# ضهي (ض-ه-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%87%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%87%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Taklit ederler

- Harfler: ض - ه - ي
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 8 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ضهى

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يُضَاهِئُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%87%D9%8A/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B6%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%90%D8%A6%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يُفَاعِلُونَ | Taklit ederler | 1 | 1 | [9:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%87%D9%8A/ayet/9:30.md) |

## Mücavir kökler — 12 mücavir (16 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · “Te’zir”deki “za”nın “ra” dönüşmesi ile oluşmuştur
2. [مسح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Mesih
3. [فوه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Onların ağızları ile
4. [أفك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Fek alt veya üst çene demektir
5. [هود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · “Hidayet”in değişik söylenişidir
6. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
7. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Oğullar
8. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
9. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Önce
10. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hufre, çukur demektir
11. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
12. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ضهي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nâkıs kök; kullanımda hemzeli [ضهأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%87%D8%A3.md) biçimiyle eşdeğerlik gösterir |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [شبه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87.md), [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md), [حكي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%8A.md) |
| Zıt Kök | [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin şekil, nitelik veya tavırda başka bir şeye benzemesi, denk tutulması veya taklit edilmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İnanç, söylem ve iddialarda önceki bâtıl kalıpları ve inkârcı modelleri öykünerek kopyalama |
| Çekirdek Özet 3 | Hakikat zemininden yoksun, harici bir modeli taklit yoluyla üretilen sahte kavramsal paralellik |
| Kritik Hata Riski | Kökü nötr bir benzerlik sayıp, bâtıl bir inancı ve söylemi kopyalayarak üretme boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ضه | Bir etkinin tesiriyle şekil değiştirme, açığa çıkma veya bir kalıbın rengini/biçimini alma; karşılaştır: [ضهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%87%D8%A8.md) etin ateşte renk ve kıvam değiştirmesi, [ضهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%87%D8%B1.md) dağ yapısında farklılaşan kaya dokusu | ي | Açığa çıkan bu biçimsel durumu dinamik bir uyuma, başka bir modele öykünerek şekilsel veya sözlü denklik kurma eylemine dönüştürür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ض | Yan yatma, baskı, sıkıştırma (türetme imge) | Dışsal bir etkinin veya hazır bir modelin oluşturduğu yönlendirici baskı |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Dış baskı veya model karşısında biçimin görünür hale gelmesi, açığa çıkması |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Harici modele fiilen el uzatarak onun şeklini ve söylemini işleyip kopyalama |
| ضهي | Baskılanan veya örnek alınan bir modele doğru uzanarak onun biçimini görünür kılma | Dışarıdan hazır bulunan bir örneğe veya söze bilinçli biçimde öykünerek onunla aynı kalıba girme hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kadının hiç hayız görmemesi veya göğüslerinin belirginleşmemesi sebebiyle bedenen erkeği andırması; dış görünüşün başka bir cinse veya kalıba denk gelmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem hadis rivayetinde tasvir yapanlar hakkında geçen ifadedir: أَشدُّ النّاس عذاباً الّذينَ يُضاهِئُونَ خَلْقَ اللهِ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisānü’l-Arab.

### Sami etimolojik katman

Arapça kök ضهي, arkaik katmanda biçimsel uyum, eşleşme ve bir nesnenin diğerine dışsal nitelikler bakımından benzemesini ifade eder. Sami dilleri genelinde kökün doğrudan fonetik denklikleri sınırlı olup, Arapçada nâkıs form ضهي ile hemzeli form [ضهأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%87%D8%A3.md) birbirinin yerine kullanılabilen diyalektik varyantlar olarak gelişmiştir. Kökün temel anlamsal ekseni, iki nesne arasında içsel bir mahiyet özdeşliğinden ziyade, dışarıdan algılanan şekil, tavır veya söylem denkliğidir (müdâhât). Arapçada bu semantik çekirdek, özellikle bir başkasının fiilini, yaratmasını veya sözünü taklit ederek ona denk iddialar üretme yönünde özelleşmiştir.

