# ضنك (ض-ن-ك) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D9%83
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%86%D9%83

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Sıkıntılı

- Harfler: ض - ن - ك
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [ضَنْكًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D9%83/siga/%D8%B6%D9%8E%D9%86%D9%92%D9%83%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Sıkıntılı | 1 | 1 | [20:124](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D9%83/ayet/20:124.md) |

## Mücavir kökler — 7 mücavir (11 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عيش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B4.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Ekmek demektir
2. [عمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Kör demektir
3. [حشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Haşr : Bir araya toplanıp hareketli halde bulunan küçük…
4. [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ön dişler demektir
5. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
6. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Yemm” durgun akan su demektir
7. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların ön ayaklarına denir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ضنك |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ضيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md), [حرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC.md), [عسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | سعة |
| Çekirdek Özet 1 | Sıkışma, daralma, etin baskı yapacak denli tıkız olması ve nefes tıkanıklığı |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi vahiyden ve zikirden yüz çevirmenin iç dünyada ve varoluşta ürettiği kuşatıcı darlık hali |
| Çekirdek Özet 3 | Dışsal imkânlar ve maddi bolluk geniş olsa dahi anlam ve meşruiyet kaybının getirdiği yapısal boğulma |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca iktisadi yoksulluk veya geçim darlığına indirgeyerek içsel ve ontolojik sıkışmayı gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ضن | Kısıtlama, esirgeme, tutma ve dar alana hapsetme; nitekim aynı çekirdeği paylaşan [ضنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D9%86.md) kökü de bir şeyi kıskanıp saklamayı, cimrilik ederek alanı daraltmayı ifade eder | ك | Avuç içine alıp sıkıştırma ve baskılama etkisi eklenerek kısıtlanmanın somut bir tazyike, boğucu bir kuşatmaya ve nefes aldırmayan bir basınca dönüşmesini sağlar |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ض | Bitki veya kıstırma kancası; türetilmiş imge | Basınç uygulama, kenetleme ve yandan sıkıştırarak daraltma hareketini başlatır |
| ن | Filiz veya su yılanı; akış ve süreklilik | Sıkışmanın ve daralmanın tek bir anla sınırlı kalmayıp süreklilik kazanarak yayılmasını temsil eder |
| ك | Avuç içi; kavrama, bükme ve içine hapsetme | Darlık durumunun nesneyi bütünüyle avuçlayarak kımıldayamaz hale getirmesini ifade eder |
| ضنك | Kuşatıcı kavrama ile sürekli sıkıştırma | İç ve dış dinamiklerin nesneyi her yönden tazyik altında tutarak nefes ve hareket alanını bütünüyle daraltması hareketini oluşturur |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyin tıkızlaşıp sıkışması, yerin daralması, etin aşırı dolgunluktan birbirine baskı yapması ve nezleden ötürü burnun tıkanarak nefes yolunun daralması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Çaresiz bırakan, iki tehlike arasında hareket alanı bırakmayan son derece dar ve sıkıntılı yer anlamında kullanılmıştır: لقد رأيت أبا ليلى بـمـنـزلة / ضَنْكٍ يخير بين السيف والأسد |
| Erken Arapça kullanım | Nezleye tutulup burnu tıkanan kişiye مضنوك denmesi ve helal olmayan, meşruiyeti yitirilmiş kazancın dışarıdan bol görünse bile ضنك olarak nitelenmesi |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde ضنك kökü, öncelikle Batı Sami ve Arap yarımadası havzasında daralma, baskı altında tutulma ve tıkanma anlam matrisiyle belirginleşen bir köktür. Doğu Sami (Akadca) veya Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice, Aramice) üç harfin birebir örtüştüğü bağımsız bir kök formu yaygın bir leksikal karşılık olarak doğrulanmamakta; buna karşılık iç Arapçada hem fiziksel mekanın ve solunum yollarının tıkanması (nezle/zükâm) hem de etin sıkışıp sertleşmesi anlamında güçlü bir semantik tutarlılık sergilemektedir. Çekirdeğin esası olan kısıtlama ve baskılama unsuru, Sami kök teorisinde iki harfli darlık ve tutma kökleriyle fonetik paralellik taşır; Arapçada ise üçüncü sesin eklenmesiyle nefes aldırmayan, kaçışı bulunmayan sıkışıklık düzeyine evrilmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Mekân darlığı, nezle sebebiyle nefessizlik ve etin sıkışması | Fiziksel tıkanma ve kuşatılma hissi doğrudan geçim ve yaşam darlığına mecaz edilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Geniş Sami sahasında düzenli soydaş sınırlıdır; Arapçada özelleşmiştir | Temel biliteral darlık ve tutma matrisinin Arapça bünyede k- sesiyle kapanmasıdır | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afro-Asyatik dış bağlantı tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ضنك | Anlamlı | Sıkışma ve daralma | Mekânın, nefesin veya maişetin baskı altında tıkızlaşması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ضكن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez |
| نضك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez |
| نكض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez |
| كضن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez |
| كنض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ضنك | Merkez | Kuşatıcı ve içsel sıkışma | Dış şartlar geniş olsa bile içsel, varoluşsal ve kaçınılmaz darlık | İnsanın kendi varoluşuna hapsolup nefessiz kalması |
| [ضيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md) | Komşu | Fiziksel ve genel darlık | Boyutların, hacmin veya göğsün yetersiz gelmesi | ضنك köküne göre daha genel ve dışsal sınırlara bağlı darlık |
| [حرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC.md) | Komşu | Çıkışsızlık ve günah baskısı | Hareket serbestisinin kaybolup günaha düşme tehlikesinin doğması | Sınırların zorlanması ve manevi tıkanıklık boyutu |
| [عسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%B1.md) | Komşu | İşlerin zorlaşması | Kolaylığın kaybolup sürecin meşakkatli hale gelmesi | Hacim darlığından ziyade eylemin icrasındaki pürüz ve zorluk |
| سعة | Zıt | Genişlik ve ferahlık | İmkanların, mekanın ve ruh halinin sınırsızca yayılabilmesi | Her türlü darlık ve tazyikin ortadan kalktığı serbestlik hali |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ضنك | Kaçışı olmayan kuşatıcı darlık | Hem fiziksel nefes tıkanıklığını hem varoluşsal bunalımı içerir | Kesin |
| Latince | Angustia, Coartatio | Sıkışma, darlık, boğazlanma hissi | Angustia fiziksel boğulma ve iç sıkıntısını verir ancak meşruiyet kaybını taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | Straitened, Constricted, Choking | Boğucu darlık, sıkışmışlık | Maddi kısıtlılığı aşan içsel nefes darlığını ve bunaltıyı karşılar | Güçlü |
| Almanca | Beengung, Bedrängnis | Sıkışıklık, daralma, bunalma | Mekânsal ve ruhsal daralmayı iyi verir; ontolojik boyutu eksik kalır | Güçlü |
| Fransızca | Angoisse, Étroitesse | Daralma, iç boğulması | Fiziksel daralmadan ziyade psikolojik bunaltı yönünü öne çıkarır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ضَنْكًا | Varoluşsal ve ruhsal darlık; doyumsuzluk ve bereketsizlik | Vahiyden ve Allah'ın zikrinden yüz çeviren kimsenin dünyadaki içsel tükenişi, mezardaki tazyiki ve ahiretteki mutlak mahrumiyeti; Tâhâ [20:124](https://lisan.digital/tr/ayet/20:124.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kabir azabı ve ahiret cezası | Tâhâ [20:124](https://lisan.digital/tr/ayet/20:124.md) ayetindeki dar geçimin dünyada mı, berzahta mı yoksa cehennemde mi gerçekleştiği meselesi | Varlık gayesinden sapmanın zorunlu ontolojik cezası olarak içsel boğulma |
| Fıkıh | Kazancın meşruiyeti ve haram mal | Gayrimeşru yoldan elde edilen servetin çok olsa dahi bereket ve huzur taşımaması | Harama dayalı genişliğin hükmen ve fiilen darlık sayılması |
| Tefsir | Hidayet ve dalalet psikolojisi | İnkarcının ve yüz çevirenin kalbinin daralması, doyumsuzluk ve sürekli kaybetme korkusu | Vahiyden kopuk hayatın kaçınılmaz içsel kriz hali |
| Hadis | Hastalık ve bedensel sıkıntı | Burnun tıkanıp nefes alamama hali olan zükâm hastalığı için kökün türevlerinin kullanılması | Soluksuz bırakan, nefes yollarını tıkayan fiziksel baskı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi rehberlikten kopuş | Varoluşsal kriz | Anlam yitimini cezalandırma | Zikirden yüz çeviren bireyin ruhunun kendi sınırlarına hapsolarak soluksuz kalması | Kesin |
| İlmi | Hakikat tasavvurunun daralması | Entelektüel tıkanma | Ufuk daraltıcı baskı | Metafizik ve ahlaki ilkeleri reddeden bilginin insanı anlamsızlığa boğması | Güçlü |
| Siyasi | Meşruiyet ve adalet kaybı | Otoriter bunaltı | Toplumsal alanı daraltma | Haktan sapan iktidarların topluma nefes aldırmayan bir baskı ortamı üretmesi | Güçlü |
| İktisadi | Haram kazanç ve tüketim hırsı | Bereketsiz bolluk | Tüketimle gelen doyumsuzluk | Maddi servet artsa bile güvensizlik, açgözlülük ve adaletsizlik sebebiyle yaşanan darlık | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamik hacim daralması ve yüksek basınç | Bir gazın veya sistemin hacminin sıfıra yaklaşırken iç basıncın ve sürtünmenin sonsuza doğru tırmanması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Anomi ve yabancılaşma kaynaklı ontolojik anksiyete | Bireyin aşkın anlam bağlarını koparması sonucunda sonsuz seçenek içinde boğulması ve anlam daralması yaşaması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca parasal yetersizlik, fakirlik ve iktisadi kriz ile sınırlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Maddi refah zirvede olsa dahi kalbin, zihnin ve varoluşun hakikatten kopukluk yüzünden içine düştüğü boğucu doyumsuzluk ve azap |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Zengin ve refah içindeki inkarcıların bu ayetin kapsamı dışında kaldığını zannederek vahyin ruhsal ve ontolojik yasalarını geçersiz saymak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahiy ile insan psikolojisi arasındaki ontolojik bağı kurar; huzurun maddi bollukta değil aşkın zikirde olduğunu gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hidayet, dalalet, nefis terbiyesi, nankörlük ve ilahi uyarıları içeren ayet bağlamlarında belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Refah ile saadet, yoksulluk ile bedbahtlık arasındaki yapay özdeşliği kırarak hakiki darlığın kalpte ve anlamda başladığını ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Tıkanma, hareket edemeyecek derecede sıkışma, etin tıkızlığı ve nefes borusunun tıkanması.
- Soyut anlam: İlahi irtibattan kopan bilincin kendi içine büzüşerek maruz kaldığı boğucu anlamsızlık ve kuşatıcı darlık.
- Sistematik karşılık: Maddi parametreler sonsuza gitse bile anlam ve meşruiyet sıfırlandığında sistemin çöküşe ve yüksek iç basınca mahkûm olması hali.
- LaTeX modeli: $$V \to 0 \implies P \to \infty \quad \text{veya} \quad \lim_{Z \to 0} S = 0$$

düzeltilmiş salt sembolik biçimiyle:

$$Z \to 0 \implies \Psi \to 0 \land \Phi \to \infty$$

- LaTeX açıklaması: Formülde $Z$ vahiy ve ilahi zikri, $\Psi$ insanın içsel hareket ve soluklanma hacmini, $\Phi$ ise ruhsal ve varoluşsal basınç/tazyik katsayısını temsil eder. İlahi zikir sıfıra yaklaştıkça ruhsal hareket alanı sıfırlanmakta ve birey üzerindeki içsel tazyik sonsuza doğru tırmanarak mutlak sıkışmayı ($[[ضنك]]$) neticelendirmektedir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%86%D9%83/occurrences?meal=IK

### [Taha 20:124](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D9%83/ayet/20:124.md) — ضَنْكًا

وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى

Meal (IK): Kim de benim zikrimden yüz çevirirse bilsin ki; onun dar bir geçimi olur ve kıyamet gününde Biz onu kör olarak haşrederiz.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D9%83/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والضاد والنون معهما
ض ن ك مستعمل فقط ضنك:
الضَّنْكُ: الضِّيق. ويفسر قوله جل وعز "فإن له معيشة ضَنْكاً": كل ما لم يكن حلالاً فهو ضَنْك وإن كان موسعاً عليه. وقد ضَنْك عيشة. قال:
لقد رأيت أبا ليلى بـمـنـزلة		ضَنْكٍ يخير بين السيف والأسد
والضُّناكُ: الزكام، ضُنِكَ فهو مَضْنوكٌ.
والضِّناكُ: الموثق الخلق الشديد، ويستوي الذكر والأنثى فيه، رجل ضناك وامرأة ضناك.
وامرأة ضِناك، أي: مكتنزة تارة صلبة اللحم.
ورجل ضُنْأَكٌ على بناء فعلل مهموز الألف، وهو الصلب المعصوب اللحم، والمرأة: ضُنْأَكَة.

