# ضن (ض-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ض - ن
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الضّاد والنون
ضن ، نض : ( مستعملان ) .
ضن : قال الليث : الضِّنة وَالضِّنُّ والمِضنّة ، كل ذلك من الإمساك والبُخلُ ، تقول : رجل ضَنِين .
قال الله تعالى : ( ) الْمُبِينِ وَمَا هُوَ عَلَى الْغَيْبِ ) ( التكوير : 24 ) .
قال الفراء : قرأ زيد بن ثابت ، وعاصم ، وأهل الحجاز : ( بِضَنِين ، وَهو حَسَن . يقول : يأتيه غَيب ، وهو مَنْفوسٌ فيه ، فلا يبخلُ به عليكم ، ولا يَضِنُّ به عنكم ، ولو كان مكان ( على ) ( عن ) صَلَح ، أو الباء كما تقول : ما هو بضنين بالغيب .
وقال الزجاج : ما هو على الغيب ببخيل ، أي هو يُؤَدِّي عن الله ، ويُعَلِّمُ كتابَ الله ، وقُرِيء : بظنين ، وتفسيره في
بابه . ويقال : ضَنِنْتُ أَضَنُّ ضَنّاً وهي اللغة العالية . ويقال : ضَنَنْتُ أَضِنُّ .
ويقال : هو عِلْقُ مِضَنَّةٍ ومَضَنَّةٍ ، أي هو شيءٌ نَفِيسٌ يُضَنُّ به ، ويُتَنافَسُ فيه .
ويقال : فلان ضِنَّتِي من بين إخواني ، أي اخْتَصُّ به وأَضِنُّ بمودَّته .
وفي الحديث : ( إنَّ للَّهَ ضَنَائِنُ من خَلْقِه يُحْيِيِهمْ في عافِية ، ويُميتُهُم في عافية ) أي خَصائِص .
ويقال : أضطنَّ يضطَنُّ ، أي بَخِلَ يَبْخَلُ ، وهو افْتِعال من الضنّ ، وكان في الأصل : اضتَنَّ ، فقُلِبت التَّاء طاءً .
وقال الأصمعيّ : المَضنُونَةُ : ضَرْبٌ من الغِسْلَةِ والطيب .
وقال الراعي :
تضم على مَضنونةٍ فارسيَّةٍ
ضفائرَ لا ضاحِي القُرون ولا جَعْد
وأنشد ابن السكيت :
قَدْ أكْنَبَتْ يداك بَعْدَ لِينِ
وبَعْدَ دُهْنِ الْبَانِ والمضنُونِ
أكْنَبَتْ : غَلُظَتْ ، والمضنُون : ضرب من الْغَوالِي الجَيِّدة .
نض : أبو عُبيد عن الأصمعيّ ، قال : اسمُ الدَّراهم والدَّنانير عند أَهْلِ الحجاز : ( النَّاضُّ ) وإنما يُسَمُّونَه ناضّاً ، إذا تحوَّلَ عَيْناً بعد أَنْ يكون مَتَاعاً ، وفِعله : نَضَّ المالُ ، أي صار عَيْناً بعدما كانَ مَتاعاً .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : النَّضُّ : الإظهارُ ، والنَّضُّ : الحاصِل ، يقال : خُذْ ما نَضَّ لك من غَرِيمكَ . قال : ونَضَّضَ الرّجُلُ ، إذا كثُر نَاضُّه ، وهو ما ظَهَر وحَصَلَ ما مالِه ، قال : ومنه الخَبْر : ( خُذُوا صَدَقَةَ مَا نَضَّ من أَمْوَالِهم ) ، أي ما ظَهَر وحَصَلَ .
وَوُصِفَ رجلٌ بكثرة المال ، فَقِيل : هوأكثرُ النّاس نَاضّاً .
وروى شمر بإسْنادٍ له ، عن عِكْرمة أَنَّه قال : إنَّ الشَّريكَيْن يَقْتَسِمان ما نَضَّ مِنْ أَمْوَالِهمَا ولا يَقْتسمان الدَّيْن .
قال شمِر : ما نَضَّ ، أي ما صَار في أَيْدِيهما .
أبو عُبيد عن أَبي زيد : هو نُضَاضَةُ وَلَدِ أَبَوَيْه ، ونُضَاضَةُ الماء وغيره : آخِره وَبِقيَّتُه .
ويقال : نَضِّ إليَّ من معروفك نُضَاضَةً ، وهو الْقَلِيلُ منه .
وقال أبو سَعِيد : عليهم نَضَائِضُ من أَمْوالهم وبَضَائِضُ ، واحدتها نَضِيضَةٌ ، وبَضِيضَةٌ .
وقال الأصمعيّ : نَضَّ له بَشيءٍ ، وبَضَّ له بشيءَ ، وهو الْمَعروفُ الْقَليل .
وقال الليث : النَّضُّ : نَضِيضُ الماءِ كأَنَّما يخرج من حَجر ، تقول : نَضَّ الماءُ يَنِضُّ ،
وفلان يَسْتَنِضُّ معروفَ فلان ، أي يَسْتَخرجه ، ومنه قول رؤبة :
إنْ كَانَ خيراً مِنْكِ مُسْتَنَضّاً
فَاقْنَى فشر الْقَوْلِ ما أَنضّا
وقال أيضاً :
تَمتَاحُ دَلْوَى مكْرَهُ البِضَاضِ
ولا الْجَدَى من مُتْعَبٍ حَبَّاض
والنّضُّ : مكرُوهُ الأمْرِ ، تقول : أَصَابَنِي نَضٌّ من أَمْرِ فلان .
شمر ، عن ابن الأعرابيّ : اسْتَنْضَضْتُ منه شَيئاً ، أي اسْتَخْرجته وأَخذته ، وأنشد بيت رؤبة .
أبو عُبيد ، عن أبي عمرو : نَضْنَضْتُ الشيءَ ونَصْنَصته ، إذا حَرَّكته وأَقْلَقْته ، ومنه قيل للحيَّة : نَضْنَاضٌ ، وهو القلق الذي لا يَثْبُتُ في مكانه بِشرّته ونَشَاطِه . قال الراعي :
يَبيتُ الحيّةُ النّضاضُ فيها
مكانَ الْحِبِّ يَسْتَمعُ السِّرارَا
قال : وأخبرني الأصمعيّ : أنه سأل أَعرابياً عن النضناض : فأخرج لِسانه وحركه ، ولم يزِدْ على هذا ، وهذا كله يرجع إلى الحركة .
أبو عَمْرو : النَّضِيضة : المطر القليل ، وجمعها نَضائِض ، وأنشد :
في كُلّ عام قَطْرُهُ نَضائِضُ
أبو عبيد : النّضِيضَةُ من الرياح التي تنِضّ بالماء فَيَسِيل ، ويقال : الضّعيفة .

##### Türkçe

باب **الضّاد** ve **النون**
**ضن** ، **نض** : (ikisi de kullanımdadır).
**ضن** : Leys dedi: **الضِّنة** ve **الضِّنُّ** ve **المِضنّة**; bunların hepsi tutma ve cimriliktendir; dersin ki: adam **ضَنِين**.

Allah Teâlâ dedi: ( ) **الْمُبِينِ وَمَا هُوَ عَلَى الْغَيْبِ** ) (et-Tekvîr: 24).

Ferrâ dedi: Zeyd b. Sâbit, Âsım ve Hicaz ehli: ( **بِضَنِين** ) diye okudu; ve o güzeldir. Der ki: ona gayb gelir; ve o, onda kıskanılan (nefîs) kılınmıştır; artık onu size karşı cimrilik etmez ve onu sizden esirgemez; eğer (**على**) yerinde (**عن**) olsaydı da uygun olurdu; yahut bâ ile, senin: “**ما هو بضنين بالغيب**” demen gibi.

