# ضنن — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D9%86/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%86%D9%86/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D9%86.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ضنن

( *!الضَّنَنُ ، محرَّكةً : الشُّجاعُ ) ؛ قالَ :
إِني إذا *!ضَنَنٌ يَمْشِي إلى *!ضَنَنٍ أَيْقَنْتُ أَنَّ الفَتى مُودٍ به الموتُ ( *!والضَّنِينُ البَخيلُ ) بالشَّيءِ النَّفيسِ .
قالَ الفرَّاءُ : قَرَأَ زَيْدُ بنُ ثابتٍ وعاصِمٌ وأَهْلُ الحِجازِ : ﴿وما هو على الغَيْبِ *!بضَنِينٍ﴾ وهو حَسَنٌ ، يقولُ : يأْتِيه غَيْبٌ وهو مَنْفوس فيه فلا يَبْخلُ به عليكُم ولا يَضِنُّ به عنكم ، ولو كانَ مَكان على عن صَلَح أَو الباء تقولُ : ما هو بضَنِين بالغَيْبِ .
وقالَ الزَّجَّاجُ : ما هو على الغَيْبِ ببَخِيلٍ كَتُومٍ لمَا أُوحِي إليه ، وقُرِىءَ بظَنِينٍ ، وهو مَذْكُورٌ في محلِّه .
وقد *!ضنَّ بالشيءِ ، كفَرِحَ ، ( *!يَضِنُّ

بالفتْحِ ) ، وهي اللُّغَةُ العالِيَةُ ، ( والكَسْر ) في الآتي ، حَكَاه يَعْقوب : ورَوَى ثَعْلَب عن الفرَّاء : سَمِعْتُ : *!ضَنَنْتُ ولم أَسْمَع أَضِنُّ ؛ ( *!ضَنانَةً ) ، بالفتحِ ، ( *!وضِنَّاً ، بالكسْرِ ) ويُفْتَحُ ، إذا بخلَ به .
( و ) مِن المجازِ : ( هو *!ضِنِّي ) مِن بين إخْوانِي ، ( بالكسْرِ : أَي خاصٌّ بي ) ، كأنَّه يَخْتصُّ به ويبخلُ لمكانِهِ منه وموْقِعِه عنْدَه .
وفي الصِّحاحِ : هو شِبْه الاخْتِصاصِ .
( *!وضَنائِنُ اللهاِ : خَواصُّ خَلْقِه ) ؛ إشارَة للحدِيثِ : ( إنَّ للهِ *!ضَنائِنَ مِن خَلْقِه ) ، وفي رِوايَةٍ : *!ضِنّاً مِن خَلْقِه يحييهم في عافِيَةٍ ويُمِيتهم في عافِيَةٍ : أَي خَصَائِص ، واحِدُهُم *!ضَنِينَة ، فَعِيلَة بمعْنَى مَفْعولَةٍ مِن *!الضِّنِّ ، وهو ما تَخْتصه *!وتَضَنُّ به لمكانِهِ منك وموْقِعِه عنْدَك .
( و ) يقالُ : ( هذا عِلْقُ *!مَضَنَّةٍ ، وتُكْسَرُ الضَّادُ ) : أَي هو شيءٌ ( نَفِيسٌ *!يُضَنُّ به ) ويُنافَسُ فيه .
( *!وضِنَّةُ بالكسْرِ : خَمْسُ قَبائِلَ ) مِنَ العَرَبِ ؛ ( وقَوْلُ الجَوْهَرِيِّ : قَبيلَةٌ ، قُصورٌ ) .
قالَ شيْخُنا : إذا قصدَ مِن قَبيلَةٍ جِنْسَ القَبيلَةِ فيصْدق بكلِّ قَبيلَةٍ فلا قُصورَ على أنَّ الجَوْهرِيَّ لم يَلْتَزِم ذِكْرَ كلّ شيءٍ كالمصنِّفِ حتى يلزمَه القُصُور ، بل يلزمُه أنْ يَذْكُر ما صَحَّ عنْدَه .
( *!ضِنَّةُ بنُ سَعْدِ ) هُذَيْمٍ ( في قَضاعَةَ .
( و ) ضِنَّةُ ( بنُ عبدِ الّلهِ ) ، كذا في النسخِ ، والصَّوابُ ضِنَّةُ بنُ عبْدِ بنِ كبيرٍ ( في عُذْرَةَ ) بنِ سعْدِ هُذَيْمٍ ، فهم أَشْرافهم إلى اليومِ ، مِن ذرِّيَّتِه رداحُ بنُ ربيعَةَ بنِ حزامِ بنِ ضِنَّة ، أَخُو قَصيّ بنِ كِلابٍ لأُمِّه .