##### Türkçe

**الكاف** ve **الضاد** ve **النون** onlarla birlikte
**ض ن ك** yalnızca **ضنك** olarak kullanılır:

**الضَّنْكُ**: darlık. Ve O’nun, aziz ve yüce, şu sözü tefsir edilir: “فإن له معيشة **ضَنْكاً**”: helâl olmayan her şey **ضَنْك**tır, ona genişlik verilmiş olsa bile. Ve (denir:) **ضَنْك** bir geçim (yaşadı). Dedi ki:
لقد رأيت أبا ليلى بـمـنـزلة		**ضَنْكٍ** يخير بين السيف والأسد

**والضُّناكُ**: nezle, **ضُنِكَ**; o hâlde o **مَضْنوكٌ**dur.

**والضِّناكُ**: yaratılışı sıkı, şiddetli olan; onda erkek ve dişi eşit olur: **رجل ضناك** ve **امرأة ضناك**.

Ve **امرأة ضِناك**: yani, bazen derli toplu, eti sert.

Ve **رجل ضُنْأَكٌ**, hemzeli **الألف** ile **فعلل** vezni üzere; o, sert, eti sinirli olandır; ve kadın: **ضُنْأَكَة**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D9%83/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الضَنْكُ: الضيقُ. والضَناكُ بالفتح: المرأة المكتنزة. والضُناكُ بالضم: الزُكام. ورجلٌ مَضْنوكٌ، أي مزكوم.

##### Türkçe

**الضَنْكُ**: darlık. Ve fetha ile **الضَناكُ**: dolgun kadın. Ve damme ile **الضُناكُ**: nezle. Ve **رجلٌ مَضْنوكٌ**; yani nezleli.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D9%83/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك ض ن
ضنك
استعمل من وجوهه :
ضنك : قال الله جلّ وعزّ : ( وَمَنْ أَعْرَضَ عَن ذِكْرِى فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنكاً ) ( طه : 124 ) .
قال أبو إسحاق : الضَّنك : أصلُه في اللغة الضِّيقُ وَالشِّدَّة ، ومعناه والله أَعلم أَنَّ هذه المعيشةَ الضَّنْكَ في نار جهنم .
قال : فأَكْثر ما جاءَ في التفسير أنّه عذاب القبْر .
قال قتادة : معيشة ضنكا : جهنم ، وقال الضحاك : الكَسب الحرام ، وقال ابن مسعود : عذاب القبر .
وقال الليث في تفسيره : أَكْلُ ما لم يكن من حلال فهو ضَنْكٌ ، وإِنْ كانَ موسَّعاً عليه وقد ضَنُكَ عيشهُ .
قال : والضَّنْكُ : ضيقُ العَيْشِ ، وكلُّ ما ضَاقَ فهو ضَنْكٌ .
وقال اللحياني : الضِنَاكُ : المرأَةُ الضَّخْمَةُ .
وقال الليث : هي التَّارَّةُ المكْتَنِزَةُ الصُّلبةُ اللَّحْمِ .
قال : ورجلٌ ضُنْأَكٌ على وزنِ فُعْلَلٍ مهموزُ الألفِ وهو الصُّلبُ المعصوبُ اللحْمِ ، والمرأَةُ بِعينهَا على هذا اللَّفْظِ ضُنْأَكَةٌ .
( عمرو عن أبيه ) : الضَّنِيكُ : العَيشُ الضَّيّقُ ؛ والضَّنِيكُ : المقطوعُ .
وقال أبو زيد يقال : للضَّعِيفِ في بدنهِ ورَأْيه : ضَنِيكٌ ، والضَّنِيكُ ، التابعُ الذي يعملُ بخُبزِه .
وقال أبو عبيد وغيرُه : الضُّنَاكُ : الزكامُ وقد ضُنِكَ الرجل فهو مَضْنُوكٌ إذا زُكِمَ ، واللَّهُ أضْنَكَهُ . قال العجاج يصف جارية :
فَهْيَ ضِنَاكٌ كالكَثِيبِ المُنهَالْ
عَزَّزَ مِنْهُ وهو مُعْطِي الإِسْهَالْ
ضَرْبُ السَّوَارِي مَتْنَه بالتَّهْتَالْ
الضّنَاكُ : الضخمة كالكثيب الذي ينهال ، عَزَّز منه : أي شدَّدَ من الكثيب ، ضربُ السّوارِي : أي أَمْطَارُ الليل فلزم بعضه بعضاً ، شبه خَلْقَها بالكثيب ، وقد أصابه المطر ، وهو مُعطي الإسهال أي يعطيك سهُولة ما شئتَ ..

##### Türkçe

ك ض ن
**ضنك**

Onun vecihlerinden kullanıldı:

**ضنك**: Allah, celîl ve azîz, dedi: ( وَمَنْ أَعْرَضَ عَن ذِكْرِى فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنكاً ) ( طه : 124 ) .

Ebû İshâk dedi: **الضَّنك**: onun aslı dilde darlık ve şiddettir; ve onun manası—Allah daha iyi bilendir—şudur ki bu **الضَّنْك** geçim, cehennem ateşindedir.

Dedi: Tefsirde gelenin en çoğu, onun kabir azabı olduğudur.

Katâde dedi: **معيشة ضنكا**: cehennemdir; ve Dahhâk dedi: haram kazançtır; ve İbn Mes‘ûd dedi: kabir azabıdır.

Ve Leys, onun tefsirinde dedi: Helâlden olmayanı yemek **ضَنْك**tır; genişletilmiş olsa bile; ve onun geçimi darlaştı.

Dedi: ve **الضَّنْك**: geçimin darlığıdır; ve daralan her şey **ضَنْك**tır.

Ve Lihyânî dedi: **الضِنَاك**: iri kadın.

Ve Leys dedi: o, etli, sıkı, sert etli olan **التَّارَّةُ**’dir.

Dedi: ve **ضُنْأَك** bir erkek—**فُعْلَلٍ** vezni üzere, elif’i hemzeli—o, sert, sinirli etli olandır; ve kadın da aynısıyla bu lafız üzere **ضُنْأَكَةٌ**’dir.

(Amr, babasından): **الضَّنِيكُ**: dar geçimdir; ve **الضَّنِيكُ**: kesik olandır.

Ve Ebû Zeyd dedi: bedeninde ve görüşünde zayıf olana: **ضَنِيكٌ** denir; ve **الضَّنِيكُ**: ekmeğiyle çalışan tâbi olandır.

Ve Ebû Ubeyd ve başkası dedi: **الضُّنَاكُ**: nezledir; ve adam nezle olunca **ضُنِكَ** olur; o hâlde o **مَضْنُوكٌ**tur; ve Allah onu **أَضْنَكَهُ** (nezle etti). A‘câc, bir cariyeyi vasfederek dedi:

فَهْيَ ضِنَاكٌ كالكَثِيبِ المُنهَالْ
عَزَّزَ مِنْهُ وهو مُعْطِي الإِسْهَالْ
ضَرْبُ السَّوَارِي مَتْنَه بالتَّهْتَالْ

**الضّنَاكُ**: yığıntı gibi iri olandır; **عَزَّز منه**: yani yığıntıdan sağlamlaştırdı; **ضربُ السّوارِي**: yani gecenin yağmurları; böylece onun bir kısmı bir kısmına bitişti; onun yaratılışını yığıntıya benzetti; ve ona yağmur isabet etmiştir; ve **وهو مُعطي الإسهال**: yani sana dilediğin şeyin kolaylığını verir..

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D9%83/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضّاد والنون وما يثلثهما)
(ضني) الضاد والنون والحرف المعتل أصلان صحيحان: أحدهما يدلُّ على مرضٍ، والآخر يتردَّد بين مهموزٍ وغيره، ويدلُّ ذلك على شيئين: إمَّا أصلٍ وإِمَّا نِتاج، والأصل والنِّتاج متقارِبان.‏
فالأوّل الضَّنَى في المرض، يقال ضَنِيَ يَضْنَى ضَنَىً شديداً، إِذا كانَ به داءٌ مُخامِر، كلَّما ظنَّ أنَّه قد بَرَأَ نُكِس. وأَضْنَاهُ المرضُ يُضْنيه.‏
وأمَّا الآخر فيقال ضَنَأتِ المرأة ضَنْأً، وهي ضانئة، وأضنأت إذا كثُر ولدها. والضِّنء: الأصل والمعدِن. وفلانٌ من ضِنْءِ صِدق. وأضنأ القومُ، إِذا كثُرت ماشيتُهم. وضَنَأ المالُ: كثر.‏
وأخبرَنا علي بن إبراهيمَ، عن عليّ بن عبد العزيز، عن أبي عمرو: الضَّنْو الولد ويقال الضِّنو. قال الأمويّ عن أبي المفضّل من بني سلامة: الضَّنْو الولد بالفتح، والضِّنْء: الأصل، مهموز.‏
ومما شذَّ عن هذا كله: أَضْنَأَ فلانٌ من كذا، استحيا منه.‏
(ضنط) الضاد والنون والطاء، يقولون فيه إنَّ الضِّنَاط: الزِّحام الكثير.‏
(ضنك) الضاد والنون والكاف أصلان صحيحان وإن قلَّ فروعُهما فالأوّل الضِّيق، والآخر مرضٌ.‏
فالأوَّل الضَّنْك: الضِّيق. ومن الباب امرأةٌ ضِناكٌ: مكتنِزة اللحم، إذا اكتنَزَ تَضَاغَطَ.‏
والأصل الآخر المضنوك: المزكوم. والضُّنَاك الزُّكام. والله أعلم.‏

##### Türkçe

(باب **الضّاد** ve **النون** ve onları üçleyen şeyler)