Zeccâc dedi: O, gayb üzerine cimri değildir; yani Allah’tan (tarafından) edâ eder ve Allah’ın kitabını öğretir. Ve: **بظنين** diye de okunmuştur; onun tefsiri kendi babındadır. Ve denir: **ضَنِنْتُ أَضَنُّ ضَنّاً**; ve bu yüksek dildir. Ve denir: **ضَنَنْتُ أَضِنُّ**.

Ve denir: o, **عِلْقُ مِضَنَّةٍ** ve **مَضَنَّةٍ**’dir; yani o, kendisiyle kıskanılan (esirgenen) ve onda rekabet edilen nefîs bir şeydir.

Ve denir: falan, kardeşlerim arasından benim **ضِنَّتِي**’mdir; yani onu kendime tahsis ederim ve onun sevgisini kıskanırım (esirgerim).

Hadiste: ( **إنَّ للَّهَ ضَنَائِنُ من خَلْقِه يُحْيِيِهمْ في عافِية ، ويُميتُهُم في عافية** ) yani: hususîler (seçkinler).

Ve denir: **أضطنَّ يضطَنُّ**; yani cimrilik etti, cimrilik eder; ve o, **الضنّ**’dan ifti‘âldir; aslında: **اضتَنَّ** idi; sonra **التَّاء** **طاءً**’a çevrildi.

Asma‘î dedi: **المَضنُونَةُ**: yıkama ve güzel kokudan bir türdür.

Râ‘î dedi:
تضم على مَضنونةٍ فارسيَّةٍ
ضفائرَ لا ضاحِي القُرون ولا جَعْد

İbnü’s-Sikkît inşâd etti:
قَدْ أكْنَبَتْ يداك بَعْدَ لِينِ
وبَعْدَ دُهْنِ الْبَانِ والمضنُونِ

**أكْنَبَتْ**: kalınlaştı; ve **المضنُون**: iyi **الْغَوالِي**’den bir türdür.

**نض** : Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: dedi ki: Hicaz ehli yanında dirhemlerin ve dinarların adı: (**النَّاضُّ**)’dır. Onu ancak, meta olduktan sonra nakde dönüştüğü zaman **ناضّاً** diye adlandırırlar. Fiili: **نَضَّ المالُ**; yani meta iken sonra nakit oldu.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **النَّضُّ**: ortaya çıkarma; ve **النَّضُّ**: elde edilen (hâsıl olan)dır. Denir: borçlundan sana **نَضَّ** olanı al. Dedi: ve adam **نَضَّضَ** eder; **نَاضُّه** çoğaldığı zaman; ve o, malından ortaya çıkan ve elde edilen şeydir. Dedi: ve ondan haber: ( **خُذُوا صَدَقَةَ مَا نَضَّ من أَمْوَالِهم** ); yani ortaya çıkan ve elde edilen.

Bir adam çok mal ile vasfedildi de denildi: o, insanların en çok **نَاضّاً** olanıdır.

Şemmer, kendisine ait bir isnadla, İkrime’den rivayet etti: o dedi ki: iki ortak, mallarından **نَضَّ** olanı paylaşırlar; borcu paylaşmazlar.

Şemmer dedi: **ما نَضَّ**; yani ikisinin ellerinde olan (şeye dönüşen).

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: o, anne-babasının çocuğunun **نُضَاضَةُ**’sidir. Ve suyun ve başkasının **نُضَاضَةُ**’si: onun sonu ve artığıdır.

Ve denir: iyiliğinden bana bir **نُضَاضَةً** **نَضِّ** et; ve o, ondan az olandır.

Ebû Sa‘îd dedi: onların mallarından **نَضَائِضُ** ve **بَضَائِضُ** vardır; tekili **نَضِيضَةٌ** ve **بَضِيضَةٌ**’dir.

Asma‘î dedi: ona bir şeyle **نَضَّ** etti; ve ona bir şeyle **بَضَّ** etti; ve o, az iyiliktir.

Leys dedi: **النَّضُّ**: sanki bir taştan çıkıyormuş gibi suyun **نَضِيضُ**’udur. Dersin ki: **نَضَّ الماءُ يَنِضُّ**.

Ve falan, falanın iyiliğini **يَسْتَنِضُّ** eder; yani onu çıkarır. Ve ondan, Ru’be’nin sözü:
إنْ كَانَ خيراً مِنْكِ مُسْتَنَضّاً
فَاقْنَى فشر الْقَوْلِ ما أَنضّا

Ve yine dedi:
تَمتَاحُ دَلْوَى مكْرَهُ البِضَاضِ
ولا الْجَدَى من مُتْعَبٍ حَبَّاض

Ve **النّضُّ**: işin hoş olmayanıdır. Dersin ki: falanın işinden bana bir **نَضٌّ** isabet etti.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: ondan bir şeyi **اسْتَنْضَضْتُ**; yani onu çıkardım ve aldım. Ve Ru’be’nin beytini inşâd etti.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: bir şeyi **نَضْنَضْتُ** ve **نَصْنَصته** ettim; onu hareket ettirdiğim ve tedirgin ettiğim zaman. Ve ondan, yılana **نَضْنَاضٌ** denildi; ve o, şerri ve canlılığı sebebiyle yerinde durmayan tedirgindir. Râ‘î dedi:
يَبيتُ الحيّةُ النّضاضُ فيها
مكانَ الْحِبِّ يَسْتَمعُ السِّرارَا

Dedi: ve bana Asma‘î haber verdi: o, **النضناض** hakkında bir bedevîye sordu; o da dilini çıkardı ve onu hareket ettirdi; ve bunun üzerine bir şey artırmadı. Ve bunun hepsi harekete döner.

Ebû Amr: **النَّضِيضة**: az yağmurdur; çoğulu **نَضائِض**’dir. Ve inşâd etti:
في كُلّ عام قَطْرُهُ نَضائِضُ

