# ضهل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%87%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%87%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%87%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ضهل

ضَهَلَ اللَّبَنُ يَضْهَلُ ضُهُولاً: اجتمع، واسم اللبن الضَّهْل، وقيل كُلُّ ما اجتمع منه شيء بعد شيء كان لَبناً أَو غيرَه، فقد ضَهَلَ يَضْهَلُ ضَهْلاً وضُهُولاً؛ حكاه ابن الأَعرابي: وضَهَلَتِ الناقةُ والشاةُ فهي ضَهُولٌ: قَلَّ لبَنُها، والجمع ضُهُولٌ. وشاةٌ ضَهُولٌ: قليلة اللبن. وناقةٌ ضَهُولٌ: يخرج لبنها قليلاً قليلاً. ويقال: إِنَّها لضُهْلٌ بُهْلٌ ما يُشَدُّ لها صِرار ولا يَرْوَى لها حُوار؛ قال ذو الرمة: بها كلُّ خَوَّارٍ إِلى كلِّ صَعْلَةٍ
ضَهُولٍ، ورَفْضُ المُذْرِعاتِ القَراهِب
الخَوَّار: ثَوْرٌ يَجُوزُ أَي يَجْأَرُ، والصَّعْلة: النَّعامة. ويقال: ضَهَل الظِّلُّ إِذا رَجَع ضُهُولاً؛ قال ذو الرمة:
أَفْياءً بَطِيئاً ضُهُولُها
وقول ذي الرمة:
إِلى كلِّ صَعْلةٍ ضَهُولٍ
ضَهُول: من نعت النعامة أَنَّها ترجع إِلى بَيْضِها. أَبو زيد: الضَّهْلُ ما ضَهَلَ في السِّقاء من اللبن أَي اجتمع. والضَّهْلُ: الماء القليل مثل الضَّحْل. وبِئْرٌ ضَهُولٌ: قليلة الماء. وعَيْنٌ ضاهِلةٌ: نَزْرة الماء، وكذلك حَمَّه ضاهِلَةٌ؛ وقال رؤبة:
يَقْرُو بِهِنَّ الأَعْيُنَ الضَّواهِلا
وضَهَلَ ماءُ البئر يَضْهَل ضَهْلاً إِذا اجتمع شيئاً بعد شيء، وهو الضَّهْلُ والضَّهُول. وضَهَلَه يَضْهَله أَي دفع إِليه شيئاً قليلاً من الماء الضَّهْل. وعَطِيَّةٌ ضَهْلةٌ أَي نَزْرة. ويقال: هل ضَهَلَ إِليك خَيْرٌ أَي وَقَع. وبئر ضَهُولٌ إِذا يخرج ماؤها قليلاً قليلاً. وضَهَل الشَّرابُ: قَلَّ وَرَقَّ ونَزُرَ، وضَحَلَ صار كالضَّحْضاح، وأَعطاه ضَحْلةً من مال أَي عَطِيَّةً نَزْرةً. وضَهَلَه حقَّه: نَقَصَه إِياه أَو أَبْطَلَه عليه، من الضَّهْل وهو الماء القليل، كما قالوا أَحْبَضَه إِذا نَقَصَه حَقَّه أَو أَبطله، من قولهم حَبَضَ ماءُ الرَّكيَّة يَحْبِض إِذا نَقَصَ. وقال يحيى بن يَعْمَر لرجل خاصَمَتْه امرأَتُه فماطَلَها في حَقِّها: أَأَنْ سأَلَتْك ثَمَنَ شَكْرِها وشَبرِك أَنْشأْتَ تطُلُّها وتَضْهَلُها؛ وروى الأَزهري في تفسير تَضْهَلُها قال: تُمَصِّر عليها العَطاء، أَصله من بئر ضَهُول إِذا كان ماؤُها يخرج من جَوانبها، وغُرْزُ الماء إِذا نَبَع من قَرارِها. وقال المبرد في قوله تَطُلُّها: أَي تسعى في بطلان حقها، أُخِذَ من الدَّمِ المَطْلول، وشَكْرُها فَرْجُها؛ قال الشاعر: صَناعٌ بإِشْفاها حَصانٌ بشَكْرِها
أَي عَفِيفة الفَرْج، وقيل في قوله تَضْهَلُها: تَرُدُّها إِلى أَهْلها وتخرجها، من قولك ضَهَلْت إِلى فلان إِذا رَجَعت إِليه. وهل ضَهَلَ إِليك من مالك شيءٌ أَي هل عاد، وقيل: تَضْهَلُها أَي تَعْطِيها شيئاً قليلاً. وضَهْيَلَ الرجلُ إِذا طال سَفَره واستفاد مالاً قليلاً. قال أَبو عمرو: الضَّهْلُ المال القليل. أَبو زيد: يقال ما ضَهَلَ عندك من المال أَي ما اجتمع عندك منه. اللحياني: يقال قد أَضْهَلْت إِلى فلان مالاً أَي صَيَّرته إِليه. وأَضْهَل النخلُ إِذا أَبصرت فيه الرُّطَب. وأَضْهَلَ البُسْرُ إِذا بدا فيه الإِرْطاب. وضَهَلَ إِليه يَضْهَل ضَهْلاً: رَجَع، وقيل: هو أَن يرجع إِليه على غير وجه القِتال والمُغالَبة. وفلان تَضْهَل إِليه الأُمورُ أَي تَرْجِع.