Güven: Muhtemel

Kaynak: David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Lisānü’l-Arab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ضاها ve ضاهأ ses ve imla varyantları | Dilde hem nâkıs hem de hemzeli olarak bir modele öykünme ve denk durma anlamını karşılar | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami dillerinde sınırlı izler | Kökün Sami dilleri genelindeki yayılımı zayıf olup Arapçada kavramsal bir terimleşme alanı bulmuştur | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik bağlamda doğrulanmış geniş bir kök akrabalığı tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ضهي | Anlamlı | Benzemek, taklit etmek | Bir modelin şeklini veya sözünü kopyalayarak ona denk olmaya çalışmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ضيه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| [هضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B6%D9%89.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| [هيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%B6.md) | Anlamlı | İncitmek, kırığı nüksettirmek | İyileşmekte olan bir kemiği yeniden kırmak veya kederi tazelemek | Kur'an'da geçmez; hedef kökle anlam bağı zayıftır |
| يضه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| يهض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ضهي | Merkez | Öykünme ve benzeşme | Harici bir modeli veya sözü taklit ederek ona denk durmaya çalışmak | Bilinçli veya bilinçsiz bir kopyalama süreciyle biçimsel uyum sağlama |
| [شبه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87.md) | Komşu | Niteliksel benzerlik | İki şey arasındaki yapısal benzerlik sebebiyle durumun belirsizleşmesi | Şekil veya nitelikte taklit kastı olmaksızın var olan nesnel örtüşme |
| [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) | Komşu | Mahiyet ve ölçü denkliği | İki şeyin birbirine değer, hakikat veya örnek olma bakımından tam denkliği | Model olma, misil teşkil etme ve mahiyette birebir eşitlik |
| [حكي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%8A.md) | Komşu | Aktarma ve taklit | Bir eylemi, sesi veya sözü doğrudan canlandırma ve nakletme | Taklidin daha çok dışsal ses, tavır ve aktarım boyutunda yoğunlaşması |
| [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) | Zıt | Ayrışma ve başkalık | Bir modele uymamak, farklılaşmak ve zıt yönde kalmak | Benzeşmenin ve taklit yoluyla örtüşmenin bütünüyle reddedilmesi |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ضهي | Benzemek, taklit etmek | Bir modele öykünerek ona denk söz veya şekil üretme eylemini tam karşılar | Kesin |
| Latince | aemulari, simulare | Öykünmek, taklidini yapmak | aemulari denk gelme çabasını, simulare ise hakikati taklit eden sahte görüntüyü verir | Güçlü |
| İngilizce | emulate, imitate | Taklit etmek, öykünmek | imitate kopyalamayı, emulate model alarak ona denk duruma gelmeyi anlatır | Güçlü |
| Almanca | nachahmen, nacheifern | Öykünmek, taklit etmek | nachahmen dış görünüş ve davranışı kopyalamayı, nacheifern modele erişme çabasını içerir | Güçlü |
| Fransızca | imiter, émuler | Taklit etmek, öykünmek | imiter doğrudan söz ve davranışı kopyalamayı, émuler modele denk olma gayretini kapsar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يُضَاهِئُونَ | Önceki inkârcıların bâtıl iddia ve mitolojik söylemlerini taklit etme | Ehl-i Kitab'ın teolojik iddialarının geçmiş putperestlerin inanç kalıplarına öykünmesi bağlamı; Tevbe [9:30](https://lisan.digital/tr/ayet/9:30.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şirkin kökeni ve teolojik sapmalar | Ehl-i Kitab'ın teslis ve oğul iddialarının vahiy kaynaklı olmayıp arkaik putperest doktrinlerin bir kopyası oluşu | Vahiy dışı dogmaların özgün fikirler değil, geçmiş şirk kültürlerinin taklidi sayılması |
| Fıkıh | Tasvir ve suret yapma yasağı | Canlı resmi veya heykeli yapmanın ilahi yaratma eylemine öykünme sayılıp sayılmayacağı | Yaratıcılık vasfına şekilsel veya sembolik düzeyde benzeşme çabasının sınırları |
| Tefsir | Tevbe [9:30](https://lisan.digital/tr/ayet/9:30.md) ayetinin semantik analizi | "Üzeyir Allah'ın oğludur" ve "Mesih Allah'ın oğludur" sözlerinin geçmiş kâfirlerin sözlerine denk kılınması | Teolojik sapmanın dilsel ve kavramsal düzeyde pagan mitolojileri taklit etmesi |
| Hadis | Musavvirler hakkındaki tehdit lafızları | Yaratılışı taklit edenlerin ahiretteki sorumluluğu ve kendilerinden can vermelerinin istenmesi | İlahlık alanına ait fiillere biçimsel öykünmenin manevi ve ahlaki vebali |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid inancının korunması | Putperest dogmaların kopyalanması | Vahiy çizgisinden sapan inançların pagan mitolojileri taklit etmesini engellemek | Dini sistemde saf vahiy terk edildiğinde zihinler geçmiş şirk unsurlarını taklit ederek benzer sapmalar üretir | Güçlü |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Kör taklitçilik | Araştırma ve tahkik yerine hazır kalıpları kopyalamayı eleştirmek | Bilgi üretiminde hakiki delil yerine geçmiş paradigmaların öykünülmesi ilmi özgünlüğü yok eder | Güçlü |
| Siyasi | Kurumsal ve ideolojik meşruiyet | Yabancı rejim taklitçiliği | Toplumların kendi değer zeminini bırakıp egemen güçlerin söylemlerini benimsemesini engellemek | Siyasi yapılarda zayıflayan otoriteler hâkim imparatorlukların diskurlarını ve sembollerini taklit eder | Güçlü |
| İktisadi | Üretim kalitesi ve inovasyon | Taklit ürün ve sahte meta | Özgün üretim yapmaksızın başkalarının modellerini kopyalama eğilimini sınırlamak | İktisadi sistemde taklitçilik, hakiki değer üretimi yerine dışsal formların kopyalanmasına dayanır | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Simülasyon ve sistem modelleme | Gerçek bir fiziksel sistemin veya veri kümesinin davranışlarını başka bir ortamda yapay olarak benzetip eşleme | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Mimetik arzu ve sosyal taklit | Birey veya grupların kendi özgün fikirlerini değil, çevrelerindeki hâkim veya geçmiş modellerin dilini ve tavırlarını kopyalamaları | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir "benzerlik" veya "andırma" olarak görüp, kökteki bâtıl bir modeli bilinçsizce kopyalama ve sahte bir kurgu üretme boyutunu göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, fiziksel benzerlikten öte, inanç ve teolojik söylem düzeyinde geçmiş inkârcıların mitolojik sapmalarını birebir yeniden üretme mekanizmasını ifşa eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ehl-i Kitab'ın teolojik iddialarını kendi iç gelişimlerinin münferit bir hatası sanmak; oysa Kur'an onların bu söylemlerle arkaik putperest doktrinleri doğrudan kopyaladıklarını göstermektedir |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahiyden uzaklaşan toplumların özgün sapmalar değil, tarihteki şirk kültürlerinin kalıplarını yeniden üreten taklitçiler olduğunu gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ehl-i Kitab'ın teolojik söylemlerinin pagan inançlarla mukayese edilip eleştirildiği ayetlerde, özellikle Tevbe [9:30](https://lisan.digital/tr/ayet/9:30.md) bağlamında belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ehl-i Kitab'ın şirk unsurları taşıyan iddialarının ilahi vahyin bir yorumu olduğu yanılgısını yıkar; bunların kökeninde pagan mitolojileri taklit etme refleksinin yattığını ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir varlığın şekil, görünüş veya dışsal özellikler bakımından başka bir varlığa denk getirilmesi, benzetilmesi.
- Soyut anlam: Bir düşünce, inanç veya söylemi, harici bir modelden alarak özgünlükten yoksun bir biçimde taklit edip kopyalama.
- Sistematik karşılık: Orijinal bir hakikat zeminine dayanmaksızın, geçmiş veya harici bir sistemin çıktılarını birebir simüle eden mimetik kopyalama mekanizması.
- LaTeX modeli: $$ S_1 \approx S_0, \quad d(S_1, S_0) \to 0 $$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S_0$ harici veya tarihsel olarak önceden var olan model söylemi (geçmiş inkârcıların iddialarını), $S_1$ ise bu modeli taklit ederek üretilen yeni söylemi temsil eder. $d$ bu iki söylem arasındaki semantik veya biçimsel mesafe fonksiyonu olup, farkın sıfıra yaklaşması ($d \to 0$) ve aradaki yaklaşık eşitlik ($\approx$), yeni yapının özgün bir hakikate değil, tamamen geçmiş modelin kopyalanmasına dayandığını sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%87%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [Tevbe 9:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%87%D9%8A/ayet/9:30.md) — يُضَاهِئُونَ

وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقَالَتِ النَّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ

Meal (IK): Yahudiler dediler ki: Uzeyr Allah’ın oğludur. Hristiyanlar da dediler ki: Mesih Allah’ın oğludur. Bu, onların ağızlarında dolaşan sözlerdir ki, daha önce küfretmiş olanların sözüne benzetiyorlar. Allah onları yok etsin, nasıl da uyduruyorlar.

