# ضني (ض-ن-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%86%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ض - ن - ي
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ضنى

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الضاد والنون و و ا ي ء معهما
ن ض و، ن ض ي، ض ن ي، ض ن أ، ض أ ن، و ض ن، ن و ض، أ ض ن مستعملات
نضو:
نضَا الحِنّاءُ ينْضُو عن اللِّحْيَةِ اذا ذَهَبَ لونُه.
ونُضاوَة الحِنّاء: ما يُؤْخَذُ من الخِضابِ بعدَ ما يذهَبُ لونه في اليَدِ والشَّعْرِ، وقال كُثَيِّر يُخاطِبُ عَزَّةَ:
ويا عَزَّ للوَصْلِ الذي كان بَـيْنَـنـا		نَضَا مثلَ ما ينْضُو الخِضابُ فيَخْلَقُ
ونَضَا الثوبُ عن نفسِه الصِّبْغَ اذا ألقاه.
ونَضَتِ المرأة ثوبها عن نفسها، ومنه قول امرئ القيس:
فجِئتْ وقد نَضَّتْ لنومٍ ثيابَهـا		لدَى السِّتْرِ إِلاّ لِبسَةَ المُتَفضِّلِ
ونَضَوْتُ وانتَضيتُه: واستَخْرَجْتُه من غِمدِه.
والدّابَّةُ تَنْضُو الدَّوابَّ: تخرُج من بينِها.
ورَمْلةٌ تَنْضُو سائر الرِّمال: تخرُجُ منها.
ونَضَا السَّهْمُ أي مَضَى، قال رؤبة: ينضُونَ في أجواز ليلٍ غاضي نَضْوَ قِداحِ النابِلِ النَّواضي والنِّضْوُ من الابِل: الذي قد أنْضَته الأسفار أي هَزَلَتْه، والأنْثَى نِضْوةٌ.
والمُنْضي: الذي صارَ بعيره نِضْواً وقد أنْضاه السَّفَرُ.
وسَهْمٌ نِضْوٌ اذا فَسَدَ من كثرة ما رُمِيَ به حتى أخلَقَ.
نضي:
نَضِيُّ السَّهْمِ: قِدْحُه، وهو ما جاوَزَ من السَّهْمِ الرِّيشَ الى النَّصْل، وقال الأعشى: فمَرَّ نَضِيُّ السَّهْمِ تحت لبانِه ويقال: النَّضِيُّ الذي لم يُرَشْ من السهام ولم يُزَجَّ.
ونَضِيُّ الرُّمْحِ: ما فَوقَ المِقبَض من صدره، وأنشد:
وظلَّ لثِيرانِ الصَّريم غَماغِمٌ		اذا دَعَسوها بالنَّضِيِّ المُعَلَّبِ
ويقال: النَّضِيُّ الذي قد خَلقَ من الرِّماح والسِّهام.
ضني:
ضَنِيَ الرجلُ ضَنىً شديداً اذا كان به مَرَضٌ مُخامِرٌ، كلَّما ظنَّ أنَّه بَرَأ نُكِسَ، قال:
اذا ارْعَوَى عاد الى جَهْلِـهِ		كذي الضَّنَى عاد الى نُكْسِه
وقد أضْناهُ المَرَضُ إِضناءً.
وَضَنِيتُ: دَوِيتُ.
ضنأ:
ضَنَأَتِ المرأةُ تَضْنَأُ ضَنْأً وضُنُوءاً اذا نَفَثَتْ في الوَلَد أي كَثُرَ وَلَدُها.
وهي الضانئةُ أي كَثُر ضِنْؤهُا، أي ولدها، وكذلك الماشية اذا كَثُرَ نِتاجُها.
وضِنْءُ كلِّ شيءٍ نَسْلُه.
ضأن:
والضَّئين: الضَّأْنَ، الواحدة ضائنة، والأَضؤُن على أفعُل، أقلّ العَدَد.
ورجلٌ ضائِنٌ أي ليِّنٌ كأنّه نَعْجةٌ، ويقال: هو الذي لا يزالُ حَسَنَ الجِسم، قليلَ الطُّعْم.
ورجلٌ ضائِنٌ: في خَلْقِه استِرخاء.
وهو مِضْئانُ الخَلْق، ونقيضه ما عِزُ الخَلْقِ.
وضن:
الوَضينُ: بطانُ البعير اذا كان مَنْسُوجاً بَعضُه في بعض، يكونُ من السُّيُور، وهو فَعيل في موضع مفعُول، وجمعُه أوضِنة، قال: إليكَ تَعْدو قَلِقاً وضينُها مُعتَرِضاً في بَطنِها جَنينُها والوَضْنُ: نَسْجُ السَّريرِ وشِبْهه بالجَوْهَر والثِّياب، فهو مَوْضُونٌ، وقوله تعالى: "على سُرُرٍ مَوضوْنةٍ" أي مَنُسوجَةٍ بالدُّررّ بعضُها في بعضٍ مضاعَفٍ.
نوض:
النَّوْضُ: وُصْلة ما بين العَجُزِ والمَتْن. ولكُلِّ امرأةٍ نَوْضان، وهما لَحْمتانِ مُنْتَبِرتانِ مُكْتَنِفَتا قَطَنِها، يعني وَسَطَ الوَرِكِ، قال رؤبة: إذا اعتَزَ مْنَ الرَّهْوَ في انتِهاضِ جاذَ بْنَ بالأصلابِ والأنواضِ والنَّوْضُ: الحَرَكة كالتَّذَبْذُبِ والتَّعَثْكُلِ، وناضَ ينُوضُ نَوْضاً.
أنض:
لَحْمٌ أَنيضٌ: بقي فيه نُهُوءَةٌ، أيْ لم يَنْضَجْ.
وآنَضتُه إِيناضاً أي أنضَجْتُه فنَضِجَ، واللازم أَنُضَ أناضةً فهو أنيض، قال زهير:
يُلَجْلِجُ مُضْغةً فيهـا انـيضٌ		أصَلَّتْ فهي تحتَ الكَشْحِ داءُ

##### Türkçe

باب **الضاد** ve **النون** ve onlarla birlikte **و** **ا** **ي** **ء**
**ن ض و**، **ن ض ي**، **ض ن ي**، **ض ن أ**، **ض أ ن**، **و ض ن**، **ن و ض**، **أ ض ن** kullanılagelenlerdir.

**نضو**:
**نضَا** kına, sakaldan **ينْضُو**; rengi gittiği zaman.
Kınanın **نُضاوَة**’si: el ve saçta rengi gittikten sonra boyadan alınan şeydir. Küثيِّر, عَزَّة’ye hitap ederek dedi ki:
ويا عَزَّ للوَصْلِ الذي كان بَـيْنَـنـا		نَضَا مثلَ ما ينْضُو الخِضابُ فيَخْلَقُ
Elbise, boyayı kendinden **نَضَا** etti; onu attığı zaman.
Kadın, elbisesini kendinden **نَضَتِ** etti; bundan امرئ القيس’in sözü:
فجِئتْ وقد نَضَّتْ لنومٍ ثيابَهـا		لدَى السِّتْرِ إِلاّ لِبسَةَ المُتَفضِّلِ
Onu **نَضَوْتُ** ve **انتَضيتُه**: onu kınından çıkardım.
Binek hayvanı, binek hayvanlardan **تَنْضُو** eder: onların arasından çıkar.
Bir kumluk, diğer kumluklardan **تَنْضُو** eder: onlardan çıkar.
Ok **نَضَا** etti; yani geçti. رؤبة dedi ki: ينضُونَ في أجواز ليلٍ غاضي نَضْوَ قِداحِ النابِلِ النَّواضي
Develerden **النِّضْو**: seferlerin onu **أنْضَته** ettiği, yani zayıflattığıdır; dişisi **نِضْوة**’dir.
**المُنْضي**: devesi **نِضْواً** olmuş kimsedir; sefer onu **أنْضاه** etmiştir.
Ok **نِضْو**’dur; kendisiyle çok atılmaktan bozulduğu, nihayet eskittiği zaman.

