِ أَهْلِ الفَضائِلِ
Ve dedi ki:
تَزاءَكَ مُضْطَنِئٌ آرِمٌ، * إِذا ائْتَبَّهُ الإِدُّ لا يَفْطَؤُهْ (1)
(1 “**تزاءك مضطنئ**” sözü: bu, dil kitaplarında açıkça belirtildiği üzere doğrusudur. Evet, es-Sâgânî onu “تزاؤك مضطنئ” izafetle ve “تزاؤك”u nasb ile rivayet etti. Ve dedi: “تزؤل” lâm ile “تفعل” üzere rivayet edilir; ve “تتاؤب” diye rivayet edilir; müellifin onu “زوك”ta getirmesi hatadır; ve “زأل” maddesinde **التهذيب**’e isnat ettiği, **ضنأ**’da “تزاءل” lâm ile olduğuna dair şey, belki ona düşen bir nüshadır; yoksa onda, gördüğün gibi, kâf ile “تزاءك” vardır.)

**التزاؤُك**: utanma.

**وضَنَأَ** yerde **ضَنْأً** ve **ضُنُوءاً**: gizlendi. Ve **مَقْعَدَ ضُنْأَةٍ** oturdu; yani zaruret oturuşu; mânası, izzettir (burun kıvırmadır).

Ebû Mansûr dedi: zannederim bu, onların “**اضْطَنَأْتُ**” sözündendir; yani “utandım”.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ضنأت المرأة كسمع وجمع ضنأ وضنوءا كقعود: كثر أولادها: وفي نسخة ولدها. كأضنأت رباعيا، وقيل ضنأت تضنأ إذا ولدت، وقال شيخنا: قوله: كسمع، غير معروف. قلت: والذي في الأمهات والأصول أن ضنأت المرأة تضنأ بالفتح فقط، وأما ضنئ المال إذا كثر، فإنه روي بالفتح والكسر، وهي أي الأنثى ضانئ وضانئة، عن الكسائي: امرأة ضانئة وماشية، معناهما أن يكثر ولدهما وضنأ المال: كثر وكذا الماشية من باب منع وسمع، كذا في العباب. والضنء بالفتح: كثرة النسل وضنء كل شيء: نسله، وقال الأموي: الضنء بالفتح: الولد، ويكسر قال أبو عمرو: تفتح ضاده وتكسر لا واحد له إنما هو كنفر ورهط، كذا في المحكم ج ضنوء بالضم والضنء بالكسر: الأصل والمعدن، وفي حديث قتيلة بنت النضر بن الحارث أو أخته:

  أمحمد ولأنت ضنء نـجـيبة                      من قومها والفحل فحل معرق قال ابن منظور: الضنء بالكسر: الأصل، ويقال: فلان في ضنء صدق وضنء سوء، وأنشده عند استشهاده في الضنء بمعنى الولد. وقال الكميت:
  وجدتك في الضنء من ضئضئ                      أحل الأكابر منه الصـغـارا وضنأ في الأرض ضنأ وضنوءا: ذهب واختبأ كضبأ بالباء، كما تقدم. ويقال: فلان قعد مقعد ضناءة بالمد وضنأة بضمهما أي مقعد ضرورة ومعناه الأنفة، قال أبو منصور: أظن ذلك من قولهم اضطنأت أي استحييت وعن أبي الهيثم: يقال اضطنأ له ومنه إذا استحيا وانقبض، وروى الأموي عن أبي عبيد الباء، وقد تقدم، قال الطرماح:
  إذا ذكرت مسعاة والده اضطـنـا                      ولا يضطني من شتم أهل الفضائل وهذا البيت في التهذيب:
  وما يضطنا من فعل أهل الفضائل أراد الشاعر اضطنأ بالهمزة، فأبدل، وقيل: هو من الضنى الذي هو المرض، كأنه يمرض من سماعه مثالب أبيه، وفي العباب: واضطنأت: استحييت، وعليه فسر البيت المذكور لأبي حزام من رواه مضطنئ بالنون وأضنئوا: كثرت ماشيتهم قال الصاغاني: وفي بعض النسخ مواشيهم. والتركيب يدل إما على أصل وإما على نتاج، وقد شذ منه اضطنأ، أي استحيا.