( و ) *!ضِنَّةُ ( بنُ الحَلاَّفِ في أَسَدِ بنِ خُزَيْمَةَ .
( و ) ضِنَّةُ ( بنُ العاصِ ) بنِ عَمْرٍ و ( في الأزْدِ .
( و ) ضِنَّةُ ( بنُ عبدِ الّلهِ ) بنِ الحارِثِ ( في ) بَني ( نُمَيْرِ : { ) بنِ عامِرِ بنِ صَعْصَعَةَ أَخِي خويلعَةَ بنِ عبدِ ااِ بنِ الحارِثِ بَطْنٌ أَيْضاً .
( *!والمَضْنُونُ : الغاليَةُ ) عن الزجَّاجيّ ، وهو مجازٌ ، قالَ الرَّاجزُ :
قد أكْنَبَتْ يَدَاكَ بَعْدَ لِينِوبَعْدَ دُهْنِ البانِ والمَضْنُونِوهَمَّتا بالصَّبْرِ والمُرُونِوفي المُحْكَم : هو دُهْنُ البانِ .
وفي الأساسِ : ضَرْبٌ مِن الطّيبِ ، وإنَّما سُمِّي بذلِكَ لأَنَّه *!يضنُّ به .
( و ) *!المَضْنُونَةُ ، ( بهاءٍ : اسمُ ) بِئْرِ ( زَمْزَمَ ) ، ومنه الحدِيثُ : احْفِرِ المَضْنُونَة ، سُمِّيَت لأنَّه *!يُضَنُّ بها لنَفاسَتِها وعِزَّتِها .
وكانَ ابنُ خَالَوَيْه يقولُ في بئْرِ زَمْزَمَ : المَضْنُونُ بغيرِ هاءٍ .
( *!والضَّنَّانُ بنُ المَنَّانِ ، كشَدَّادٍ : شاعِرٌ .
( *!واضْطَنَّ ) الرَّجلُ : ( بَخِلَ ) ، افْتَعَلَ مِن الضنِّ ؛ وكانَ في الأصْلِ : اضْتَنَّ فقُلِبَتِ التاءُ طاءً .
وممَّا يُسْتدرك عليه :
*!الضِّنَّةُ ، بالكسْرِ ، والمَضَنَّةُ : البُخلُ الشَّديدُ .
*!والضِّنُّ ، بالكسْرِ : الشيءُ النَّفِيسُ المَضْنُونُ به ، عن الزجَّاجِيّ .
وهو *!ضِنّتي *!كضِنِّي : أَي *!أَضِنُّ بموَدَّتِه ؛ وكذلِكَ ضَنِينِي *!وضَنِنْتُ بالمنْزِلِ *!ضَنّاً *!وضَنَانَةً : لم أَبْرَحْه .
وأَخَذْتُ الأَمْرَ *!بضَنَانَتِه : أَي بَطَرَاوَتِه لم يَتَغيَّر .

وهَجَمْتُ على القَوْمِ *!بضَنَانَتِهم : أَي لم يَتَفرَّقُوا .
*!والمَضْنُونَةُ : الغالِيَةُ ؛ عن الزجَّاجِيِّ .
وقالَ الأصْمعيُّ : *!المَضْنونَةُ : ضَرْبٌ مِن الغِسْلَةِ والطِّيبِ ؛ وأَنْشَدَ للرَّاعِي :
تَضُمُّ على *!مَضْنُونَةٍ فارِسِيَّةٍ ضَفائِرَ لا ضاحِي القُرُونِ ولا جَعْدِوكَعْبُ بنُ يسارِ بنِ *!ضنَّةَ العَبْسيُّ : له صحْبَةٌ .
قلْتُ : وهو أَوَّلُ مَنْ تولَّى القَضاءَ بمِصْرَ ، وقَبْرُه بحارَةِ الناصِرِيَّة ؛ والعامَّةُ تقولُ : كَعْب الأَحْبارِ ، ومِن ولدِه صالِحُ بنُ سَهْلِ بنِ محمدِ بنِ سهْلِ بنِ عنبسَةَ بنِ كَعْبِ بنِ يَسارٍ ، ذَكَرَه ابنُ يونُسَ .
وكَعْبُ بنُ ضِنَّةَ : مِن أَهْلِ مِصْرَ أَدْرَكَ كِبارَ الصَّحابَةِ ، قالَهُ ابنُ يونُسَ .
( (