Ebû Ubeyd: **النّضِيضَةُ** rüzgârlardandır; suyu **تنِضّ** eder de akar. Ve denir: zayıf.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد في المضاعف [والمطابق])
(ضع) الضاد والعين في المضاعف أصلٌ واحدٌ صحيحٌ، يدلُّ على الخضوع والضَّعْفِ. يقال تضعضعَ، إِذا ذلَّ وخَضَع. قال أبو ذؤيب:
وتجلُّدِي للشَّامِتِين أرِيهِمُ *** أنِّي لرَيْبِ  الدَّهرِ لا أتضعضعُ([1])وكلُّ ضعيفٍ ضَعْضَاعٌ، إِذا لم يكن ذا رأيٍ ولا قُوَّةٍ.
(ضغ) الضاد والغين ليس بشيء، ولا هو أصلاً يفرّع منه أو يقاس عليه، لكنَّهم يقولون: إنَّ الضَّغْضَغة: حِكايةُ أكلِ الذئبِ اللحْم. وقال الخليل: الضَّغْضَغة: لوك الدَّ‌رداء. ويقولون: الضَّغَّاغة([2]): الأحمق. والضغيغة: العجينُ *الرَّقيق. وأقاموا في عيشٍ ضغيغٍ، أي خَصيب. وليس هذا كلُّه بشيءٍ وإنْ ذُكِر.
(ضف) الضاد والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على أمرين: أحدهما الاجتماع، والآخر القِلة والضَّعف.
[فأمَّا الأوَّل فهو الضَّفف]، وهو اجتماع النَّاس على الشيءِ. ويقال ماء مضفوف، إذا كثُر عليه الناس. وطعامٌ مضفوف. وفي الحديث: "أنه عليه السلام لم يشبَع من خُبزٍ ولحم إلاَّ على ضَفَف". يراد بذلك كثرةُ الأيدي على الطَّعام. وقال في الماء:
لا يَسْتَقِي في النَّزَحِ المضفوفِ *** إلاَّ مُدَارَاتُ الغُروبِ الجُوفِ([3])وجانبا النَّهْرِ: ضَفَّتَاهُ، لاجتماعهما عليه، قال الخليل: ناقةٌ ضَفوفٌ، أي كثيرةُ اللَّبنِ لا تُحلَبُ إلاَّ ضَفَّاً. والضَّفُّ: الحَلَب بالكفِّ كلِّها.
وأمّا الآخر فقولُهم: في رأيِ فلانٍ ضَفَفٌ، أي ضَعف. ولقيتُهُ على ضَفَفٍ، أي عَجَلةٍ لم أتمكَّنْ منه.
(ضك) الضاد والكاف أُصَيلٌ صحيح فيه كلمتان: امرأةٌ ضكضاكة ورجل ضكْضاكٌ، يراد به القِصَر واكتنازُ اللَّحم. والكلمة الأخرى: الضَّكْضَكة سُرعة المَشي.
(ضل) الضاد واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على معنىً واحد، وهو ضَياع الشيء وذهابُهُ في غيرِ حَقِّه. يقال ضَلَّ يَضِلّ ويَضَلّ، لغتان. وكلُّ جائرٍ عن القصد ضالٌّ. والضَّلاَل والضَّلالَة بمعنى. ورجلٌ ضِلِّيل ومُضلَّل، إذا كان صاحبَ ضَلاَلٍ وباطل. وممّا يدُلُّ على أنّ أصل الضّلاَل ما ذكرناهُ، قولُهم أُضِلّ الميّتُ، إِذا دُفِنَ. وذاكَ كأنَّهُ شيءٌ قد ضاع. ويقولون: ضَلَّ اللَّبَنُ في الماءِ، ثم يقولون استُهْلِكَ. وقال في أُضِلَّ الميّت:
وآبَ مُضِلُّوهُ بعينٍ جَلِيَّةٍ *** وغودِرَ بالجَوْلان حَزمٌ ونائلُ([4])قال ابنُ السكِّيت: يقال أَضلَلْتُ بعيري، إذا ذهبَ منك؛ وضللت المسجد والدَّارَ، إِذا لم تهتدِ لهما. وكذلك كلُّ شيءٍ مُقيمٍ لا يُهتَدَى لـه. ويقال: أرضٌ مَضِلّة ومَضَلّة. ووقعوا في وادي تُضَُـلِّلَ، إذا وَقعوا في مَضَِلَّة.
(ضم) الضاد والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على مُلاءَمةٍ بين شيئين. يقال ضَمَمت الشّيءَ إلى الشيء فأنا أضُمُّه ضمّاً. وهذه إِضْمامةٌ من خَيل، أي جماعة. وفرسٌ سَبّاق الأضاميم، أي الجماعات. وإِضمامةٌ من كُتُب مثل إِضْبارة.
ومن الباب: أسدٌ ضَمْضَم وضُماضِمٌ: يضمُّ كلَّ شيءٍ.
(ضن) الضاد والنون أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على بُخْلٍ بالشيء. يقال ضَنِنْتُ بالشّيءِ أَضَنُّ به ضَنّاً وضَنانةً، ورجلٌ ضَنين. وهذا عِلْقُ مَضَنَّةٍ ومَضِنّة، إذا كان نفيساً يُضَنُّ به. وفلانٌ ضِنِّي مِنْ بين إخواني، إذا كان النّفِيسَ الذي يُضَنُّ به. وربما قالوا ضَنَنْتُ بفتح النون.
(ضأ) الضاد والهمزة كلمة صحيحة، وهي الضِّئْضئُ، وهو الأصل. وفي الحديث: "يخرج من ضِئْضِئِ هذا قومٌ يمرُقون من الدِّين"([5]).
وأمَّا الضاد والحرف المعتل فهو يدلُّ على صِياحٍ وجَلَبَة. من ذلك الضَّوَّة والضَّوْضَاة([6]): أصوات النّاس وجَلَبَتهم. يقال ضَوْضَوْا بلا همز.
(ضب) الضاد والباء أصلٌ واحدٌ يدلُّ عُظْمُه على الاجتماع. قال أبو زيد: أَضَبَّ القومُ إضباباً، إذا تكلّموا جميعاً. ثمّ يُحْمَل على هذا الأصلِ أكثرُ البابِ. من ذلك ضَبَّة الحديد، والجمع ضَبَّات. والضَّبّ: الغِلُّ في القلب. وقد أَضَبَّ على غِلٍّ في صدره، إذا جَمَعَه في صدرهِ. ومنه الضَّبَاب، وهو الذي كأنَّه غبارٌ يجتمع فيَستُر. وهذا يومٌ مُضِبٌّ. وضَبِبَ البلدُ: كثُر ضَبابه.
ومن الباب: التَّضَبُّب، وهو السِّمَن. والضَّبِيبة: سمنٌ ورُبٌّ([7]) يُجمع بينهما، يقال ضَبِّبُوا لصبيِّكم. والضبُّ من دوابِّ الأرضِ معروف، وسمِّي لتجمُّع خَلْقِهِ ولحْمِه؛ والجمع ضِباب: وربَّما شبِّه الطَّلْع به. قال:
أطَافَ بِفُحَّالٍ كأنَّ ضِبابَهُ *** بُطونُ الموالي يومَ عِيدٍ تَغَدَّتِ
يقول: طَلْعُها ضخمٌ كأنَّه ضِبابٌ ممتلئة. ثم شَبَّه تلك الضِّبابَ ببطونِ موالٍ تغدَّوْا فتضَلَّعُوا. ويقال: وقَعْنا في مَضَابَّ مُنْكَرة، أي قِطَعٍ من الأرض كثيرة  الضِّباب. والضُّبَاضِب: الرّجل *القصير السمين. فأمَّا قولهم: ضبَّ النّاقة، فهو مِثل ضَفَّها([8]) إِذا حَلَبَها بالكفّ جميعاً. قال الكسائيّ: فَطَرت النّاقةَ أفطرُها، إذا حلبتَها بطرف أصابعك. وضَبَبْتُها أَضُبُّها ضبّاً، إذا حَلَبْتَها بالكفِّ كلِّها. قال الفرَّاء: هذا هو الضَّفُّ. فأمَّا الضَّبُّ فأنْ تجعل إِبهامك على الخِلْف وأصابعَك على الإبهامِ والخِلْف معاً.
ومما شذَّ عن هذا الأصل قولُهم: ناقةٌ ضَبَّاءُ وبعيرٌ أضبُّ، وهو وجعٌ يأخذهما في الفِرْسِن([9]). فأمَّا قولُهم: ضَبّت لِثَتُه دماً، وضبَّت يدُهُ إذا سالت دماً، فليس من هذا الباب، إنّما هو مقلوب من بَضَّ([10])، وقد مرَّ.
(ضج) الضاد والجيم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على صِياحٍ بِضَجَر. من ذلك ضجَّ يضِجُّ ضجيجا، وضجَّ القوم ضِجَاجاً. قال أبو عبيد: أَضجَّ القوم إِضجاجاً، إذا جَلبُوا([11]) وصَاحُوا. فإِذا جزعوا من شيءٍ وغُلِبوا قيلَ ضَجُّوا. وقال: الضِّجَاج: المشاغَبة والمشارَّة. قال غيره، الضَّجُوج من الإِبل؛ التي تضجُّ إِذا حُلِبَت.
ومما شذَّ عن هذا الباب: الضَّجاج([12])، وهو خَرَز([13]).
(ضح) الضاد والحاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على رقَّةِ شيءٍ بعينه. من ذلك الضَّحضاح: الماء إلى الكَعبَين، سمِّي بذلك لرقّته. والضَّحضحة: تَرقرُقُ الشَّراب. ومنه الضِّحّ، وهو ضَوء الشَّمس إذا استمكَنَ من الأرض. وكان ابنُ الأعرابيِّ يقول:  هو لون الشَّمس. ويقولون: جاء فلانٌ بالضِّحِّ والرِّيح، يُراد به الكَثْرة، أي ما طلَعت عليه الشَّمس وما جَرَتْ عليه الرِّيح. قال: ولا يقال [الضِّيح([14])].
(ضخ) الضاد والخاء ليس بشيء. على أنَّهم يقولون: الضَّخّ: امتداد البَول. والمِضَخَّة: قَصَبةٌ يرمَى بها الماء فيمتدّ.
(ضد) الضاد والدال كلمتان متباينتان في القياس.
فالأولى: الضِّدّ ضِدّ الشيء. والمتضادّان: الشَّيئان لا يجوز اجتماعهما في وقتٍ واحد، كالليل والنَّهار.
والكلمةُ الأخرى الضَّدُّ،  وهو المَلْء، بفتح الضاد، يقال ضَدَّ القِربَة: ملأها، ضَدّاً.
(ضر) الضاد والراء ثلاثةُ أصول: الأوّل خلاف النَّفْع، والثاني: اجتماعُ الشَّيء، والثالث القوّة.
فالأوَّل الضَّرّ: ضدُّ النَّفْع. ويقال ضَرَّه يضُرُّه ضَرّاً. ثمَّ يحمل على هذا كلُّ ما جانَسَه أو قارَبَه. فالضُّرُّ: الهُزال. والضِّرّ: تزوُّج المرأة على ضَرَّة. يقال نكحَتْ فلانةُ على ضِرّ، أي على امرأةٍ كانت قَبْلَها. وقال الأصمعيّ: تزوّجَت المرأةُ على ضُرٍّ وضِرّ. قال: والإِضرار مثلُه، وهو رجلٌ مُضِرٌّ. والضَّرَّة: اسمٌ مشتقٌّ من الضَّرِّ، كأنَّها تضرُّ الأخرى كما تضرُّها تلك. واضطُرَّ فلانٌ إلى كذا، من الضرورة. ويقولون في الشِّعر "الضَّارُورة". قال ابنُ الدُّمينة:
أثيِبِي أخا ضارورةٍ أشفَقَ العِدَى *** عليه وقَلّت في الصديق مَعاذرُهْ([15])والضَّرِير: المُضَارَّة. وأكثر ما يُستعمَل في الغَيْرة؛ يقال ما أشدَّ ضريره عليها. وشُبِّه الحَجَرانِ للرَّحَى بالضَّرَّتينِ فقيل لهما الضَّرَّتانِ. والضَّرِير: الذي به ضَرَرٌ من ذَهاب عَيْنِه. أو ضَنَى جِسْمِه.
وأمّا الأصلُ الثاني فَضَرَّة الضَّرع: لَحْمتُه. قال أبو عُبيد: الضَّرَّة: التي لا تخلو من اللَّبن. وسمِّيت بذلك لاجتماعِها. وضَرَّةُ الإبهام : اللحم المجتمع تحتَها. ومن الباب: المُضِرّ: الذي له ضَرَّةٌ من مال، وهو من صِفَة المال الكثير. قال:
بِحَسْبِكَ في القومِ أن يَعلموا *** بأنَّكَ فيهم غَنِيٌّ مُضِرّْ([16])وأمّا الثالث فالضرير: قُوَّة النّفْس. ويقال: فلانٌ ذو ضرير على الشيء، إذا كان ذا صبرٍ عليه ومقاساة، في قول جرير:
* جُرأةً وضَرِيرا([17]) *
ويقال للفرس: أضرَّ على فأس اللِّجامِ، إذا أَزَم عليه.
(ضز) الضاد والزاء كلمةٌ واحدةٌ، وهي الضَّزز، وهو لُصوق الحنَك الأعلى بالأسفل؛ رجلٌ أَضَزُّ.
 ---------------------ـ
([1]) ديوان أبي ذؤيب 3 والمفضليات (2: 222)، واللسان (ضعع).
([2]) هذا اللفظ مما انفرد به في المجمل والمقاييس.
([3]) الرجز في اللسان (ضفف).
([4]) البيت للنابغة، كما أسلفت في حواشي (جول).
([5]) في اللسان: "وفي الحديث أن رجلاً أتى النبي صلى الله عليه وآله وسلم وهو يقسم الغنائم فقال لـه: اعدل فإنك لم تعدل. فقال: يخرج من ضئضئ هذا قوم يقرؤون القرآن لا يجاوز تراقيهم، يمرقون من الدين كما يمرق السهم من الرمية".
([6]) والضوضاء، بالهمز أيضاً.
([7]) في الأصل: "وربما"، تحريف. وفي المجمل: "والضبيبة: السمن والرب يجمع بينهما ويؤكل".
([8]) في الأصل: "ضبها" صوابه في المجمل.
([9]) في الأصل: " الفرس"، صوابه في المجمل.
([10]) في الأصل: "بضن".
([11]) يقال جلب، وأجلب، بالتشديد.
([12]) ضبطه في القاموس كسحاب، وفي المجمل بتشديد الجيم. وهذا اللفظ لم يرد في اللسان.
([13]) في القاموس: "خرزة".
([14]) التكملة من المجمل.
([15]) في الأصل: "أتتني"، صوابه في اللسان (ضرر) حيث ورد البيت بدون نسبة. ولم أجد البيت في ديوان ابن الدمينة.
([16]) البيت للأشعر الرقبان الأسدي، جاهلي، يهجو ابن عمه رضوان. اللسان (ضرر).
([17]) قطعة من بيت له في ديوانه 290 واللسان (ضرر). وهو بتمامه:
من كل جرشعة الهواجر زادها  *** بعد المفاوز جرأة وضريرا