(**ضني**) **الضاد** ve **النون** ve illetli harf iki sahih asıldır: ikisinden biri bir hastalığa delâlet eder, diğeri hemzeli ile hemzesiz arasında gidip gelir; bu da iki şeye delâlet eder: ya bir asla ya da bir netîceye; asl ile netîce birbirine yakındır.‏
Birincisi: hastalıkta **الضَّنَى**; denir: **ضَنِيَ يَضْنَى ضَنَىً** şiddetli, eğer onda karışıp yerleşen bir dert varsa; her ne zaman iyileştiğini zannetse nüksettirildi. Ve hastalık onu **أَضْنَاهُ**; onu **يُضْنيه**.‏
Diğerine gelince: denir: kadın **ضَنَأتِ** **ضَنْأً**, ve o **ضانئة**’dir; ve **أضنأت**: eğer çocuğu çok olursa. Ve **الضِّنء**: asl ve maden. Ve falan kimse doğru bir **ضِنْءِ**’dendir. Ve kavim **أضنأ**: eğer davarları çok olursa. Ve mal **ضَنَأ**: çoğaldı.‏
Ve bize Ali b. İbrahim haber verdi, Ali b. Abdülaziz’den, Ebû Amr’dan: **الضَّنْو** çocuk; ve **الضِّنو** denir. El-Ümevî, Benî Selâme’den Ebû’l-Mufaddal’den şöyle dedi: **الضَّنْو** çocuk (fetha ile); ve **الضِّنْء**: asl; hemzelidir.‏
Ve bütün bunlardan şâz olan şeylerdendir: falan kimse şundan **أَضْنَأَ**; ondan utandı.‏

(**ضنط**) **الضاد** ve **النون** ve **الطاء**; onda derler ki: **الضِّنَاط** çok kalabalıktır.‏

(**ضنك**) **الضاد** ve **النون** ve **الكاف** iki sahih asıldır; her ne kadar dalları az ise de: birincisi darlık, diğeri hastalıktır.‏
Birincisi: **الضَّنْك** darlıktır. Ve bâbdandır: **امرأةٌ ضِناكٌ**: etçe dolgun; eğer dolgunlaşırsa sıkışıp daralır.‏
Diğer asl: **المضنوك** nezleli olandır. Ve **الضُّنَاك** nezledir. Ve Allah daha iyi bilir.‏

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D9%83/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿ومن أعرض عن ذكري فإن له معيشة ضنكا﴾ [طه/124]. أي: ضيقا، وقد ضنك عيشه، وامرأة ضناك: مكتنزة، والضناك: الزكام، والمضنوك: المزكوم.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿Kim benim zikrimden yüz çevirirse, şüphesiz onun için **معيشة ضنكا** vardır﴾ [طه/124]. Yani: dar; ve onun yaşayışı dar oldu; ve **امرأة ضناك**: dolgun; ve **الضناك**: nezle; ve **المضنوك**: nezleli.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D9%83/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ض ن ك
ضنك عيشه يضنك ضنكاً‏.‏
وضنكه الله يضنكه ضنكاً وهو في ضنك من العيش وعيشة ضنك وصف بالمصدر‏.‏
ويقال‏:‏ إن المال الحرام ضنك وإن كثر واتسع فيه‏.‏
وقال‏:‏ لقد رأيت أبا ليلى بمنزلة ضنك يخير بين السيف والأسل ورجل مضنوك‏:‏ مزكوم‏.‏
وفي الحديث ‏"‏ دعوه فإنه مضنوك ‏"‏ وقد ضنك وبه ضناك‏.‏
وامرأة ضناك‏:‏ ضخمة ونساء ضنك‏.‏

##### Türkçe

ض ن ك
**ضنك**: geçimi; **يضنك**: (o) **ضنكاً** (olarak) daralır/sıkışır.
Ve Allah ona **ضنكاً** (olarak) **يضنكه**: onu daraltır/sıkıştırır; ve o, geçimden bir **ضنك** içindedir; ve **عيشة ضنك**: masdar ile vasfedilmiştir.
Ve denilir: Şüphesiz haram mal **ضنك**tır; ve onda çoğalsa ve genişlese bile.
Ve dedi: Andolsun, Ebû Leylâ’yı, kılıç ile mızrak arasında seçime bırakılan bir **ضنك** menzilesinde gördüm; ve **رجل مضنوك**: nezleli.
Ve hadiste: "Onu bırakın; çünkü o **مضنوك**tur"; ve **ضنك** olmuştur; ve onda **ضناك** vardır.
Ve **امرأة ضناك**: iri yapılı; ve **نساء ضنك**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D9%83/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الضَّنْكُ: الضِّيقُ من كل شيء، الذكر والأُنثى فيه سواء، ومعيشة ضَنْكٌ ضَيِّقة. وكل عيش من غيرِ حلِّ ضَنْك وإن كان واسعاً. وفي التنزيل العزيز: ومن أَعرض عن ذكري فإن له معيشةً ضَنْكاً؛ أي غير حَلال؛ قال أبو إسحق: الضَّنْك أَصله في اللغة الضِّيقُ والشدَّة، ومعناه، والله أعلم، أن هذه المعيشة الضَّنْك في نار جهنم، قال: وأكثر ما جاء في التفسير أنه عذاب القبر؛ وقال قَتادة: معيشةً ضَنْكاً جهنم، وقال الضحاك: الكسب الحرام، وقال الليث في تفسيره: أَكلُ ما لم يكن من حلال فهو ضَنْكٌ وإن كان مُوَسَّعاً عليه، وقد ضَنُك عيشُه. والضَّنْك: ضَيق العيش. وكلُّ ما ضاق فهو ضنْك. والضَّنيكُ: العيش الضَّيِّقُ، والضَّنيك المقطوع. وقال أَبو زيد: يقال للضعيف في بدنه ورأيه ضَنِيك. والضَّنِيك: التابع الذي يَعْمَل بخُبْزِه.
وضَنُك الشيءُ ضَنْكاً وضَنَاكة وضُنُوكة: ضاق. وضَنُك الرجلُ ضناكة، فهو ضنيك: ضَعُف في جسمه ونفسه ورأيه وعقله.
والضُّنْكَة والضُّنَاك، بالضم: الزُّكام، وقد ضُنِكَ، على صيغة ما لم يسم فاعله، فهو مَضْنُوك إذا زُكِمَ، والله أَضْنَكه وأَزْكِمه. وفي الحديث: أَنه عَطَسَ عنده رجل فشَمَّته رجل ثم عَطَس فشَمَّته رجل ثم عَطَس فأَراد أَن يُشَمِّته، فقال: دَعْه فإنه مَضْنُوك أَي مزْكوم؛ قال ابن الأثير: والقياس أَن يقال فهو مُضْنَك ومُزْكَم، ولكنه جاء على أُضْنِك وأُزْكِم. وفي الحديث: أَيضاً: فإنك مَضْنُوك؛ وقال العجاج يصف جارية: فهي ضِنَاكٌ كالكَثِيبه المُنْهالْ
عَزَّزَ منه، وهو مُعْطي الإسْهالْ،
ضَرْبُ السَّواري مَتْنَه بالتَّهْتالْ
الضِّنَاكُ: الضَّخْمة كالثيب الذي ينهال، عزز منه أَي سَدَّد من الكثيب، ضَرْبُ السواري أَي أَمطار الليل فلزم بعضُه بعضاً، شبه خلقها بالكثيب وقد أَصابه المطر، وهو معْطي الإِسْهال أَي يعطيك سُهولة ما شئت. والضِّنَاك: المُوَثَّقُ الخَلْق الشديد، يكون ذلك في الناس والإبل، الذكر والأُنثى فيه سواء.
والضِّنَاك: المرأة الضَّخمة. وقال الليث: الضَّنَاك التّارَّة المُكْتَنزة الصُّلْبة الللحم. وامرأَة ضِناك: ثقيلة العجيزة ضَخْمة؛ أَنشد ثعلب:وقد أُناغي الرَّشأَ المُحَبَّبَا،
خَوْداً ضِناكاً لا تَمُدُّ العُقبَا
(* قوله «لا تمد العقبا» مد في السير: مضى، والعقب جمع عقبة كغرفة وغرف. وأنشده شارح القاموس في ع ق ب: لا تسير بدل لا تمد).
خَوْداً هنا: إما بدل وإما حال، أَراد أَنها لا تسير مع الرجال. وناقة ضِنَاك: غليظة المؤخر، وكذلك هي من النخل والشجر. وفي كتابه لوائل بن حُجْر: في التِّيعة شاةٌ لا مُقَوَّرةُ الألْياطِ ولا ضِناكٌ؛ الضِّناك، بالكسر: الكثير اللحم، ويقال للذكر والأنثى بغير هاء. قال ابن بري: قال الجوهري الضِّنَاك، بالفتح، المرأة المكتنزة، قال: وصابه الضَّناك، بالكسر.ورجل ضُنأَكُ، على فُعْلَلٍ مهموز الألف: وهو الصُّلْب المعصوب اللحم، والمرأة بعينها على هذا اللفظ ضُنْأَكَة.

##### Türkçe

**الضَّنْكُ**: her şeyden darlık; onda erkek ve dişi eşittir; ve **معيشة ضَنْكٌ** dar (sıkıntılı) bir geçimdir. Ve helâl olmaksızın her geçim **ضَنْك**tır, geniş olsa bile. Ve aziz tenzilde: **ومن أَعرض عن ذكري فإن له معيشةً ضَنْكاً**; yani helâl olmayan; Ebû İshâk dedi: **الضَّنْك**ın aslı dilde darlık ve şiddettir; ve onun manası, Allah daha iyi bilir, bu **المعيشة الضَّنْك** cehennem ateşindedir; dedi: ve tefsirde gelenin çoğu onun kabir azabı olduğudur; ve Katâde dedi: **معيشةً ضَنْكاً** cehennemdir; ve Dahhâk dedi: haram kazanç; ve Leys onun tefsirinde dedi: helâlden olmayan şeyi yemek, ona genişlik verilmiş olsa bile, o **ضَنْكٌ**tır; ve onun geçimi **ضَنُك** olmuştur. Ve **الضَّنْك**: geçimin darlığıdır. Ve daralan her şey, o **ضنْك**tır. Ve **الضَّنيكُ**: dar geçimdir; ve **الضَّنيك** kesik olandır. Ebû Zeyd dedi: bedeninde ve görüşünde zayıf olana **ضَنِيك** denir. Ve **الضَّنِيك**: ekmeğiyle çalışan tâbi olandır.

Ve şey **ضَنُك** oldu, **ضَنْكاً** ve **ضَنَاكة** ve **ضُنُوكة** (olarak): daraldı. Ve adam **ضَنُك** oldu, **ضناكة** (olarak), o hâlde o **ضنيك**tir: bedeninde, nefsinde, görüşünde ve aklında zayıfladı.

Ve **الضُّنْكَة** ve **الضُّنَاك** (ضم ile): nezledir; ve **ضُنِكَ** olmuştur, faili adlandırılmayan sigası üzere; o hâlde nezle olursa o **مَضْنُوك**tur; ve Allah onu **أَضْنَكه** ve onu **أَزْكِمه** (nezle etti). Ve hadiste: yanında bir adam aksırdı da bir adam ona yerhamükellah dedi; sonra aksırdı da bir adam ona yerhamükellah dedi; sonra aksırdı da ona yerhamükellah demek istedi; bunun üzerine dedi: “Onu bırak; çünkü o **مَضْنُوك**tur”, yani nezleli; İbnü’l-Esîr dedi: kıyas, “o **مُضْنَك** ve **مُزْكَم**dır” denmesidir; fakat **أُضْنِك** ve **أُزْكِم** üzere gelmiştir. Ve hadiste: ayrıca: “çünkü sen **مَضْنُوك**sun”; ve ‘Accâc bir câriyeyi vasfederek dedi:

فهي ضِنَاكٌ كالكَثِيبه المُنْهالْ
عَزَّزَ منه، وهو مُعْطي الإسْهالْ،
ضَرْبُ السَّواري مَتْنَه بالتَّهْتالْ

**الضِّنَاكُ**: yıkılan kum tepeciği gibi iri olan; “**عَزَّزَ منه**” yani kum tepeciğinden sağlamlaştırdı; “**ضَرْبُ السَّواري**” yani gece yağmurlarıdır, böylece onun bir kısmı bir kısmına bitişti; onun yaratılışını, yağmurun isabet ettiği kum tepeciğine benzetti; ve “**وهو معْطي الإِسْهال**” yani sana dilediğin şeyin kolaylığını verir.

