# ضنأ — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D8%A3/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%86%D8%A3/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضنأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D8%A3.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: ضنأ

باب الضاد والنون و و ا ي ء معهما
ن ض و، ن ض ي، ض ن ي، ض ن أ، ض أ ن، و ض ن، ن و ض، أ ض ن مستعملات
نضو:
نضَا الحِنّاءُ ينْضُو عن اللِّحْيَةِ اذا ذَهَبَ لونُه.
ونُضاوَة الحِنّاء: ما يُؤْخَذُ من الخِضابِ بعدَ ما يذهَبُ لونه في اليَدِ والشَّعْرِ، وقال كُثَيِّر يُخاطِبُ عَزَّةَ:
ويا عَزَّ للوَصْلِ الذي كان بَـيْنَـنـا		نَضَا مثلَ ما ينْضُو الخِضابُ فيَخْلَقُ
ونَضَا الثوبُ عن نفسِه الصِّبْغَ اذا ألقاه.
ونَضَتِ المرأة ثوبها عن نفسها، ومنه قول امرئ القيس:
فجِئتْ وقد نَضَّتْ لنومٍ ثيابَهـا		لدَى السِّتْرِ إِلاّ لِبسَةَ المُتَفضِّلِ
ونَضَوْتُ وانتَضيتُه: واستَخْرَجْتُه من غِمدِه.
والدّابَّةُ تَنْضُو الدَّوابَّ: تخرُج من بينِها.
ورَمْلةٌ تَنْضُو سائر الرِّمال: تخرُجُ منها.
ونَضَا السَّهْمُ أي مَضَى، قال رؤبة: ينضُونَ في أجواز ليلٍ غاضي نَضْوَ قِداحِ النابِلِ النَّواضي والنِّضْوُ من الابِل: الذي قد أنْضَته الأسفار أي هَزَلَتْه، والأنْثَى نِضْوةٌ.
والمُنْضي: الذي صارَ بعيره نِضْواً وقد أنْضاه السَّفَرُ.
وسَهْمٌ نِضْوٌ اذا فَسَدَ من كثرة ما رُمِيَ به حتى أخلَقَ.
نضي:
نَضِيُّ السَّهْمِ: قِدْحُه، وهو ما جاوَزَ من السَّهْمِ الرِّيشَ الى النَّصْل، وقال الأعشى: فمَرَّ نَضِيُّ السَّهْمِ تحت لبانِه ويقال: النَّضِيُّ الذي لم يُرَشْ من السهام ولم يُزَجَّ.
ونَضِيُّ الرُّمْحِ: ما فَوقَ المِقبَض من صدره، وأنشد:
وظلَّ لثِيرانِ الصَّريم غَماغِمٌ		اذا دَعَسوها بالنَّضِيِّ المُعَلَّبِ
ويقال: النَّضِيُّ الذي قد خَلقَ من الرِّماح والسِّهام.
ضني:
ضَنِيَ الرجلُ ضَنىً شديداً اذا كان به مَرَضٌ مُخامِرٌ، كلَّما ظنَّ أنَّه بَرَأ نُكِسَ، قال:
اذا ارْعَوَى عاد الى جَهْلِـهِ		كذي الضَّنَى عاد الى نُكْسِه
وقد أضْناهُ المَرَضُ إِضناءً.
وَضَنِيتُ: دَوِيتُ.
ضنأ:
ضَنَأَتِ المرأةُ تَضْنَأُ ضَنْأً وضُنُوءاً اذا نَفَثَتْ في الوَلَد أي كَثُرَ وَلَدُها.
وهي الضانئةُ أي كَثُر ضِنْؤهُا، أي ولدها، وكذلك الماشية اذا كَثُرَ نِتاجُها.
وضِنْءُ كلِّ شيءٍ نَسْلُه.
ضأن:
والضَّئين: الضَّأْنَ، الواحدة ضائنة، والأَضؤُن على أفعُل، أقلّ العَدَد.
ورجلٌ ضائِنٌ أي ليِّنٌ كأنّه نَعْجةٌ، ويقال: هو الذي لا يزالُ حَسَنَ الجِسم، قليلَ الطُّعْم.
ورجلٌ ضائِنٌ: في خَلْقِه استِرخاء.
وهو مِضْئانُ الخَلْق، ونقيضه ما عِزُ الخَلْقِ.
وضن:
الوَضينُ: بطانُ البعير اذا كان مَنْسُوجاً بَعضُه في بعض، يكونُ من السُّيُور، وهو فَعيل في موضع مفعُول، وجمعُه أوضِنة، قال: إليكَ تَعْدو قَلِقاً وضينُها مُعتَرِضاً في بَطنِها جَنينُها والوَضْنُ: نَسْجُ السَّريرِ وشِبْهه بالجَوْهَر والثِّياب، فهو مَوْضُونٌ، وقوله تعالى: "على سُرُرٍ مَوضوْنةٍ" أي مَنُسوجَةٍ بالدُّررّ بعضُها في بعضٍ مضاعَفٍ.
نوض:
النَّوْضُ: وُصْلة ما بين العَجُزِ والمَتْن. ولكُلِّ امرأةٍ نَوْضان، وهما لَحْمتانِ مُنْتَبِرتانِ مُكْتَنِفَتا قَطَنِها، يعني وَسَطَ الوَرِكِ، قال رؤبة: إذا اعتَزَ مْنَ الرَّهْوَ في انتِهاضِ جاذَ بْنَ بالأصلابِ والأنواضِ والنَّوْضُ: الحَرَكة كالتَّذَبْذُبِ والتَّعَثْكُلِ، وناضَ ينُوضُ نَوْضاً.
أنض:
لَحْمٌ أَنيضٌ: بقي فيه نُهُوءَةٌ، أيْ لم يَنْضَجْ.
وآنَضتُه إِيناضاً أي أنضَجْتُه فنَضِجَ، واللازم أَنُضَ أناضةً فهو أنيض، قال زهير:
يُلَجْلِجُ مُضْغةً فيهـا انـيضٌ		أصَلَّتْ فهي تحتَ الكَشْحِ داءُ