ـ

##### Türkçe

(باب **الضاد** في المضاعف [والمطابق])
(**ضع**) **الضاد** ve **العين** ikilemede tek bir sahih asıldır; boyun eğmeye ve zayıflığa delâlet eder. **تضعضعَ** denir; zelil olup boyun eğdiği zaman. Ebû Züeyb dedi ki:
Ve benim **الشَّامِتِين**e karşı metanetim, onlara gösteririm *** ki ben **رَيْبِ  الدَّهرِ**e karşı sarsılmam (**أتضعضعُ**)([1])
Ve her zayıf, **ضَعْضَاعٌ**dır; görüş ve kuvvet sahibi değilse.

(**ضغ**) **الضاد** ve **الغين** bir şey değildir; ondan dallandırılan veya üzerine kıyas edilen bir asıl da değildir; lâkin onlar derler ki: **الضَّغْضَغة**: kurdun eti yemesinin taklididir. Halîl dedi ki: **الضَّغْضَغة**: **الدَّ‌رداء**’yı çiğneme. Ve derler: **الضَّغَّاغة**([2]): ahmak. Ve **الضغيغة**: ince *hamur. Ve **ضغيغٍ** bir yaşayışta ikamet ettiler; yani bereketli. Ve bunun hepsi bir şey değildir, anılsa da.

