# ضنن — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D9%86/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%86%D9%86/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D9%86.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ضنن

الضِّنَّة والضِّنُّ والمَضَنَّة والمَضِنَّة، كل ذلك. من الإِمساك والبُخْل، ورجل ضَنينٌ. قال الله عز وجل: وما هو على الغيب بضَنينٍ؛ قال الفراء: قرأَ زيد بن ثابت وعاصم وأَهل الحجاز بضَنِينٍ، وهو حَسَن، يقول: يأْتيه غَيْبٌ وهو مَنْفوس فيه فلا يبخل به عليكم ولا يَضِنُّ به عنكم، ولو كان مكان على عن صَلَح أَو الباء كما تقول: ما هو بضنين بالغيب، وقال الزجاج: ما هو على الغيب ببخيل أَي هو، صلى الله عليه وسلم، يُؤَدِّي عن الله ويُعَلِّم كتابَ الله أَي ما هو ببخيل كَتُومٍ لما أُوحي إليه، وقرئَ: بظَنينٍ، وتفسيره في مكانه. ابن سيده: ضَنِنْتُ بالشيء أَضَنُّ، وهي اللغة العالية، وضَنَنْتُ أَضِنُّ ضَنّاً وضِنّاً وضِنَّةً ومَضَنَّة ومَضِنَّة وضَنانة بَخِلْت به، وهو ضَنين به. قال ثعلب: قال الفراء سمعت ضَنَنْتُ ولم أَسمع أَضِنُّ، وقد حكاه يعقوب، ومعلوم أَن من روى حجة على من لم يرو؛ وقول قَعْنَب بن أُمِّ صاحب:
مَهْلاً أَعاذِلَ، قد جَرَّبْتِ من خُلُقي
أَني أَجُودُ لأَقوامٍ، وإِن ضَنِنُوا.
فأَظهر التضعيف ضرورة. وعِلْقُ مَضِنَّةٍ ومَضَنَّة، بكسر الضاد وفتحها، أَي هو شيء نفيس مَضْنون به ويُتَنافَس فيه. والضّنُّ: الشيء النفيس المَضْنُون به؛ عن الزجاجي. ورجل ضَنِينٌ: بخيل؛ وقول البعيث: أَلا أَصْبَحَتْ أَسماءُ جاذِمةَ الحَبْلِ،
وضَنَّتْ علينا، والضَّنِينُ من البُخْلِ.
أَراد: الضَّنينُ مخلوقٌ من البخل، كقولهم مجبول من الكرم، ومَطينٌ من الخير، وهي مخلوقة من البخل، وكل ذلك على المجاز لأَن المرأَة جوهر والبخل عَرَض، والجوهرُ لا يكون من العَرض، إنما أَراد تمكين البخل فيها حتى كأَنها مخلوقة منه، ومثله ما حكاه سيبويه من قولهم: ما زيد إلاَّ أَكْلٌ وشُرْبٌ، ولا يكون أَكلاً وشرباً لاختلاف الجهتين، وهذا أَوفق من أَن يحمل على القلب وأَن يراد به والبخلُ من الضَّنِين لأَن فيه من الإِعْظام والمبالغة ما ليس في القلب؛ ومثله قوله:
وهُنَّ من الإِخْلافِ والوَلَعانِ
وهو كثير. ويقال: فلان ضِنِّتي من بين إخواني وضِنِّي أَي أَختص به وأَضِنُّ بمودَّته. وفي الحديث: إن لله ضنائنَ