**نضي**:
Okun **نَضِيُّ**’si: onun çubuğudur; o, okun tüyü aşıp temrene kadar olan kısmıdır. الأعشى dedi ki: فمَرَّ نَضِيُّ السَّهْمِ تحت لبانِه
Ve denilir: **النَّضِيُّ**, oklardan tüylenmemiş ve yontulmamış olandır.
Mızrağın **نَضِيُّ**’si: gövdesinin kabzadan yukarı olan kısmıdır. Ve şu beyit okundu:
وظلَّ لثِيرانِ الصَّريم غَماغِمٌ		اذا دَعَسوها بالنَّضِيِّ المُعَلَّبِ
Ve denilir: **النَّضِيُّ**, mızraklardan ve oklardan eskimiş olandır.

**ضني**:
Adam **ضَنِيَ** etti, şiddetli **ضَنى** ile; kendisinde içe işleyen bir hastalık bulunduğu zaman: her ne zaman iyileştiğini sansa, tekrar nükse döndürülür. Dedi ki:
اذا ارْعَوَى عاد الى جَهْلِـهِ		كذي الضَّنَى عاد الى نُكْسِه
Hastalık onu **أضْناهُ** etti, **إِضناءً** ile.
**وَضَنِيتُ**: hastalandım.

**ضنأ**:
Kadın **ضَنَأَتِ** eder, **تَضْنَأُ**; **ضَنْأً** ve **ضُنُوءاً** ile: çocuğa üflediği zaman; yani çocuğu çoğaldı.
O, **الضانئةُ**’dir; yani **ضِنْؤهُا** çoğaldı; yani çocuğu. Aynı şekilde davar da, doğumu çoğaldığı zaman.
Her şeyin **ضِنْءُ**’ü: onun neslidir.

**ضأن**:
**الضَّئين**: **الضَّأْنَ**’dır; teki **ضائنة**’dir. **الأَضؤُن** “**أفعُل**” üzerinedir; sayıca daha azdır.
Ve **ضائِنٌ** bir adam: yani yumuşak; sanki bir koyundur. Ve denilir: o, beden bakımından daima güzel olan, yemeği az olandır.
Ve **ضائِنٌ** bir adam: yaratılışında gevşeklik vardır.
O, yaratılışça **مِضْئانُ**’dır; onun karşıtı, yaratılışça keçi olan şeydir.

**وضن**:
**الوَضينُ**: devenin altlığıdır; bir kısmı bir kısmına dokunmuş olduğu zaman; kayışlardan olur. O, “**فعيل**”dir “**مفعُول**” yerinde; çoğulu **أوضِنة**’dir. Dedi ki:
إليكَ تَعْدو قَلِقاً وضينُها		مُعتَرِضاً في بَطنِها جَنينُها
**الوَضْنُ**: sedirin ve benzerinin cevher ve elbiselerle dokunmasıdır; o halde o **مَوْضُونٌ**’dur. Yüce Allah’ın sözü: "على سُرُرٍ مَوضوْنةٍ" yani: incilerle, bir kısmı bir kısmına kat kat dokunmuş.

**نوض**:
**النَّوْضُ**: kalça ile sırt arasındaki şeyin bağlantısıdır. Her kadının iki **نَوْدان**’ı vardır; onlar, onun pamukluğunun iki yanını kuşatan, kabarık iki et parçasıdır; yani kalçanın ortası. رؤبة dedi ki:
إذا اعتَزَ مْنَ الرَّهْوَ في انتِهاضِ		جاذَ بْنَ بالأصلابِ والأنواضِ
**النَّوْضُ**: titreşim ve sendeleme gibi harekettir. **ناضَ** eder, **ينُوضُ**; **نَوْضاً** ile.

**أنض**:
**لَحْمٌ أَنيضٌ**: onda bir **نُهُوءَةٌ** kaldı; yani pişmedi.
Onu **آنَضتُه** ettim, **إِيناضاً** ile; yani onu pişirdim de pişti. Lâzımı: **أَنُضَ** eder, **أناضةً** ile; o halde o **أنيض**’dir. زهير dedi ki:
يُلَجْلِجُ مُضْغةً فيهـا انـيضٌ		أصَلَّتْ فهي تحتَ الكَشْحِ داءُ