Ve **الضِّنَاك**: yaratılışı sağlamlaştırılmış, şiddetli, sıkı yapılı olandır; bu, insanlarda ve develerde olur; onda erkek ve dişi eşittir.

Ve **الضِّنَاك**: iri kadın. Ve Leys dedi: **الضَّنَاك** etli, dolgun, katı etli kadındır. Ve **امرأَة ضِناك**: kalçası ağır, iri; Sa‘leb inşad etti:

وقد أُناغي الرَّشأَ المُحَبَّبَا،
خَوْداً ضِناكاً لا تَمُدُّ العُقبَا

(* “**لا تمد العقبا**” sözü: yürüyüşte “**مد**”: geçti; ve “**العقب**” “**عقبة**”nın çoğuludur, “**غرفة**” ve “**غرف**” gibi. Ve onu Kâmûs şârihi **ع ق ب** maddesinde “**لا تسير**” diye, “**لا تمد**” yerine inşad etti).

Burada **خَوْداً**: ya بدل ya da hâl’dir; onun erkeklerle birlikte yürümediğini murad etti. Ve **ناقة ضِنَاك**: arka tarafı kalın olandır; ve hurma ağaçları ve ağaçlardan da böyledir. Ve Vâil b. Hucr’a yazdığı kitabında: **في التِّيعة شاةٌ لا مُقَوَّرةُ الألْياطِ ولا ضِناكٌ**; **الضِّناك** (kesre ile): çok etli olandır; ve هاء olmaksızın erkeğe ve dişiye söylenir. İbn Berrî dedi: Cevherî dedi ki: **الضِّنَاك** (fetha ile) dolgun kadın; dedi: ve ona **الضَّناك** (kesre ile) isabet etti. Ve **رجل ضُنأَكُ**, hemzeli elif ile **فُعْلَلٍ** üzere: o, eti sinirli bağlanmış, katı olandır; ve kadın da bu lafız üzere aynısıdır: **ضُنْأَكَة**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D9%83/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ض ن ك * * الضَّنْكُ * الضيق

##### Türkçe

* ض ن ك * * **الضَّنْكُ** * darlık.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D9%83/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الضنك: الضيق في وفي المحكم: من كل شيء، للذكر والأنثى. ومعيشة ضنك: ضيقة، وكل عيش من غير حل ضنك وإن كان موسعا، وقوله تعالى:  فإن له معيشة ضنكا  أي غير حلال، قال أبو إسحاق: الضنك أصله في اللغة الضيق والشدة، ومعناه - والله أعلم - أن هذه المعيشة الضنك في نار جهنم، قال: وأكثر ما جاء في التفسير أنه عذاب القبر، وقال قتادة: أي جهنم، وقال الضحاك: الكسب الحرام. وقد ضنك - ككرم - ضنكا وضناكة وضنوكة بالضم: ضاق قال ابن دريد: مكان ضنك بين الضنك والضناكة: إذا كان ضيقا، وعيش ضنك بين الضنوكة والضناكة. وضنك فلان ضناكة، فهو ضنيك: ضعف في رأيه وجسمه ونفسه وعقله قال أبو زيد: يقال للضعيف في بدنه ورأيه ضنيك. والضناك كغراب: الزكام كالضنكة، بالضم. وقد ضنك، كعني فهو مضنوك: إذا زكم، والله أضنكه وأزكمه، وفي الحديث أنه عطس عنده رجل فشمته رجل، ثم عطس، فشمته، ثم عطس فأراد أن يشمته فقال: دعه فإنه مضنوك، أي مزكوم، قال ابن الأثير: والقياس أن يقال: مضنك ومزكم، ولكنه جاء على أضنك وأزكم. والضنأك، كجندب بفتح الدال وجندل الأولى عن اللحياني: الصلب المعصوب اللحم من الرجال وهي ضنأكة قد أغفل هنا عن اصطلاحه، فليتنبه لذلك. والضنأك، كجندب فقط: الناقة العظيمة الموثقة الخلق.
 والضناك ككتاب: الموثق الخلق الشديد، للذكر والأنثى يكون ذلك في الناس والإبل، وكذلك من النخل والشجر.
 والضناك: الثقيلة العجز الضخمة من النساء، وقال الليث: هي التارة المكتنزة اللحم، أنشد ثعلب:
  وقد أناغي الرشأ المحببا
  خودا ضناكا لا تمد العقبا

  أراد أنها لا تسير مع الرجال. وقال العجاج يصف جارية:
  فهي ضناك كالكثيب المنهال قال شيخنا: المعروف في الثقيلة العجز أنها الضناك بالفتح، والكسر الذي اقتصر عليه المصنف لم يذكروه إلا على جهة الإنكار. قلت: والفتح اقتصر عليه الجوهري، ومثله للفارابي في ديوانه، وقال غيرهما: الصواب بالكسر، نبه عليه الصاغاني وابن بري وصوباه، فلا معنى لقول شيخنا: لم يذكروه إلا على جهة الإنكار، فتأمل. وبه فسروا حديث وائل ابن حجر: في التيعة شاة لا مقورة الألياط ولا ضناك قال ابن الأثير: الضناك، بالكسر: الكثير اللحم، ويقال للذكر والأنثى بغير هاء. والضناك: الشجر العظيم عن ابن عباد. والضنيك كأمير: العيش الضيق عن أبي عمرو. والضنيك: التاج الذي يعمل، أي: يخدم بخبره عن أبي زيد. والضنيك: المقطوع عن أبي عمرو.
 ومما يستدرك عليه: أضنكه الله: أزكمه، فهو مضنوك، نادر. وناقة ضناك: غليظة المؤخر. وضنك السحاب، ككرم: غلظ والتف.
 ورجل متضنك، أي: متهوك.

##### Türkçe

**الضنك**: darlık. Ve **المحكم**’de: her şeyden (olan), erkek ve dişi için. Ve **معيشة ضنك**: dar (olan). Ve helâl olmayan her yaşayış **ضنك**tır, genişletilmiş olsa bile. Ve Yüce Allah’ın sözü: **فإن له معيشة ضنكا**; yani helâl olmayan. Ebû İshâk dedi: **الضنك**’ın aslı dilde darlık ve şiddettir; ve mânâsı –Allah daha iyi bilir– bu **المعيشة الضنك**’ın cehennem ateşinde olduğudur. Dedi: Tefsirde gelenin çoğu, onun kabir azabı olduğudur. Katâde dedi: yani cehennem. Dahhâk dedi: haram kazanç.

Ve **ضنك** etti –**كرم** gibi– **ضنكا** ve **ضناكة** ve **ضنوكة** (ضم ile): daraldı. İbn Düreyd dedi: **مكان ضنك**; **الضنك** ile **الضناكة** arasında: dar olduğunda. Ve **عيش ضنك**; **الضنوكة** ile **الضناكة** arasında. Ve falan kimse **ضناكة** (ile) **ضنك** etti; o hâlde o **ضنيك**tir: görüşünde, bedeninde, nefsinde ve aklında zayıfladı. Ebû Zeyd dedi: bedeninde ve görüşünde zayıf olana **ضنيك** denir.

Ve **الضناك** **غراب** gibi: nezle; **الضنكة** gibi, (ضم ile). Ve **ضنك** etti, **عني** gibi; o hâlde o **مضنوك**tur: nezle olduğunda. Ve Allah onu **أضنكه** etti ve onu **أزكمه** etti. Ve hadiste: yanında bir adam aksırdı da bir adam ona “yerhamükellah” dedi; sonra aksırdı, ona “yerhamükellah” dedi; sonra aksırdı da ona “yerhamükellah” demek istedi; (öteki) dedi ki: “Onu bırak; çünkü o **مضنوك**tur”; yani nezleli. İbnü’l-Esîr dedi: kıyas, **مضنك** ve **مزكم** denmesidir; fakat **أضنك** ve **أزكم** üzere geldi.

Ve **الضنأك**, **جندب** gibi; **الدال**’ın fethiyle; ve **جندل** (gibi), birincisi Lihyânî’den: erkeklerden eti bağlanmış katı (kimse); ve o **ضنأكة**dir; burada kendi ıstılahından gaflet etmiştir; buna dikkat edilsin.

Ve **الضنأك**, yalnız **جندب** gibi: yaratılışı sağlamlaştırılmış büyük dişi deve.

Ve **الضناك** **كتاب** gibi: yaratılışı sağlamlaştırılmış, şiddetli; erkek ve dişi için; bu, insanlarda ve develerde olur; hurma ve ağaçtan da böyledir.

Ve **الضناك**: kadınlardan kalçası ağır, iri (olan). Leys dedi: o, eti toplanmış **التارة**’dır. Sa‘leb inşâd etti:

  وقد أناغي الرشأ المحببا
  خودا ضناكا لا تمد العقبا

Onunla, onun erkeklerle birlikte yürümediğini kastetti. Ve ‘Accâc bir câriyeyi vasfederek dedi:

  فهي ضناك كالكثيب المنهال

Şeyhimiz dedi: kalçası ağır (kadın) hakkında bilinen, fetha ile **الضناك** olduğudur; musannifin iktisar ettiği kesri, onu ancak inkâr ciheti üzere zikrettiler. Dedim: fethaya Cevherî iktisar etti; Fârâbî’nin divanında da böyledir. Başkaları dedi: doğru olan kesr iledir; Sâgânî ve İbn Berî buna dikkat çekti ve onu doğru saydılar. Öyleyse şeyhimizin “onu ancak inkâr ciheti üzere zikrettiler” sözüne mânâ yoktur; düşün.

Ve onunla Vâil b. Hucr hadisini tefsir ettiler: **في التيعة شاة لا مقورة الألياط ولا ضناك**. İbnü’l-Esîr dedi: **الضناك**, kesr ile: eti çok (olan). Ve **هاء** olmaksızın erkek ve dişi için söylenir. Ve **الضناك**: büyük ağaç; İbn Abbâd’dan. Ve **الضنيك** **أمير** gibi: dar yaşayış; Ebû ‘Amr’dan. Ve **الضنيك**: yapılan taç; yani haberiyle hizmet edilen; Ebû Zeyd’den. Ve **الضنيك**: kesilmiş; Ebû ‘Amr’dan.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: Allah onu **أضنكه** etti: onu **أزكمه** etti; o hâlde o **مضنوك**tur; nâdirdir. Ve **ناقة ضناك**: arka tarafı kalın (olan). Ve bulut **ضنك** etti, **كرم** gibi: kalınlaştı ve sarıldı/dolandı.

