# ضهب — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%87%D8%A8/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%87%D8%A8/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%87%D8%A8.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: ضهب

(باب الضاد والهاء وما يثلثهما)
(ضهي) الضاد والهاء والياء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على مشابهة شيءٍ لشيء([1]). يقال ضاهاه يُضاهِيهِ، إِذا شاكَلَهُ؛ وربما هُمِزَ فقيل يُضاهِئُ. والمرأة الضَّهْياء، هي التي لا تَحِيض؛ فيجوز على تمحُّلٍ واستكراه، أن يقال كأنَّها قد ضاهت الرِّجالَ فلم تَحِضْ.
(ضهب) الضاد والهاء والباء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على شَيءٍ وما أشبَه ذلك. فمن ذلك اللحم المضَهَّب: الذي يُشْوَى. وقال قومٌ: هو الذي يُشوى ولا يُنضَج. وقال امرؤ القيس:
نَمُشُّ بأعرافِ الجِيادِ أكفَّنا *** إِذا نحن قُمنا عن شواءٍ مُضَهَّبِ([2])وقالوا: الضَّيْهَب: المكان يُحمَى ليُشوَى عليه اللحم. وقال قومٌ: اللحم المضهّب: المقطّع. وليس هذا بشيء إلاَّ أن يكونَ مقطعاً مشويّاً؛ لأن القياس كذا هو. تقول: ضهّبت القَوْسَ [و] الرُّمح بالنار عند التَّثقيف([3]).
(ضهر) الضاد والهاء والراء ليس بشيء، ولا فيه شاهدُ شعرٍ، لكنهم يقولون: إنَّ الضَّهْرَ: خِلْقَةٌ في الجبل من صخرٍ يخالف جِبِلّته.
(ضهس) الضاد والهاء والسين ليس بشيء. على أنَّ ابنَ دُرَيد([4]) ذكر أن العضَّ بمقدَّم الفم يسمى ضَهْساً، يقال منه ضَهَسَ ضَهْساً. قال: وفي الدُّعاء على الإنسان: "لا تأكُل [إلاّ]  ضاهساً ولا تشربُْ إلاَّ قارساً"، أي إنَّه لا يأكل ما يتكلَّف مضغَه، إِنَّما يَأكل النَّزْر من نبات الأرض. والقارس: البارد، أي لا يشرب إلاّ الماء.
(ضهل) الضاد والهاء واللام * أصلان صحيحان، أحدُهما يدلُّ على قِلّةٍ والآخر على أوبةٍ.
فالأوّل: ضَهَلَت الناقةُ إِذا قلَّ لبنُها. وهي ناقة ضَهُولٌ. وعينٌ ضاهلة: قليلة الماءِ. وفي حديث يحيى بن يَعمر: "إنْ سَأَلَتْكَ ثمنَ شَكْرها وشَبْرِك أنشأتَ تَطُلُّها وتَضْهَلُها". ومن الباب ضَهَلَ الشّرابُ: قلَّ ورقّ.
والأصل الآخر: هل ضَهَل إليكم خَبرٌ، أي عادَ. قال الأصمعي: ضَهَلْتُ إلى فلان: رجعت على وجه المقاتَلة والمغالبة.
وممّا شذَّ عن البابين: أضْهَلَت النّخلةُ: أرطبَتْ.
(ضهد) الضاد والهاء والدال كلمةٌ واحدةٌ. ضَهَدْتُ فلاناً: قهرتُهُ، فهو مضْطَهَدٌ ومضْهُودٌ.
--------------ــ
([1]) في الأصل: "بشيء".
([2]) ديوان امرئ القيس 88 واللسان (ضهب).
([3]) في المجمل: "ضهبت القوس بالنار والرمح، إذا عرضتهما عليها عند التثقيف".
([4]) في الجمهرة: (3: 25).