##### Türkçe

**ضنأت** kadın, **سمع** ve **جمع** gibi; **ضنأ** ve **ضنوءا** olarak, **قعود** gibi: çocukları çoğaldı; ve bir nüshada: çocuğu (doğdu). **أضنأت** gibi (dörtlü fiil olarak). Ve denildi ki: **ضنأت** **تضنأ** eder, doğurduğu zaman. Şeyhimiz dedi ki: onun sözü: **كسمع**; bilinmiş değildir. Dedim ki: analarda ve asıllarda olan şudur ki: kadın **ضنأت** **تضنأ** eder, yalnız fetha ile; ama mal **ضنئ** oldu, çoğaldığı zaman, o fetha ve kesra ile rivayet edilmiştir. Ve o, yani dişi, **ضانئ** ve **ضانئة**dir. **الكسائي**’den: **امرأة ضانئة** ve (bir) sürü; ikisinin manası, ikisinin de yavrusu çoğalsın demektir. Ve **ضنأ** mal: çoğaldı; ve aynı şekilde sürü, **منع** ve **سمع** babından; **العباب**’da böyle. Ve **الضنء** fetha ile: neslin çokluğu. Ve her şeyin **ضنء**’ü: onun nesli. **الأموي** dedi ki: **الضنء** fetha ile: çocuk; ve kesra ile de olur. **أبو عمرو** dedi ki: **ضاد**’ını fetha yaparsın ve kesra yaparsın; onun tekili yoktur; ancak o, **نفر** ve **رهط** gibidir; **المحكم**’de böyle. **ضنوء** (çoğulu) damme ile; ve **الضنء** kesra ile: asıl ve maden. Ve **قتيلة بنت النضر بن الحارث**’in yahut kız kardeşinin hadîsinde:

  أمحمد ولأنت **ضنء** نـجـيبة                      من قومها والفحل فحل معرق

**ابن منظور** dedi ki: **الضنء** kesra ile: asıl. Ve denilir: falan, doğruluk **ضنء**’ünde ve kötülük **ضنء**’ündedir. Ve onu, **الضنء**’de “çocuk” manasında istişhad ederken inşad etti. **الكميت** dedi ki:
  وجدتك في **الضنء** من ضئضئ                      أحل الأكابر منه الصـغـارا

Ve **ضنأ** yerde **ضنأ** ve **ضنوءا**: gitti ve gizlendi; **ضبأ** gibi, **باء** ile; geçtiği üzere. Ve denilir: falan, med ile **ضناءة** oturuşu ve ikisinin dammesiyle **ضنأة** oturuşu oturdu; yani zaruret oturuşu; ve manası, kibirlenmedir. **أبو منصور** dedi ki: ben bunu, onların “**اضطنأت**” sözünden zannediyorum; yani utandım. Ve **أبو الهيثم**’den: ona **اضطنأ** denilir; ve ondan (yani bu kökten) “utandığı ve büzüldüğü zaman”. **الأموي** **أبو عبيد**’den **باء**’yı rivayet etti; ve geçti. **الطرماح** dedi ki:
  إذا ذكرت مسعاة والده **اضطـنـا**                      ولا يضطني من شتم أهل الفضائل