Ve **رجل متضنك**: yani **متهوك**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D9%83/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَنُكَ
1 ضَنُكَ ذ , aor. ضَنُكَ , inf. n. ضَنْكٌ and ضَنَاكَةٌ and ضُنُوكَةٌ, (O, K,) the first and third of these, (O,) or the first and second, (TA,) accord. to IDrd, used in relation to a place, and the second and third in relation to life, or sustenance, or means of subsistence, (O, TA,) It was, or became, narrow, or strait. (O, K, TA.) ― -b2- And ضَنُكَ said of a man, inf. n. ضَنَاكَةٌ, He was, or became, weak in his judgment, and in his body, and in his soul, and in his intellect. (K.) ― -b3- And ضَنُكَ السَّحَابُ The clouds became thick, collected together, and dense. (O, TA.) -A2- ضُنِكَ, like عُنِىَ, He was, or became, affected with a coryza, or defluxion from the head and nose. (K.)

اضنكهُ
4 اضنكهُ ذ He (God) caused him to be affected with a coryza, or defluxion from the head and nose. (TA.)

ضَنْكٌ
ضَنْكٌ ذ an inf. n. of ضَنُكَ: (O, K:) its primary signification is Narrowness, or straitness, and hardship. (Aboo-Is-hلk, TA.) ― -b2- And Narrow, or strait; syn. ضَيِّقٌ; (S, M, O, K; [in the CK, and in a copy of the S, ضِيق, which is also a correct explanation, as shown above; but not what is here meant, as appears from what follows;]) applied to anything, (M, K,) masc. and fem., (M, K, and Bd in xx. 123,) being an inf. n. used as an epithet. (Bd ibid.) [Like the Pers. تَنْگ.] One says مَكَانٌ ضَنْكٌ A narrow, or strait, place. (IDrd, O, TA.) And عَيْشٌ ضَنْكٌ A strait life; or strait sustenance, or means of subsistence; (IDrd, O, TA;) as also ↓ عَيْشٌ ضَنِيكٌ: (AA, O, K, TA:) and thus مَعِيشَةً ضَنْكًا in the Kur xx. 123; where some read ↓ ضَنْكَى, like سَكْرَى: (Bd:) or this means such as is unlawful; (O, TA;) every life that is unlawful being termed ضَنْكٌ, accord. to Lth, even though it be ample: (O, TA: *) Aboo-Is-hلk thinks it to mean [subsistence] in the fire of Hell: but says that most explain this phrase in the Kur as meaning the punishment of the grave: (TA:) thus it means accord. to Ibn-Mes'ood: (O:) or, accord. to Katلdeh, Hell: (O, TA:) or, accord. to Ed-Dahhلk, forbidden gain: (TA:) or, as some say, الضَّرِيعُ [q. v.], and الزَّكُّومُ [q. v.]. (Bd.)

ضُنْكَةٌ
ضُنْكَةٌ ذ : see ضُنَاكٌ.

ضَنْكَى
ضَنْكَى ذ : see ضَنْكٌ.

ضَنَاكٌ
ضَنَاكٌ ذ : see ضِنَاكٌ.

ضُنَاكٌ
ضُنَاكٌ ذ A coryza, or defluxion from the head and nose; syn. زُكَامٌ; (S, O, K;) as also ↓ ضُنْكَةٌ. (K.)

ضِنَاكٌ
ضِنَاكٌ ذ ; (O, K, &c.;) accord. to El-Fلrلbee, (O, TA,) and J [in the S], (TA,) ↓ ضَنَاكٌ; but accord. to others, with kesr, and this is the right; (O, TA;) Compact in flesh; applied to a woman: (El-Fلrلbee, S, O:) or plump, and compact in flesh; so applied: (Lth, TA:) or heavy in the hinder part, (K, TA,) and large in body; (TA;) so applied: (K, * TA:) or having much flesh; applied to a male and to a female, without ة: (IAth, TA:) and firm in make, and strong; applied to a male and to a female; (K, TA;) of human beings, and of camels, and in like manner of palm-trees and of trees in general: (TA:) and, applied to a she-camel, thick in the hinder part: (TA:) and [large; applied to trees (شَجَرٌ): or] large trees. (Ibn-'Abbلd, O, K.)

ضَنِيكٌ
ضَنِيكٌ ذ : see ضَنْكٌ. ― -b2- Also Weak in his body, and in his intellect, (AZ, O, K,) and in his judgment, and in his soul. (K,) ― -b3- And A servant who works for his bread. (AZ, O, K.) ― -b4- And i. q. مَقْطُوعٌ [Cut off; &c.]. (AA, O, K.)

ضُنْأَكٌ
ضُنْأَكٌ ذ Hard, and firm and compact in flesh; (Lh, O, K;) applied to a man; (Lh, O;) as also ضَنْأَكٌ: (K:) fem. ضُنْأَكَةٌ; (Lh, O, K;) applied to a woman. (Lh, O.) And, applied to a she-camel, Great, (K, TA,) and compact in make: (TA:) as also with ة. (K.)

مُضْنَكٌ
مُضْنَكٌ ذ , (TA,) or ↓ مُتَضَنِّكٌ, (O,) Affected with a constant, or chronic, pervading disease; or emaciated by disease so as to be at the point of death. (O, TA.)

مَضْنُوكٌ
مَضْنُوكٌ ذ Affected with the malady termed ضُنَاك [q. v.]. (S, O,)

مُتَضَنِّكٌ
مُتَضَنِّكٌ ذ : see مُضْنَكٌ.

##### Türkçe

**ضَنُكَ**
1 **ضَنُكَ** **ذ** , muzâri‘ **ضَنُكَ** , mastar ismi **ضَنْكٌ** ve **ضَنَاكَةٌ** ve **ضُنُوكَةٌ**, (O, K,) bunların birincisi ve üçüncüsü, (O,) yahut birincisi ve ikincisi, (TA,) IDrd’ye göre, mekân hakkında kullanılır; ikincisi ve üçüncüsü ise hayat, yahut rızık, yahut geçim vasıtası hakkında, (O, TA,) Dar oldu, yahut darlaştı. (O, K, TA.) ― -b2- Ve **ضَنُكَ** bir adam hakkında söylenir, mastar ismi **ضَنَاكَةٌ**, Hükmünde, ve bedeninde, ve nefsinde, ve aklında zayıf oldu, yahut zayıfladı. (K.) ― -b3- Ve **ضَنُكَ السَّحَابُ** Bulutlar kalınlaştı, bir araya toplandı ve yoğunlaştı. (O, TA.) -A2- **ضُنِكَ**, **عُنِىَ** gibi, Baş ve burundan nezle, yahut akıntı ile etkilendi, yahut etkilendi oldu. (K.)

**اضنكهُ**
4 **اضنكهُ** **ذ** O (Allah) onu baş ve burundan nezle, yahut akıntı ile etkilenmiş kıldı. (TA.)

**ضَنْكٌ**
**ضَنْكٌ** **ذ** **ضَنُكَ**’nın bir mastar ismidir: (O, K:) onun aslî anlamı Darlık, yahut sıkılık, ve meşakkat(tir). (Aboo-Is-hلk, TA.) ― -b2- Ve Dar, yahut sıkı; eş anlamlısı **ضَيِّقٌ**; (S, M, O, K; [CK’de ve S’nin bir nüshasında **ضِيق**, ki bu da yukarıda gösterildiği üzere doğru bir açıklamadır; fakat burada kastedilen bu değildir, aşağıdakinden anlaşıldığı üzere;]) her şeye uygulanır, (M, K,) müzekker ve müennes, (M, K, ve Bd xx. 123’te,) bir mastar ismi olup sıfat olarak kullanılmıştır. (Bd ibid.) [Farsça **تَنْگ** gibi.] Denir ki **مَكَانٌ ضَنْكٌ** Dar, yahut sıkı, bir yer. (IDrd, O, TA.) Ve **عَيْشٌ ضَنْكٌ** Dar bir hayat; yahut dar bir rızık, yahut geçim vasıtası; (IDrd, O, TA;) bunun gibi ayrıca ↓ **عَيْشٌ ضَنِيكٌ**: (AA, O, K, TA:) ve böylece Kur’ân xx. 123’te **مَعِيشَةً ضَنْكًا**; burada bazıları ↓ **ضَنْكَى** okur, **سَكْرَى** gibi: (Bd:) yahut bu, haram olan (şey) demektir; (O, TA;) haram olan her hayat, geniş olsa bile, Lth’ye göre **ضَنْكٌ** diye adlandırılır: (O, TA: *) Aboo-Is-hلk bunun Cehennem ateşinde [geçim] anlamına geldiğini düşünür: fakat Kur’ân’daki bu ibareyi çoğunun kabir azabı anlamında açıkladığını söyler: (TA:) böylece İbn-Mes‘ood’a göre bu böyledir: (O:) yahut Katلdeh’e göre, Cehennem: (O, TA:) yahut Ed-Dahhلk’a göre, haram kazanç: (TA:) yahut bazılarınca, **الضَّرِيعُ** [bkz.], ve **الزَّكُّومُ** [bkz.]. (Bd.)

**ضُنْكَةٌ**
**ضُنْكَةٌ** **ذ** : bkz. **ضُنَاكٌ**.

**ضَنْكَى**
**ضَنْكَى** **ذ** : bkz. **ضَنْكٌ**.

**ضَنَاكٌ**
**ضَنَاكٌ** **ذ** : bkz. **ضِنَاكٌ**.

**ضُنَاكٌ**
**ضُنَاكٌ** **ذ** Baş ve burundan nezle, yahut akıntı; eş anlamlısı **زُكَامٌ**; (S, O, K;) bunun gibi ayrıca ↓ **ضُنْكَةٌ**. (K.)

**ضِنَاكٌ**
**ضِنَاكٌ** **ذ** ; (O, K, &c.;) El-Fلrلbee’ye göre, (O, TA,) ve J’ye [S’de], (TA,) ↓ **ضَنَاكٌ**; fakat başkalarına göre kesre iledir, ve doğru olan budur; (O, TA;) Ette sıkı/kompakt; bir kadına uygulanır: (El-Fلrلbee, S, O:) yahut dolgun, ve ette sıkı/kompakt; böyle uygulanır: (Lth, TA:) yahut arka kısmı ağır, (K, TA,) ve bedeni büyük; (TA;) böyle uygulanır: (K, * TA:) yahut çok etli; ة olmaksızın erkeğe ve kadına uygulanır: (IAth, TA:) ve yapılışta sağlam, ve güçlü; erkeğe ve kadına uygulanır; (K, TA;) insanlardan, ve develerden, ve aynı şekilde hurma ağaçlarından ve genel olarak ağaçlardan: (TA:) ve, dişi deveye uygulanınca, arka kısmı kalın: (TA:) ve [büyük; ağaçlara (**شَجَرٌ**) uygulanınca; yahut] büyük ağaçlar. (Ibn-‘Abbلd, O, K.)

**ضَنِيكٌ**
**ضَنِيكٌ** **ذ** : bkz. **ضَنْكٌ**. ― -b2- Ayrıca bedeninde, ve aklında, (AZ, O, K,) ve hükmünde, ve nefsinde zayıf. (K,) ― -b3- Ve Ekmeği için çalışan bir kul. (AZ, O, K.) ― -b4- Ve **مَقْطُوعٌ** ile aynı (i. q.) [Kesilmiş; vb.]. (AA, O, K.)

**ضُنْأَكٌ**
**ضُنْأَكٌ** **ذ** Sert, ve sağlam ve ette sıkı/kompakt; (Lh, O, K;) bir adama uygulanır; (Lh, O;) bunun gibi ayrıca **ضَنْأَكٌ**: (K:) müennesi **ضُنْأَكَةٌ**; (Lh, O, K;) bir kadına uygulanır. (Lh, O.) Ve, dişi deveye uygulanınca, Büyük, (K, TA,) ve yapılışta sıkı/kompakt: (TA:) bunun gibi ayrıca ة ile. (K.)