(**ضف**) **الضاد** ve **الفاء** iki şeye delâlet eden sahih bir asıldır: birincisi toplanma, diğeri azlık ve zayıflık.
[Birinciye gelince o **الضَّفف**’tir], o da insanların bir şey üzerinde toplanmasıdır. Ve **ماء مضفوف** denir; insanlar onun üzerine çoğaldığı zaman. Ve **طعامٌ مضفوف**. Hadiste: “O (aleyhisselâm) ekmek ve etten ancak **ضَفَف** üzere doydu.” Bununla kastedilen, yemeğin üzerinde ellerin çokluğudur. Ve su hakkında dedi ki:
**النَّزَحِ المضفوفِ**’ta su çekmez *** ancak içi boş batışın oyalaması([3])
Ve nehrin iki yanı: **ضَفَّتَاهُ**; onun üzerinde birleşmelerinden dolayı. Halîl dedi ki: **ناقةٌ ضَفوفٌ**; yani sütü çoktur, ancak **ضَفَّاً** sağılır. Ve **الضَّفُّ**: bütün avuçla sağmadır.
Diğerine gelince, onların sözü: falanın görüşünde **ضَفَفٌ** vardır; yani zayıflık. Ve onu **ضَفَفٍ** üzere karşıladım; yani bir acele üzere, ona tam olarak imkân bulamadım.

(**ضك**) **الضاد** ve **الكاف** içinde iki kelime bulunan sahih bir küçük asıldır: **امرأةٌ ضكضاكة** ve **رجل ضكْضاكٌ**; bununla kısalık ve etin toparlaklığı kastedilir. Diğer kelime: **الضَّكْضَكة** yürüyüşün süratidir.

(**ضل**) **الضاد** ve **اللام** tek bir mânaya delâlet eden sahih bir asıldır; o da şeyin kaybolması ve hakkı olmayan yerde gitmesidir. **ضَلَّ يَضِلّ** ve **يَضَلّ** denir; iki lehçedir. Ve kasttan sapan her zalim **ضالٌّ**dır. Ve **الضَّلاَل** ile **الضَّلالَة** aynı mânadadır. Ve **رجلٌ ضِلِّيل** ve **مُضلَّل**; dalâlet ve bâtıl sahibi olduğu zaman. Ve dalâletin aslının, zikrettiğimiz şey olduğuna delâlet eden şeylerdendir: onların “**أُضِلّ الميّتُ**” sözleri; defnedildiği zaman. Ve bu, sanki kaybolmuş bir şey gibidir. Ve derler: “**ضَلَّ اللَّبَنُ في الماءِ**”, sonra derler: “**استُهْلِكَ**”. Ve **أُضِلَّ الميّت** hakkında dedi ki:
Onu kaybettirenler apaçık bir gözle döndü *** ve **الجَوْلان**’da **حَزمٌ** ve **نائلُ** bırakıldı([4])
İbnü’s-Sikkît dedi ki: “**أَضلَلْتُ بعيري**” denir; senden gittiği zaman. Ve “mescidi ve evi **ضللت**” (yani **ضللت المسجد والدَّارَ**) denir; ikisine yol bulamadığın zaman. Ve yol bulunamayan her yerleşik şey de böyledir. Ve **أرضٌ مَضِلّة** ve **مَضَلّة** denir. Ve **وادي تُضَُـلِّلَ**’e düştüler; yani bir **مَضَِلَّة**’ye düştüler.

(**ضم**) **الضاد** ve **الميم** iki şey arasında bir uygunluğa delâlet eden tek bir asıldır. “Şeyi şeye kattım” denir: **ضَمَمت الشّيءَ إلى الشيء**; ben onu **ضمّاً** katarım (**أضُمُّه**). Ve bu, atlardan bir **إِضْمامةٌ**dır; yani bir topluluk. Ve **فرسٌ سَبّاق الأضاميم**; yani toplulukların (yarışında) önde giden. Ve kitaplardan bir **إِضمامةٌ**; **إِضْبارة** gibi.
Ve babdandır: **أسدٌ ضَمْضَم** ve **ضُماضِمٌ**: her şeyi toplar.

(**ضن**) **الضاد** ve **النون** bir şeyde cimriliğe delâlet eden sahih bir asıldır. “Şeyde cimrilik ettim” denir: **ضَنِنْتُ بالشّيءِ**; onunla **ضَنّاً** ve **ضَنانةً** cimrilik ederim (**أَضَنُّ به**). Ve **رجلٌ ضَنين**. Ve bu, **عِلْقُ مَضَنَّةٍ** ve **مَضِنّة**’dir; nefis olup onunla cimrilik edildiği zaman (**يُضَنُّ به**). Ve “falan, kardeşlerim arasında benim **ضِنِّي**’mdir” denir; onunla cimrilik edilen nefis (şey) olduğu zaman. Ve bazen **ضَنَنْتُ** derler, **النون**’u fetha ile.

(**ضأ**) **الضاد** ve **الهمزة** sahih bir kelimedir; o da **الضِّئْضئُ**dür ve o asıldır. Hadiste: “Bu kimsenin **ضِئْضِئِ**’inden dinden çıkan bir kavim çıkar”([5]).
**الضاد** ile illetli harfe gelince, o bağırışa ve gürültüye delâlet eder. Ondandır: **الضَّوَّة** ve **الضَّوْضَاة**([6]): insanların sesleri ve gürültüleri. Hemzesiz olarak **ضَوْضَوْا** denir.

(**ضب**) **الضاد** ve **الباء** tek bir asıldır; büyüklüğü toplanmaya delâlet eder. Ebû Zeyd dedi ki: **أَضَبَّ القومُ إضباباً**; hep birlikte konuştukları zaman. Sonra bu asıl üzerine babın çoğu taşınır. Ondandır: **ضَبَّة الحديد**; çoğulu **ضَبَّات**. Ve **الضَّبّ**: kalpteki kin. Ve göğsünde bir kin üzerine **أَضَبَّ** etti; onu göğsünde topladığı zaman. Ve ondandır: **الضَّبَاب**; sanki toplanan bir toz gibi olup örten şeydir. Ve bu, **يومٌ مُضِبٌّ**dür. Ve **ضَبِبَ البلدُ**: sisi çoğaldı.
Ve babdandır: **التَّضَبُّب**; o semizliktir. Ve **الضَّبِيبة**: bir yağ ve bir **رُبّ**([7]) ki ikisi bir araya toplanır; “çocuğunuza **ضَبِّبُوا**” denir. Ve yer hayvanlarından **الضبُّ** bilinen (bir hayvan)dır; yaratılışının ve etinin toplanıklığından dolayı böyle adlandırıldı; çoğulu **ضِباب**. Ve bazen **الطَّلْع** ona benzetilmiştir. Dedi ki:
Bir **فُحَّال**’a dolandı; sanki onun **ضِباب**’ı *** bayram günü öğle yemeği yemiş mevalînin karınlarıdır
Der ki: onun **طَلْعُها**’sı iridir; sanki dolu **ضِباب** gibidir. Sonra o **ضِباب**’ı, öğle yemeği yiyip iyice doyan mevalînin karınlarına benzetti. Ve “tanınmayan **مَضَابَّ مُنْكَرة**’ye düştük” denir; yani **الضِّباب**’ı çok olan yerden parçalar. Ve **الضُّبَاضِب**: *kısa şişman adam. “**ضبَّ النّاقة**” sözlerine gelince, o **ضَفَّها** gibidir([8]); onu bütün avuçla sağdığı zaman. Kisâî dedi ki: “Deveyi **فَطَرت** ettim (**فَطَرت النّاقةَ**)” derim; parmak uçlarınla sağdığın zaman (**أفطرُها**). Ve “onu **ضَبَبْتُها**” derim; onu **ضبّاً** sağdığım zaman (**أَضُبُّها**), bütün avuçla sağdığım zaman. Ferrâ dedi ki: bu, **الضَّفُّ**tur. **الضَّبُّ** ise, başparmağını memenin üzerine koyman ve parmaklarını başparmak ve meme üzerine birlikte koymandır.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerdendir: **ناقةٌ ضَبَّاءُ** ve **بعيرٌ أضبُّ** sözleri; bu, ikisini de **الفِرْسِن**’de([9]) tutan bir ağrıdır. “Dişeti kan akıttı” (**ضَبّت لِثَتُه دماً**) ve “eli kan akıttı” (**ضبَّت يدُهُ**) sözlerine gelince; kan aktığı zaman, bu babdan değildir; ancak **بَضَّ**’dan([10]) kalb edilmiştir; geçmişti.