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D9%8A/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ض ن ( و ا ي ء )
ضني ، ضنأ ، ضأن ، ضون ، وضن ، نضا ، نوض ، أنض .
ضني : وقال الليث : ضَنِي الرجلُ يَضْنَى ضَنًى شديداً : إذا كان به مرَضٌ مُخامِر ، وكلما ظنّ أنه قد بَرَأ نُكِس ، وقد أضناه المَرَض إضْنَاءً .
سلمةُ عن الفرّاء : العرب تقول : رجلٌ ضَنًى ودَنف ، وقَومٌ ضَنًى ، أي : ذوُو ضنًى وكذلك قومٌ عَدْلٌ ذَوُو عَدْل وصَوْمٌ ونَوْم .
وقال ابن الأعرابي : رجل ضنًى ، وامرأة ضَنًى ، وقومٌ ضَنًى ، وهو المُضْنَى من
المرض .
وقومٌ ضَنًى ، أي : ذوو ضَنًى ، وكذلك قومٌ عَدْلٌ ذَوو عَدْل .
وقال : تَضَنَّى الرجلُ : إذا تمارَض . وأَضنَى : إذا لَزِم الفِراشَ ، من الضَّنَى .
ويقال : رجلٌ ضَنِ ، ورجلان ضَنِيَان ، وامرأة ضَنِيَة ، وقوم أَضناءٌ .
ويقال : أضناه المَرَضُ وأنضَاه بمعنًى واحد .
ضنأ : قال أبو زيد : ضنأَتِ المرأةُ ضَنّاً وضُنُوءاً : إذا وَلَدَتْ .
وقال أبو عُبيد : قال أبو عمرو : الضَّنْءُ : الوَلَد ، مهموز ساكن النون ، وقد يقال له : الضِّنء .
قال : وقال الأُمَوِيّ : قال أبو المفضّل أعرابيٌّ من بني سَلامة من بني أسد قال : الضَّنْءُ : الولد ، والضِّنْءُ : الأصل ، وأنشد :
وميراث ابن آجَرَ حيثُ ألْقَتْ
بأصْل الضِّنْء ضِئْضِئة الأصيلِ
أراد ابن هاجَر ، وهو إسماعيل .
الليث : ضنَتِ المرأةُ تضْنُو : إذا كثُر ولدُها ، وقال أبو عُبيد : قال أبو عمرو : وهي الضّانية .
ويقال : ضَنَأتِ الماشيةُ : إذا كثُر نِتاجُها قال : وضِنْءُ كلّ شيء : نَسْلُه .
أبو عُبَيد عن الكسائيّ : امرأةٌ ضانئة وماشية ، معناهما أن يَكثُر ولدُهما ، وقد ضَنَتْ تَضْنُو ضَناءً ، وضَنأَتْ تضنُو ضَنْأً مهموز .
رَوَى شَمِر عن أبي عُبَيد فيما قرأْتُ على الإياديّ : اضطَبَأْتُ منه : استحيَيْتُ ، رواه بالياء عن الأُمَويّ .
وأَخبَرني الإياديّ عن أبي الهَيْثم أنّه قال : إنما هو اضْطَنَأْتُ بالنّون ؛ وأَنشَد :
إذا ذُكِرَتْ مَسعاةُ والِده اضطنى
ولا يَضْطَنِي من فعْل أهلِ الفَضائِل
وأخبَرَني أبو المفضّل عن الحرّاني عن ابن السّكيت أنّه أنشَده :
تَزَاءَك مُضْطَنِيءٌ آرِمٌ
إذا ائْتَبَّهُ الإدُّ لا يَفْطَؤْهْ
قال : والتَّزاؤُك : الاستحياء . آرِم ، أي : يُواصِل ، لا يَفْطأُه ، أي : لا يَقهَره .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الضُّنَى : الأَوْلاد . قال : والضِّنَى بالكسر : الأوجاعُ المُخِيفة .
وقال ابن دُرَيد في كتاب ( الجَمْهرة ) : قعد فلان مَقعَد ضُنْأةٍ ، أي : مَقعَد ضَرورة ، ومعناه الأَنفَة .
قلت أنا : أحسَب قولَ ابن دُرَيد من الاضطِناء ، وهو الاستحياء .
ضأن ضون : ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الضّانةُ غيرُ مهموز : البُرَةُ التي يُبْرَى بها البَعِيرُ ؛ ذكرها غيرُ واحد منهم .
وقال ابن الأعرابي : التّضَوُّن : كثرةُ الوَلَد . قال : والضَّوْن : الإنْفَحة .
أبو عُبَيد عن أبي زيد : الضَّيْوَنُ : الهِرُّ ، وجمعُه الضَّيَاوِن .
ومن مَهموزِه : الضَّأْنُ والضَّأَن ؛ مثلُ المَعْز والمَعَز ، وتُجمع ضَئِيناً .
وقال الليث : الضَّأْن : ذواتُ الأصْواف من الغَنَم ؛ ويقال للواحدة : ضائنة ، ورَجلٌ ضائن ؛ قال بعضُهم : هو اللّيّن كأَنَّهُ لَفْجة . وقال آخَرُ : هو الذي لا يزال حسنَ الجِسْم قليلَ الطُّعْم .
ويقال : رَمْلةٌ ضائنة ، وهي البيضاءُ العَرِيضة ، وقال الجَعْدِيّ :
إلى نَعَجٍ من ضائِن الرَّمْلِ أَعْفَرَا
ويقال : اضْأَنْ ضَأْنَك ، وامْعَزْ مَعْزَك ، أي : اعْزِل ذا مِنْ ذَا . وقد ضأَنْتُها : إذا عزلتَها .
وقال محمد بن حَبيب : قال ابن الأعرابيّ : رجلٌ ضائنٌ : إذا كان ضعيفاً ، ورجلٌ ماعِزٌ : إذا كان حازماً مانعاً ما وراءَه .
قال : والضِّئنِيّ : السِّقاءُ الذي يُمخَض به الرائبُ يسمَّى ضِئْنِيّاً إذا كان ضَخْماً من جلد الضَّأْن .
وقال حُمَيْدُ بن ثَوْر :
وجاءَتْ بضِئْنِيَ كأنّ دَوِيَّهُ
ترَنُّمُ رَعْدٍ جاوَبَتْهُ الرَّوَاعِدُ
وضن : سَلَمة عن الفرّاء قال : الميضَانة : القُفّة ، وهي المَرْجُونة والقَفْعة ، وأنشد :
لا تَنْكِحنّ بعدها حَنّانَهْ
ذات قَتارِيد لها مِيْضَانَهْ
قال : حَنّ وهَنّ ، أي : بكى .
وقال الله جلّ وعزّ : ( ( الاَخِرِينَ عَلَى سُرُرٍ مَّوْضُونَةٍ ) ( الواقعة : 15 ) .
قال الفرّاء : الموْضُونةُ : المَنْسُوجةُ ، وإنما سَمّت العربُ وَضينَ الناقةِ وَضِيناً لأنه منسوج .
ويقال : وضَنَ فلانٌ الحجر والآجُر بعضُه فوق بعضٍ : إذا أشْرَجه : فهو مَوْضون .
وقال الليث : الوَضْن : نسجُ السَّرِيرِ وأشباهِه بالجوهر والثياب ، وهو مَوْضُونٌ .
قال : والوَضِينُ : البِطَانُ العَرِيض .
وقال حُميد بن ثوْر :
على مُصْلَخِمَ ما يكاد جَسِيمُه
يَمُدُّ بِعطْفَيه الوَضِينَ المسَمَّما
المسمَّمُ : المزيَّنُ بالسُّموم ، وهي خَرَزٌ .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : التَّوَضُّن : التّحبُّبُ . والتوَضُّنُ : التذَلُّلُ . والوُضْنَةُ : الكرسيُّ المنسوجُ .