**مُضْنَكٌ**
**مُضْنَكٌ** **ذ** , (TA,) yahut ↓ **مُتَضَنِّكٌ**, (O,) Sürekli, yahut kronik, yaygın bir hastalıkla etkilenmiş; yahut hastalıkla zayıflayıp ölüm noktasına gelmiş. (O, TA.)

**مَضْنُوكٌ**
**مَضْنُوكٌ** **ذ** **ضُنَاك** diye adlandırılan hastalıkla etkilenmiş. (S, O,)

**مُتَضَنِّكٌ**
**مُتَضَنِّكٌ** **ذ** : bkz. **مُضْنَكٌ**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D9%83/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ضَنُكَ
ضَنُكَ U ( n. ac. ضَنَاْكَة 22t ),
a.  Was weak, feeble; was wanting in character.

b.  [ pass. ], Had a cold in the head.

c.  ( n. ac. ضَنْك 1 ,  ضَنَاْكَة 22t ,  ضُنُوْك 27 ), Was narrow ( place ).

ضَنْك
ضَنْك 1 ,
a.  Narrow, strait.

ضُنْكَة
ضُنْكَة 3t ,
a.  Cold in the head, influenza.

ضَنَاْكَة
ضَنَاْكَة 22t ,
a.  Weakness of character.

b.  Straitened circumstances, poverty.

ضِنَاْك
ضِنَاْك 23 ,
a.  Compact, robust, solid.

ضُنَاْك
ضُنَاْك 24 ,
a.  see 3t .

ضَنِيْك
ضَنِيْك 25 , ( pl. ضُنُك 10 ),
a.  Weak, feeble.

b.  Hired servant.

c.  see 22t (b) .

##### Türkçe

**ضَنُكَ**
**ضَنُكَ** U ( n. ac. **ضَنَاْكَة** 22t ),
a. Zayıf oldu, güçsüz oldu; huy/karakter bakımından eksik oldu.

b. [edilgen], Başında nezle oldu.

c. ( n. ac. **ضَنْك** 1 , **ضَنَاْكَة** 22t , **ضُنُوْك** 27 ), (yer) dar oldu.

**ضَنْك**
**ضَنْك** 1 ,
a. Dar, sıkışık.

**ضُنْكَة**
**ضُنْكَة** 3t ,
a. Baş nezlesi, grip.

**ضَنَاْكَة**
**ضَنَاْكَة** 22t ,
a. Karakter zayıflığı.

b. Darlık hâli, yoksulluk.

**ضِنَاْك**
**ضِنَاْك** 23 ,
a. Sıkı, gürbüz, sağlam.

**ضُنَاْك**
**ضُنَاْك** 24 ,
a. 3t’ye bak.

**ضَنِيْك**
**ضَنِيْك** 25 , ( çoğ. **ضُنُك** 10 ),
a. Zayıf, güçsüz.

b. Ücretli hizmetçi.

c. 22t (b)’ye bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D9%83/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ضنك
ضَنُكَ - يَضْنُكُ - ضَنْك - ضَنْكى
ضَنُكَ - يَضْنُكُ + الشيء أو الأمر: يضيق وينقص عن المقدار المراد واللازم لوسع مقدار أو حجم شيء آخر
ضَنْك: اسم فعل " ضَنُكَ - يَضْنُكُ ": نقص الكفاية من الحجم والمقدار اللازم لوسع شيء
ضَنِك: اسم فاعل مبالغة من " ضَنُكَ - يَضْنُكُ  "
ضَنْكى: على وزن " فـَعـْلى" مؤنث " ضَنِك "
﴿ومن أعرض عن ذكري فإن له معيشة ضنكا﴾: معيشة ضنكى: معيشة العوز والحاجة ونقص الكفاية: معيشة المجاعة بالعرف الحالي
الضنك في العرف الطبي القديم والحديث: هو مرض ينجم عن حمى فيروسية، ويكثر في المجاعات، ويتصف المريض بهزال شديد وبأنه شبه قفص عظمي مع تقشر الجلد وتقيحه وقوباؤه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " النقص وعدم الكفاية بالحجم والمكان والسعة"، وهي:
حَصِرَ - يَحْصَرُ، غَصَّ - يَغَصُّ، ضَاقَ - يَضِيْقُ، قَمَحَ - يَقْمَحُ، ضَنُكَ - يَضْنُكُ، حَرِجَ - يَحْرَجُ
ضنكا
 	﴿ومن أعرض عن ذكري فإن له معيشة ضنكا ونحشره يوم القيامة أعمى(124)﴾ طه
مختار الصحاح
● [ضنك] ض ن ك: الضَّنْكُ الضيق
معجم الفرائد القرآنية
ض ن ك
"ضَنْكاً" في قوله تعالى :" وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً "(124) طه .
الضَّنَك : الضيق في كل شيء
الراغب
ضنك
- قال تعالى: }ومن أعرض عن ذكري فإن له معيشة ضنكا{ [طه/124]. أي: ضيقا، وقد ضنك عيشه، وامرأة ضناك: مكتنزة، والضناك: الزكام، والمضنوك: المزكوم.
ملخص اللسان
1.     الضَّنْكُ: الضِّيقُ من كل شيء، الذكر والأُنثى فيه سواء،ومعيشة ضَنْكٌ ضَيِّقة. الضَّنْك أَصله في اللغة الضِّيقُ والشدَّة، وكلُّ ما ضاق فهو ضنْك. وضَنُك الشيءُ ضَنْكاً وضَنَاكة وضُنُوكة: ضاق
2.     والضَّنِيك: التابع الذي يَعْمَل بخُبْزِه.    .
3.     وضَنُك الرجلُ ضناكة،فهو ضنيك: ضَعُف في جسمه ونفسه ورأيه وعقله.
4.     والضُّنْكَة والضُّنَاك: الزُّكام،
5.     الضِّنَاكُ: الضَّخْمة الكثيب الذي ينهال،
6.     والضِّنَاك: المرأة الضَّخمة
7.     والضِّنَاك: المُوَثَّقُ الخَلْق الشديد،.
لسان العرب
● - ضنك: الضَّنْكُ: الضِّيقُ من كل شيء، الذكر والأُنثى فيه سواء، ومعيشة    ضَنْكٌ ضَيِّقة. وكل عيش من غيرِ حلِّ ضَنْك وإن كان واسعاً. وفي التنزيل    العزيز: ومن أَعرض عن ذكري فإن له معيشةً ضَنْكاً؛ أي غير حَلال؛ قال أبو    إسحق: الضَّنْك أَصله في اللغة الضِّيقُ والشدَّة، ومعناه، والله أعلم،    أن هذه المعيشة الضَّنْك في نار جهنم، قال: وأكثر ما جاء في التفسير أنه    عذاب القبر؛ وقال قَتادة: معيشةً ضَنْكاً جهنم، وقال الضحاك: الكسب    الحرام، وقال الليث في تفسيره: أَكلُ ما لم يكن من حلال فهو ضَنْكٌ وإن كان    مُوَسَّعاً عليه، وقد ضَنُك عيشُه. والضَّنْك: ضَيق العيش. وكلُّ ما ضاق    فهو ضنْك. والضَّنيكُ: العيش الضَّيِّقُ، والضَّنيك المقطوع. وقال أَبو    زيد: يقال للضعيف في بدنه ورأيه ضَنِيك. والضَّنِيك: التابع الذي يَعْمَل    بخُبْزِه.    وضَنُك الشيءُ ضَنْكاً وضَنَاكة وضُنُوكة: ضاق. وضَنُك الرجلُ ضناكة،    فهو ضنيك: ضَعُف في جسمه ونفسه ورأيه وعقله.    والضُّنْكَة والضُّنَاك، بالضم: الزُّكام، وقد ضُنِكَ، على صيغة ما لم    يسم فاعله، فهو مَضْنُوك إذا زُكِمَ، والله أَضْنَكه وأَزْكِمه. وفي    الحديث: أَنه عَطَسَ عنده رجل فشَمَّته رجل ثم عَطَس فشَمَّته رجل ثم عَطَس    فأَراد أَن يُشَمِّته، فقال: دَعْه فإنه مَضْنُوك أَي مزْكوم؛ قال ابن    الأثير: والقياس أَن يقال فهو مُضْنَك ومُزْكَم، ولكنه جاء على أُضْنِك    وأُزْكِم. وفي الحديث: أَيضاً: فإنك مَضْنُوك؛ وقال العجاج يصف جارية:    فهي ضِنَاكٌ كالكَثِيبه المُنْهالْ    عَزَّزَ منه، وهو مُعْطي الإسْهالْ،    ضَرْبُ السَّواري مَتْنَه بالتَّهْتالْ    الضِّنَاكُ: الضَّخْمة كالثيب الذي ينهال، عزز منه أَي سَدَّد من    الكثيب، ضَرْبُ السواري أَي أَمطار الليل فلزم بعضُه بعضاً، شبه خلقها بالكثيب    وقد أَصابه المطر، وهو معْطي الإِسْهال أَي يعطيك سُهولة ما شئت.    والضِّنَاك: المُوَثَّقُ الخَلْق الشديد، يكون ذلك في الناس والإبل، الذكر    والأُنثى فيه سواء.    والضِّنَاك: المرأة الضَّخمة. وقال الليث: الضَّنَاك التّارَّة    المُكْتَنزة الصُّلْبة الللحم. وامرأَة ضِناك: ثقيلة العجيزة ضَخْمة؛ أَنشد    ثعلب:وقد أُناغي الرَّشأَ المُحَبَّبَا،    خَوْداً ضِناكاً لا تَمُدُّ العُقبَا    (* قوله «لا تمد العقبا» مد في السير: مضى، والعقب جمع عقبة كغرفة وغرف.    وأنشده شارح القاموس في ع ق ب: لا تسير بدل لا تمد).    خَوْداً هنا: إما بدل وإما حال، أَراد أَنها لا تسير مع الرجال. وناقة    ضِنَاك: غليظة المؤخر، وكذلك هي من النخل والشجر. وفي كتابه لوائل بن    حُجْر: في التِّيعة شاةٌ لا مُقَوَّرةُ الألْياطِ ولا ضِناكٌ؛ الضِّناك،    بالكسر: الكثير اللحم، ويقال للذكر والأنثى بغير هاء. قال ابن بري: قال    الجوهري الضِّنَاك، بالفتح، المرأة المكتنزة، قال: وصابه الضَّناك،    بالكسر.ورجل ضُنأَكُ، على فُعْلَلٍ مهموز الألف: وهو الصُّلْب المعصوب اللحم،    والمرأة بعينها على هذا اللفظ ضُنْأَكَة.
مقاييس اللغة:
(ضنك) الضاد والنون والكاف أصلان صحيحان وإن قلَّ فروعُهما فالأوّل الضِّيق، والآخر مرضٌ.‏
فالأوَّل الضَّنْك: الضِّيق. ومن الباب امرأةٌ ضِناكٌ: مكتنِزة اللحم، إذا اكتنَزَ تَضَاغَطَ.‏
والأصل الآخر المضنوك: المزكوم. والضُّنَاك الزُّكام. والله أعلم.‏
القاموس المحيط:
الضَّنْكُ الضِّيقُ في كلِّ شيءٍ، للذَّكَرِ والْأُنْثَى. ضَنُكَ، ككَرُمَ، ضَنْكاً وضَناكَةً وضُنوكَةً ضاقَ،
و فُلانٌ ضَناكَةً، فهو ضَنيكٌ: ضَعُفَ في رَأيِهِ وجِسْمِهِ ونَفْسِهِ وعَقْلِهِ. وكغُرابٍ: الزُّكامُ، كالضُّنْكَةِ، بالضم. وقد ضُنِكَ، كعُنِيَ. والضُّنْأكُ، كجُنْدَبٍ وجَنْدَلٍ: الصُّلْبُ المَعْصوبُ اللحمِ، وهي ضُنأكَةٌ. والضُّنْأكُ، كجُنْدَبٍ: الناقةُ العَظيمةُ. وككِتابٍ: المُوَثَّقُ الخَلْقِ الشديدُ، للذَّكَرِ والأنْثَى، والثقيلَةُ العَجُزِ، والشجرُ العظيمُ. وكأَميرٍ: العَيْشُ الضَّيِّقُ، والتابعُ الذي يَخْدُِمُ بخُبْزِهِ، والمَقْطوعُ.
تاج العروس:
ض ن ك
الضَّنْكُ : الضِّيقُ في وفي المُحْكَم : مِنْ كُلِّ شَيءٍ للذَّكَرِ والأنْثَى . ومَعِيشَةٌ ضَنْكٌ : ضَيقَةٌ وكُلُّ عَيش من غَيرِ حِل ضَنْكٌ وِإنْ كانَ مُوَسَّعًا وقولُه تَعالَى : " فإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا " أي غَيرَ حَلالٍ قالَ أَبُو إِسْحاقَ : الضَّنْكُ أَصْلُه في اللُّغَةِ الضِّيقُ والشِّدَّة ومَعْناه - واللَّهُ أَعْلَمُ - أَنَّ هذه المَعِيشَةَ الضَّنْكَ في نار جَهَنّم قال : وأَكْثَرُ ما جاءَ في التَّفْسِير أَنّه عَذابُ القَبر وقال قَتادَةُ : أي جَهَنَّمَ وقالَ الضَّحّاك : الكَسبُ الحَرامُ . وقد ضَنُكَ - ككَرُمَ - ضَنْكًا وضَناكَةً وضُنُوكَةً بالضّمِّ : ضاقَ قالَ ابنُ دُرَيْدٍ : مكانٌ ضَنْكٌ بَيِّنُ الضَّنْكِ والضَّناكَةِ : إِذا كانَ ضَيِّقًا وعَيش ضَنْكٌ بَيِّنُ الضُّنُوكَةِ والضَّناكَةِ . وضَنُكَ فُلانٌ ضَناكَةً فهُوَ ضَنِيك : ضَعُفَ في رَأْيِه وجِسمِه ونَفْسِه وعَقْلِه قالَ أَبو زَيْد : يُقالُ للضَعِيفِ في بَدَنِه ورَأْيِه ضَنِيكٌ . والضُّناكُ كغُرابٍ : الزُّكامُ كالضّنْكَةِ بالضَّمِّ . وقَدْ ضُنِكَ كعُنيَ فهُو مَضْنُوكٌ : إِذا زُكِمَ واللَّهُ أَضْنَكَه وأَزْكَمَه وفي الحَدِيثِ أَنَّه عَطَسَ عِنْدَه رَجُلٌ فَشَمَّتهُ رَجل ثم عَطَسَ فشَّمَّتَه ثُمَّ عَطسَ فأَرادَ أَنْ يُشَمِّتَه فَقال : دَعْهُ فإِنَّه مَضْنُوكٌ أي مَزْكُومٌ قال ابنُ الأَثِيرِ : والقِياسُ أَنْ يُقالَ : مُضْنَكٌ ومُزْكَمٌ ولكِنَّه جاءَ على أضْنِكَ وأزْكِمَ . والضُّنْأَكُ كجُنْدَبٍ بفَتْحِ الدّالِ وجَنْدَلٍ الأُولَى عن اللِّحْيانِيِّ : الصُّلْبُ المَعْصُوبُ اللَّحْمِ من الرِّجالِ وهي ضُنْأَكَةٌ قد أغْفِلَ هنا عن اصْطِلاحِه فليُتَنَبَّهْ لذلِكَ . والضّنْأَكُ كجُنْدَبٍ فقط : النّاقَةُ العَظِيمَة المُوَثَّقَةُ الخَلْقِ
والضِّناكُ ككِتاب : المُوَثَّقُ الخَلْقِ الشَّدِيدُ للذَّكَرِ والأُنْثَى يكونُ ذلك في النّاسِ والإِبِلِ وكذلك من النَّخْلِ والشَّجَرِ
والضِّناكُ : الثَّقِيلَةُ العَجُزِ الضَّخْمَةُ من النِّساءِ وقال اللَّيْثُ : هي التّارَّةُ المُكْتَنِزَةُ اللَّحْمِ أَنْشَدَ ثَعْلَبٌ :
" وقَدْ أُناغِي الرَّشَأَ المُحَبَّبا
" خَوْدًا ضِناكًا لا تَمُدُّ العَقُبَا
أرادَ أنّها لا تَسِيرُ مع الرجالِ . وقالَ العَجّاجُ يَصِفُ جارِيَةً :
" فهي ضِناكٌ كالكَثِيبِ المُنْهال قالَ شيخُنا : المَعْرُوفُ في الثَّقِيلَةِ العَجُزِ أَنّها الضَّناكُ بالفتح والكَسرُ الذي اقْتَصَر عليه المُصَنِّفُ لم يَذْكُرُوه إِلاّ على جِهَةِ الإِنْكار . قلتُ : والفَتْحُ اقْتَصَرَ عليه الجَوهَرِيُّ ومِثْلُه للفَارَابي في دِيوانِه وقال غيرُهما : الصَّواب بالكَسرِ نَبَّه عليه الصّاغاني وابنُ بَرِّيّ وصَوَّباهُ فلا مَعْنَى لقَوْلِ شَيخِنا : لم يَذْكُرُوه إِلا على جِهَةِ الإِنْكارِ فتأَمَّلْ . وبه فَسَّرُوا حَدِيثَ وائِلِ ابنِ حُجْرٍ : في التِّيعَةِ شاة لا مُقَوَّرَةُ الألْياطِ ولا ضِنَاكٌ قالَ ابنُ الأَثِيرِ : الضِّناكُ بالكسرِ : الكَثِيرُ اللَّحْمِ ويُقالُ للذَّكَرِ والأُنْثَى بغَيرِ هاءٍ . والضِّناكُ : الشَّجَر العَظِيمُ عن ابنِ عَبّاد . والضّنِيكُ كأَمِيرٍ : العَيشُ الضَّيِّقُ عن أبي عَمْرو . والضَّنِيكُ : التّاجُ الّذِي يَعْمَلُ أي : يَخْدُمُ بخُبرِه عن أبي زَيْدٍ . والضَّنِيكُ : المَقْطُوعُ عن أبي عَمْرو
ومما يُستَدْرَكُ عليه : أَضْنَكَه اللَّهُ : أَزْكَمَه فهو مَضْنُوكٌ نادِرٌ . وناقَةٌ ضِناكٌ : غَلِيظَةُ المُؤَخَّر . وضَنُكَ السَّحابُ ككَرُمَ : غَلُظَ والْتَفَ
ورَجُلٌ مُتَضَنِّكٌ أي : مُتَهَوِّكٌ