(**ضج**) **الضاد** ve **الجيم** bıkkınlıkla bir bağırışa delâlet eden sahih bir asıldır. Ondandır: **ضجَّ يضِجُّ ضجيجا**; ve kavim **ضجَّ** etti, **ضِجَاجاً**. Ebû Ubeyd dedi ki: **أَضجَّ القوم إِضجاجاً**; gürültü çıkarıp bağırdıkları zaman (**جَلبُوا**)([11]) ve bağırdıkları zaman. Bir şeyden ürküp yenildikleri zaman “**ضَجُّوا**” denir. Ve dedi ki: **الضِّجَاج**: sataşma ve çekişmedir. Başkası dedi ki: develerden **الضَّجُوج**; sağılınca bağıran (deve).
Ve bu babdan şâz olan şeylerdendir: **الضَّجاج**([12]); o bir **خَرَز**dür([13]).

(**ضح**) **الضاد** ve **الحاء** bizzat bir şeyin inceliğine delâlet eden sahih bir asıldır. Ondandır: **الضَّحضاح**; topuklara kadar olan su; inceliğinden dolayı böyle adlandırıldı. Ve **الضَّحضحة**: içeceğin dalgalanıp parıldaması. Ve ondandır: **الضِّحّ**; güneş ışığı, yerden iyice yerleşip (yayılıp) güç bulduğu zaman. İbnü’l-A‘râbî derdi ki: o, güneşin rengidir. Ve derler: falan **بالضِّحِّ والرِّيح** ile geldi; bununla çokluk kastedilir; yani güneşin üzerine doğduğu ve rüzgârın üzerine estiği (her şey). Dedi ki: **[الضِّيح]**([14]) denmez.

(**ضخ**) **الضاد** ve **الخاء** bir şey değildir. Şu var ki onlar derler: **الضَّخّ**: idrarın uzaması. Ve **المِضَخَّة**: su atılan bir kamıştır; böylece uzar.

(**ضد**) **الضاد** ve **الدال** kıyasta birbirinden ayrı iki kelimedir.
Birincisi: **الضِّدّ**; şeyin zıddı. Ve **المتضادّان**: bir vakitte bir araya gelmeleri caiz olmayan iki şey; gece ve gündüz gibi.
Diğer kelime **الضَّدُّ**’dür; o da doludur (**المَلْء**), **الضاد**’ın fethasıyla; “tulum’u doldurdu” denir: **ضَدَّ القِربَة**; onu **ضَدّاً** doldurdu.

(**ضر**) **الضاد** ve **الراء** üç asıldır: birincisi faydanın zıddı, ikincisi şeyin toplanması, üçüncüsü kuvvet.
Birincisi **الضَّرّ**dır: faydanın zıddı. “Ona zarar verdi” denir: **ضَرَّه يضُرُّه ضَرّاً**. Sonra bunun üzerine, ona benzeyen veya yaklaşan her şey taşınır. O hâlde **الضُّرُّ**: zayıflıktır. Ve **الضِّرّ**: kadının bir **ضَرَّة** üzerine evlenmesidir. “Falan kadın **ضِرّ** üzerine evlendi” denir; yani ondan önce olan bir kadın üzerine. Asma‘î dedi ki: kadın **ضُرٍّ** ve **ضِرّ** üzerine evlendi. Dedi ki: **الإِضرار** da onun gibidir; ve o, **رجلٌ مُضِرٌّ**dür. Ve **الضَّرَّة**: **الضَّرِّ**’den türemiş bir isimdir; sanki o, ötekine zarar verir, o da ona zarar verdiği gibi. Ve falan, zaruretten, şuna **اضطُرَّ** oldu. Ve şiirde **الضَّارُورة** derler. İbnü’d-Dümeyne dedi ki:
**أثيِبِي** bir **ضارورةٍ** kardeşini; düşmanlar ona acıdı *** ve dostta mazeretleri azaldı([15])
Ve **الضَّرِير**: **المُضَارَّة**. En çok kıskançlıkta kullanılır; “ona karşı **ضريره** ne şiddetlidir” denir. Ve değirmenin iki taşı **الضَّرَّتينِ**e benzetildi de ikisine **الضَّرَّتانِ** denildi. Ve **الضَّرِير**: gözünün gitmesinden bir zarar bulunan kimsedir. Veya bedeninin zayıflaması.
İkinci asla gelince: **ضَرَّة الضَّرع**: onun etidir. Ebû Ubeyd dedi ki: **الضَّرَّة**: sütten boşalmayan (kısım)dır. Toplanmasından dolayı böyle adlandırıldı. Ve **ضَرَّةُ الإبهام**: onun altındaki toplanmış ettir. Ve babdandır: **المُضِرّ**; maldan bir **ضَرَّةٌ**sı olan kimse; bu, çok malın sıfatındandır. Dedi ki:
Kavimde sana yeter ki bilsinler *** ki sen onların içinde zengin bir **مُضِرّ**sün([16])
Üçüncüye gelince: **الضرير**; nefsin kuvvetidir. Ve “falanın şey üzerinde **ضرير**i vardır” denir; ona karşı sabır ve katlanma sahibi olduğu zaman; Cerîr’in sözü üzere:
* **جُرأةً وضَرِيرا**([17]) *
Ve ata “**أضرَّ** etti” denir: gemin demirine (**فأس اللِّجامِ**) üzerine; onu sıktığı zaman (**أَزَم** عليه).

(**ضز**) **الضاد** ve **الزاء** tek bir kelimedir; o da **الضَّزز**’dür; üst damağın alt damağa yapışmasıdır; **رجلٌ أَضَزُّ**.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿وما هو على الغيب بضنين﴾ [التكوير/24]، أي: ما هو ببخيل، والضنة هو البخل بالشيء النفيس، ولهذا قيل: علق مضنة ومضنة، وفلان ضني بين أصحابي، أي: هو النفيس الذي أضن به، يقال: ضننت بالشيء ضنا وضنانة، وقيل: ضننت (ضن يضن ضنانة وضنا: بخل، قال أبو عثمان: وزاد يعقوب: ضننت أضن. انظر: الأفعال 2/222).