وقال شَمِر : المَوْضونةُ : الدِّرْعُ المَنْسوجة .
وقال بعضهم : دِرْعٌ مَوْضونةٌ : مُقاربةُ
النَّسْج مثل الموضُونة .
وقال رجل من العرب لامرأته : ضِنِيه يَعني مَتاعَ بيتها أي : قارِبي بعضَه من بعض .
وقيل : الوَضْنُ : النَّضْد ، يقال : وَضَن متاعَه بعضَه فوق بعض .
نوض : قال ابن المظفَّر : النَّوْضُ : وُصْلةُ ما بين العَجُز والمَتْن . ولكل امرأة نَوْضان : وهما لَحْمتان مُنتبِرَتانُ مُكتنفتا قَطَنها ، يعني وَسَط الوَرِك ، وقال رُؤبة :
إذا اعْتَزَمْنَ الرَّهْوَ في انتِهاضِ
جاذَبْنَ بالأصلابِ والأنْواضِ
قال : والنَّوْضُ : شِبْه التَّذَبْذُب والتَّعَثْكُل ، يقال : ناضَ يَنُوض نَوْضاً .
وقال أبو عمرو : الأنواضُ : مدافع الماء ، وقال رؤبة :
غُرِّ الذُّرَى ضَواحِك الإِيماضِ
يُسقَى به مَدافِعُ الأنْواضِ
وقال ابن الأعرابي : الأنواضُ : الأوْدية ، واحدها نَوْض .
ورَوَى أبو العبّاس عنه أنه قال : النَّوْضُ : الحركة ، والتَّفَرّض . والنَّوْضُ : العُصْعُص .
وقال الكسائي : العَرَب تُبدِل من الصاد ضاداً ، فتقول : ما لَكَ مِن هذا مناض ، أي : مناص .
وقال أبو الحسن اللّحياني : يقال : فلان ما يَنُوض لحاجةٍ ، وما يَقدِر أن يَنُوص ، أي : يتحرك لشيء .
وقد ناضَ وناصَ مَناضاً ومَناصاً : إذا ذَهب في الأرض .
وقال ابن الأعرابي : نوّضْتُ الثوبَ بالصِّبغ تَنْويضاً ، أي : ضرّجْته . وأَنشدَ في صِفَة الأسد :
في غِيلِهِ جِيفُ الرِّجال كأنه
بالزَّعْفران من الدّماء مُنَوَّضُ
أي : مُضَرَّج . أخبرني به المنذري عن أبي العبّاس أحمد بن يحيى عنه .
أبو تراب عن أبي سعيد البغدادي قال : الأنْوَاضُ والأنْواطُ واحد ، وهي ما نُوِّط على الإبل إذا أُوقِرَتْ ، وقال رُؤْبة :
جاذَبْنَ بالأصلابِ والأنْواضِ
أنض : أبو عُبَيد عن أبي زيد : أنَضْت اللحمَ إيناضاً : إذا شَوَيْتَه ولم تُنْضِجْه .
وقال الليث : لحمٌ أَنِيض : فيه نُهُوأةٌ ، وقال زُهَير :
يُلَجْلِجُ مُضغةً فيها أَنِيض
أصَلّتْ فهي تحتَ الكَشْح داءُ
وقد أَنُض أَناضَةٌ فهو أَنِيض .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الإناضُ : إدْراكُ النَّخْل ، ومنه قولُ لَبيد :
وأَناضَ العَيْدانُ والجَبّارُ
ويُروَى : وأنِيض .
أبو عُبَيد عن أبي عمرو : إذا أَدْرَك حَمْلُ النَّخْلةِ فهو الإناض .
نضا : قال الليث : نَضَا الحِنّاءُ يَنْضُو عن اللّحية ، أي : خَرَج وذَهب عنه .
ونُضَاوةُ الحِنّاء : ما يؤخذ من الخِضاب ما يَذهبُ لونُه في اليَد والشَّعْر . وقال كُثيّر يخاطب عَزّة :
ويا عَزَّ للوَصْلِ الذي كان بينَنا
نَضَا مِثلَ ما يَنْضُو الخِضَابُ فَيخلَقُ
ونَضَا الثوبُ عن نفسِه الصِّبْغ : إذا أَلقاه .
ونَضَت المرأةُ ثَوْبها عن نفسِها ، ومنه قول امرىء القيس :
فجئْتُ وقد نَضَّت لنومٍ ثِيابَها
لَدَى السِّتْر إلاّ لِبْسَةَ المتفضِّلِ
والدّابةُ تنضو الدّوابَّ : إذا خرجتْ من بينها .
ورملةٌ تنضو الرِّمال فهي تَخرُج منها .
ونَضَا السهم ، أي : مَضَى .
وقال رُؤبة :
يَنْضُون في أجوازِ ليلٍ غاضِي
نَضْوَ قِداحِ النابلِ المواضي
الحراني عن ابن السكّيت : نَضَوْتُ ثيابي عنّي : إذا ألقيتها عنك .
وقد نَضَوْتُ الجُلَّ عن الفرس نَضْواً ، وقد نضا خِضابُه يَنْضو نَضْواً .
ونَضَا الفَرسُ الخيلَ يَنْضوها : إذا تَقدَّمها وانْسَلَخَ منها . والنِّضْو : البعير المهزول وجمعه أنضاء ، والأنثى نِضْوَة . ويقال لأَنْضاء الإبل : نِضْوان أيضاً .
ويقال : أَنْضى وجه الرجل ، ونَضَا على كذا وكذا : إذا أَخْلَق .
وقال اللّيْثُ : المُنْضِي : الرجل الّذي صار بعيرُه نِضْواً ، وقد أَنْضاه السَّفر .
وانتضَى السيفَ : إذا استلَّه من غِمْده . ونَضَا سَيْفَه : إذا سَلَّه . وسَهْمٌ نِضْوٌ : إذا فَسَد من كَثْرَة ما رُميَ به حتى أَخلَق ، ونَضِيٌّ السَّهْمِ : قِدْحُه ، وهو ما جَاوزَ من السّهم الرِّيشَ إلى النَّصْل ، وقال الأعشى :
غرَّ نَضِيُّ السّهمِ تحتَ لَبانِه
وجالَ على وَحْشِيِّه لم يُعَثِّمِ
ونَضِيُّ الرُّمْح : ما فوقَ المَقْبِض مِن صدرِه ، وأَنشدَ :
وظَلَّ لِثِيرانِ الصَّريمِ غمَاغِمُ
إذا دَعَسُوها بالنَّضِيّ المُعَلَّبِ
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ ، أوّلُ ما يكون القِدْح قبل أن يُعمَل : نَضِيٌّ ، فإن نُحِت فهو مَخْشوب وخَشِيب ، فإذا لُيِّن فهو مُخلَّق .
قال : وقال أبو عَمْرو : النَّضِيُّ : نَصْلُ السَّهْم .
قلتُ : وقولُ الأعشى يحقِّق قولَ أبي عمرو . وقال ابن دُريد : نَضِيُّ العُنُق :
عَظْمُه ، ونَضِيُّ السَّهم : عُودُه قبلَ أن يُراشَ .
وقال أبو عُبَيدة : نَضَا الفَرَسُ يَنْضُو نُضُوّاً : إذا أَدْلى فأَخرَج جُرْدانَه .
قال : واسمُ الجُرْدان : النَّضِيُّ . ويقال : نَضَا فلانٌ موضعَ كذا يَنْضُوه : إذا جاوَزَه وخَلَّفه نيض .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : النَّيْضُ بالياء : ضَرَبان العِرْق مِثْلُ النَّبْض سواء .