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%87%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والضاد ووايء معها
ضهو،هي ض، ضهي،هض ء مستعملات ضهو: الضَّهْواء: التي لم تَنْهَد.
هيض: الهَيْض: كَسْرُك العَظْمَ بعدما كاد يَسْتوي جَبْرُه. هِضْتُه فانهاض.
والهَيْضَةُ: مُعاوَدةُ الهَمَّ والحزنِ، والَمْرضَة بعدَ المَرْضةِ. والُمْسَتهاضُ: المريضُ.
قال:
أُخَوَّفُ بالحجّاج حتّى كأنّـمـا		يُحَرَّكُ عظمٌ في الفؤاد مَهِيضُ
وقال: وما عادَ قَلْبي الهَمُّ إلاّ تَهَيَّضا وهَيْضُ الطائِر: سَلْحه.وقد هاضَ الطّائرُ يَهيضُ هيضاً إذا سَلَح. قال:
كأنَّ مَتْنَيْه من النَّفِيَّ
مَهايضُ الطَّير على الصُّفِيِّ
والهَيْضة: العِلَّوْصُ.
ضهي: الضَّهياءُ من النِّساء: التي لم تَحِضْ قطّ. وقد ضَهِيَتْ تَضْهَى ضَهيً.
والمُضاهاةُ: مُشاكلةُ الشّيءَ الشّيءَ قال الله عزّ وجلّ: "يُضاهُون قول الّذِينَ كَفَروا"، وربّما همزوا، .يُضاهِئُون قولَ الّذينَ كَفَروا" أي: يقولونَ مثلَ قولهم. وفي الحديث: "أَشدُّ النّاس عذاباً الّذينَ يُضاهِئُونَ خَلْقَ اللهِ".
هضأ: الهَضَاءُ: الجماعة من النّاس. قال الطِرِّمّاح:
قد تجاوزتُها بِهَضّاءَ كالـجِـنَّ		ةِ يُخفون بَعْض قَرْعِ الوِفاضِ

##### Türkçe

**هاء** ile **ضاد** ve onunla birlikte **وايء** bâbı

ضهو،هي ض، ضهي،هض ء: استعمال olunanlardır. ضهو: **الضَّهْواء**: henüz memesi sarkmamış olan (dişi).

هيض: **الهَيْض**: kemiği, cebri (kaynaması) neredeyse düzgünleşmişken kırmandır. Onu kırdım: **هِضْتُه**; derken o doğruldu: فانهاض.

Ve **الهَيْضَةُ**: gam ve hüznün yeniden dönmesi; ve hastalıktan sonra yeniden hastalanma. Ve **الُمْسَتهاضُ**: hasta olan.

Dedi ki:
أُخَوَّفُ بالحجّاج حتّى كأنّـمـا		يُحَرَّكُ عظمٌ في الفؤاد مَهِيضُ

Ve dedi ki: “Gam kalbime ancak **تَهَيَّضا** ve (bir) **هَيْضُ** olarak geri döndü.” Ve kuşun **هَيْضُ**’u: onun dışkısıdır. Kuş dışkıladıysa: **هاضَ** الطّائرُ **يَهيضُ** **هيضاً**. Dedi ki:
كأنَّ مَتْنَيْه من النَّفِيَّ
مَهايضُ الطَّير على الصُّفِيِّ

Ve **الهَيْضة**: **العِلَّوْصُ**.

ضهي: kadınlardan **الضَّهياءُ**: hiç hayız görmemiş olan. Ve o, **ضَهِيَتْ**; **تَضْهَى**; **ضَهيً**.

Ve **المُضاهاةُ**: bir şeyin bir şeye benzeşmesidir. Allah عزّ وجلّ dedi ki: "**يُضاهُون** قول الّذِينَ كَفَروا"; ve bazen hemze yaparlar: "**يُضاهِئُون** قولَ الّذينَ كَفَروا" yani: onların sözü gibi söylerler. Ve hadiste: "İnsanların azapça en şiddetlisi, Allah’ın yaratışını **يُضاهِئُونَ** olanlardır."

هضأ: **الهَضَاءُ**: insanlardan topluluk. الطِرِّمّاح dedi ki:
قد تجاوزتُها بِهَضّاءَ كالـجِـنَّ		ةِ يُخفون بَعْض قَرْعِ الوِفاضِ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%87%D9%8A/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

#### Madde başı: ضهى

الضَهْياء ممدودٌ: شجر. والضَهْياءُ أيضاً: المرأة التي لا تحيض. وحكى أبو عمرو: امرأةٌ ضَهْياةٌ وضَهْياهٌ، بالتاء والهاء، قال: وهي التي لا تَطمُث. وهذا يقتضي أن يكون الضَهْيا مقصوراً. والمُضاهاة: المشاكلة، تهمز ولا تهمز. وهذا ضَهِيُّ هذا.