### Türkçe

**الضاد** ve **النون** ve onlarla birlikte **و** **ا** **ي** **ء** babı

**ن ض و**، **ن ض ي**، **ض ن ي**، **ض ن أ**، **ض أ ن**، **و ض ن**، **ن و ض**، **أ ض ن** kullanılagelenlerdir.

**نضو**:
**نضَا الحِنّاءُ ينْضُو عن اللِّحْيَةِ**: rengi gittiği zaman kınanın sakaldan sıyrılıp gitmesidir.
**ونُضاوَة الحِنّاء**: el ve saçta rengi gittikten sonra boyadan alınan şeydir; **كُثَيِّر** **عَزَّة**’ye hitap ederek dedi ki:
Ve ey **عَزَّة**! aramızda olan kavuşmaya (yazık),		**نَضَا**; tıpkı boyanın sıyrılıp gidip eskimesi gibi.
**ونَضَا الثوبُ عن نفسِه الصِّبْغَ**: boyayı kendi üzerinden attığı zaman (elbisenin) boyayı kendi üzerinden sıyırıp atmasıdır.
**ونَضَتِ المرأة ثوبها عن نفسها**: kadının elbisesini kendisinden sıyırıp çıkarmasıdır; bundan **امرئ القيس**’in sözü:
Derken geldi; uyku için elbiselerini sıyırıp çıkarmıştı,		perdenin yanında; ancak faziletli kimsenin giyimi (üzerinde) idi.
**ونَضَوْتُ وانتَضيتُه**: onu kınından çıkardım.
**والدّابَّةُ تَنْضُو الدَّوابَّ**: onların arasından çıkar.
**ورَمْلةٌ تَنْضُو سائر الرِّمال**: onlardan çıkar.
**ونَضَا السَّهْمُ**: yani geçti; **رؤبة** dedi ki:
Karanlık bir gecenin ortalarında geçip giderler,		okçunun atıp duran oklarının (geçişi gibi).
**والنِّضْوُ من الابِل**: seferlerin onu **أنْضَته** (yani zayıflattığı) deve; yani onu zayıflatmıştır; dişisi **نِضْوةٌ**’dir.
**والمُنْضي**: devesi **نِضْواً** olmuş kimse; sefer onu **أنْضاه** (yani zayıflatmıştır).
**وسَهْمٌ نِضْوٌ**: kendisiyle çok atılmaktan bozulup eskidiği zaman.