##### Türkçe

**ضنك**
**ضَنُكَ - يَضْنُكُ - ضَنْك - ضَنْكى**
**ضَنُكَ - يَضْنُكُ** + şey veya iş: daralır ve istenen ve gerekli miktardan eksilir; (bu) başka bir şeyin miktarının veya hacminin genişliğine (yetecek) miktar ya da hacimden (eksik kalır).
**ضَنْك**: “**ضَنُكَ - يَضْنُكُ**” fiilinin isim (masdar/isim-fiil)i: bir şeyin genişliğine yetecek hacim ve gerekli miktar bakımından yeterliliğin eksilmesi.
**ضَنِك**: “**ضَنُكَ - يَضْنُكُ**”dan mübalağa ism-i fâil.
**ضَنْكى**: “**فـَعـْلى**” vezni üzere, **ضَنِك**’in müennesi.
﴿Ve kim benim zikrimden yüz çevirirse, onun için **معيشة ضنكا** vardır﴾: **معيشة ضنكى**: yoksunluk ve ihtiyaç ve yeterliliğin eksikliği geçimi; bugünkü örfe göre açlık geçimi.
Eski ve modern tıbbî örfte **الضنك**: viral bir hummadan doğan bir hastalıktır; kıtlıklarda çok olur; hasta, şiddetli zayıflıkla ve derinin soyulması, irinlenmesi ve uyuzlanmasıyla, sanki kemik kafesi gibi olmakla nitelenir.
Ve lafız, “hacim, yer ve genişlik bakımından eksiklik ve yeterli olmama” lafızları grubuna mensuptur; onlar:
**حَصِرَ - يَحْصَرُ**، **غَصَّ - يَغَصُّ**، **ضَاقَ - يَضِيْقُ**، **قَمَحَ - يَقْمَحُ**، **ضَنُكَ - يَضْنُكُ**، **حَرِجَ - يَحْرَجُ**

**ضنكا**
﴿Ve kim benim zikrimden yüz çevirirse, onun için **معيشة ضنكا** vardır ve onu kıyamet günü kör olarak haşrederiz (124)﴾ Tâhâ

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**ضنك**] ض ن ك: **الضَّنْكُ** darlıktır.

Kur’ânî Ferâid Mu‘cemi
ض ن ك
“**ضَنْكاً**”, Yüce Allah’ın şu sözünde: “ وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً ” (124) Tâhâ.
**الضَّنَك**: her şeyde darlık.

Râgıb
**ضنك**
- Yüce Allah dedi: }ومن أعرض عن ذكري فإن له معيشة ضنكا{ [Tâhâ/124]. Yani: dar (bir geçim); ve onun geçimi dar oldu; ve **امرأة ضناك**: etli-toplu; ve **الضناك**: nezle; ve **المضنوك**: nezle olmuş (kimse).

Lisân özeti
1. **الضَّنْكُ**: her şeyden darlık; onda erkek ve dişi eşittir; ve **معيشة ضَنْكٌ**: dar (geçim). **الضَّنْك**’ın aslı dilde darlık ve şiddettir; daralan her şey **ضنْك**tır. Ve **ضَنُك** şey **ضَنْكاً** ve **ضَنَاكة** ve **ضُنُوكة**: daraldı.
2. Ve **الضَّنِيك**: ekmeğiyle çalışan tâbi (kimse).
3. Ve **ضَنُك** adam **ضناكة** (oldu), o hâlde o **ضنيك**tir: bedeninde, nefsinde, görüşünde ve aklında zayıfladı.
4. Ve **الضُّنْكَة** ve **الضُّنَاك**: nezle.
5. **الضِّنَاكُ**: dökülen iri kum tepeciği.
6. Ve **الضِّنَاك**: iri kadın.
7. Ve **الضِّنَاك**: yaratılışı sağlam, şiddetli (kimse).