##### Türkçe

**الضَهْياء** (meddli): ağaç. Ve **الضَهْياءُ** ayrıca: hayız görmeyen kadın. Ebû Amr nakletti: **امرأةٌ ضَهْياةٌ** ve **ضَهْياهٌ**, **التاء** ve **الهاء** ile; dedi ki: o, **تَطمُث** etmeyen (kadın)dır. Bu, **الضَهْيا**’nın maksûr olmasını gerektirir. Ve **المُضاهاة**: benzeşme; hemzelenir ve hemzelenmez. Ve bu, bunun **ضَهِيُّ**’sidir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%87%D9%8A/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

#### Madde başı: ضهى

باب الهاء والضاد
ضهى ، ضاهي ، ضهو ، وهض ، هاض ، هضى .
هضي : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : هاضاهُ إذا اسْتَحْمَقَه ، واستَخَفَّ به .
وقال : الأَهْفاءُ : الجماعاتُ من الناس . والهَضَّاء بتشديد الضاد : الجَماعةُ من النّاس .
ضهى : قال الليث : المُضاهاةُ : مُشاكلةُ الشيء بالشيء ، وربَّما هَمزوا فيه . قال الله جلّ وعزّ : ( يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُواْ ) ( التوبة : 30 ) .
وقال الفرّاء : يُضَاهُون أي يُضارِعُون قولَ الذين كفَرُوا ، لقولهم : اللات والعُزّى .
قال : وبعضُ العرب يَهمِز فيقول : ( يُضَاهِئُونَ ) ( التّوبَة : 30 ) ، وقد قرأَ بها عاصم .
وقال أبو إسحاق : معنى قولِه : ( يضاهون قول الذين كفروا ) أي يُشَابِهون في قولِهم هذا قولَ مَن تقدّم من كَفَرَتِهم ، أي إنما قالوه اتّباعاً لهم . قال : والدليل على ذلك قولُه جلّ وعزّ : ( اتَّخَذُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَاباً ) ( التّوبَة : 31 ) أي قَبِلُوا منهم أنّ المسيحَ والعُزَيْرَ ابنا الله .
قال : واشتقاقُه من قولهم : امرأةٌ ضَهْيَاء وهي التي لا يَظهَر لها ثَدْي ؛ وقيل : هي التي لا تَحيض ، فكأنّها رَجُل شَبَهاً .
قال : وضَهْياءُ فَعْلاءُ ، الهمزة زائدة كما زِيدتْ في شَمأل ، وفي غِرْقِىء البَيْض .
قال : ولا نَعلم لهمزَةٍ زِيدتْ غيرَ أوَّلٍ إلا في هذه الأسماء .
قال : ويجوز أن تكون الضَّهْيَأُ بوَزْن الضَّهْيَع : فَعْيَلاً وإن كانت لا نظير لها في الكلام . فقد قالوا : كَنَهْبَلُ ، ولا نظهير له .
وقال أبو زيد : الضَّهْيَأُ بوزن الضَّهْيَع مهموزٌ مقصور ، مثلُ السَّيَال وجَناتُهما واحد في سِنْفَةٍ ، وهي ذات شَوْكٍ ضعيف .
قال : ومَنِبيها الأودية والجِبال .
ورَوَى ثعلب عن عَمرٍ و عن أبيه قال : أضَهَى فلانٌ إذا رَعَى إبِلَه الضَّهْيَأَ ، وهو نَباتٌ مَلبَنةٌ مَسمَنة .
وقال ابن بُزُرْج : ضَهْيَأَ فلانٌ أَمرَه إذا مَرَّضَه ولم يَصرِمه .
وقال الليث : الضَّهْيَاء : التي لم تَحِض قَطّ . وقد ضَهِيَتْ تَضْهَى ضَهًى .
قال : والضَّهْوَاء التي لم تَنْهَد . ( قلت : رواه أبو عبيد عن أصحابه الضَّهْيَاء على فَعْلاء : المرأةُ التي لا تحيض ، وجمعُها ضُهْيٌ . قال ذلك الأصمعيّ والكسائيّ معاً ، ومَدَّاها .
وقال شمر : امرأةٌ ضَهْياء وضَهْواء بالواو والياء .
وقال أبو سعيد : فلانٌ ضَهِيُّ فلان ، أي نظيرُه .
وفي الحديث ( أشَدُّ الناس عذاباً يومَ القيامة الذين يُضاهُون خَلْقَ الله ) ، أراد المصوِّرِين ، وكذلك معنى قولِ عمر لكعب : ضاهَيْتَ اليهوديةَ ، أي عارضتَها .
وقال شمر : قال خالد بن جَنْبة : المضاهاةُ المتابَعة ، يقال : فلان يُضاهي فلاناً ، أي يُتابِعه .
ضهو : عمر عن أبيه : الضَّهْوة : بِركةُ الماء ، والجميع أضْهَاء .
أبو عُبيد عن الأمويّ : ضاهأْتُ الرجلَ : رَفَقْتُ به .
ورُوِي أنّ عِدّةً من الشعراء دَخَلوا على عبدِ الملك ، فقال : أَجِيزوا :
وضَهْيَاءَ من سِرِّ المَهارِي نَجيبةٍ
جلستُ عليها ثم قلت لها إخِّ
فقال الراعي :
لِنَهْجَعَ واستَبْقَيتُها ثم قَلَّصَتْ
بسُمْرٍ خِفافِ الوَطْءِ واريةِ المُخِّ
والضَّهْيَاء من النُّوق : التي لا تَضْبَع ولا تَحمِل ، ومن النساء : التي لا تحيض .
هيض : رُوي عن عائشة أنها قالت في أبيها : ( لو نَزَل بالجبال الراسيات ما نَزَل بأبي لهاضَها ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعيّ وغيرُه : قولُها : لَهاضَها ، الهَيْض : الكَسْر بعد جُبورِ العَظْم ، وهو أشدّ ما يكون من الكَسْر ، وكذلك النُّكْس في المَرَض بعد الاندمال . وقال ذو الرُّمّة :
ووجه كقَرْن الشمس حُرّ كأنما
تَهيضُ بهذا القَلْب لَمْحتُه كَسْرا
وقال القطاميّ :
إذا ما قلتُ قد جَبَرتْ صُدُوعٌ
تُهاضُ وما لماهِيضَ اجتِبار
وقال الليث : الهَيْضة : معاوَدة الهَمّ والحُزْن ، والمَرْضة بعد المَرْضة .
وقال غيرُه : أصابت فلاناً هَيْضَةٌ ، إذا لم يوافِقْه شيء يأكُلُه وتغيَّر طبعُه ، وربما لان من ذلك بطنُه فكثُر اختلافُه .
وقال ابن شميل : المُستهاض : المريض يَبرأ فيَعمل عملاً يَشُقُّ عليه ، فيُنْكَس .
وهض : وقال الأصمعي : يقال لِما اطمأنّ من الأرض : وَهْضة .
وقال أبو السَّميْدَع : هي الوهْضة والوَهْطة وذلك إذا كانت مُدَوَّرة .
وقال ابن الأعرابيّ في قول عائشة : لَهاضَها ؛ أي لألانَها . والهَيْضُ : اللِّين .