##### Türkçe

ض ن ( و ا ي ء )
**ضني** ، **ضنأ** ، **ضأن** ، **ضون** ، **وضن** ، **نضا** ، **نوض** ، **أنض** .
**ضني** : ve Leys dedi: adam **ضَنِي** olur, **يَضْنَى** (olur) **ضَنًى** şiddetli (bir şekilde): onda karışıp yerleşen bir hastalık bulunduğu zaman; ve her ne zaman iyileştiğini zannetse tersine çevrilir (yeniden nükseder); hastalık onu **أضناه** (yıpratmıştır) **إضْنَاءً** (yıpratma ile).
Seleme, Ferrâ’dan: Araplar der: **رجلٌ ضَنًى** ve **دَنف**; ve **قومٌ ضَنًى**; yani: **ذوُو ضنًى**; ve bunun gibi **قومٌ عَدْلٌ**: **ذَوُو عَدْل**; ve **صَوْمٌ** ve **نَوْم**.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **رجل ضنًى**; ve **امرأة ضَنًى**; ve **قومٌ ضَنًى**; o, hastalıktan **المُضْنَى** olandır.
Ve **قومٌ ضَنًى**; yani: **ذوو ضَنًى**; ve bunun gibi **قومٌ عَدْلٌ**: **ذَوو عَدْل**.
Ve dedi: **تَضَنَّى** adam: hastaymış gibi davrandığı zaman. Ve **أَضنَى**: **الفِراشَ**a yapışıp kaldığı zaman; **الضَّنَى**’dan.
Ve denir: **رجلٌ ضَنِ**; ve iki adam **ضَنِيَان**; ve bir kadın **ضَنِيَة**; ve bir kavim **أَضناءٌ**.
Ve denir: hastalık onu **أضناه** ve onu **أنضَاه**; tek bir anlamla.
**ضنأ** : Ebû Zeyd dedi: kadın **ضنأَت** **ضَنّاً** ve **ضُنُوءاً** (olur): doğurduğu zaman.
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr dedi: **الضَّنْءُ**: çocuk; hemzeli, nûnu sâkin; ve ona denebilir: **الضِّنء**.
Dedi: ve Ümevî dedi: Ebû’l-Mufaddal, Benî Selâme’den, Benî Esed’den bir bedevî dedi: **الضَّنْءُ**: çocuk; ve **الضِّنْءُ**: asıl; ve inşâd etti:
وميراث ابن آجَرَ حيثُ ألْقَتْ
بأصْل الضِّنْء ضِئْضِئة الأصيلِ
İbn Hâcer’i kastetti; o da İsmâil’dir.
Leys: kadın **ضنَت** **تضْنُو**: çocuğu çoğaldığı zaman; Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr dedi: ve o **الضّانية**’dir.
Ve denir: davar **ضَنَأت**: yavrulaması çoğaldığı zaman. Dedi: ve her şeyin **وضِنْءُ**’ü: onun neslidir.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **امرأةٌ ضانئة** ve (bir) davar; ikisinin anlamı: ikisinin çocuğunun çoğalmasıdır; ve (kadın) **ضَنَت** **تَضْنُو** **ضَناءً**; ve **ضَنأَت** **تضنُو** **ضَنْأً**; hemzeli.
Şemir, Ebû Ubeyd’den, İyâdî’ye okuduğum şeyde rivayet etti: ondan **اضطَبَأْتُ**: utandım; onu Ümevî’den **بالياء** ile rivayet etti.
Ve İyâdî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi ki o dedi: ancak o **اضْطَنَأْتُ**’tur, **بالنّون** ile; ve inşâd etti:
إذا ذُكِرَتْ مَسعاةُ والِده اضطنى
ولا يَضْطَنِي من فعْل أهلِ الفَضائِل
Ve Ebû’l-Mufaddal bana Harrânî’den, İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi ki o ona inşâd etti:
تَزَاءَك مُضْطَنِيءٌ آرِمٌ
إذا ائْتَبَّهُ الإدُّ لا يَفْطَؤْهْ
Dedi: ve **التَّزاؤُك**: utanma. **آرِم**; yani: devam eder. **لا يَفْطأُه**; yani: onu yenemez.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الضُّنَى**: çocuklar. Dedi: ve kesre ile **الضِّنَى**: korkutucu ağrılar.
İbn Düreyd, ( **الجَمْهرة** ) kitabında dedi: falan **مَقعَد ضُنْأةٍ** oturdu; yani: zaruret oturuşu; ve anlamı: **الأَنفَة**.
Ben dedim: İbn Düreyd’in sözünü **الاضطِناء**’dan sayarım; o da utanmadır.
**ضأن ضون** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: hemzesiz **الضّانةُ**: devenin onunla tıraşlandığı **البُرَةُ**; onu onlardan birden fazlası zikretti.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **التّضَوُّن**: çocuğun çokluğu. Dedi: ve **الضَّوْن**: **الإنْفَحة**.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الضَّيْوَنُ**: kedi; çoğulu **الضَّيَاوِن**.
Ve onun hemzelisinden: **الضَّأْنُ** ve **الضَّأَن**; **المَعْز** ve **المَعَز** gibi; ve **ضَئِيناً** olarak çoğul yapılır.
Leys dedi: **الضَّأْن**: koyundan yün sahipleri; ve bir tanesine denir: **ضائنة**; ve **رَجلٌ ضائن**. Onlardan bazısı dedi: o yumuşaktır; sanki o **لَفْجة**’dir. Başkası dedi: o, bedeni daima güzel, yemeği az olandır.
Ve denir: **رَمْلةٌ ضائنة**; o, beyaz geniş olandır. Ve Ca‘dî dedi:
إلى نَعَجٍ من ضائِن الرَّمْلِ أَعْفَرَا
Ve denir: **اضْأَنْ ضَأْنَك** ve **امْعَزْ مَعْزَك**; yani: bunu şundan ayır. Ve onu **ضأَنْتُها**: onu ayırdığın zaman.
Muhammed b. Habîb dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **رجلٌ ضائنٌ**: zayıf olduğu zaman; ve **رجلٌ ماعِزٌ**: kararlı, arkasındakini engelleyici olduğu zaman.
Dedi: ve **الضِّئنِيّ**: ekşimiş sütle çalkalanan tulum; eğer **الضَّأْن** derisinden iri olursa ona **ضِئْنِيّاً** denir.
Humeyd b. Sevr dedi:
وجاءَتْ بضِئْنِيَ كأنّ دَوِيَّهُ
ترَنُّمُ رَعْدٍ جاوَبَتْهُ الرَّوَاعِدُ
**وضن** : Seleme, Ferrâ’dan dedi: **الميضَانة**: sepet; o **المَرْجُونة** ve **القَفْعة**’dır. Ve inşâd etti:
لا تَنْكِحنّ بعدها حَنّانَهْ
ذات قَتارِيد لها مِيْضَانَهْ
Dedi: **حَنّ** ve **هَنّ**; yani: ağladı.
Ve Allah, aziz ve celîl dedi: ( ( **الاَخِرِينَ عَلَى سُرُرٍ مَّوْضُونَةٍ** ) ( الواقعة : 15 ) .
Ferrâ dedi: **الموْضُونةُ**: dokunmuş olan; Araplar, devenin **وَضينَ**’ini **وَضِيناً** diye adlandırdı; çünkü o dokunmuştur.
Ve denir: falan taşı ve tuğlayı birini diğerinin üstüne **وضَنَ**: onu **أشْرَجه** ettiği zaman; o halde o **مَوْضون**’dur.
Leys dedi: **الوَضْن**: sedirin ve benzerlerinin mücevher ve elbiselerle dokunmasıdır; ve o **مَوْضُونٌ**’dur.
Dedi: ve **الوَضِينُ**: geniş astardır.
Humeyd b. Sevr dedi:
على مُصْلَخِمَ ما يكاد جَسِيمُه
يَمُدُّ بِعطْفَيه الوَضِينَ المسَمَّما
**المسمَّمُ**: **السُّموم** ile süslenmiş olandır; o da boncuktur.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **التَّوَضُّن**: sevdirmedir. Ve **التوَضُّنُ**: alçalmadır. Ve **الوُضْنَةُ**: dokunmuş kürsüdür.
Şemir dedi: **المَوْضونةُ**: dokunmuş zırhtır.
Onlardan bazısı dedi: **دِرْعٌ مَوْضونةٌ**: dokuması **الموضُونة** gibi yakın (sık) olan.
Araplardan bir adam karısına dedi: **ضِنِيه**; evinin eşyasını kasteder; yani: onun bir kısmını bir kısmına yaklaştır.
Ve denildi: **الوَضْنُ**: **النَّضْد**; denir: eşyasını bir kısmını bir kısmının üstüne **وَضَن**.
**نوض** : İbnü’l-Muzaffar dedi: **النَّوْضُ**: kalça ile sırt arasındaki bağlantı parçasıdır. Ve her kadının iki **نَوْضان**’ı vardır: ikisi, onun pamuğunu kuşatan, kabarmış iki et parçasıdır; yani kalçanın ortası. Ve Ru’be dedi:
إذا اعْتَزَمْنَ الرَّهْوَ في انتِهاضِ
جاذَبْنَ بالأصلابِ والأنْواضِ
Dedi: ve **النَّوْضُ**: sallanma ve sendeleme benzeri; denir: **ناضَ يَنُوض نَوْضاً**.
Ebû Amr dedi: **الأنواضُ**: su iticileri (su setleri). Ve Ru’be dedi:
غُرِّ الذُّرَى ضَواحِك الإِيماضِ
يُسقَى به مَدافِعُ الأنْواضِ
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الأنواضُ**: vadiler; tekili **نَوْض**.
Ebû’l-Abbâs ondan rivayet etti ki o dedi: **النَّوْضُ**: hareket ve ayrılıp dağılmadır. Ve **النَّوْضُ**: kuyruk sokumudur.
Kisâî dedi: Araplar **الصاد**’dan **ضاد**’ı değiştirir; şöyle der: sende bundan **مناض** yok; yani: **مناص**.
Ebû’l-Hasen el-Lihyânî dedi: denir: falan bir ihtiyaç için **ما يَنُوض**; ve bir şey için **أن يَنُوص** güç yetiremez; yani: hareket eder.