### Türkçe

( **الضَّنَنُ** , harekeli olarak: **الشُّجاعُ** ) ; dedi ki:
Ben, **ضَنَنٌ** bir **ضَنَنٍ**’e yürürken olduğumda, delikanlının ölümün kendisini helâk edici olduğuna yakînen inanırım. ( **والضَّنِينُ**: **البَخيلُ** ) değerli şey hususunda.
Ferrâ dedi ki: Zeyd b. Sâbit, Âsım ve Hicaz ehli okudu: ﴿Ve o, gayb üzerine **بضَنِينٍ** değildir﴾ ve o güzeldir; der ki: Ona gayb gelir, o ise onda nefis (kıymetli) kılınmış iken, onu size karşı cimrilik etmez ve onu sizden esirgemez; eğer **على** yerine **عن** olsaydı, doğru olurdu; yahut **الباء** ile dersin: O, gayb hususunda **بضَنِين** değildir.
Zeccâc dedi ki: O, kendisine vahyedileni ketmeden, gayb üzerine cimri değildir; ve **بظَنِينٍ** ile de okunmuştur; o, yerinde zikredilmiştir.
Ve muhakkak **ضنَّ** şey ile, **فَرِحَ** gibi; ( **يَضِنُّ** (fetha ile) ), ve o, yüksek (fasih) dildir; (ve kesra) gelecek olanda; Yakûb onu hikâye etti: ve Sa‘leb, Ferrâ’dan rivayet etti: “İşittim: **ضَنَنْتُ**; ve **أَضِنُّ** işitmedim”; ( **ضَنانَةً** ), fetha ile; ( **وضِنّاً** , kesra ile) ve fetha da edilir; onunla cimrilik ettiğinde.
( Ve ) mecazdandır: ( O, kardeşlerim arasından **ضِنِّي**’dir ), (kesra ile: yani bana mahsustur); sanki onu kendine tahsis eder ve kendisinden olan mevkii ve onun yanındaki konumu sebebiyle (başkasına) cimrilik eder.
Sıhâh’ta: o, ihtisasa benzer şeydir.
( **وضَنائِنُ اللهاِ**: yaratmasının hasları ) ; hadise işaret olarak: ( Şüphesiz Allah’ın yaratmasından **ضَنائِنَ** vardır ), ve bir rivayette: yaratmasından **ضِنّاً**; onları âfiyet içinde yaşatır ve onları âfiyet içinde öldürür: yani hususîler; onların bir teki **ضَنِينَة**’dir; **فَعِيلَة** vezninde, **مَفْعولَة** manasında, **الضِّنِّ**’den; ve o, senin kendine tahsis ettiğin ve kendinden olan mevkii ve senin yanındaki konumu sebebiyle onunla **تَضَنُّ** ettiğin (şey)dir.
( Ve ) denir: ( Bu, **مَضَنَّةٍ**’nin **عِلْقُ**’udur; ve **الضَّاد** kesralanır ): yani o, ( değerli bir şeydir ki onunla **يُضَنُّ به** ) ve onda rekabet edilir.
( **وضِنَّةُ** kesra ile: Arap’tan beş kabiledir ); (Cevherî’nin sözü: bir kabiledir; kusurdur).
Şeyhimiz dedi ki: Eğer bir kabileden kabile cinsini kastettiyse, her kabile ile doğru olur; o hâlde Cevherî’nin kusurla nitelenmesi için bir kusur yoktur; çünkü Cevherî, musannif gibi her şeyi zikretmeyi iltizam etmemiştir ki kusur ona lâzım gelsin; bilakis ona lâzım olan, yanında sahih olanı zikretmesidir.
( **ضِنَّةُ بنُ سَعْدِ** ) Hüzeym’in ( **قَضاعَةَ** içinde).
( Ve ) **ضِنَّةُ** ( **بنُ عبدِ الّلهِ** ), nüshalarda böyle; doğrusu **ضِنَّةُ بنُ عبْدِ بنِ كبيرٍ**’dir ( **عُذْرَةَ** içinde) Sa‘d b. Hüzeym’in; onlar, bugün dahi onların eşrafıdır; onun zürriyetinden: Redâh b. Rabîa b. Hizâm b. **ضِنَّة**; annesi tarafından Kusayy b. Kilâb’ın kardeşidir.