Ve bu beyit **التهذيب**’dedir:
  وما يضطنا من فعل أهل الفضائل

Şair, hemzeli **اضطنأ**’yı murad etti; sonra bedel yaptı. Ve denildi ki: o, hastalık olan **الضنى**’dandır; sanki babasının ayıplarını işitmesinden hastalanır. Ve **العباب**’da: ve **اضطنأت**: utandım. Ve buna göre, **أبي حزام**’a ait zikredilen beyit tefsir edildi; onu **مضطنئ** olarak **نون** ile rivayet eden kimseye göre. Ve **أضنئوا**: sürüleri çoğaldı. **الصاغاني** dedi ki: bazı nüshalarda: onların davarları. Ve terkib, ya bir asla yahut bir neticeye delalet eder; ve ondan **اضطنأ** şâz olmuştur; yani utandı.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَنَآَتْ
1 ضَنَآَتْ ذ , aor. ضَنَاَ , (S, M, O, Msb, K,) inf. n. ضَنْءٌ and ضُنُوْءٌ; (S, M, O, K;) and accord. to the K, ضَنِئَتْ, but MF says that this latter is unknown, i. e., it is not mentioned in the other lexicons in the sense here assigned to it in the K; (TA;) and ↓ اضنأت; (S, M, O, K;) She (a woman) had many children: (S, M, O, Msb, K:) [and so ضَنَتْ and ضَنِيَتْ, as mentioned in art. ضنو:] and in like manner one says of cattle; (M;) [i. e.] one says, ضَنَأَ المَالُ (S, O, K) and ضَنِئَ, (O, K,) and صَنَأَتِ المَاشِيَةُ and ضَنِئَت, (TA,) [and ↓ اضنأ and اضنأت as is implied in the M,] The cattle multiplied, or became numerous or many. (S, O, K, TA.) And ضَنَأَتْ is said to signify She brought forth. (TA.) ― -b2- And صَنَأَ فِى الأَرْضِ, (M, K,) inf. n. ضَنْءٌ and ضُنُوْءٌ [as above], (M, TA,) He hid, or concealed, himself in the land, or country: (M:) or he went away in the land, or into the country, and hid, or concealed, himself [therein]: (K:) like ضَبَأَ. (TA.)

4 أَضْنَاَ see above, in two places. ― -b2- أَضْنَؤُوا signifies Their cattle multiplied, or became numerous or many. (S, O, K.)

٨
8 اضْطَنَأَ لَهُ ذ and مِنْهُ He was abashed at, or shy of, and he shrank at, or from, him, or it. (M, K. [See also اضطبأ.]) Et-Tirimmلh uses اِضْطَنَا [or اِضْطَنَى in this sense,] and يَضْطَنِى: meaning اضطنأ [and يضطنئ]: or as being derived from الضَّنَى meaning “ disease. ” (M.)

ضَنْءٌ
ضَنْءٌ ذ Children, or offspring; as also ↓ ضِنْءٌ; (S, M, O, K; [and so ضَنْوٌ and ضِنْوٌ, as mentioned in art. ضنو;]) the former accord. to El-Umawee, and both accord. to AA: (S, O:) the former signifies the offspring of anything: (TA:) and also, (K, TA, [in a copy of the M ↓ the latter, but this is app. a mistranscription,]) multitude of offspring: it is like نَفَرٌ (M, K) and رَهْطٌ, (M,) having no. n. un.: the pl. is ضُنُوْءٌ. (M, K.)

ضِنْءٌ
ضِنْءٌ ذ Origin, root, race, or stock; syn. أَصْلٌ: (El-Umawee, S, M, O, K:) and the place in which a thing originates; syn. مَعْدِنٌ. (ElUmawee, S, O, K.) One says, فُلَانٌ فِى ضِنْءِ صِدْقٍ [Such a one is of an excellent origin or race or stock], (S, O, L,) and فِى ضِنْءِ سَوْءٍ [of a bad origin &c.]. (L.) ― -b2- See also ضَنْءٌ, in two places.

ضُنْأَةٌ
ضُنْأَةٌ ذ (M, O, K) and ↓ ضُنَآءَةٌ (O, K) Necessity, need, or want; or difficulty, or distress; (ضَارُورَةٌ, M, O, or ضَرُورَةٌ, K; [both meaning the same;]) that befalls a man: (O:) so in the saying قَعَدَ مَقْعَدَ ضُنْأَة (M, K) and ↓ ضُنَآءَةٍ (K) [lit. He sat in the sitting-place of necessity, &c.; meaning he was, or became, in an abject condition]: the phrase denotes disdain, or scorn; and is thought by AM to be from اِضْطَنَأَ meaning “ he was abashed, &c. ” (TA.)

ضُنَآءَةٌ
ضُنَآءَةٌ ذ : see the next preceding paragraph, in two places.