(* قوله «وفي الحديث إن لله
ضنائن إلخ» قال الصاغاني: هذا من الأحاديث التي لا طرق لها). من خَلْقِه، وفي رواية: ضِنّاً من خلقه يحييهم في عافية ويميتهم في عافية أَي خصائص، واحدهم ضَنِينَة، فعيلة بمعنى مفعولة، من الضِّنِّ وهو ما تختصه وتَضَنُّ به أَي تبخل لمكانه منك ومَوْقِعِه عندك؛ وفي الصحاح: فلان ضِنِّي من بين إخواني، وهو شِبْه الاختصاص. وفي حديث الأَنصار: لم نَقُلْ إلاّ ضِنّاً برسول الله أَي بُخْلاً وشُحّاً أَن يُشارِكنا فيه غيرُنا. وفي حديث ساعة الجمعة: فقلت أَخْبِرني بها ولا تَضْنَنْ عليَّ أَي لا تَبْخَل. ويقال اضْطَنَّ يَضْطَنُّ أَي بَخِلَ يبْخَلُ، وهو افْتِعال من الضَّنِّ، وكان في الأَصل اضْتَنَّ، فقلبت التاء طاء. وضَنِنْتُ بالمنزل ضِنّاً وضَنَانَةً: لم أَبْرَحْه، والاضْطِنانُ افْتِعال من ذلك. وأَخَذْتُ الأَمْر بضَنانَتِه أَي بطَراوَتِه لم يتغير، وهَجَمْتُ على القوم وهم بضَنانَتِهم لم يتفرَّقوا. ورجل ضَنَنٌ: شجاع؛ قال:
إِني إذا ضَنَنٌ يَمْشي إلى ضَنَنٍ،
أَيْقَنْتُ أَنَّ الفَتى مُودٍ به الموتُ.
والمَضْنُون: الغالية، وفي المحكم: المَضْنُونُ دُهْنُ البانِ: قال الراجز:
قد أَكْنَبَتْ يَداكَ بَعْدَ لِينِ،
وبَعْدَ دُهْنِ البانِ والمَضْنُونِ،
وهَمَّتا بالصَّبْرِ والمُرُونِ.
والمَضْنون والمَضْنونة: الغالِيةُ؛ عن الزجاج. الأَصمعي: المَضْنُونةُ ضرب من الغِسْلَةِ والطِّيب؛ قال الراعي:
تَضُمُّ على مَضْمُونَةٍ فارِسيَّةٍ
ضَفَائِرَ لا ضاحي القُرُونِ، ولا جَعْدِ
وتُضْحي، وما ضَمَّتْ فُضُولَ ثِيابِها
إلى كَتِفَيْها بائْتِزَارٍ، ولا عَقْدِ كأَنَّ
الخُزامى خالَطَتْ، في ثيابها،
جَنِيّاً من الرَّيْحانِ، أَو قُضُبِ الرَّنْدِ.
والمَضْنونة: اسم لزمزم، وابن خالويه يقول في بئر زمزم المَضنُون، بغير هاء. وفي حديث زمزم: قيل له احْفِرِ المَضْنُونة أَي التي يُضَنُّ بها لنَفاستها وعِزَّتِها، وقيل للخَلُوقِ والطِّيبِ المَضْنُونة لأَنه يُضَنُّ بهما. وضِنَّهُ: اسم أَبي قبيلة، وفي العرب قبيلتان: إِحداهما تنسب إلى ضِنَّة بن عبد الله بن نُمَيْرٍ، والثانية ضِنَّة ابن عبد الله بن كبير (* قوله «ضنة بن عبد الله بن كبير إلخ» كذا بالأصل والمحكم والقاموس، والذي في التكملة: ضنة بن عبد بن كبير إلخ وصوّبه شارح القاموس ولم يبين وجهه). بن عُذْرَة، والله أَعلم.