##### Türkçe

باب **الهاء** و**الضاد**
**ضهى** ، **ضاهي** ، **ضهو** ، **وهض** ، **هاض** ، **هضى** .
**هضي** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **هاضاهُ**; onu ahmak yerine koyduğu zaman ve onu hafife aldığı zaman.
Ve dedi: **الأَهْفاءُ**: insanlardan topluluklar. **الهَضَّاء** ( **الضاد** ’ın şeddeli olmasıyla): insanlardan topluluk.

**ضهى** : Leys dedi: **المُضاهاةُ**: bir şeyi bir şeye benzetme; bazen onda hemze yaparlar. Allah (azze ve celle) dedi: ( **يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُواْ** ) (Tevbe: 30).
Ferrâ dedi: **يُضَاهُون** yani, “Lât ve Uzzâ” demelerinden dolayı, kâfir olanların sözünü andırırlar.
Dedi: Arapların bir kısmı hemze yapar da şöyle der: ( **يُضَاهِئُونَ** ) (Tevbe: 30); Âsım da onunla okumuştur.
Ebû İshâk dedi: Onun sözü: ( **يضاهون قول الذين كفروا** )’nun manası, yani bu sözlerinde, kendilerinden önceki kâfirlerinin sözünü benzetirler; yani onu ancak onlara uyarak söylediler. Dedi: Bunun delili, O’nun (azze ve celle) sözü: ( **اتَّخَذُو** (sallallahu aleyhi ve sellem)
1764 **اْ أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَاباً** ) (Tevbe: 31); yani Mesih’in ve Uzeyr’in Allah’ın iki oğlu olduğunu onlardan kabul ettiler.
Dedi: Bunun اشتقاق’ı onların sözü olan: **امرأةٌ ضَهْيَاء**’dan gelir; o, kendisine meme görünmeyen kadındır; ve denildi ki: o, hayız görmeyen kadındır; sanki benzerlikçe bir erkektir.
Dedi: **وضَهْياءُ** **فَعْلاءُ**’dır; hemze ziyadedir; **شَمأل**’de ve **غِرْقِىء البَيْض**’da ziyade kılındığı gibi.
Dedi: İlkten başka ziyade kılınmış bir hemze bilmeyiz; ancak bu isimlerde.
Dedi: **الضَّهْيَأُ**’nun, **الضَّهْيَع** vezninde olması caizdir: **فَعْيَلاً**; her ne kadar sözde onun bir benzeri olmasa da. Nitekim: **كَنَهْبَلُ** dediler; onun da bir benzeri yoktur.
Ebû Zeyd dedi: **الضَّهْيَأُ** **الضَّهْيَع** vezninde, hemzeli, maksûrdur; **السَّيَال** gibidir; ikisinin de **جَناتُهما**’sı bir **سِنْفَة**’dedir; o da zayıf dikenli olandır.
Dedi: Onun bitiştiği yerler vadiler ve dağlardır.
Sa‘leb, Amr’dan ve babasından rivayet etti; dedi: **أضَهَى** falan kimse; develerini **الضَّهْيَأَ**’ya otlattığı zaman; o, sütlendiren, semirten bir bitkidir.
İbn Buzurc dedi: **ضَهْيَأَ** falan kimse işini; onu hastalandırdığı ve onu kesip atmadığı zaman.
Leys dedi: **الضَّهْيَاء**: hiç hayız görmemiş olan. Ve **ضَهِيَتْ**; **تَضْهَى**; **ضَهًى**.
Dedi: **الضَّهْوَاء**: göğsü kabarmamış olan. (Dedim: Ebû Ubeyd, ashabından **الضَّهْيَاء**’yı **فَعْلاء** üzere rivayet etti: hayız görmeyen kadın; onun çoğulu **ضُهْيٌ**’dir. Bunu Asma‘î ve Kisâî birlikte söylediler; ve onu uzattılar.
Şemmer dedi: **امرأةٌ ضَهْياء** ve **ضَهْواء**; vav ve yâ ile.
Ebû Saîd dedi: **فلانٌ ضَهِيُّ فلان**; yani onun benzeridir.
Hadiste: ( **أشَدُّ الناس عذاباً يومَ القيامة الذين يُضاهُون خَلْقَ الله** ) vardır; musavvirleri kastetti; Ömer’in Ka‘b’a sözü de böyledir: **ضاهَيْتَ اليهوديةَ**; yani ona karşı geldin.
Şemmer dedi: Hâlid b. Cenebe dedi: **المضاهاةُ** tâbi olmaktır; denir ki: falan, falana **يُضاهي**; yani ona tâbi olur.

**ضهو** : Ömer, babasından: **الضَّهْوة**: su birikintisi; hepsi **أضْهَاء**.
Ebû Ubeyd, Emevî’den: **ضاهأْتُ الرجلَ**: ona yumuşak davrandım.
Ve rivayet olundu ki şairlerden bir topluluk Abdülmelik’in yanına girdi; dedi: “Tamamlayın”:
وضَهْيَاءَ من سِرِّ المَهارِي نَجيبةٍ
جلستُ عليها ثم قلت لها إخِّ
Bunun üzerine Râ‘î dedi:
لِنَهْجَعَ واستَبْقَيتُها ثم قَلَّصَتْ
بسُمْرٍ خِفافِ الوَطْءِ واريةِ المُخِّ
**الضَّهْيَاء** develerden: ne **تَضْبَع** eden ne de hamile kalan; kadınlardan: hayız görmeyen.