ضَانِئٌ
ضَانِئٌ ذ (S, O, K) and ضَانِئَةٌ (Ks, S, O, Msb, K) A woman having many children: (S, O, Msb, K:) and in like manner, the latter, cattle (مَاشِيَةٌ) having numerous offspring. (TA.)

##### Türkçe

ضَنَآَتْ
1 **ضَنَآَتْ** ذ , muzâri‘ **ضَنَاَ** , (S, M, O, Msb, K,) mastar ismi **ضَنْءٌ** ve **ضُنُوْءٌ**; (S, M, O, K;) ve K’ye göre, **ضَنِئَتْ**, fakat MF der ki bu ikincisi meçhuldür; yani K’de burada ona nispet edilen mânâda diğer sözlüklerde zikredilmemiştir; (TA;) ve ↓ **اضنأت**; (S, M, O, K;) O (bir kadın) çok çocuk sahibi oldu: (S, M, O, Msb, K:) [ve böylece **ضَنَتْ** ve **ضَنِيَتْ**, ضنو maddesinde zikredildiği üzere:] ve aynı şekilde davar hakkında da söylenir; (M;) [yani] denir ki, **ضَنَأَ المَالُ** (S, O, K) ve **ضَنِئَ**, (O, K,) ve **صَنَأَتِ المَاشِيَةُ** ve **ضَنِئَت**, (TA,) [ve ↓ **اضنأ** ve **اضنأت**, M’de ima edildiği üzere,] Davar çoğaldı, yahut çoklaştı veya çok oldu. (S, O, K, TA.) Ve **ضَنَأَتْ** “doğurdu” mânâsında söylenir. (TA.) ― -b2- Ve **صَنَأَ فِى الأَرْضِ**, (M, K,) mastar ismi **ضَنْءٌ** ve **ضُنُوْءٌ** [yukarıdaki gibi], (M, TA,) O, yerde yahut memlekette gizlendi, yahut saklandı: (M:) yahut o, yerde yahut memlekete gitti ve [orada] gizlendi, yahut saklandı: (K:) **ضَبَأَ** gibi. (TA.)

4 **أَضْنَاَ** yukarıya bak, iki yerde. ― -b2- **أَضْنَؤُوا** “Onların davarı çoğaldı, yahut çoklaştı veya çok oldu” mânâsına gelir. (S, O, K.)

٨
8 **اضْطَنَأَ** لَهُ ذ ve **مِنْهُ** O, ondan (yahut ona karşı) utandı, yahut çekindi; ve ondan (yahut ona karşı) ürktü, yahut geri durdu. (M, K. [Ayrıca **اضطبأ**’ya da bak.]) Et-Tirimmلh **اِضْطَنَا** [yahut bu mânâda **اِضْطَنَى**] ve **يَضْطَنِى** kullanır: **اضطنأ** [ve **يضطنئ**] mânâsında: yahut **الضَّنَى** “hastalık” mânâsından türemiş olmak üzere. (M.)

ضَنْءٌ
**ضَنْءٌ** ذ Çocuklar, yahut nesil; ve ayrıca ↓ **ضِنْءٌ**; (S, M, O, K; [ve böylece **ضَنْوٌ** ve **ضِنْوٌ**, ضنو maddesinde zikredildiği üzere;]) birincisi El-Umawee’ye göre, ikisi de AA’ya göre: (S, O:) birincisi, herhangi bir şeyin nesli mânâsına gelir: (TA:) ve ayrıca, (K, TA, [M’nin bir nüshasında ↓ ikincisi, fakat bu görünüşe göre bir yanlış yazımdır,]) neslin çokluğu: **نَفَرٌ** (M, K) ve **رَهْطٌ**, (M,) gibidir; tekil isim yoktur: çoğulu **ضُنُوْءٌ**’dür. (M, K.)