### Türkçe

**الضِّنَّة** ve **الضِّنُّ** ve **المَضَنَّة** ve **المَضِنَّة**; bunların hepsi. Tutma ve cimriliktendir; ve adam **ضَنينٌ**(dir). Aziz ve yüce Allah dedi ki: “Ve o, gayb üzerine **بضَنينٍ** değildir”; **الفراء** dedi ki: **زيد بن ثابت** ve **عاصم** ve Hicaz ehli **بضَنِينٍ** ile okudu; ve o güzeldir; der ki: Ona bir gayb gelir, ve o, onda nefis kılınmış (değerli)dir; artık onu size karşı cimrilik etmez ve onu sizden esirgemez; ve eğer **على**’nın yeri **عن** olsaydı, **أو** **الباء** (ile) de uygun olurdu; senin “**ما هو بضنين بالغيب**” demen gibi. Ve **الزجاج** dedi ki: “Gayb üzerine cimri değildir” yani o, sallallahu aleyhi ve sellem, Allah’tan (olanı) eda eder ve Allah’ın kitabını öğretir; yani kendisine vahyedileni ketmeden bir cimri değildir. Ve “**بظَنينٍ**” diye de okundu; ve onun tefsiri yerinde(dir). **ابن سيده**: “Şey ile **ضَنِنْتُ**; **أَضَنُّ**” (dedim); ve bu yüksek dildir. Ve “**ضَنَنْتُ**; **أَضِنُّ**; **ضَنّاً** ve **ضِنّاً** ve **ضِنَّةً** ve **مَضَنَّة** ve **مَضِنَّة** ve **ضَنانة**” (dedim): onunla cimrilik ettim; ve o, onunla **ضَنين**(dir). **ثعلب** dedi ki: **الفراء** dedi: “**ضَنَنْتُ**” işittim ve “**أَضِنُّ**” işitmedim; halbuki onu **يعقوب** rivayet etmiştir; ve bilinen şudur ki: rivayet eden, rivayet etmeyene karşı hüccettir. Ve **قَعْنَب بن أُمِّ صاحب**’ın sözü:

“Mühlet ver, ey kınayıcı; gerçekten huyumdan denedin ki
Ben kavimlere cömertlik ederim; onlar **ضَنِنُوا** olsalar bile.”

Böylece şeddeli kılmayı zaruret sebebiyle açıkladı. Ve **عِلْقُ مَضِنَّةٍ** ve **مَضَنَّة**; **الضاد**’ın kesri ve fethi ile; yani o, kendisiyle cimrilik edilen ve onda yarışılan nefis bir şeydir. Ve **الضّنُّ**: kendisiyle cimrilik edilen nefis şey; **الزجاجي**’den. Ve adam **ضَنِينٌ**: cimri; ve **البعيث**’in sözü:

“Dikkat et, **أَسماءُ** ipi koparan (kimse) sabahladı,
Ve bize karşı **ضَنَّتْ**; ve **الضَّنِينُ** cimriliktendir.”

Şunu murad etti: **الضَّنينُ** cimrilikten yaratılmıştır; onların “keremden yoğrulmuş”, ve “hayırdan çamurlanmış” demeleri gibi; ve o, cimrilikten yaratılmıştır. Ve bunların hepsi mecaz üzerinedir; çünkü kadın cevherdir, cimrilik ise arazdır; ve cevher arazdan olmaz. Ancak muradı, cimriliği onda yerleştirmektir; ta ki sanki ondan yaratılmış gibi. Ve bunun benzeri, **سيبويه**’nin onların “Zeyd ancak yeme ve içmedir” sözünü nakletmesidir; ve iki yönün farklılığı sebebiyle yeme ve içme olmaz. Ve bu, kalbe hamletmekten ve “ve cimrilik **الضَّنِين**’dendir” murad edilmesinden daha uygundur; çünkü onda, kalpte olmayan tazim ve mübalağadan (bir pay) vardır. Ve bunun benzeri onun sözü:

“Ve onlar, sözden dönmeden ve düşkünlükten(dir).”