**هيض** : Âişe’den rivayet olundu; babası hakkında şöyle dedi: (Dağlara inmiş olsaydı, babama inen şey, onları mutlaka **لهاضَها** ederdi).
Ebû Ubeyd dedi: Asma‘î ve başkası dedi: Onun sözü: **لَهاضَها**; **الهَيْض**: kemiğin kaynamasından sonra kırılmadır; o, kırılmanın en şiddetli olanıdır; hastalıkta da iyileşmeden sonra nüks böyledir. Zü’r-Rumme dedi:
ووجه كقَرْن الشمس حُرّ كأنما
تَهيضُ بهذا القَلْب لَمْحتُه كَسْرا
Katamî dedi:
إذا ما قلتُ قد جَبَرتْ صُدُوعٌ
تُهاضُ وما لماهِيضَ اجتِبار
Leys dedi: **الهَيْضة**: gam ve hüznün yeniden dönmesi; ve hastalıktan sonra hastalık.
Başkası dedi: Falana bir **هَيْضَةٌ** isabet etti; yiyeceği bir şey ona uygun düşmediği zaman ve tabiatı değiştiği zaman; bazen bundan dolayı karnı yumuşar da dışkılaması çoğalır.
İbn Şümeyl dedi: **المُستهاض**: hasta; iyileşir de kendisine ağır gelen bir iş yapar, sonra nükseder.

**وهض** : Asma‘î dedi: yerden alçalmış olana **وَهْضة** denir.
Ebû’s-Semîda‘ dedi: O, **الوهْضة** ve **الوَهْطة**’dır; bu, yuvarlak olduğu zaman.
İbnü’l-A‘râbî, Âişe’nin sözü hakkında: **لَهاضَها**; yani onu yumuşatırdı. Ve **الهَيْضُ**: yumuşaklıktır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%87%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضاد والهاء وما يثلثهما)
(ضهي) الضاد والهاء والياء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على مشابهة شيءٍ لشيء([1]). يقال ضاهاه يُضاهِيهِ، إِذا شاكَلَهُ؛ وربما هُمِزَ فقيل يُضاهِئُ. والمرأة الضَّهْياء، هي التي لا تَحِيض؛ فيجوز على تمحُّلٍ واستكراه، أن يقال كأنَّها قد ضاهت الرِّجالَ فلم تَحِضْ.
(ضهب) الضاد والهاء والباء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على شَيءٍ وما أشبَه ذلك. فمن ذلك اللحم المضَهَّب: الذي يُشْوَى. وقال قومٌ: هو الذي يُشوى ولا يُنضَج. وقال امرؤ القيس:
نَمُشُّ بأعرافِ الجِيادِ أكفَّنا *** إِذا نحن قُمنا عن شواءٍ مُضَهَّبِ([2])وقالوا: الضَّيْهَب: المكان يُحمَى ليُشوَى عليه اللحم. وقال قومٌ: اللحم المضهّب: المقطّع. وليس هذا بشيء إلاَّ أن يكونَ مقطعاً مشويّاً؛ لأن القياس كذا هو. تقول: ضهّبت القَوْسَ [و] الرُّمح بالنار عند التَّثقيف([3]).
(ضهر) الضاد والهاء والراء ليس بشيء، ولا فيه شاهدُ شعرٍ، لكنهم يقولون: إنَّ الضَّهْرَ: خِلْقَةٌ في الجبل من صخرٍ يخالف جِبِلّته.
(ضهس) الضاد والهاء والسين ليس بشيء. على أنَّ ابنَ دُرَيد([4]) ذكر أن العضَّ بمقدَّم الفم يسمى ضَهْساً، يقال منه ضَهَسَ ضَهْساً. قال: وفي الدُّعاء على الإنسان: "لا تأكُل [إلاّ]  ضاهساً ولا تشربُْ إلاَّ قارساً"، أي إنَّه لا يأكل ما يتكلَّف مضغَه، إِنَّما يَأكل النَّزْر من نبات الأرض. والقارس: البارد، أي لا يشرب إلاّ الماء.
(ضهل) الضاد والهاء واللام * أصلان صحيحان، أحدُهما يدلُّ على قِلّةٍ والآخر على أوبةٍ.
فالأوّل: ضَهَلَت الناقةُ إِذا قلَّ لبنُها. وهي ناقة ضَهُولٌ. وعينٌ ضاهلة: قليلة الماءِ. وفي حديث يحيى بن يَعمر: "إنْ سَأَلَتْكَ ثمنَ شَكْرها وشَبْرِك أنشأتَ تَطُلُّها وتَضْهَلُها". ومن الباب ضَهَلَ الشّرابُ: قلَّ ورقّ.
والأصل الآخر: هل ضَهَل إليكم خَبرٌ، أي عادَ. قال الأصمعي: ضَهَلْتُ إلى فلان: رجعت على وجه المقاتَلة والمغالبة.
وممّا شذَّ عن البابين: أضْهَلَت النّخلةُ: أرطبَتْ.
(ضهد) الضاد والهاء والدال كلمةٌ واحدةٌ. ضَهَدْتُ فلاناً: قهرتُهُ، فهو مضْطَهَدٌ ومضْهُودٌ.
--------------ــ
([1]) في الأصل: "بشيء".
([2]) ديوان امرئ القيس 88 واللسان (ضهب).
([3]) في المجمل: "ضهبت القوس بالنار والرمح، إذا عرضتهما عليها عند التثقيف".
([4]) في الجمهرة: (3: 25).

