# ضنك — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D9%83/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%86%D9%83/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضنك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D9%83.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ضنك

الضَّنْكُ: الضِّيقُ من كل شيء، الذكر والأُنثى فيه سواء، ومعيشة ضَنْكٌ ضَيِّقة. وكل عيش من غيرِ حلِّ ضَنْك وإن كان واسعاً. وفي التنزيل العزيز: ومن أَعرض عن ذكري فإن له معيشةً ضَنْكاً؛ أي غير حَلال؛ قال أبو إسحق: الضَّنْك أَصله في اللغة الضِّيقُ والشدَّة، ومعناه، والله أعلم، أن هذه المعيشة الضَّنْك في نار جهنم، قال: وأكثر ما جاء في التفسير أنه عذاب القبر؛ وقال قَتادة: معيشةً ضَنْكاً جهنم، وقال الضحاك: الكسب الحرام، وقال الليث في تفسيره: أَكلُ ما لم يكن من حلال فهو ضَنْكٌ وإن كان مُوَسَّعاً عليه، وقد ضَنُك عيشُه. والضَّنْك: ضَيق العيش. وكلُّ ما ضاق فهو ضنْك. والضَّنيكُ: العيش الضَّيِّقُ، والضَّنيك المقطوع. وقال أَبو زيد: يقال للضعيف في بدنه ورأيه ضَنِيك. والضَّنِيك: التابع الذي يَعْمَل بخُبْزِه.
وضَنُك الشيءُ ضَنْكاً وضَنَاكة وضُنُوكة: ضاق. وضَنُك الرجلُ ضناكة، فهو ضنيك: ضَعُف في جسمه ونفسه ورأيه وعقله.
والضُّنْكَة والضُّنَاك، بالضم: الزُّكام، وقد ضُنِكَ، على صيغة ما لم يسم فاعله، فهو مَضْنُوك إذا زُكِمَ، والله أَضْنَكه وأَزْكِمه. وفي الحديث: أَنه عَطَسَ عنده رجل فشَمَّته رجل ثم عَطَس فشَمَّته رجل ثم عَطَس فأَراد أَن يُشَمِّته، فقال: دَعْه فإنه مَضْنُوك أَي مزْكوم؛ قال ابن الأثير: والقياس أَن يقال فهو مُضْنَك ومُزْكَم، ولكنه جاء على أُضْنِك وأُزْكِم. وفي الحديث: أَيضاً: فإنك مَضْنُوك؛ وقال العجاج يصف جارية: فهي ضِنَاكٌ كالكَثِيبه المُنْهالْ
عَزَّزَ منه، وهو مُعْطي الإسْهالْ،
ضَرْبُ السَّواري مَتْنَه بالتَّهْتالْ
الضِّنَاكُ: الضَّخْمة كالثيب الذي ينهال، عزز منه أَي سَدَّد من الكثيب، ضَرْبُ السواري أَي أَمطار الليل فلزم بعضُه بعضاً، شبه خلقها بالكثيب وقد أَصابه المطر، وهو معْطي الإِسْهال أَي يعطيك سُهولة ما شئت. والضِّنَاك: المُوَثَّقُ الخَلْق الشديد، يكون ذلك في الناس والإبل، الذكر والأُنثى فيه سواء.
والضِّنَاك: المرأة الضَّخمة. وقال الليث: الضَّنَاك التّارَّة المُكْتَنزة الصُّلْبة الللحم. وامرأَة ضِناك: ثقيلة العجيزة ضَخْمة؛ أَنشد ثعلب:وقد أُناغي الرَّشأَ المُحَبَّبَا،
خَوْداً ضِناكاً لا تَمُدُّ العُقبَا
(* قوله «لا تمد العقبا» مد في السير: مضى، والعقب جمع عقبة كغرفة وغرف. وأنشده شارح القاموس في ع ق ب: لا تسير بدل لا تمد).
خَوْداً هنا: إما بدل وإما حال، أَراد أَنها لا تسير مع الرجال. وناقة ضِنَاك: غليظة المؤخر، وكذلك هي من النخل والشجر. وفي كتابه لوائل بن حُجْر: في التِّيعة شاةٌ لا مُقَوَّرةُ الألْياطِ ولا ضِناكٌ؛ الضِّناك، بالكسر: الكثير اللحم، ويقال للذكر والأنثى بغير هاء. قال ابن بري: قال الجوهري الضِّنَاك، بالفتح، المرأة المكتنزة، قال: وصابه الضَّناك، بالكسر.ورجل ضُنأَكُ، على فُعْلَلٍ مهموز الألف: وهو الصُّلْب المعصوب اللحم، والمرأة بعينها على هذا اللفظ ضُنْأَكَة.