**نضي**:
**نَضِيُّ السَّهْمِ**: onun çubuğu; o, okun tüyden uca doğru geçen kısmıdır; **الأعشى** dedi ki:
Okun çubuğu göğsünün altından geçti.
Ve denilir ki: **النَّضِيُّ** okların, tüylenmemiş ve yontulmamış olanıdır.
**ونَضِيُّ الرُّمْحِ**: gövdesinin tutma yerinin üstündeki kısmıdır; ve şu beyit okunmuştur:
**الصَّريم** boğaları için homurtular sürüp gitti,		onları kaplamalı **النَّضِيِّ** ile çiğnedikleri zaman.
Ve denilir ki: **النَّضِيُّ** mızraklardan ve oklardan eskimiş olanıdır.

**ضني**:
**ضَنِيَ الرجلُ ضَنىً شديداً**: onda yerleşik bir hastalık bulunduğu zaman; her ne zaman iyileştiğini sansa tekrar bozulur; dedi ki:
Ne zaman vazgeçse, cehaletine geri döner,		tıpkı **الضَّنَى** sahibi gibi; bozulmasına geri döner.
Ve hastalık onu **أضْناهُ**: **إِضناءً** (şiddetle zayıflatma) ile zayıflatmıştır.
**وَضَنِيتُ**: hastalandım.

**ضنأ**:
**ضَنَأَتِ المرأةُ تَضْنَأُ ضَنْأً وضُنُوءاً**: çocuğa üflediği zaman; yani çocuğu çoğaldı.
Ve o **الضانئةُ**’dir: yani **ضِنْؤهُا** çoğaldı; yani çocuğu; aynı şekilde davar da doğumu çoğaldığı zaman.
Her şeyin **ضِنْءُ**’ü: onun neslidir.

**ضأن**:
**والضَّئين**: **الضَّأْنَ**; teki **ضائنة**; **الأَضؤُن** ise **أفعُل** vezninde, sayıca daha azdır.
Ve **رجلٌ ضائِنٌ**: yani yumuşak; sanki bir koyundur; ve denilir ki: o, bedeni daima güzel olan, tadı az olandır.
Ve **رجلٌ ضائِنٌ**: yaratılışında gevşeklik vardır.
Ve o, yaratılışça **مِضْئانُ**’dır; bunun karşıtı, yaratılışça keçi olan şeydir.

**وضن**:
**الوَضينُ**: deve örtüsünün alt bağı; bazıları bazısına dokunmuş olduğu zaman; kayışlardan olur; o, mef‘ûl yerinde fa‘îl’dir; çoğulu **أوضِنة**’dir; dedi ki:
Sana doğru koşar; onun **وضينُها**’sı huzursuz,		karnında yavrusu enlemesine (durur).
**والوَضْنُ**: sedirin ve benzerinin cevher ve elbiselerle dokunmasıdır; o da **مَوْضُونٌ** olur; Yüce Allah’ın sözü: **"على سُرُرٍ مَوضوْنةٍ"**: yani incilerle, bazıları bazısına, kat kat dokunmuş.

**نوض**:
**النَّوْضُ**: sağrı ile sırt arasındaki bağlantı parçasıdır. Her kadının iki **نَوْضان**’ı vardır; ikisi de, onun pamukluğunun iki yanını kuşatan, kabarık iki et parçasıdır; yani kalçanın ortası; **رؤبة** dedi ki:
Yükselişte gevşeklikten güçlenince,		beller ve **الأنواض** ile çekti.
**والنَّوْضُ**: sallanma ve sendeleme gibi harekettir; **وناضَ ينُوضُ نَوْضاً**.

**أنض**:
**لَحْمٌ أَنيضٌ**: onda bir **نُهُوءَةٌ** kaldı; yani pişmedi.
**وآنَضتُه إِيناضاً**: yani onu pişirdim de pişti; lâzımı **أَنُضَ أناضةً**; o da **أنيض**’dir; **زهير** dedi ki:
İçinde **انيضٌ** bulunan bir lokmayı yuvarlar,		(deri) yüzülmüş; o hâlde böğür altında bir derttir.