ـ

##### Türkçe

(باب **الضاد** و**الهاء** وما يثلثهما)
(**ضهي**) **الضاد** ve**الهاء** ve**الياء** sahih bir asıldır; bir şeyin bir şeye benzemesine delâlet eder([1]). Denir: **ضاهاه يُضاهِيهِ**; onu şekillendirdiği zaman; ve bazen hemzelenir de **يُضاهِئُ** denir. Ve kadın **الضَّهْياء**: o, hayız görmeyen kimsedir; bu sebeple bir zorlama ve isteksizlik üzere, “sanki erkeklere benzemiş de hayız görmemiş” denmesi câiz olur.
(**ضهب**) **الضاد** ve**الهاء** ve**الباء** sahih bir asıldır; bir şeye ve buna benzeyene delâlet eder. Bundan: **اللحم المضَهَّب**: kızartılan şeydir. Bir kavim dedi: o, kızartılır da pişirilmez olandır. İmru’ul-Kays dedi:
نَمُشُّ بأعرافِ الجِيادِ أكفَّنا *** إِذا نحن قُمنا عن شواءٍ مُضَهَّبِ([2])Ve dediler: **الضَّيْهَب**: etin üzerinde kızartılması için ısıtılan yerdir. Bir kavim dedi: **اللحم المضهّب**: parçalanmış olandır. Bu bir şey değildir; ancak parçalanmış kızartılmış olursa; çünkü kıyas böyledir. Dersin: **ضهّبت** yayı [ve] mızrağı ateşle, düzeltme sırasında([3]).
(**ضهر**) **الضاد** ve**الهاء** ve**الراء** bir şey değildir; onda şiir şahidi de yoktur; lâkin onlar derler ki: **الضَّهْر**: dağda, tabiatına aykırı olan kayadan bir yaratılıştır.
(**ضهس**) **الضاد** ve**الهاء** ve**السين** bir şey değildir. Şu var ki İbn Düreyd([4]) zikretti ki ağzın ön kısmıyla ısırmaya **ضَهْساً** denir; ondan **ضَهَسَ ضَهْساً** denir. Dedi: ve insan üzerine duada: "لا تأكُل [إلاّ]  ضاهساً ولا تشربُْ إلاَّ قارساً"، yani o, çiğnemesini külfet edindiği şeyi yemez; ancak yer bitkisinden azı yer. Ve **القارس**: soğuktur; yani sudan başka içmez.
(**ضهل**) **الضاد** ve**الهاء** ve**اللام** iki sahih asıldır; ikisinden biri azlığa, diğeri dönüşe delâlet eder.
Birincisi: **ضَهَلَت** dişi deve, sütü azaldığı zaman. Ve o, **ناقة ضَهُولٌ**dur. Ve **عينٌ ضاهلة**: suyu az olan. Yahyâ b. Ya‘mer hadîsinde: "إنْ سَأَلَتْكَ ثمنَ شَكْرها وشَبْرِك أنشأتَ تَطُلُّها وتَضْهَلُها". Ve babdan: **ضَهَلَ الشّرابُ**: azaldı ve inceldi.
Diğer asıl: **هل ضَهَل إليكم خَبرٌ**; yani döndü. Asma‘î dedi: **ضَهَلْتُ إلى فلان**: savaşma ve galebe etme yüzü üzere döndüm.
İki babdan şâz olanlardan: **أضْهَلَت النّخلةُ**: taze hurma verdi.
(**ضهد**) **الضاد** ve**الهاء** ve**الدال** tek bir kelimedir. **ضَهَدْتُ** falanı: onu kahrettim; o da **مضْطَهَدٌ** ve**مضْهُودٌ**dur.
--------------ــ
([1]) Asılda: "بشيء".
([2]) İmru’ul-Kays divanı 88 ve Lisân (**ضهب**).
([3]) el-Mücmel’de: "ضهبت القوس بالنار والرمح، إذا عرضتهما عليها عند التثقيف".
([4]) el-Cumhara’da: (3: 25).

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%87%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ض ه ي
فلان لا يضاهي كرماً ولا يضاهيه أحد وتقول‏:‏ فلان يباهيك ولا يضاهيك‏.‏

##### Türkçe

ض ه ي
Falan, cömertlikte **يضاهي** etmez; ve onu hiç kimse **يضاهيه** etmez. Ve dersin ki: Falan seni **يباهيك** eder ve seni **يضاهيك** etmez.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%87%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ى *!الضَّهْياءُ ) ، بالمدِّ ( وتُقْصَرُ ) : هي ( المرأَةُ التي لا تَحيضُ ولا تَحْمِلُ ) فكأَنَّها رجلٌ شَبَهاً ، وهي فَعْلاءُ ، الهَمْزَةُ زائِدَةٌ كزِيادَتِها في شَعْأَلٍ وغِرْقِىء البَيْضِ ، ولا نَعْلَمُها زِيْدَت غَيْر أَوَّلٍ إلاَّ في هذه الأَسْماءِ ؛ ويجوزُ كَوْن *!الضِّهْيَأ بوزْنِ الضَّهْيَعِ فَعْيَلاً ، وإن كانتْ لا نَظِيرَ لها ، فقد قالوا كنَهْبَل ولا نَظِيرَ له ؛ قالَهُ الزجَّاجُ .
وفي الصِّحاح : وحَكَى أَبو عَمْروٍ : امرأَةٌ *!ضَهْياةٌ *!وضَهْياةٌ ، بالتاءِ والهاءِ ، قالَ : وهي التي لا تَطْمِث ، قالَ : وهذا يَقْتضِي أَنْ يكونَ *!الضَّهْيا مَقْصوراً .
وقالَ شيْخُنا : *!ضَهْيًا المَقْصورُ المُنوَّنُ هَمْزتُه زاِئدَةٌ عنْدَ سِيْبَوَيْه وإنْ لم تكنْ أَوَّلاً لقوْلِهم بمعْناه *!ضَهْياَء مَمْدوداً مَمْنوع الصَّرْف فأُصُولُهما واحِدَةٌ لامْتِناعِ زِيادَةِ الياءِ . وأَصالَةُ الهَمْزةِ في المَمْدودِ المَمْنوع الصَّرْف .
( أَو ) التي ( تَحيضُ ولا تَحْمِلُ ) ، أَو التي لا تَلِدُ وإن حاضَتْ ؛ ومنه قوْلُ امرأَةٍ للحجَّاج في ابنِها وهو مَحْبوسٌ : إنِّي أَنا *!الضَّهْياءُ الذَّنَّاءُ ، والذَّنَّاءُ المُسْتحاضَةُ .
( أَو ) التي ( لا يَنْبُتُ ثَدْياها ) فإذا كانتْ كذا فهي لا تَحيضُ ، وقيلَ بالمدِّ التي لا تَحيضُ وهي حُبْلَى .
قالَ ابنُ جنِّي : امرأَةٌ *!ضَهْيَأَةٌ ، وَزْنُها فَعْلأَةٌ لقوْلِهم في مَعْناها ضَهْياءُ ، وأَجازَ الزجَّاجُ في همزْةِ *!ضَهْيَأَة كَوْنها أَصْلاً ، وتكونُ الياءُ هي الزائِدَةُ ، فعَلَى هذا تكونُ فيعلة ، وذَهَبَ فيه مَذْهباً حَسَناً في الاشْتِقاقِ لولا شَيءٌ اعْتَرَضه ، لأنَّه قالَ : ضاهَيْتُ زَيْداً وضاهَأْتُه بياءٍ وهَمْزةٍ ،