Ve **ناضَ** ve **ناصَ** **مَناضاً** ve **مَناصاً**: yeryüzünde gittiği zaman.
İbnü’l-A‘râbî dedi: elbiseyi boya ile **نوّضْتُ** **تَنْويضاً**; yani: onu kızarttım (kana boyadım). Ve aslanın sıfatında inşâd etti:
في غِيلِهِ جِيفُ الرِّجال كأنه
بالزَّعْفران من الدّماء مُنَوَّضُ
Yani: **مُضَرَّج**. Bunu bana Münzirî, Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ’dan, ondan haber verdi.
Ebû Turâb, Ebû Saîd el-Bağdâdî’den dedi: **الأنْوَاضُ** ve **الأنْواطُ** birdir; o, yüklendiği zaman develerin üzerine asılan şeydir. Ve Ru’be dedi:
جاذَبْنَ بالأصلابِ والأنْواضِ
**أنض** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: eti **أنَضْت** **إيناضاً**: onu kızarttığın ve pişirmediğin zaman.
Leys dedi: **لحمٌ أَنِيض**: onda bir **نُهُوأةٌ** vardır. Ve Züheyr dedi:
يُلَجْلِجُ مُضغةً فيها أَنِيض
أصَلّتْ فهي تحتَ الكَشْح داءُ
Ve **أَنُض** (olan) **أَناضَةٌ** (olur); o halde o **أَنِيض**’dir.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الإناضُ**: hurmanın olgunlaşmaya erişmesidir; Lebîd’in sözü ondandır:
وأَناضَ العَيْدانُ والجَبّارُ
Ve şöyle rivayet edilir: **وأنِيض**.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: hurma ağacının yükü olgunlaştığı zaman o **الإناض**’dır.
**نضا** : Leys dedi: kına **نَضَا** **يَنْضُو** sakaldan; yani: çıktı ve ondan gitti.
Ve kınanın **نُضَاوةُ**’si: boyadan alınan, rengi elde ve saçta giden şeydir. Ve Kuseyyir, Azze’ye hitap ederek dedi:
ويا عَزَّ للوَصْلِ الذي كان بينَنا
نَضَا مِثلَ ما يَنْضُو الخِضَابُ فَيخلَقُ
Ve elbise boyayı kendinden **نَضَا**: onu attığı zaman.
Ve kadın elbisesini kendinden **نَضَت**; İmruü’l-Kays’ın sözü ondandır:
فجئْتُ وقد نَضَّت لنومٍ ثِيابَها
لَدَى السِّتْر إلاّ لِبْسَةَ المتفضِّلِ
Ve binek, bineklerin arasından **تنضو**: onların arasından çıktığı zaman.
Ve kumluk, kumlardan **تنضو**; yani onlardan çıkar.
Ve ok **نَضَا**; yani: geçti.
Ru’be dedi:
يَنْضُون في أجوازِ ليلٍ غاضِي
نَضْوَ قِداحِ النابلِ المواضي
Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: elbiselerimi üzerimden **نَضَوْتُ**: onları senden attığın zaman.
Ve atın üzerinden örtüyü **نَضَوْتُ** **نَضْواً**; ve onun boyası **نضا** **يَنْضو** **نَضْواً**.
Ve at, atları **نَضَا** **يَنْضوها**: onlara geçtiği ve onlardan sıyrıldığı zaman. Ve **النِّضْو**: zayıflamış deve; çoğulu **أنضاء**; dişisi **نِضْوَة**. Ve develerin **أَنْضاء**’ına **نِضْوان** da denir.
Ve denir: adamın yüzü **أَنْضى**; ve şuna şuna **نَضَا**: eskittiği zaman.
Leys dedi: **المُنْضِي**: devesi **نِضْواً** olmuş adamdır; sefer onu **أَنْضاه** etmiştir.
Ve kılıcı **انتضَى**: onu kınından çektiği zaman. Ve kılıcını **نَضَا**: onu çektiği zaman. Ve **سَهْمٌ نِضْوٌ**: çok atılmaktan bozulup eskidiği zaman. Ve okun **نَضِيٌّ**’si: onun çubuğudur; o, okun tüyden uca kadar olan kısmını aşan (tüy ile uç arasındaki) şeydir. Ve A‘şâ dedi:
غرَّ نَضِيُّ السّهمِ تحتَ لَبانِه
وجالَ على وَحْشِيِّه لم يُعَثِّمِ
Ve mızrağın **نَضِيُّ**’si: göğsünden tutma yerinin üstündeki kısımdır. Ve inşâd etti:
وظَلَّ لِثِيرانِ الصَّريمِ غمَاغِمُ
إذا دَعَسُوها بالنَّضِيّ المُعَلَّبِ
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: çubuk, yapılmadan önce ilk hâli: **نَضِيٌّ**’dir; eğer yontulursa o **مَخْشوب** ve **خَشِيب**’dir; eğer yumuşatılırsa o **مُخلَّق**’tır.
Dedi: ve Ebû Amr dedi: **النَّضِيُّ**: okun ucu (**نَصْلُ السَّهْم**).
Ben dedim: A‘şâ’nın sözü, Ebû Amr’ın sözünü doğrular. İbn Düreyd dedi: boynun **نَضِيُّ**’si: onun kemiğidir; ve okun **نَضِيُّ**’si: tüy takılmadan önce onun çubuğudur.
Ebû Ubeyde dedi: at **نَضَا** **يَنْضُو** **نُضُوّاً**: sarktığı ve **جُرْدان**’ını çıkardığı zaman.
Dedi: ve **الجُرْدان**’ın adı: **النَّضِيُّ**’dir. Ve denir: falan şu yerin ötesine **نَضَا** **يَنْضُوه**: onu geçtiği ve onu geride bıraktığı zaman. **نيض**.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **النَّيْضُ** **بالياء**: damar atmasıdır; **النَّبْض** gibi, eşittir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضّاد والنون وما يثلثهما)
(ضني) الضاد والنون والحرف المعتل أصلان صحيحان: أحدهما يدلُّ على مرضٍ، والآخر يتردَّد بين مهموزٍ وغيره، ويدلُّ ذلك على شيئين: إمَّا أصلٍ وإِمَّا نِتاج، والأصل والنِّتاج متقارِبان.‏
فالأوّل الضَّنَى في المرض، يقال ضَنِيَ يَضْنَى ضَنَىً شديداً، إِذا كانَ به داءٌ مُخامِر، كلَّما ظنَّ أنَّه قد بَرَأَ نُكِس. وأَضْنَاهُ المرضُ يُضْنيه.‏
وأمَّا الآخر فيقال ضَنَأتِ المرأة ضَنْأً، وهي ضانئة، وأضنأت إذا كثُر ولدها. والضِّنء: الأصل والمعدِن. وفلانٌ من ضِنْءِ صِدق. وأضنأ القومُ، إِذا كثُرت ماشيتُهم. وضَنَأ المالُ: كثر.‏
وأخبرَنا علي بن إبراهيمَ، عن عليّ بن عبد العزيز، عن أبي عمرو: الضَّنْو الولد ويقال الضِّنو. قال الأمويّ عن أبي المفضّل من بني سلامة: الضَّنْو الولد بالفتح، والضِّنْء: الأصل، مهموز.‏
ومما شذَّ عن هذا كله: أَضْنَأَ فلانٌ من كذا، استحيا منه.‏
(ضنط) الضاد والنون والطاء، يقولون فيه إنَّ الضِّنَاط: الزِّحام الكثير.‏
(ضنك) الضاد والنون والكاف أصلان صحيحان وإن قلَّ فروعُهما فالأوّل الضِّيق، والآخر مرضٌ.‏
فالأوَّل الضَّنْك: الضِّيق. ومن الباب امرأةٌ ضِناكٌ: مكتنِزة اللحم، إذا اكتنَزَ تَضَاغَطَ.‏
والأصل الآخر المضنوك: المزكوم. والضُّنَاك الزُّكام. والله أعلم.‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الضّاد** و**النون** وما يثلثهما)
(**ضني**) **الضاد** ve**النون** ve illetli harf iki sahih asıldır: ikisinden biri bir hastalığa delâlet eder, diğeri hemzeli ile hemzesiz arasında gidip gelir; bu da iki şeye delâlet eder: ya bir asla ya da bir neticeye. Asıl ile netice birbirine yakındır.‏
Birincisi, hastalıkta **الضَّنَى**’dır; **ضَنِيَ** **يَضْنَى** **ضَنَىً** şiddetli (oldu) denir; onda karışıp yerleşen bir dert bulunduğu zaman; her ne vakit iyileştiğini zannetse, nükseder. Ve hastalık onu **أَضْنَاهُ**; onu **يُضْنيه**.‏
İkincisine gelince: kadın **ضَنَأتِ** **ضَنْأً** (yaptı) denir; o **ضانئة**’dir. Ve **أضنأت**: çocuğu çok olduğu zaman. Ve **الضِّنء**: asıl ve maden. Ve falan kimse, doğruluk **ضِنْءِ**’ndendir. Ve kavim **أضنأ** etti: hayvanları çok olduğu zaman. Ve mal **ضَنَأ** etti: çoğaldı.‏
Bize Ali b. İbrahim haber verdi; Ali b. Abdülaziz’den; Ebû Amr’dan: **الضَّنْو** çocuk(tur); ve **الضِّنو** denir. Ümeyyî, Benî Selâme’den Ebû’l-Mufaddal’dan (şöyle) dedi: **الضَّنْو** çocuk(tur), fetha ile; ve **الضِّنْء**: asıl(dır), hemzeli.‏
Bütün bunlardan şâz olan şeylerdendir: falan kimse şundan **أَضْنَأَ** etti; ondan utandı.‏
(**ضنط**) **الضاد** ve**النون** ve**الطاء**: onda derler ki **الضِّنَاط**: çok kalabalık, izdihamdır.‏
(**ضنك**) **الضاد** ve**النون** ve**الكاف** iki sahih asıldır; her ne kadar dalları az ise de: birincisi darlık, diğeri hastalık(tır).‏
Birincisi: **الضَّنْك** darlık(tır). Ve babdandır: **ضِناكٌ** bir kadın: etli, dolgun; et dolgunlaştığı zaman sıkışıp daralır.‏
Diğer asıl: **المضنوك** nezleli olandır. Ve **الضُّنَاك** nezledir. Ve Allah daha iyi bilir.‏