### Türkçe

**ضَهَلَ** süt **يَضْهَلُ** **ضُهُولاً**: toplandı; sütün adı **الضَّهْل**’dir. Ve denildi ki: ondan bir şeyin şeyden sonra şeyden sonra toplandığı her şey, ister süt olsun ister başkası, artık **ضَهَلَ** **يَضْهَلُ** **ضَهْلاً** ve **ضُهُولاً** olmuştur; bunu İbnü’l-A‘râbî nakletti. Ve deve ile koyun **ضَهَلَتِ**; o hâlde o **ضَهُولٌ**’dür: sütü azaldı; çoğulu **ضُهُولٌ**’dür. Ve **شاةٌ ضَهُولٌ**: sütü az olan. Ve **ناقةٌ ضَهُولٌ**: sütü azar azar çıkar. Ve denilir: Şüphesiz o, **لضُهْلٌ بُهْلٌ**’dür; ona **صِرار** bağlanmaz ve ona yavru deve **حُوار** sulanmaz; Zû’r-Rumme dedi ki:

بها كلُّ خَوَّارٍ إِلى كلِّ صَعْلَةٍ
ضَهُولٍ، ورَفْضُ المُذْرِعاتِ القَراهِب

**الخَوَّار**: bir boğadır; böğürür, yani bağırır. **الصَّعْلة**: devekuşudur. Ve denilir: gölge **ضَهَل** eder; **ضُهُولاً** geri döndüğü zaman; Zû’r-Rumme dedi ki:

أَفْياءً بَطِيئاً ضُهُولُها

Zû’r-Rumme’nin sözü:

إِلى كلِّ صَعْلةٍ ضَهُولٍ

**ضَهُول**: devekuşunun sıfatındandır; yani yumurtasına geri döner. Ebû Zeyd: **الضَّهْل**; kırbada sütten **ضَهَلَ** eden şeydir, yani toplandı. Ve **الضَّهْل**: az su; **الضَّحْل** gibi. Ve **بِئْرٌ ضَهُولٌ**: suyu az olan. Ve **عَيْنٌ ضاهِلةٌ**: suyu kıt; aynı şekilde **حَمَّه ضاهِلَةٌ**; Rü’be dedi ki:

يَقْرُو بِهِنَّ الأَعْيُنَ الضَّواهِلا

Ve kuyunun suyu **ضَهَلَ** eder, **يَضْهَل** **ضَهْلاً**; şeyden sonra şeyden sonra toplandığı zaman; o, **الضَّهْل** ve **الضَّهُول**’dür. Ve onu **ضَهَلَه** **يَضْهَله**: yani ona **الماء الضَّهْل**’den, az bir şey su itti (verdi). Ve **عَطِيَّةٌ ضَهْلةٌ**: yani kıt. Ve denilir: Sana bir hayır **ضَهَلَ** etti mi? yani vuku buldu mu. Ve **بئر ضَهُولٌ**: suyu azar azar çıktığı zaman. Ve içecek **ضَهَل** etti: azaldı, inceldi ve kıtlaştı; ve **ضَحَلَ**: **الضَّحْضاح** gibi oldu. Ve ona maldan bir **ضَحْلةً** verdi: yani kıt bir bağış. Ve onun hakkını **ضَهَلَه**: onu ondan eksiltti yahut onu ona karşı iptal etti; **الضَّهْل**’den, o da az sudur; tıpkı “hakkını eksiltti yahut iptal etti” dedikleri **أَحْبَضَه** gibi; “kuyunun suyu **حَبَضَ** eder, **يَحْبِض**; eksildiği zaman” sözlerinden. Ve Yahyâ b. Ya‘mer, karısı kendisiyle çekişen, o da onun hakkını geciktiren bir adama dedi ki: “Onun **شَكْر**’ının ve senin **شَبر**’inin bedelini senden istedi diye mi, onu oyalayıp **تَضْهَلُها** ediyorsun?”; Ezherî, **تَضْهَلُها**’nın tefsirinde rivayet etti; dedi ki: bağışı onun üzerinde azar azar veriyorsun; aslı, suyu yanlarından çıkan **بئر ضَهُول**’dendir; suyun **غُرْز**’u ise dibinden fışkırdığı zamandır. Ve Müberred, **تَطُلُّها** sözünde dedi ki: yani onun hakkını geçersiz kılmaya çalışırsın; **الدَّمِ المَطْلول**’dan alınmıştır. Ve onun **شَكْر**’ı: ferci (cinsel uzvu)dur; şair dedi ki:

صَناعٌ بإِشْفاها حَصانٌ بشَكْرِها

yani ferci bakımından iffetli. Ve **تَضْهَلُها** sözünde denildi ki: onu ehline geri çevirirsin ve onu çıkarırsın; “falana **ضَهَلْت**” dediğin gibi; ona geri döndüğün zaman. Ve “malından sana bir şey **ضَهَلَ** etti mi?”: yani geri döndü mü? Ve denildi ki: **تَضْهَلُها**: yani ona az bir şey verirsin. Ve adam **ضَهْيَلَ** olur; yolculuğu uzadığı ve az bir mal elde ettiği zaman. Ebû Amr dedi ki: **الضَّهْل** az maldır. Ebû Zeyd: “Senin yanında maldan ne **ضَهَلَ** etti?” denilir; yani ondan yanında ne toplandı? Lihyânî: “Falan kimseye bir mal **أَضْهَلْت**” denilir; yani onu ona yönelttin. Ve hurma ağaçları **أَضْهَل** eder; onda **الرُّطَب**’ı gördüğün zaman. Ve **البُسْرُ** **أَضْهَلَ** eder; onda **الإِرْطاب** belirdiği zaman. Ve ona **ضَهَلَ** eder, **يَضْهَل** **ضَهْلاً**: geri döndü; ve denildi ki: o, savaş ve galebe yolu üzere olmaksızın ona geri dönmesidir. Ve falan kimseye işler **تَضْهَل** eder: yani geri döner.
