# ضنا (ض-ن-ا) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D8%A7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%86%D8%A7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ض - ن - ا
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 2 sözlük

## Sözlükler (2)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D8%A7/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

ضَنَتِ المرأة ضَناءً ممدودٌ: كثُر ولدها؛ يهمز ولا يهمز. أبو عمرو: الضَنْوُ: الولد، بفتح الضاد وكسرها بلا همز.والضَنا:المرض؛ يقال منه: ضَنِيَ بالكسر يَضْنى ضَنًى شديداً، فهو رجل ضَنًى وضَنٍ، مثل حرًى وحَرٍ. يقال: تركته ضَنًى وضَنِيناً، فإذا قلت ضَنًى استوى فيه المذكَّر والمؤنث والجمع، لأنّه مصدرٌ في الأصل. وإذا كسرت النون ثنّيت وجمعت كما قلناه في حرٍ.
وأَضْناه المرض، أي أدنفَه وأثقله. والمُضاناةُ: المعاناة.

##### Türkçe

**ضَنَتِ** kadın **ضَناءً** (uzatmalı) [oldu]: çocuğu çok oldu; hemze ile de hemzesiz de söylenir. Ebû Amr: **الضَنْوُ**: çocuk; **الضاد**’ın fethasıyla ve kesrasıyladır, hemzesiz. Ve **الضَنا**: hastalık; ondan şöyle denir: **ضَنِيَ** (kesra ile) **يَضْنى** **ضَنًى** şiddetli [oldu], o hâlde o, **ضَنًى** ve **ضَنٍ** bir adamdır; **حرًى** ve **حَرٍ** gibi. Denir: onu **ضَنًى** ve **ضَنِيناً** bıraktım; **ضَنًى** dediğin zaman onda müzekker, müennes ve cem‘ eşit olur; çünkü o aslında bir mastardır. **النون**’u kesraladığın zaman, **حرٍ**’de söylediğimiz gibi tesniye edilir ve cem‘ yapılır.