( Ve ) **ضِنَّةُ** ( **بنُ الحَلاَّفِ** Esed b. Huzeyme içinde).
( Ve ) **ضِنَّةُ** ( **بنُ العاصِ** ) b. Amr ve ( Ezd içinde).
( Ve ) **ضِنَّةُ** ( **بنُ عبدِ الّلهِ** ) b. Hâris ( içinde ) Benî ( Nümeyr: { ) b. Âmir b. Sa‘saa; Hâris b. Abd… b. Hâris’in kardeşi Huveylia b. Abd…’ın kardeşi; bir batın da (koldur).
( **والمَضْنُونُ**: **الغاليَةُ** ) Zeccâcî’den; ve o mecazdır; râciz dedi ki:
Ellerin, yumuşaklıktan sonra ve bân yağından ve **المَضْنُونِ**’dan sonra (artık) kabalaştı; ve sabra ve dayanıklılığa niyet ettiler.
Muhkem’de: o, bân yağıdır.
Esâs’ta: güzel kokudan bir türdür; ancak onunla adlandırıldı; çünkü onunla **يضنُّ به** edilir.
( Ve ) **المَضْنُونَةُ** , (hâ ile: isimdir) ( **زَمْزَمَ** ) kuyusunun; ve ondan hadis: “**المَضْنُونَة**’yi kaz”; onunla adlandırıldı; çünkü onun nefisliği ve azizliği sebebiyle onunla **يُضَنُّ بها** edilir.
İbn Hâlaveyh, Zemzem kuyusu hakkında şöyle derdi: hâsız olarak **المَضْنُونُ**.
( **والضَّنَّانُ بنُ المَنَّانِ** , Şeddâd gibi: şairdir.
( **واضْطَنَّ** ) adam: ( cimrilik etti ); **افتعل** babı, **الضنِّ**’den; aslında: **اضْتَنَّ** idi; sonra **التاء** **طاء**’a çevrildi.
Üzerine istidrâk olunanlardandır:
**الضِّنَّةُ** , kesra ile, ve **المَضَنَّةُ**: şiddetli cimriliktir.
**والضِّنُّ** , kesra ile: kendisiyle cimrilik edilen değerli şey; Zeccâcî’den.
Ve o, **ضِنّتي** **كضِنِّي**’dir: yani onun sevgisiyle **أَضِنُّ** ederim; ve كذلك **ضَنِينِي**; ve menzille **ضَنِنْتُ** **ضَنّاً** ve **ضَنَانَةً**: ondan ayrılmadım.
Ve işi **بضَنَانَتِه** ile aldım: yani tazeliğiyle; değişmemiş (iken).

Ve kavme **بضَنَانَتِهم** ile baskın yaptım: yani dağılmamışlardı.
**والمَضْنُونَةُ**: **الغالِيَةُ**; Zeccâcî’den.
Asmaî dedi ki: **المَضْنونَةُ**: yıkama (gısle) ve güzel kokudan bir türdür; ve Râ‘î’den inşâd etti:
Fârisî bir **مَضْنُونَةٍ** üzerine, ne boynuzları açıkta olan ne de kıvırcık olan örgüler toplar.
Ve Ka‘b b. Yesâr b. **ضنَّة** el-Absî: onun sohbeti vardır.
Dedim ki: ve o, Mısır’da kazayı üstlenen ilk kimsedir; kabri Hâratü’n-Nâsıriyye’dedir; ve avam der ki: Ka‘b el-Ahbâr; ve onun evlâdından Sâlih b. Sehl b. Muhammed b. Sehl b. Anbese b. Ka‘b b. Yesâr; onu İbn Yûnus zikretti.
Ve Ka‘b b. **ضِنَّة**: Mısır ehlindendir; büyük sahâbeye yetişti; onu İbn Yûnus söyledi.
( (