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ض ن ي
ضني فلان ضنًى شديداً وهو ضنٍ‏:‏ به داء مخامر كلما ظن أنه قد بريء نكس وأضناه المرض‏.‏
وتقول‏:‏ هو بين سفر ينضيه ومرض يضنيه‏.‏

##### Türkçe

ض ن ي
Falanca **ضنًى** şiddetli bir şekilde **ضني** oldu; ve o **ضنٍ**’dir: onda, her ne zaman iyileştiğini zannetse gerisin geri döndüren ve hastalığın onu bitkin düşürdüğü, yerleşik bir hastalık vardır.
Ve dersin ki: o, onu tüketen bir yolculuk ile onu bitkin düşüren bir hastalık arasındadır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ض ن ي * * الضَّنَى * المرض وبابه صدي فهو رجل * ضَنَّى * و * ضنٍ * يقال تركته ضنى وضنينا و * أَضْنَاهُ * المرض أثقله

##### Türkçe

* ض ن ي * * **الضَّنَى** * hastalık; babı **صدي**’dir; o, **ضَنَّى** ve **ضنٍ** bir adamdır. “Onu **ضنى** ve **ضنينا** bıraktım” denir. Ve “hastalık onu **أَضْنَاهُ**” (yani) onu ağırlaştırdı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

#### Madde başı: ضنى

: ( ى ( *!ضَنَتِ ) المرْأَةُ ( *!ضَنًى ) ، مَقْصور ، ( *!وضَناءً ) بالمدِّ ، ( كَثُرَ ولَدُها ) .
قالَ الجوهريُّ : يُهْمَزُ ولا يُهْمَزُ ، واقْتَصَرَ على المَصْدرِ الأخيرِ ؛ ( *!كضَنِيَتْ ) كرَضِيَ .
( و ) *!ضَنا ( نَصِيبُه : تَرَيَّعَ وزادَ ) ؛ نقلَهُ الصَّاغانيُّ .

##### Türkçe

: **ضَنَتِ** kadın **ضَنًى** (maksûr) ve med ile **وضَناءً** (yani: çocuğu çoğaldı).
Cevherî dedi: Hemze ile de olur, hemzesiz de olur; ve son masdar ile yetindi; **كضَنِيَتْ** (yani: **رَضِيَ** gibi).
Ve **ضَنا** (nasibi: yükseldi ve arttı); bunu Sâğânî nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: ضنى

ضَنِىَ
1 ضَنِىَ ذ , (S, M, Msb, K,) aor. ضَنَىَ , (Msb, K,) inf. n. ضَنًى; (S, M, Mgh, Msb, K;) and ↓ اضطنى signifies the same; He was, or became, slender, and small in body: and hence, (Ham p. 112,) he was, or became, diseased, disordered, or sick; (S, and Ham ibid.;) because disease occasions leanness, or emaciation: (Ham:) or he was, or became, lean, or emaciated: (so accord. to the explanation of the inf. n. in the Mgh:) or he was, or became, affected with a disease, disorder, or sickness, (M, Msb, K,) of long continuance, and settled, (M,) or constant, so that he was at the point of death, (Msb,) or such as infected, or pervaded, him, and so that, whenever he thought himself to be recovering, he relapsed. (K.) -A2- [See also 1 in art. ضنو.]

مُضَانَاةٌ
3 مُضَانَاةٌ ذ i. q. مُعَانَاةٌ, (S, K, KL,) both signifying The suffering, or enduring, [or contending with,], the difficulty, or trouble, or inconvenience, of a thing; as also مُقَاسَاةٌ. (KL.)

اضناهُ
4 اضناهُ ذ , said of a disease, disorder, or sickness, (S, M, Mgh, Msb, K,) It rendered him such as is termed ضَنًى or ضَنٍ: (M, Msb, K:) rendered him lean, or emaciated: (Mgh:) or oppressed him; burdened him heavily; overburdened him; or overcame him, and rendered him heavy. (S, TA.) -A2- And أَضْنَى He kept to the bed by reason of what is termed ضَنًى [i. e. leanness, or emaciation; or disease, disorder, or sickness, or such as was of long continuance, &c.: see 1]. (TA.)

تضنّى
5 تضنّى ذ He (a man) feigned himself diseased, disordered, or sick. (TA.)

اضطنى
8 اضطنى ذ : see 1. ― -b2- See also 8 in art. ضنأ.

ضَنًى
ضَنًى ذ : inf. n. of 1. (S, M, &c.) ― -b2- Also, [in some copies of the K erroneously written ضَنِىٌّ,] and ↓ ضَنٍ; (S, M, Msb, K;) the former applied alike to a man (Fr, IAar, T, S, Msb) and to a woman (IAar, T, S, Msb) and to two persons (Msb) and to a pl. number, (Fr, IAar, T, S, Msb,) because originally an inf. n., (S, Msb,) for ذُو ضَنًى and ذَاتُ ضَنًى [&c.]; (Msb;) or some do not dualize it nor pluralize it, because it is [originally] an inf. n., and others dualize it and pluralize it; (M;) but ↓ ضَنٍ has a fem. (Msb) and a dual and a pl., (S,) its fem. being ضَنِيَةٌ (Msb, TA) [and its dual ضَنِيَانِ] and the pl. is أَضْنَآءٌ; (TA;) [Slender, and small in body: and hence, (see 1,)] diseased, disordered, or sick: (S:) [or lean, or emaciated: (see again 1:)] or affected with a disease, disorder, or sickness, (M, Msb, K,) of long continuance, and settled, (M,) or constant, so that he is at the point of death, (Msb,) or such as infects, or pervades, him, and so that, whenever he thinks himself to be recovering, he relapses. (K.) You say, تَرَكْتُهُ ضَنًى and ↓ ضَنِيًا [I left him lean, or diseased, &c.]. (S.)

ضَنٍ
ضَنٍ ذ ; fem. ضَنِيَةٌ; and pl. أَضْنَآءٌ: see the next preceding paragraph, in three places.

ضِنًى
ضِنًى ذ , [written in the TA ضنا, but the final radical is ى,] with kesr, accord to IAar, signifies Pains that cause fear. (TA.)

ضَنَآءٌ
ضَنَآءٌ ذ , like سَلَامٌ [in measure, The state of such as is termed ضَنًى or ضَنٍ], a subst. from ضَنِىَ. (Msb.)