Lisânü’l-ʿArab
● - **ضنك**: **الضَّنْكُ**: her şeyden darlık; onda erkek ve dişi eşittir; ve **معيشة ضَنْكٌ**: dar (geçim). Ve helâl olmayan her geçim **ضَنْك**tır, geniş olsa bile. Ve aziz tenzilde: **ومن أَعرض عن ذكري فإن له معيشةً ضَنْكاً**; yani helâl olmayan; Ebû İshâk dedi: **الضَّنْك**’ın aslı dilde darlık ve şiddettir; ve manası—Allah daha iyi bilir—bu **معيشة** **الضَّنْك**ın cehennem ateşinde olmasıdır; dedi: tefsirde en çok gelen, onun kabir azabı olduğudur; Katâde dedi: **معيشةً ضَنْكاً** cehennemdir; Dahhâk dedi: haram kazançtır; Leys tefsirinde dedi: helâlden olmayanı yemek **ضَنْك**tır, ona genişlik verilmiş olsa bile; ve onun geçimi dar oldu. Ve **الضَّنْك**: geçimin darlığıdır. Daralan her şey **ضنْك**tır. Ve **الضَّنيكُ**: dar geçim; ve **الضَّنيك**: kesik (olan). Ebû Zeyd dedi: bedeninde ve görüşünde zayıf olana **ضَنِيك** denir. Ve **الضَّنِيك**: ekmeğiyle çalışan tâbi (kimse). Ve **ضَنُك** şey **ضَنْكاً** ve **ضَنَاكة** ve **ضُنُوكة**: daraldı. Ve **ضَنُك** adam **ضناكة** (oldu), o hâlde o **ضنيك**tir: bedeninde, nefsinde, görüşünde ve aklında zayıfladı. Ve **الضُّنْكَة** ve **الضُّنَاك**—ضم ile—nezledir; ve **ضُنِكَ** (meçhul sigası üzere) olundu; o hâlde nezle olursa o **مَضْنُوك**tur; Allah onu **أَضْنَكه** etti ve onu **أَزْكِمه** etti. Hadiste: yanında bir adam aksırdı; bir adam ona “yerhamükellah” dedi; sonra aksırdı, bir adam ona “yerhamükellah” dedi; sonra aksırdı; ona “yerhamükellah” demek istedi; (öteki) dedi: bırak onu; çünkü o **مَضْنُوك**tur, yani nezleli; İbnü’l-Esîr dedi: kıyas, “o **مُضْنَك** ve **مُزْكَم**dır” denmesidir; fakat **أُضْنِك** ve **أُزْكِم** üzere geldi. Hadiste ayrıca: “çünkü sen **مَضْنُوك**sun.” Ve el-ʿAccâc bir cariyeyi vasfederek dedi:
فهي **ضِنَاكٌ** كالكَثِيبه المُنْهالْ
عَزَّزَ منه، وهو مُعْطي الإسْهالْ،
ضَرْبُ السَّواري مَتْنَه بالتَّهْتالْ
**الضِّنَاكُ**: dökülen kum tepeciği gibi iri (olan); “عَزَّزَ منه” yani tepecikten sağlamlaştırdı/destekledi; “ضَرْبُ السواري” yani gece yağmurları, bir kısmı bir kısmına yapıştı; onun yaratılışını tepeciğe benzetti; ona yağmur isabet etmiştir; “وهو معْطي الإِسْهال” yani sana dilediğin şeyde kolaylık verir. Ve **الضِّنَاك**: yaratılışı sağlam, şiddetli (olan); bu, insanlarda ve develerde olur; onda erkek ve dişi eşittir. Ve **الضِّنَاك**: iri kadın. Leys dedi: **الضَّنَاك** etli-toplu, sert etli kadındır. Ve **امرأَة ضِناك**: kalçası ağır, iri; Saʿleb inşad etti:
وقد أُناغي الرَّشأَ المُحَبَّبَا،
خَوْداً **ضِناكاً** لا تَمُدُّ العُقبَا
(* “لا تمد العقبا” sözü: yürüyüşte “مدّ”: geçti; “العقب” “عقبة”nin çoğuludur, “غرفة” ve “غرف” gibi. Ve bunu Kâmûs şârihi **ع ق ب**’de “لا تسير” şeklinde inşad etti, “لا تمد” yerine.)
Burada **خَوْداً**: ya بدل ya da hâl; onun erkeklerle yürümemesini istedi. Ve **ناقة ضِنَاك**: arka tarafı kalın; hurma ve ağaçtan da böyledir. Ve Vâil b. Hucr’a yazdığı kitabında: “**التِّيعة**”de bir koyun: ne **مُقَوَّرةُ الألْياطِ** ne de **ضِناكٌ**; **الضِّناك**—kesre ile—eti çok (olan); erkek ve dişiye هاء’sız söylenir. İbn Berrî dedi: Cevherî dedi ki: **الضِّنَاك**—fetha ile—etli-toplu kadındır; dedi: ve ona **الضَّناك**—kesre ile—isabet etti. Ve **رجل ضُنأَكُ**—hemzeli elifle **فُعْلَلٍ** üzere—sert, sinirli etli (kimsedir); kadın da aynı lafız üzere **ضُنْأَكَة**dır.

Maqâyîsü’l-Luğa:
(**ضنك**) **الضاد** ve **النون** ve **الكاف** iki sahih asıldır; dalları az olsa da: birincisi darlık, ikincisi hastalıktır.
Birincisi: **الضَّنْك**: darlık. Bu bâbdan: **امرأةٌ ضِناكٌ**: etli-toplu; etli-toplu olunca sıkışır.
Diğer asıl: **المضنوك**: nezleli. Ve **الضُّنَاك**: nezle. Allah daha iyi bilir.

el-Kâmûsü’l-Muhît:
**الضَّنْكُ**: her şeyde darlık; erkek ve dişi için. **ضَنُكَ**—**ككَرُمَ**—**ضَنْكاً** ve **ضَناكَةً** ve **ضُنوكَةً**: daraldı.
Ve falan **ضَناكَةً** (oldu), o hâlde o **ضَنيكٌ**tir: görüşünde, bedeninde, nefsinde ve aklında zayıfladı. Ve **كغُرابٍ**: nezle; **الضُّنْكَةِ** gibi—ضم ile. Ve **ضُنِكَ**—**كعُنِيَ**. Ve **الضُّنْأكُ**—**كجُنْدَبٍ** ve **جَنْدَلٍ**: sert, sinirli etli (kimse); ve o **ضُنأكَةٌ**dır. Ve **الضُّنْأكُ**—**كجُنْدَبٍ**: iri deve. Ve **ككِتابٍ**: yaratılışı sağlam, şiddetli (olan); erkek ve dişi için; ve kalçası ağır (kadın); ve iri ağaç. Ve **كأَميرٍ**: dar geçim; ve ekmeğiyle hizmet eden tâbi; ve kesik (olan).

Tâcü’l-ʿArûs:
ض ن ك
**الضَّنْكُ**: darlık; ve **المُحْكَم**’da: her şeyden, erkek ve dişi için. Ve **مَعِيشَةٌ ضَنْكٌ**: dar (geçim). Ve helâl olmayan her geçim **ضَنْك**tır, genişletilmiş olsa bile. Ve Yüce Allah’ın sözü: “فإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا” yani helâl olmayan. Ebû İshâk dedi: **الضَّنْك**’ın aslı dilde darlık ve şiddettir; ve manası—Allah daha iyi bilir—bu **المَعِيشَة** **الضَّنْك**ın cehennem ateşinde olmasıdır; dedi: tefsirde en çok gelen, onun kabir azabı olduğudur. Katâde dedi: yani cehennem. Dahhâk dedi: haram kazanç. Ve **ضَنُكَ**—**ككَرُمَ**—**ضَنْكًا** ve **ضَناكَةً** ve **ضُنُوكَةً**—ضم ile—: daraldı. İbn Düreyd dedi: **مكانٌ ضَنْكٌ**: darlığı ve **الضَّناكَة**si açık (yer); dar olunca. Ve **عَيش ضَنْكٌ**: **الضُّنُوكَة**si ve **الضَّناكَة**si açık (geçim). Ve falan **ضَناكَةً** (oldu), o hâlde o **ضَنِيك**tir: görüşünde, bedeninde, nefsinde ve aklında zayıfladı. Ebû Zeyd dedi: bedeninde ve görüşünde zayıf olana **ضَنِيكٌ** denir. Ve **الضُّناكُ**—**كغُرابٍ**: nezle; **الضّنْكَةِ** gibi—ضم ile. Ve **ضُنِكَ**—**كعُنيَ**—, o hâlde o **مَضْنُوكٌ**tur: nezle olursa. Allah onu **أَضْنَكَه** etti ve onu **أَزْكَمَه** etti. Hadiste: yanında bir adam aksırdı; bir adam ona “yerhamükellah” dedi; sonra aksırdı, ona “yerhamükellah” dedi; sonra aksırdı; ona “yerhamükellah” demek istedi; dedi: bırak onu; çünkü o **مَضْنُوكٌ**tur, yani **مَزْكُومٌ**. İbnü’l-Esîr dedi: kıyas, “**مُضْنَكٌ** ve **مُزْكَمٌ**” denmesidir; fakat **أضْنِكَ** ve **أزْكِمَ** üzere geldi. Ve **الضُّنْأَكُ**—**كجُنْدَبٍ**—**الدّال**’ın fethasıyla; ve **جَنْدَلٍ**: birincisi Lihyânî’den: erkeklerden sert, sinirli etli (kimse); ve o **ضُنْأَكَةٌ**dır; burada onun ıstılahından gaflet edilmiştir; buna dikkat edilsin. Ve **الضّنْأَكُ**—yalnız **كجُنْدَبٍ**: yaratılışı sağlam, iri deve.
Ve **الضِّناكُ**—**ككِتاب**: yaratılışı sağlam, şiddetli (olan); erkek ve dişi için; bu insanlarda ve develerde olur; hurma ve ağaçtan da böyledir.
Ve **الضِّناكُ**: kadınlardan kalçası ağır, iri (olan). Leys dedi: o, etli-toplu kadındır. Saʿleb inşad etti:
" وقَدْ أُناغِي الرَّشَأَ المُحَبَّبا
" خَوْدًا **ضِناكًا** لا تَمُدُّ العَقُبَا
Onun erkeklerle yürümemesini istedi. Ve el-ʿAccâc bir cariyeyi vasfederek dedi:
" فهي **ضِناكٌ** كالكَثِيبِ المُنْهال
Şeyhimiz dedi: kalçası ağır (kadın) hakkında bilinen, onun fetha ile **الضَّناك** olmasıdır; ve musannifin yalnız onunla yetindiği kesreyi, onu ancak inkâr yönüyle zikrettiler. Dedim: fethaya Cevherî yetindi; onun benzeri Fârâbî’nin divanında da böyledir. Başkaları dedi: doğru olan kesre iledir; Sâğânî ve İbn Berrî buna dikkat çekti ve onu doğru saydı; o hâlde şeyhimizin “onu ancak inkâr yönüyle zikrettiler” sözüne mana yoktur; düşün. Ve bununla Vâil b. Hucr hadisini tefsir ettiler: “**التِّيعَة**”de bir koyun: ne **مُقَوَّرَةُ الألْياطِ** ne de **ضِنَاكٌ**.” İbnü’l-Esîr dedi: **الضِّناكُ**—kesre ile—eti çok (olan); erkek ve dişiye هاء’sız söylenir. Ve **الضِّناكُ**: iri ağaç; İbn Abbâd’dan. Ve **الضّنِيكُ**—**كأَمِيرٍ**: dar geçim; Ebû ʿAmr’dan. Ve **الضَّنِيكُ**: ekmeğiyle çalışan tâbi; yani ekmeğiyle hizmet eden; Ebû Zeyd’den. Ve **الضَّنِيكُ**: kesik (olan); Ebû ʿAmr’dan.
Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: Allah onu **أَضْنَكَه** etti: onu **أَزْكَمَه** etti; o hâlde o **مَضْنُوكٌ**tur; nadirdir. Ve **ناقَةٌ ضِناكٌ**: arka tarafı kalın. Ve **ضَنُكَ السَّحابُ**—**ككَرُمَ**: kalınlaştı ve toplandı. Ve **رَجُلٌ مُتَضَنِّكٌ**: yani şaşkın/sersem (kimse).