ضِنْءٌ
**ضِنْءٌ** ذ Asıl, kök, soy, yahut nesep; eş anlamlısı **أَصْلٌ**: (El-Umawee, S, M, O, K:) ve bir şeyin çıktığı yer; eş anlamlısı **مَعْدِنٌ**. (ElUmawee, S, O, K.) Denir ki, **فُلَانٌ فِى ضِنْءِ صِدْقٍ** [Falanca, mükemmel bir asıl yahut soy yahut nesep sahibidir], (S, O, L,) ve **فِى ضِنْءِ سَوْءٍ** [kötü bir asıl vb. sahibidir]. (L.) ― -b2- Ayrıca **ضَنْءٌ**’e bak, iki yerde.

ضُنْأَةٌ
**ضُنْأَةٌ** ذ (M, O, K) ve ↓ **ضُنَآءَةٌ** (O, K) Zaruret, ihtiyaç, yahut yoksunluk; yahut güçlük, yahut sıkıntı; ( **ضَارُورَةٌ**, M, O, yahut **ضَرُورَةٌ**, K; [ikisi de aynı mânâdadır;]) bir adama isabet eden: (O:) şu sözde olduğu gibi **قَعَدَ مَقْعَدَ ضُنْأَة** (M, K) ve ↓ **ضُنَآءَةٍ** (K) [lafzen: zaruret vb. oturuş yerinde oturdu; mânâsı: zelil bir hâlde oldu yahut hâle geldi]: ibare, küçümseme yahut alay ifade eder; ve AM’ye göre **اِضْطَنَأَ** “utandı vb.” mânâsından olduğu düşünülür. (TA.)

ضُنَآءَةٌ
**ضُنَآءَةٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak, iki yerde.

ضَانِئٌ
**ضَانِئٌ** ذ (S, O, K) ve **ضَانِئَةٌ** (Ks, S, O, Msb, K) Çok çocuk sahibi bir kadın: (S, O, Msb, K:) ve aynı şekilde, ikincisi, çok yavrulu davar ( **مَاشِيَةٌ** ). (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ضنء

ضَنَأَ
ضَنَأَ A ( n. ac. ضَنْء 1 )
a.  [ Fī ], Hid, concealed himself in.

b.  ( n. ac. ضَنْء 1 ,  ضُنُوْء 27 ), Was, became numerous; multiplied.

c.  see infra.

ضَنِىَ
DaniY^a A ( n. ac. ضَنَأ 4 ),
a.  Was prolific, had many children.

أَضْنَأَ
أَضْنَأَ IV ,
a.  Had many flocks & herds; had many children.

اِضْتَنَأَ
اِضْتَنَأَ VIII ( T )
a.  [ La or Min ], Was ashamed of.

ضَنْء
ضَنْء [ 1 ] , ( pl. ضُنُوْء [ 27 ] ),
a.  Offspring, progeny.

ضِنْء
ضِنْء [ 2 ] , ( pl. ضُنُوْء 27 ,
a.  Origin, stock, race.

ضُنْأَة
ضُنْأَة [ 3t ],
a.  see 24t .

ضُنَآءَة
ضُنَآءَة [ 24t ],
a.  Misery, wretchedness.

##### Türkçe

ضَنَأَ
ضَنَأَ A ( n. ac. **ضَنْء** 1 )
a. [ Fī ], içinde gizlendi, saklandı.

b. ( n. ac. **ضَنْء** 1 , **ضُنُوْء** 27 ), çok oldu; çoğaldı.

c. aşağıya bak.

ضَنِىَ
DaniY^a A ( n. ac. **ضَنَأ** 4 ),
a. çok doğurgan oldu, çok çocuğu oldu.

أَضْنَأَ
أَضْنَأَ IV ,
a. çok sürü ve davar sahibi oldu; çok çocuğu oldu.

اِضْتَنَأَ
اِضْتَنَأَ VIII ( T )
a. [ La or Min ], -den utandı.

ضَنْء
**ضَنْء** [ 1 ] , ( pl. **ضُنُوْء** [ 27 ] ),
a. döl, nesil.

ضِنْء
**ضِنْء** [ 2 ] , ( pl. **ضُنُوْء** 27 ,
a. asıl, kök, soy.

ضُنْأَة
**ضُنْأَة** [ 3t ],
a. 24t’ye bak.

ضُنَآءَة
**ضُنَآءَة** [ 24t ],
a. yoksulluk, bedbahtlık.