Ve o çoktur. Ve denir: “Falan, kardeşlerim arasından benim **ضِنِّتي**’mdir ve benim **ضِنِّي**’mdir” yani onu özellikle kendime ayırırım ve onun sevgisiyle cimrilik ederim. Ve hadiste: “Şüphesiz Allah’ın, yaratıklarından **ضنائنَ**’i vardır”
(* “Ve hadiste: Allah’ın ضنائن’i vardır…” sözü hakkında **الصاغاني** dedi ki: Bu, yolları olmayan hadislerdendir). Bir rivayette: “Yaratıklarından bir **ضِنّاً** (vardır); onları afiyet içinde diriltir ve onları afiyet içinde öldürür” yani hususîler; onların bir teki **ضَنِينَة**’dir; **فعيلة** vezninde, **مفعولة** manasında; **الضِّنِّ**’den, ki o, kendine ayırdığın ve onunla **تَضَنُّ** ettiğin şeydir; yani senden olan yeri ve senin yanındaki mevkii sebebiyle cimrilik edersin. Ve **الصحاح**’ta: “Falan, kardeşlerim arasından benim **ضِنِّي**’mdir”; ve o, ihtisasa benzer(dir). Ve Ensar hadîsinde: “Biz, ancak Resûlullah ile ilgili **ضِنّاً** söyledik” yani cimrilik ve kıskançlık: onu bizimle başkası paylaşsın diye (istememek). Ve Cuma saatinin hadîsinde: “Dedim: Bana onu haber ver; ve bana karşı **تَضْنَنْ** etme” yani cimrilik etme. Ve denir: **اضْطَنَّ يَضْطَنُّ** yani cimrilik etti, cimrilik eder; ve o, **الضَّنِّ**’den **افْتِعال**dır; ve aslında **اضْتَنَّ** idi; sonra **التاء** **طاء**’a çevrildi. Ve “Menzil ile **ضَنِنْتُ**; **ضِنّاً** ve **ضَنَانَةً**” (dedim): ondan ayrılmadım; ve **الاضْطِنانُ** bundan **افْتِعال**dır. Ve “İşi, onun **ضَنانَتِه** ile aldım” yani tazeliğiyle; değişmemiş. Ve kavmin üzerine baskın yaptım; onlar, kendi **ضَنانَتِهم** üzerindeydiler: dağılmamışlardı. Ve adam **ضَنَنٌ**: yiğit; dedi ki:

“Şüphesiz ben, **ضَنَنٌ** bir **ضَنَنٍ**’e yürüdüğünde,
Gencin, ölümün onu götürücü olduğuna yakîn ettim.”

Ve **المَضْنُون**: pahalı koku (gāliye). Ve **المحكم**’de: **المَضْنُونُ** **دُهْنُ البانِ**(dır); **الراجز** dedi ki:

“Ellerin, yumuşaklıktan sonra kabalaştı,
Ve **دُهْنِ البانِ**’dan ve **المَضْنُونِ**’dan sonra;
Ve sabra ve dayanıklılığa niyet ettiler.”

Ve **المَضْنون** ve **المَضْنونة**: pahalı koku; **الزجاج**’dan. **الأَصمعي**: **المَضْنُونة** yıkama (gısle) ve güzel koku türlerinden bir türdür; **الراعي** dedi ki:

“Farsî bir **مَضْمُونَةٍ** üzerine toplar,
Boynuzları açıkta olmayan ve kıvırcık olmayan örgüler(i);
Ve sabahlar; ve elbiselerinin fazlalıklarını,
Bir kuşanma ile ve bir bağ ile iki omzuna toplamamışken; sanki
**الخُزامى**, elbiselerinde karışmış,
Reyhanın tazesine, yahut **الرَّنْد**’in dallarına.”

Ve **المَضْنونة**: Zemzem’in bir adıdır; ve **ابن خالويه**, Zemzem kuyusu hakkında **المَضنُون** (der), **هاء**sız. Ve Zemzem hadîsinde: Ona “**احْفِرِ المَضْنُونة**” denildi; yani nefisliği ve azizliği sebebiyle kendisiyle cimrilik edilen (kuyu). Ve **الخَلُوق** ve güzel kokuya **المَضْنُونة** denildi; çünkü ikisiyle cimrilik edilir. Ve **ضِنَّهُ**: bir kabilenin babasının adıdır. Ve Araplarda iki kabile vardır: birincisi **ضِنَّة بن عبد الله بن نُمَيْرٍ**’e nisbet edilir; ikincisi **ضِنَّة** **ابن عبد الله بن كبير**
(* “**ضنة بن عبد الله بن كبير** …” sözü hakkında: asılda ve **المحكم**’de ve **القاموس**’ta böyle(dir); **التكملة**’de ise: **ضنة بن عبد بن كبير** …; ve **شارح القاموس** onu tashih etti ve yönünü açıklamadı). **بن عُذْرَة**(dir); ve Allah daha iyi bilir.