ـ

### Türkçe

(باب **الضاد** و**الهاء** وما يثلثهما)
(**ضهي**) **الضاد** ve**الهاء** ve**الياء** sahih bir asıldır; bir şeyin bir şeye benzemesine delâlet eder([1]). **ضاهاه يُضاهِيهِ** denir; onu şekillendirdiği (benzettiği) zaman; bazen hemzelenir de **يُضاهِئُ** denir. Ve **الضَّهْياء** kadın: o, hayız görmeyen kadındır; bir zorlama ve isteksizlik üzere caiz olur ki, “sanki erkeklere benzemiş de hayız görmemiş” denilsin.

(**ضهب**) **الضاد** ve**الهاء** ve**الباء** sahih bir asıldır; bir şeye ve buna benzer olana delâlet eder. Bundan: **اللحم المضَهَّب**: kızartılan (şişte pişirilen) ettir. Bir kavim dedi: o, kızartılan ve pişirilmeyen ettir. İmru’ul-Kays dedi:
نَمُشُّ بأعرافِ الجِيادِ أكفَّنا *** إِذا نحن قُمنا عن شواءٍ مُضَهَّبِ([2])
Ve dediler: **الضَّيْهَب**: etin üzerinde kızartılması için ısıtılan yerdir. Bir kavim dedi: **اللحم المضهّب**: doğranmış olandır. Bu bir şey değildir; ancak doğranmış kızartılmış olursa (öyledir); çünkü kıyas böyledir. Dersin ki: **ضهّبت** yayı [ve] mızrağı ateşle, düzeltme sırasında([3]).

(**ضهر**) **الضاد** ve**الهاء** ve**الراء** bir şey değildir ve onda şiir şahidi yoktur; lâkin onlar derler ki: **الضَّهْر**: dağda, tabiatına aykırı olan kayadan bir yaratılıştır (oluşumdur).

(**ضهس**) **الضاد** ve**الهاء** ve**السين** bir şey değildir. Şu var ki İbn Düreyd([4]) zikretti: ağzın ön kısmıyla ısırmaya **ضَهْساً** denir; ondan **ضَهَسَ ضَهْساً** denir. Dedi: ve insana bedduada: “لا تأكُل [إلاّ]  ضاهساً ولا تشربُْ إلاَّ قارساً”، yani o, çiğnemesini külfetle yaptığı şeyi yemez; ancak yer bitkisinden azı yer. Ve **القارس**: soğuktur; yani sudan başka içmez.

(**ضهل**) **الضاد** ve**الهاء** ve**اللام** iki sahih asıldır; ikisinden biri azlığa, diğeri dönüşe delâlet eder.
Birincisi: **ضَهَلَت** dişi deve, sütü azaldığı zaman. Ve o, **ناقة ضَهُولٌ**dur. Ve **عينٌ ضاهلة**: suyu az olan (pınar/göz). Yahyâ b. Ya‘mer hadîsinde: “إنْ سَأَلَتْكَ ثمنَ شَكْرها وشَبْرِك أنشأتَ تَطُلُّها وتَضْهَلُها”. Ve babdan: **ضَهَلَ الشّرابُ**: azaldı ve inceldi.
Diğer asıl: “هل **ضَهَل** إليكم خَبرٌ”، yani döndü. Asma‘î dedi: **ضَهَلْتُ** falana: savaşma ve galebe etme yüzü üzere geri döndüm.
İki babdan da şâz olan şeylerden: **أضْهَلَت النّخلةُ**: taze hurma verdi (rutablandı).

(**ضهد**) **الضاد** ve**الهاء** ve**الدال** tek bir kelimedir. **ضَهَدْتُ** falanı: onu kahrettim; o da **مضْطَهَدٌ** ve**مضْهُودٌ**dur.

--------------ــ
([1]) Asılda: “بشيء”.
([2]) İmru’ul-Kays divanı 88 ve el-Lisân (**ضهب**).
([3]) el-Mücmel’de: “**ضهبت** yayı ateşle ve mızrağı; düzeltme sırasında onları ona arz ettiğin zaman”.
([4]) el-Cumhara’da: (3: 25).