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿وما هو على الغيب **بضنين**﴾ [التكوير/24]; yani: o cimri değildir; **الضنة** ise değerli şeyde cimriliktir; bundan dolayı şöyle denildi: **علق مضنة ومضنة**; ve “falanca, ashabım arasında **ضني**dir” (denilir); yani: o, kendisiyle cimrilik ettiğim değerli olandır. Denilir ki: “**ضننت بالشيء**” **ضنا** ve **ضنانة** (ile). Ve denildi ki: “**ضننت**” (**ضن يضن ضنانة وضنا**: cimrilik etti). Ebû Osman dedi ki: Yakub da artırdı: “**ضننت أضن**”. Bak: **الأفعال** 2/222.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَنَّ بِهِ
1 ضَنَّ بِهِ ذ , (Mgh, Msb,) first pers. ضَنِنْتُ بِهِ, (S, Msb, *) [and one may say عَلَيْهِ, and عَنْهُ, in the place of بِهِ, (see ضَنِينٌ,)] and ضَنِنُوا occurs, in a verse of Kaanab Ibn-Umm-Sلhib, used by poetic license for ضَنُّوا, (S,) aor. ضَنَ٣َ ; (S, Mgh, Msb, K;) and ضَنَّ, (Msb,) first pers. ضَنَنْتُ, (S, Msb, *) aor. ضَنِ٣َ , (S, Msb, K,) accord to Fr, (S,) or, accord. to Th, Fr said, I have heard ضَنَنْتُ, though I have not heard أَضِنُّ, but this aor. is mentioned by Yaakoob; (TA;) inf. n. ضِنٌّ (S, Mgh, Msb, K [in the CK ضِنَانًا is erroneously put for ضِنًّا]) and ضَنٌّ (TA) and ضَنَانَةٌ, (S, Mgh, Msb, K, TA,) with fet-h, (Msb, TA,) and ضِنَّةٌ, (Msb,) or this last is a simple subst.; (Mgh;) He was, or became, niggardly, tenacious, stingy, or avaricious, (S, Mgh, Msb, K,) of it. (S, Mgh, Msb. [See also 8.]) You say, ضَنَّ عَلَيْهِ بِكَذَا He was, or became, niggardly, &c., to him, of such a thing. (Mgh.) And ↓ اـِنَّمَا يُضَنُّ بِالضَّنِينِ [Only he who clings is to be clung to]: a prov., meaning that you should cling to fraternizing [only] with him who clings to fraternizing with you. (Meyd, and Har p. 42.) And ضَنِنْتُ بِالمَنْزِلِ, inf. n. ضِنٌّ and ضَنَانَةٌ, [I kept tenaciously to, or] I did not quit, or relinquish, the place of alighting, or abode. (TA.)

اِضْطَنَّ
8 اِضْطَنَّ ذ (originally اِضْتَنَّ, TA) He (a man, TA) was, or became, niggardly, tenacious, stingy, or avaricious. (K.) [See also 1.]

ضِنٌّ
ضِنٌّ ذ an inf. n. of 1 [q. v.]. (S, &c.) ― -b2- Also A thing highly esteemed, of which one is tenacious. (TA.) ― -b3- [Hence] one says, هُوَ ضِنِّى He is the person of whose affection I am tenacious; as also ↓ ضِنَّتِى and ↓ ضَنِينِى: (TA:) or he is my particular, or special, friend, (K, TA,) مِنْ بَيْنِ اـِخْوَانِى [chosen from among my brethren]; (S, TA;) as though I appropriated him specially to myself, and were tenacious of him because of the place that he held in my estimation: as is said in the S, it is like special appropriation [of the person to oneself]. (TA.) [And as ضِنٌّ is originally an inf. n., it is used as an epithet applied to a pl. number:] it is said in a trad., اـِنَّ لِلّٰهِ ضِنًّا مِنْ خَلْقِهِ يُحْيِيهِمْ فِى عَافِيَةٍ وَيُمِيتُهُمْ فِى عَافِيَةٍ, (S, TA,) or مِنْ خلقه ↓ ضَنَائِنَ, (K, * TA,) accord. to different relations thereof, (TA,) i. e. [Verily God has] specially-distinguished individuals [of his creatures, whom He causes to live in a state of freedom from disease, or from disease and trial, and whom He causes to die in a state of freedom &c.]: (K, TA:) the sing. of ضَنَائِن is ↓ ضَنِينَةٌ, of the measure فَعِيلَةٌ in the sense of the measure مَفْعُرلَةٌ, and meaning a thing that one specially appropriates to himself, and of which he is tenacious because of the place that it holds in his estimation. (TA.)

ضِنَّةٌ
ضِنَّةٌ ذ an inf. n. of ضَنَّ: (Msb:) or a subst. therefrom signifying Niggardliness, tenaciousness, stinginess, or avarice: (Mgh:) or vehement niggardliness &c.; as also ↓ مَضَنَّةٌ. (TA.) ― -b2- See also ضِنٌّ.

ضَنَنٌ
ضَنَنٌ ذ Courageous, brave, or strong-hearted. (K.)

ضَنِينٌ
ضَنِينٌ ذ Niggardly, tenacious, stingy, or avaricious, (S, Mgh, Msb, K,) بِشَىْءٍ [of a thing], (S,) or بِشَىْءٍ نَفِيسٍ [of a thing held in high estimation]. (TA.) وَمَا هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ, in the Kur [lxxxi. 24], as some read it, others reading بِظَنِينٍ [q. v.], is expl. by Zj as meaning, And he is not a tenacious concealer of that which has been revealed to him: and if عَن or بِ were substituted for عَلَى, it would be correct. (TA.) ― -b2- See also 1. ― -b3- And see ضِنٌّ.

ضَنَانَةٌ
ضَنَانَةٌ ذ an inf. of 1 [q. v.]. (S &c.) ― -b2- [Hence,] one says, هَجَمْتُ عَلَى القَوْمِ بِضَنَانَتِهِمْ, meaning (assumed tropical:) [I came suddenly upon the people, or party, in their close state, i. e.,] when they had not dispersed themselves. (TA.) And أَخَذْتُ الأَمْرَ بِضَنَانَتِهِ (assumed tropical:) [I took to the affair] in its fresh state. (TA.)

ضَنِينَةٌ
ضَنِينَةٌ ذ ; and its pl. ضَنَائِنُ: see ضِنٌّ.

مَضَنَّةٌ
مَضَنَّةٌ ذ : see ضِنَّةٌ. ― -b2- هٰذَا عِلْقُ مَضَنَّةٍ and مَضِنَّةٍ [the former mentioned after the latter in the S] This is a thing held in high estimation, of which one is tenacious, (S, K, TA,) and for which people vie in desire. (TA.) [See also عِرْقٌ, last sentence.]

المَضْنُونُ
المَضْنُونُ ذ a name of [The compound of perfumes commonly called] الغَالِيَةُ; (Ez-Zejjلjee, S, K, TA;) as also ↓ المَضْنُونَةُ; (Ez-Zejjلjee, S, * TA;) which latter is said by As to be a sort of perfume; and so is the former in the A: in the M the former is said to be the oil of ben: it is thus called because one is tenacious of it. (TA.) ― -b2- Also, (IKh, TA,) or ↓ المَضْنُونَةُ, (K, TA,) a name of The well Zemzem. (K, TA.)

المَضْنُونَةُ
المَضْنُونَةُ ذ : see the next preceding paragraph, in two places.