Ve hastalık onu **أَضْناه**; yani onu iyice zayıflattı ve onu ağırlaştırdı. Ve **المُضاناةُ**: **المعاناة**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D8%A7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الضَّنَى: السَّقِيمُ الذي قد طالَ مَرَضُه وثَبَتَ فيه، بعضُهم لا يُثَنِّيه ولا يَجْمَعُه، يذهب به مذْهَب المصدر، وبعضهم يُثنيه ويجمعه؛ قال عوف ابن الأَحوص الجعفري
(* قوله «عوف بن الأحوص الجعفري» هكذا في
الأصل، وفي المحكم: ابن الأخوص الجعدي):
أَوْدَى بَنِيَّ، فما بَرحْلي مِنهُمُ
إلاَّ غُلاما بِيئَةٍ ضَنَيانِ
قال ابن سيده: هكذا أَنشده أَبو علي الفارسي، بفتح النون، وقد ضَنِيَ ضَنىً، فهو ضَنٍ. وأَضْناهُ المرضُ أَي أَثْقَلَه. والضَّنَى: المرضُ. ضَنِيَ الرجلُ، بالكسر، يَضْنى ضَنىً شديداً إذا كان به مرضٌ مُخامرٌ، ظُنَّ أَنه قد بَرَأَ نُكِسَ. الفراء: العرب تقول رجلٌ ضنَىً وقوم دنَفٌ وضَنىً لأَنه مصدر، كقولهم قوم زَوْرٌ وعَدْل وصَوْم. وقال ابن الأَعرابي: رجلٌ ضَنىً وامرأَة ضنَىً، وهو المُضْنَى من المرضَ؛ وقال:
إذا ارْعَوَى عادَ إلى جَهْلِه،
كَذِي الضَّنَى عادَ إلى نُكْسِه
الجوهري: رجلٌ ضَنىً وضَنٍ مثلُ حَرىً وحَرٍ. يقال: تَرَكْته ضَنىً وضَنِياً، فإذا قلت ضَنىً اسْتَوى فيه المُذَكَّر والمُؤنَّث والجمع لأَنه مصدر في الأَصل، وإذا كسرتَ النونَ ثنَّيْت وجمَعْ كما قُلْناه في حَرٍ. ويقال: تَضَنِّي الرجلُ إذا تمارَضَ، وأَضْنى إذا لَزِمَ الفِراشَ من الضَّنَى. وفي الحديث في الحُدودِ: إن مريضاً اشتكى حتى أَضْنى أَي أَصابه الضَّنى، وهو شِدَّةُ المَرض، حتى نَحَلَ جِسمُه. وفي الحديث: لا تَضْطَني عَنِّي أَي لا تَبْخَلي بانْبِساطك إليَّ، وهو افْتِعالٌ من الضَّنى المرضِ، والطاءُ بدلٌ
من التاء. ويقال: رجلٌ ضَنٍ ورجُلانِ ضَنِيانِ وامرأَة ضَنِيَةٌ وقومٌ أَضْناءٌ. والمُضاناةُ: المُعاناة: وضنَت المرأَةُ تَضْني ضَنىً وضَناءً، ممدود: كَثُرَ ولَدُها، يُهْمَزُ ولا يُهمز؛ وقال غيره: ضَنَت المرأَةُ تَضْنُو وتَضْني ضَنىً إذا كثُرَ ولَدُها، وهي الضانِيَة، وقيل: ضَنَت وضَنَأَتْ وأَضْنأَتْ إذا كثُرَ أَولادُها. أَبو عمرو: الضِّنْءُ الوَلَدُ، مهموزٌ ساكِنُ النونِ، وقد يقال الضَّنءُ. قال أَبو المُفَضَّل: أعرابيٌّ من بني سَلامة من بني أَسَد قال الضَّنْءُ الوَلَد والضِّنْءُ الأَصل؛ قال الشاعر:
ومِيراث ابنِ آجَرَ حيثُ أَلْقَى
بأَصْلِ الضِّنْءِ ضِئْضِئه الأَصيل
(* قوله «حيث ألقى» هكذا في الأصل، وفي التهذيب: حيث ألقت). ابن الأَعرابي: الضُّنَى الأَولاد. أَبو عمرو: الضَّنْو والضِّنْو الوَلَد، بفتح الضاد وكسرها بلا هَمْز. وفي حديث ابن عمر: قال له أَعرابيٌّإنِّي أَعْطَيْتُ بعضَ بَِيَّ ناقةً حَياتَه وإنها أَضْنَتْ واضْطَرَبَتْ، فقال هي له حَياتَه ومَوْتَه؛ قال الهَرَوي والخطَّابي: هكذا روي والصواب ضَنَتْ أَي كثُر أَولادُها، يقال: امرأَةٌ ماشِيةٌ وضانِيةٌ، وقد مَشَتْ وضَنَتْ أَي كثر أَولادها. والضِّنى، بالكسر: الأَوجاعُ المُخِيفة.

##### Türkçe

**الضَّنَى**: Hastalığı uzamış ve onda sabit kalmış hasta; onların bazısı onu tesniye etmez ve cem etmez, onu mastarın mezhebine götürür; bazısı da onu tesniye eder ve cem eder; Avf b. el-Ahvas el-Ca‘ferî dedi:

(* “Avf b. el-Ahvas el-Ca‘ferî” sözü: asılda böyle; **المحكم**’de: İbn el-Ahvas el-Ca‘dî):

“Beni evlâtlarımı helâk etti; onlardan bana ayrılmadı
Ancak **بِيئَةٍ** **ضَنَيانِ** bir oğlan.”

İbn Sîde dedi: Ebû Ali el-Fârisî onu böyle inşâd etti; **النون**’u fetha ile; ve **ضَنِيَ** **ضَنىً**; o hâlde o **ضَنٍ**’dir. Ve hastalık onu **أَضْناهُ**; yani onu ağırlaştırdı. Ve **الضَّنَى**: hastalıktır.