مُضْنًى
مُضْنًى ذ Rendered lean, or emaciated; [&c;] (Mgh;) pass. part. n. of 4 [q. v.]. (Mgh, Msb.)

##### Türkçe

**ضَنِىَ**
1 **ضَنِىَ** ذ , (S, M, Msb, K,) muzâri‘i **ضَنَىَ** , (Msb, K,) mastar ismi **ضَنًى**; (S, M, Mgh, Msb, K;) ve ↓ **اضطنى** aynı mânâya delâlet eder; O, bedende ince ve küçük oldu yahut oldu: ve bundan dolayı, (Ham s. 112,) o, hasta oldu yahut oldu; (S, ve Ham a.g.y.;) çünkü hastalık zayıflığı yahut erimeyi meydana getirir: (Ham:) yahut o, zayıf oldu yahut eridi: (Mgh’de mastarın açıklamasına göre böyle:) yahut o, uzun süreli ve yerleşik, (M,) yahut sürekli bir hastalık, bozukluk yahut hastalıkla etkilenmiş oldu, (M, Msb, K,) öyle ki ölüm noktasında idi, (Msb,) yahut onu bulaştıran yahut içine işleyen, ve öyle ki ne zaman kendisini iyileşiyor zannetse nüksetti. (K.) -A2- [Ayrıca ضنو maddesinde 1’e de bak.]

**مُضَانَاةٌ**
3 **مُضَانَاةٌ** ذ **مُعَانَاةٌ** ile aynı mânâdadır, (S, K, KL,) ikisi de bir şeyin güçlüğüne, yahut sıkıntısına, yahut meşakkatine katlanmayı [yahut onunla mücadele etmeyi] ifade eder; ayrıca **مُقَاسَاةٌ** da böyledir. (KL.)

**اضناهُ**
4 **اضناهُ** ذ , bir hastalık, bozukluk yahut hastalık hakkında söylenir, (S, M, Mgh, Msb, K,) onu **ضَنًى** yahut **ضَنٍ** diye adlandırılan hâle getirdi: (M, Msb, K:) onu zayıf yahut erimiş kıldı: (Mgh:) yahut onu ezdi; ona ağır yük yükledi; onu aşırı yükledi; yahut ona galip geldi ve onu ağırlaştırdı. (S, TA.) -A2- Ve **أَضْنَى**: **ضَنًى** diye adlandırılan şey sebebiyle (yani zayıflık yahut erime; yahut hastalık, bozukluk yahut hastalık; yahut uzun süreli olan vb.: 1’e bak) yatakta kaldı. (TA.)

**تضنّى**
5 **تضنّى** ذ O (bir adam) kendisini hasta, bozuk, yahut hasta imiş gibi gösterdi. (TA.)

**اضطنى**
8 **اضطنى** ذ : 1’e bak. ― -b2- Ayrıca ضنأ maddesinde 8’e de bak.

**ضَنًى**
**ضَنًى** ذ : 1’in mastar ismidir. (S, M, vb.) ― -b2- Ayrıca, [K’nın bazı nüshalarında yanlışlıkla **ضَنِىٌّ** yazılmıştır,] ve ↓ **ضَنٍ**; (S, M, Msb, K;) birincisi, aslında bir mastar ismi olduğu için, (S, Msb,) **ذُو ضَنًى** ve **ذَاتُ ضَنًى** [&c.] yerine, (Msb;) bir erkeğe (Fr, IAar, T, S, Msb) ve bir kadına (IAar, T, S, Msb) ve iki kişiye (Msb) ve çoğul sayıya, (Fr, IAar, T, S, Msb,) eşit şekilde uygulanır; yahut bazıları onu tesniye etmez ve çoğul yapmaz, çünkü o [aslında] bir mastar ismidir; diğerleri ise onu tesniye eder ve çoğul yapar; (M;) fakat ↓ **ضَنٍ**’nin bir müennesi (Msb) ve bir tesniyesi ve bir çoğulu vardır, (S,) onun müennesi **ضَنِيَةٌ**’dir (Msb, TA) [ve tesniyesi **ضَنِيَانِ**] ve çoğulu **أَضْنَآءٌ**’dur; (TA;) [bedende ince ve küçük: ve bundan dolayı, (1’e bak,)] hasta, bozuk, yahut hasta: (S:) [yahut zayıf, yahut erimiş: (yine 1’e bak:)] yahut uzun süreli ve yerleşik, (M,) yahut sürekli bir hastalık, bozukluk yahut hastalıkla etkilenmiş, (M, Msb, K,) öyle ki ölüm noktasındadır, (Msb,) yahut onu bulaştıran yahut içine işleyen, ve öyle ki ne zaman kendisini iyileşiyor zannetse nüksettir. (K.) Sen dersin: **تَرَكْتُهُ ضَنًى** ve ↓ **ضَنِيًا** [Onu zayıf, yahut hasta, vb. bıraktım]. (S.)

**ضَنٍ**
**ضَنٍ** ذ ; müennesi **ضَنِيَةٌ**; ve çoğulu **أَضْنَآءٌ**: üç yerde, bir önceki paragrafın bir sonraki kısmına bak.

**ضِنًى**
**ضِنًى** ذ , [TA’da **ضنا** yazılmıştır, fakat son kök harfi ى’dır,] kesre ile, IAar’a göre, korku doğuran ağrılar mânâsına gelir. (TA.)

**ضَنَآءٌ**
**ضَنَآءٌ** ذ , ölçü bakımından **سَلَامٌ** gibi [**ضَنًى** yahut **ضَنٍ** diye adlandırılan kimsenin hâli], **ضَنِىَ**’dan bir isimdir. (Msb.)

**مُضْنًى**
**مُضْنًى** ذ Zayıf yahut erimiş kılınmış; [&c;] (Mgh;) 4’ün mef‘ûl ismidir [ona bak]. (Mgh, Msb.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ضَنِيَ
ضَنِيَ A ( n. ac. ضَنَي 4 ),
a.  Was sickly, ailing.

ضَاْنَيَ
ضَاْنَيَ III ,  أَضْنَيَ IV ,
a.  Weakened, wasted, reduced ( illness ).

اِنْضَنَيَ
اِنْضَنَيَ VII
a.  [ coll. ], Wasted away.

اِضْتَنَيَ
اِضْتَنَيَ VIII ( T ),
a.  see I .

ضَِنْو
ضَِنْو [ ضَنْي 1 ,  2 ],
a.  Children, offspring.

ضَنًى
ضَنًى [ 4 ],
a.  Sickliness, weakness, languor.

b.  Sickly, ailing; invalid.

ضَنٍ
ضَنٍ [ 5 ] , ( pl. أَضْنَآء [ 38A ] ),
a.  see 4 (b) .

ضَانِي
ضَانِي
a.  see under ضَأَنَ

##### Türkçe

ضَنِيَ
ضَنِيَ A (mastarı: **ضَنَي** 4),
a. Hastalıklı idi, hasta idi.

ضَاْنَيَ
ضَاْنَيَ III, **أَضْنَيَ** IV,
a. Zayıflattı, eritti, azalttı (hastalık).

اِنْضَنَيَ
اِنْضَنَيَ VII
a. [topluluk], eriyip gitti.

اِضْتَنَيَ
اِضْتَنَيَ VIII (T),
a. I’e bak.

ضَِنْو
ضَِنْو [**ضَنْي** 1, 2],
a. Çocuklar, nesil.

ضَنًى
ضَنًى [4],
a. Hastalıklılık, zayıflık, bitkinlik.

b. Hastalıklı, hasta; malûl.

ضَنٍ
ضَنٍ [5], (çoğulu: **أَضْنَآء** [38A]),
a. 4 (b)’ye bak.

ضَانِي
ضَانِي
a. **ضَأَنَ** maddesi altında bak.