##### Türkçe

ضَنَّ بِهِ
1 **ضَنَّ بِهِ** ذ , (Mgh, Msb,) birinci şahıs **ضَنِنْتُ بِهِ**, (S, Msb, *) [ve **بِهِ** yerine **عَلَيْهِ** ve **عَنْهُ** denebilir, (bk. **ضَنِينٌ**,)] ve **ضَنِنُوا** Kaanab İbn-Umm-Sلhib’in bir beytinde vâki olur; şiir zaruretiyle **ضَنُّوا** yerine kullanılmıştır, (S,) muzâri‘ **ضَنَ٣َ**; (S, Mgh, Msb, K;) ve **ضَنَّ**, (Msb,) birinci şahıs **ضَنَنْتُ**, (S, Msb, *) muzâri‘ **ضَنِ٣َ**, (S, Msb, K,) Fr’ye göre, (S,) yahut Th’ye göre; Fr dedi ki: **ضَنَنْتُ** işittim, gerçi **أَضِنُّ** işitmedim; fakat bu muzâri‘ Yaakoob tarafından zikredilmiştir; (TA;) mastar **ضِنٌّ** (S, Mgh, Msb, K [CK’de **ضِنًّا** yerine yanlışlıkla **ضِنَانًا** konmuştur]) ve **ضَنٌّ** (TA) ve **ضَنَانَةٌ**, (S, Mgh, Msb, K, TA,) fet-ha ile, (Msb, TA,) ve **ضِنَّةٌ**, (Msb,) yahut bu sonuncusu yalın bir isimdir; (Mgh;) o, onda cimri, sıkı tutan, pinti yahut haris oldu. (S, Mgh, Msb, K,) (S, Mgh, Msb. [Bk. ayrıca 8.]) Sen dersin ki, **ضَنَّ عَلَيْهِ بِكَذَا**: ona karşı şu şeyde cimri vb. oldu. (Mgh.) Ve ↓ **اـِنَّمَا يُضَنُّ بِالضَّنِينِ** [Ancak yapışana yapışılır]: bir darb-ı meseldir; manası, seninle kardeşleşmeye yapışan kimseyle [ancak] kardeşleşmeye yapışmandır. (Meyd, ve Har s. 42.) Ve **ضَنِنْتُ بِالمَنْزِلِ**, mastar **ضِنٌّ** ve **ضَنَانَةٌ**, [konaklama yerine yahut] ikametgâha sıkıca tutundum; oradan ayrılmadım yahut terk etmedim. (TA.)

اِضْطَنَّ
8 **اِضْطَنَّ** ذ (aslında **اِضْتَنَّ**, TA) o (bir adam, TA) cimri, sıkı tutan, pinti yahut haris oldu. (K.) [Bk. ayrıca 1.]

ضِنٌّ
**ضِنٌّ** ذ 1’in bir mastarıdır [bk.]. (S, vb.) ― -b2- Ayrıca: kişinin sıkı tuttuğu, çok değer verilen bir şey. (TA.) ― -b3- [Bundan dolayı] denir ki, **هُوَ ضِنِّى**: o, sevgisine sıkı tuttuğum kimsedir; yine ↓ **ضِنَّتِى** ve ↓ **ضَنِينِى** de böyledir: (TA:) yahut o, benim hususî yahut özel dostumdur, (K, TA,) **مِنْ بَيْنِ اـِخْوَانِى** [kardeşlerimin arasından seçilmiş]; (S, TA;) sanki onu kendime mahsus kılmışım ve nazarımda tuttuğu mevki sebebiyle ona sıkı tutunmuşum gibidir: S’de denildiği üzere, bu, [kişiyi kendine] özel tahsis etmeye benzer. (TA.) [Ve **ضِنٌّ** aslında bir mastar olduğundan, çoğul sayıya nispet edilen bir sıfat olarak kullanılır:] bir hadiste denilmiştir: **اـِنَّ لِلّٰهِ ضِنًّا مِنْ خَلْقِهِ يُحْيِيهِمْ فِى عَافِيَةٍ وَيُمِيتُهُمْ فِى عَافِيَةٍ**, (S, TA,) yahut farklı rivayetlere göre, (TA,) **مِنْ خلقه** ↓ **ضَنَائِنَ**, (K, * TA,) yani: [Şüphesiz Allah’ın] mahlûkatından özel seçilmiş kimseler vardır; onları âfiyet içinde yaşatır ve onları âfiyet içinde öldürür: (K, TA:) **ضَنَائِن**’in müfredi ↓ **ضَنِينَةٌ**’dir; vezni **فَعِيلَةٌ** olup vezin **مَفْعُرلَةٌ** manasındadır; manası, kişinin kendine özel tahsis ettiği ve nazarında tuttuğu mevki sebebiyle ona sıkı tuttuğu şeydir. (TA.)

ضِنَّةٌ
**ضِنَّةٌ** ذ **ضَنَّ**’ın bir mastarıdır: (Msb:) yahut ondan türemiş bir isim olup cimrilik, sıkı tutma, pintilik yahut hırs manasınadır: (Mgh:) yahut şiddetli cimrilik vb.; yine ↓ **مَضَنَّةٌ** de böyledir. (TA.) ― -b2- Ayrıca **ضِنٌّ**’e bak.

ضَنَنٌ
**ضَنَنٌ** ذ cesur, yiğit yahut yürekli. (K.)

ضَنِينٌ
**ضَنِينٌ** ذ cimri, sıkı tutan, pinti yahut haris, (S, Mgh, Msb, K,) **بِشَىْءٍ** [bir şeyde], (S,) yahut **بِشَىْءٍ نَفِيسٍ** [çok değer verilen bir şeyde]. (TA.) **وَمَا هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ**, Kur’ân’da [lxxxi. 24], bazılarınca böyle okunur; başkaları **بِظَنِينٍ** [bk.] okur; Zj tarafından şöyle açıklanır: ve o, kendisine vahyedileni sıkı tutan bir gizleyici değildir: ve eğer **عَن** yahut **بِ**, **عَلَى** yerine konulsa doğru olurdu. (TA.) ― -b2- Ayrıca 1’e bak. ― -b3- Ve **ضِنٌّ**’e bak.

ضَنَانَةٌ
**ضَنَانَةٌ** ذ 1’in bir mastarıdır [bk.]. (S vb.) ― -b2- [Bundan dolayı,] denir ki, **هَجَمْتُ عَلَى القَوْمِ بِضَنَانَتِهِمْ**, manası (mecaz kabul edilerek:) [kavmin yahut topluluğun üzerine onların sıkı hâlleri içinde, yani] henüz dağılmamış oldukları vakit ansızın geldim. (TA.) Ve **أَخَذْتُ الأَمْرَ بِضَنَانَتِهِ** (mecaz kabul edilerek:) [işi] taze hâli üzere aldım. (TA.)

ضَنِينَةٌ
**ضَنِينَةٌ** ذ ; ve onun çoğulu **ضَنَائِنُ**: **ضِنٌّ**’e bak.

مَضَنَّةٌ
**مَضَنَّةٌ** ذ : **ضِنَّةٌ**’ye bak. ― -b2- **هٰذَا عِلْقُ مَضَنَّةٍ** ve **مَضِنَّةٍ** [S’de ikinciden sonra birincisi zikredilmiştir] Bu, çok değer verilen, kişinin sıkı tuttuğu, (S, K, TA,) ve insanlar arzu hususunda onun için yarıştıkları bir şeydir. (TA.) [Bk. ayrıca **عِرْقٌ**, son cümle.]

المَضْنُونُ
**المَضْنُونُ** ذ [Genellikle] **الغَالِيَةُ** diye adlandırılan [koku bileşiğinin] bir adıdır; (Ez-Zejjلjee, S, K, TA;) yine ↓ **المَضْنُونَةُ** da böyledir; (Ez-Zejjلjee, S, * TA;) bu ikincisinin As tarafından bir çeşit koku olduğu söylenmiştir; birincisi de A’da böyledir: M’de birincinin ben yağı olduğu söylenmiştir: ona sıkı tutulduğu için böyle adlandırılmıştır. (TA.) ― -b2- Ayrıca, (IKh, TA,) yahut ↓ **المَضْنُونَةُ**, (K, TA,) Zemzem kuyusunun bir adıdır. (K, TA.)

المَضْنُونَةُ
**المَضْنُونَةُ** ذ : iki yerde, bir önceki paragraf’a bak.