Adam **ضَنِيَ** olur; kesre ile; **يَضْنى** şiddetli **ضَنىً** (olur) — onda karışıp yerleşen bir hastalık bulunduğu zaman; onun iyileştiği zannedilir, (sonra) nükse döner. el-Ferrâ: Araplar “adam **ضنَىً** ve kavim **دنَفٌ** ve **ضَنىً**” der; çünkü o mastardır; onların “kavim **زَوْرٌ** ve **عَدْل** ve **صَوْم**” demeleri gibi. İbn el-A‘râbî dedi: “adam **ضَنىً** ve kadın **ضنَىً**”; o, hastalıktan **المُضْنَى**’dır; ve dedi ki:

“Ne zaman vazgeçip uslansa, cehaletine döner;
**الضَّنَى** sahibi gibi, nüksüne döner.”

el-Cevherî: “adam **ضَنىً** ve **ضَنٍ**”; **حَرىً** ve **حَرٍ** gibi. Denir: “Onu **ضَنىً** ve **ضَنِياً** bıraktım.” Sen **ضَنىً** dediğin zaman, onda müzekker, müennes ve cem‘ eşit olur; çünkü o aslında mastardır. **النون**’u kesrelediğin zaman, **حَرٍ**’de söylediğimiz gibi tesniye eder ve cem edersin.

Ve denir: Adam **تَضَنِّي** etti; hastaymış gibi davrandığı zaman. Ve **أَضْنى** (oldu); **الضَّنَى** sebebiyle döşeğe bağlı kaldığı zaman. Hadiste, hadler hakkında: “Bir hasta şikâyet etti, ta ki **أَضْنى**”; yani ona **الضَّنَى** isabet etti; o, hastalığın şiddetidir; ta ki bedeni zayıfladı. Ve hadiste: “Benden yana **تَضْطَني** etme”; yani bana karşı açılıp yayılmanda cimrilik etme; o, hastalık olan **الضَّنَى**’dan **افْتِعال**dır; ve **الطاء** **التاء**’nın bedelidir.

Ve denir: “adam **ضَنٍ**; iki adam **ضَنِيانِ**; kadın **ضَنِيَةٌ**; kavim **أَضْناءٌ**.” Ve **المُضاناةُ**: **المُعاناة** (dır). Ve kadın **ضنَت**; **تَضْني** **ضَنىً** ve **ضَناءً** — medli: çocuğu çok oldu; hemzelenir ve hemzelenmez. Başkası dedi: Kadın **ضَنَت**; **تَضْنُو** ve **تَضْني** **ضَنىً** (olur); çocuğu çok olduğu zaman; o **الضانِيَة**’dir. Ve denildi: **ضَنَت** ve **ضَنَأَتْ** ve **أَضْنأَتْ**; evlâtları çok olduğu zaman.

Ebû Amr: **الضِّنْءُ** evlâttır; hemzeli, **النون**’u sâkin. Ve bazen **الضَّنءُ** denir. Ebû’l-Mufaddal dedi: Benî Selâme’den, Benî Esed’den bir bedevî dedi ki: “**الضَّنْءُ** evlât; **الضِّنْءُ** asıldır.” Şair dedi ki:

“İbn Âcer’in mirası; attığı yer,
**بأَصْلِ الضِّنْءِ** onun asil **ضِئْضِئه**’si ile.”

(* “حيث ألقى” sözü: asılda böyle; **التهذيب**’de: “حيث ألقت”.)

İbn el-A‘râbî: **الضُّنَى** evlâtlardır. Ebû Amr: **الضَّنْو** ve **الضِّنْو** evlâttır; **الضاد**’ın fethası ve kesresi ile, hemzesiz.

İbn Ömer hadîsinde: Ona bir bedevî dedi ki: “Ben evlâtlarımdan bazısına, hayatı boyunca bir dişi deve verdim; ve o **أَضْنَتْ** ve çalkalandı.” O da dedi ki: “O, onun içindir; hayatında ve ölümünde.” el-Herevî ve el-Hattâbî dedi: Böyle rivayet edildi; doğrusu **ضَنَتْ**’tır; yani evlâtları çok oldu. Denir: “kadın **ماشِيةٌ** ve **ضانِيةٌ**”; ve **مَشَتْ** ve **ضَنَتْ**; yani evlâtları çok oldu.

Ve **الضِّنى**, kesre ile: korkutucu ağrılardır.
