# ضنأ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D8%A3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%86%D8%A3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضنأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D8%A3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ضنأ

ضنأت المرأة كسمع وجمع ضنأ وضنوءا كقعود: كثر أولادها: وفي نسخة ولدها. كأضنأت رباعيا، وقيل ضنأت تضنأ إذا ولدت، وقال شيخنا: قوله: كسمع، غير معروف. قلت: والذي في الأمهات والأصول أن ضنأت المرأة تضنأ بالفتح فقط، وأما ضنئ المال إذا كثر، فإنه روي بالفتح والكسر، وهي أي الأنثى ضانئ وضانئة، عن الكسائي: امرأة ضانئة وماشية، معناهما أن يكثر ولدهما وضنأ المال: كثر وكذا الماشية من باب منع وسمع، كذا في العباب. والضنء بالفتح: كثرة النسل وضنء كل شيء: نسله، وقال الأموي: الضنء بالفتح: الولد، ويكسر قال أبو عمرو: تفتح ضاده وتكسر لا واحد له إنما هو كنفر ورهط، كذا في المحكم ج ضنوء بالضم والضنء بالكسر: الأصل والمعدن، وفي حديث قتيلة بنت النضر بن الحارث أو أخته:

  أمحمد ولأنت ضنء نـجـيبة                      من قومها والفحل فحل معرق قال ابن منظور: الضنء بالكسر: الأصل، ويقال: فلان في ضنء صدق وضنء سوء، وأنشده عند استشهاده في الضنء بمعنى الولد. وقال الكميت:
  وجدتك في الضنء من ضئضئ                      أحل الأكابر منه الصـغـارا وضنأ في الأرض ضنأ وضنوءا: ذهب واختبأ كضبأ بالباء، كما تقدم. ويقال: فلان قعد مقعد ضناءة بالمد وضنأة بضمهما أي مقعد ضرورة ومعناه الأنفة، قال أبو منصور: أظن ذلك من قولهم اضطنأت أي استحييت وعن أبي الهيثم: يقال اضطنأ له ومنه إذا استحيا وانقبض، وروى الأموي عن أبي عبيد الباء، وقد تقدم، قال الطرماح:
  إذا ذكرت مسعاة والده اضطـنـا                      ولا يضطني من شتم أهل الفضائل وهذا البيت في التهذيب:
  وما يضطنا من فعل أهل الفضائل أراد الشاعر اضطنأ بالهمزة، فأبدل، وقيل: هو من الضنى الذي هو المرض، كأنه يمرض من سماعه مثالب أبيه، وفي العباب: واضطنأت: استحييت، وعليه فسر البيت المذكور لأبي حزام من رواه مضطنئ بالنون وأضنئوا: كثرت ماشيتهم قال الصاغاني: وفي بعض النسخ مواشيهم. والتركيب يدل إما على أصل وإما على نتاج، وقد شذ منه اضطنأ، أي استحيا.

### Türkçe

**ضنأت** kadın, **سمع** ve **جمع** gibi; **ضنأ** ve **ضنوءا** olarak, **قعود** gibi: çocukları çoğaldı; ve bir nüshada: çocuğu (doğdu). **أضنأت** gibi (dörtlü fiil olarak). Ve denildi ki: **ضنأت** **تضنأ** eder, doğurduğu zaman. Şeyhimiz dedi ki: onun sözü: **كسمع**; bilinmiş değildir. Dedim ki: analarda ve asıllarda olan şudur ki: kadın **ضنأت** **تضنأ** eder, yalnız fetha ile; ama mal **ضنئ** oldu, çoğaldığı zaman, o fetha ve kesra ile rivayet edilmiştir. Ve o, yani dişi, **ضانئ** ve **ضانئة**dir. **الكسائي**’den: **امرأة ضانئة** ve (bir) sürü; ikisinin manası, ikisinin de yavrusu çoğalsın demektir. Ve **ضنأ** mal: çoğaldı; ve aynı şekilde sürü, **منع** ve **سمع** babından; **العباب**’da böyle. Ve **الضنء** fetha ile: neslin çokluğu. Ve her şeyin **ضنء**’ü: onun nesli. **الأموي** dedi ki: **الضنء** fetha ile: çocuk; ve kesra ile de olur. **أبو عمرو** dedi ki: **ضاد**’ını fetha yaparsın ve kesra yaparsın; onun tekili yoktur; ancak o, **نفر** ve **رهط** gibidir; **المحكم**’de böyle. **ضنوء** (çoğulu) damme ile; ve **الضنء** kesra ile: asıl ve maden. Ve **قتيلة بنت النضر بن الحارث**’in yahut kız kardeşinin hadîsinde:

  أمحمد ولأنت **ضنء** نـجـيبة                      من قومها والفحل فحل معرق

**ابن منظور** dedi ki: **الضنء** kesra ile: asıl. Ve denilir: falan, doğruluk **ضنء**’ünde ve kötülük **ضنء**’ündedir. Ve onu, **الضنء**’de “çocuk” manasında istişhad ederken inşad etti. **الكميت** dedi ki:
  وجدتك في **الضنء** من ضئضئ                      أحل الأكابر منه الصـغـارا

Ve **ضنأ** yerde **ضنأ** ve **ضنوءا**: gitti ve gizlendi; **ضبأ** gibi, **باء** ile; geçtiği üzere. Ve denilir: falan, med ile **ضناءة** oturuşu ve ikisinin dammesiyle **ضنأة** oturuşu oturdu; yani zaruret oturuşu; ve manası, kibirlenmedir. **أبو منصور** dedi ki: ben bunu, onların “**اضطنأت**” sözünden zannediyorum; yani utandım. Ve **أبو الهيثم**’den: ona **اضطنأ** denilir; ve ondan (yani bu kökten) “utandığı ve büzüldüğü zaman”. **الأموي** **أبو عبيد**’den **باء**’yı rivayet etti; ve geçti. **الطرماح** dedi ki:
  إذا ذكرت مسعاة والده **اضطـنـا**                      ولا يضطني من شتم أهل الفضائل

Ve bu beyit **التهذيب**’dedir:
  وما يضطنا من فعل أهل الفضائل

Şair, hemzeli **اضطنأ**’yı murad etti; sonra bedel yaptı. Ve denildi ki: o, hastalık olan **الضنى**’dandır; sanki babasının ayıplarını işitmesinden hastalanır. Ve **العباب**’da: ve **اضطنأت**: utandım. Ve buna göre, **أبي حزام**’a ait zikredilen beyit tefsir edildi; onu **مضطنئ** olarak **نون** ile rivayet eden kimseye göre. Ve **أضنئوا**: sürüleri çoğaldı. **الصاغاني** dedi ki: bazı nüshalarda: onların davarları. Ve terkib, ya bir asla yahut bir neticeye delalet eder; ve ondan **اضطنأ** şâz olmuştur; yani utandı.