### Türkçe

**الضَّنْكُ**: her şeyden darlık; onda erkek ve dişi eşittir; ve **معيشة ضَنْكٌ** dar (sıkıntılı) bir geçimdir. Ve helâl olmaksızın her geçim **ضَنْك**tır, geniş olsa bile. Ve aziz tenzilde: **ومن أَعرض عن ذكري فإن له معيشةً ضَنْكاً**; yani helâl olmayan; Ebû İshâk dedi: **الضَّنْك**ın aslı dilde darlık ve şiddettir; ve onun manası, Allah daha iyi bilir, bu **المعيشة الضَّنْك** cehennem ateşindedir; dedi: ve tefsirde gelenin çoğu onun kabir azabı olduğudur; ve Katâde dedi: **معيشةً ضَنْكاً** cehennemdir; ve Dahhâk dedi: haram kazanç; ve Leys onun tefsirinde dedi: helâlden olmayan şeyi yemek, ona genişlik verilmiş olsa bile, o **ضَنْكٌ**tır; ve onun geçimi **ضَنُك** olmuştur. Ve **الضَّنْك**: geçimin darlığıdır. Ve daralan her şey, o **ضنْك**tır. Ve **الضَّنيكُ**: dar geçimdir; ve **الضَّنيك** kesik olandır. Ebû Zeyd dedi: bedeninde ve görüşünde zayıf olana **ضَنِيك** denir. Ve **الضَّنِيك**: ekmeğiyle çalışan tâbi olandır.

Ve şey **ضَنُك** oldu, **ضَنْكاً** ve **ضَنَاكة** ve **ضُنُوكة** (olarak): daraldı. Ve adam **ضَنُك** oldu, **ضناكة** (olarak), o hâlde o **ضنيك**tir: bedeninde, nefsinde, görüşünde ve aklında zayıfladı.

Ve **الضُّنْكَة** ve **الضُّنَاك** (ضم ile): nezledir; ve **ضُنِكَ** olmuştur, faili adlandırılmayan sigası üzere; o hâlde nezle olursa o **مَضْنُوك**tur; ve Allah onu **أَضْنَكه** ve onu **أَزْكِمه** (nezle etti). Ve hadiste: yanında bir adam aksırdı da bir adam ona yerhamükellah dedi; sonra aksırdı da bir adam ona yerhamükellah dedi; sonra aksırdı da ona yerhamükellah demek istedi; bunun üzerine dedi: “Onu bırak; çünkü o **مَضْنُوك**tur”, yani nezleli; İbnü’l-Esîr dedi: kıyas, “o **مُضْنَك** ve **مُزْكَم**dır” denmesidir; fakat **أُضْنِك** ve **أُزْكِم** üzere gelmiştir. Ve hadiste: ayrıca: “çünkü sen **مَضْنُوك**sun”; ve ‘Accâc bir câriyeyi vasfederek dedi:

فهي ضِنَاكٌ كالكَثِيبه المُنْهالْ
عَزَّزَ منه، وهو مُعْطي الإسْهالْ،
ضَرْبُ السَّواري مَتْنَه بالتَّهْتالْ

**الضِّنَاكُ**: yıkılan kum tepeciği gibi iri olan; “**عَزَّزَ منه**” yani kum tepeciğinden sağlamlaştırdı; “**ضَرْبُ السَّواري**” yani gece yağmurlarıdır, böylece onun bir kısmı bir kısmına bitişti; onun yaratılışını, yağmurun isabet ettiği kum tepeciğine benzetti; ve “**وهو معْطي الإِسْهال**” yani sana dilediğin şeyin kolaylığını verir.

Ve **الضِّنَاك**: yaratılışı sağlamlaştırılmış, şiddetli, sıkı yapılı olandır; bu, insanlarda ve develerde olur; onda erkek ve dişi eşittir.

Ve **الضِّنَاك**: iri kadın. Ve Leys dedi: **الضَّنَاك** etli, dolgun, katı etli kadındır. Ve **امرأَة ضِناك**: kalçası ağır, iri; Sa‘leb inşad etti:

وقد أُناغي الرَّشأَ المُحَبَّبَا،
خَوْداً ضِناكاً لا تَمُدُّ العُقبَا

(* “**لا تمد العقبا**” sözü: yürüyüşte “**مد**”: geçti; ve “**العقب**” “**عقبة**”nın çoğuludur, “**غرفة**” ve “**غرف**” gibi. Ve onu Kâmûs şârihi **ع ق ب** maddesinde “**لا تسير**” diye, “**لا تمد**” yerine inşad etti).

Burada **خَوْداً**: ya بدل ya da hâl’dir; onun erkeklerle birlikte yürümediğini murad etti. Ve **ناقة ضِنَاك**: arka tarafı kalın olandır; ve hurma ağaçları ve ağaçlardan da böyledir. Ve Vâil b. Hucr’a yazdığı kitabında: **في التِّيعة شاةٌ لا مُقَوَّرةُ الألْياطِ ولا ضِناكٌ**; **الضِّناك** (kesre ile): çok etli olandır; ve هاء olmaksızın erkeğe ve dişiye söylenir. İbn Berrî dedi: Cevherî dedi ki: **الضِّنَاك** (fetha ile) dolgun kadın; dedi: ve ona **الضَّناك** (kesre ile) isabet etti. Ve **رجل ضُنأَكُ**, hemzeli elif ile **فُعْلَلٍ** üzere: o, eti sinirli bağlanmış, katı olandır; ve kadın da bu lafız üzere aynısıdır: **ضُنْأَكَة**.