قالَ : والضَّهْيَأَةُ التي لا تَحيضُ ، وقيلَ : التي لا ثَدْي لها ، قالَ : وفي هذين مَعْنى المُضاهأَة لأنَّها قد ضَاهَأَت الرِّجالَ فيهما بأَن لا تَحيضَ ولا ثَدْي لها ، قالَ : فتكونُ فَعْيَلَةُ من ضَاهَأَت بهَمْز .
قالَ ابنُ جنِّي : إلاَّ أَنَّه ليسَ في الكَلامِ فَعْيَلٌ بالفتْحِ إنَّما هو بكسْرِها كحِذْيَمٍ وطِرْيَمٍ وغِرْيَنٍ ولم يأْتِ الفَتْح في هذا الفَنِّ ثَبْتاً ، إنَّما حَكَاهُ قوْمٌ شاذّاً .
قُلْتُ : وقد جاءَ على فَعْيَل ضَهْيَد ، اسْمُ مَوْضِع ، وعَتْيَد ، وحَمَلَ عليه بعضٌ مَرْيَم إنْ كانَ عربيّاً .
( وقد *!ضَهِيَتْ ) ، كرَضِيَ ، ( ( *!ضَهًا ) ) ، مَقْصورٌ .
( و ) *!الضَّهْيا ، مَقْصورٌ : ( الأرضُ ) التي ( لا تُنْبِتُ ) شيئاً .
( و ) قيلَ : هو ( شَجَرٌ عِضاهِيٌّ ) له بَرَمَةٌ وعُلَّفَةٌ ، وهو كثيرُ الشَّوْكِ .
( *!وأَضْهَى ) الرَّجُلُ : ( رَعَى إبِلَه فيها .
( و ) أَيْضاً : ( تَزَوَّجَ *!بضَهْياءَ ) ؛ نقَلَهُما أبو عَمْروٍ .
( *!وضَاهاهُ ) *!مُضاهاةً : ( شاكَلَهُ ) ، يُهْمَزُ ولا يُهْمَزُ .
وقُرِىءَ : ﴿يضاهِئونَ قوْلَ الذين كَفَرُوا﴾ ، أَي يُشاكِلُونَ . وقالَ الفرَّاءُ ، أَي يُضارِعُون لقوْلِهِم اللاَّت والعُزَّى .
( و ) هو ( *!ضَهِيُّكَ ) ، على فَعِيلٍ : أَي ( شَبِيهُكَ ) .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!الضُّهَى ، بالضمِّ : جَمْعٌ *!لضَهْياءٍ للمَرْأَةِ ؛ نقلَهُ الرّاغبُ .
*!وضَاهَى الرَّجُلَ وغيرَهُ : رَفَقَ به .
*!والمُضاهَاةُ : المُعارَضَةُ .
وقالَ خالِدُ بنُ جَنَبة : فلانٌ *!يُضاهِي فلاناً ، أَي يُتابِعُه .
*!وضُهاءُ ، كغُرابٍ : مَوْضِعٌ ؛ ذَكَرَه ابنُ سِيدَه هنا ، وقد تقدَّم في الهَمْزةِ .

##### Türkçe

: (**الضَّهْياءُ**), med ile; (ve kısaltılır): o, (hayız görmeyen ve hamile kalmayan kadın)dır; sanki benzerlikçe bir erkek gibidir; ve o **فَعْلاءُ**’dır; hemze, **شَعْأَلٍ** ve **غِرْقِىء البَيْضِ**’deki ziyadeliği gibi zâiddir; ve onu, bu isimlerdeki dışında, evvelin gayrısında zâid olmuş olarak bilmiyoruz; ve **الضِّهْيَأ**’in **الضَّهْيَعِ** vezninde **فَعْيَلاً** olması câizdir; her ne kadar onun bir nazîri olmasa da; nitekim **كَنَهْبَل** dediler ve onun da bir nazîri yoktur; bunu **الزجَّاجُ** söylemiştir.

Ve **الصِّحاح**’ta: Ebû Amr hikâye etti: bir kadın **ضَهْياةٌ** ve **ضَهْياةٌ**, tâ ve hâ ile; dedi ki: o, kanı gelmeyen (âdet görmeyen)dir; dedi ki: bu, **الضَّهْيا**’nın maksûr olmasını gerektirir.

Şeyhimiz dedi ki: tenvinli maksûr **ضَهْيًا**’nın hemzesi, Sîbeveyh’e göre, evvelde olmasa da zâiddir; onların onun mânâsında memdûd, sarftan men edilmiş **ضَهْياَء** demeleri sebebiyle; böylece ikisinin asılları birdir, yâ’nın ziyade olmasının imkânsızlığı için. Ve sarftan men edilmiş memdûdda hemzenin asıllığı (söz konusudur).

(Ya) (hayız görüp hamile kalmayan) yahut hayız görse bile doğurmayan; bundan, bir kadının, oğlu hapsedilmişken Haccâc’a sözü: “Şüphesiz ben **الضَّهْياءُ** **الذَّنَّاءُ**’yım”; **الذَّنَّاءُ** ise istihâzalı (özür kanı gören)dır.

(Ya) (iki memesi bitmeyen); böyle olunca o hayız görmez; ve med ile, hayız görmeyen hâlbuki hamile olan (kadın) denilmiştir.

İbn Cinnî dedi ki: bir kadın **ضَهْيَأَةٌ**; vezni **فَعْلأَةٌ**’dır, onların onun mânâsında **ضَهْياءُ** demeleri sebebiyle; ve Zecçâc, **ضَهْيَأَة**’nin hemzesinde onun asl olmasını câiz gördü; ve yâ zâid olan olur; bu durumda o **فَيْعِلَة** olur; ve iştikakta güzel bir yola gitti, onu engelleyen bir şey olmasaydı; çünkü dedi ki: “Zeyd’e **ضاهَيْتُ** ve onu yâ ve hemze ile **ضاهَأْتُ**.”

Dedi ki: **الضَّهْيَأَةُ**, hayız görmeyen (kadın)dır; ve denildi ki: memesi olmayan (kadın)dır; dedi ki: bu ikisinde **المُضاهأَة** mânâsı vardır; çünkü o, hayız görmemek ve memesi olmamakla bu ikisinde erkeklere benzemiştir; dedi ki: böylece hemzeli **ضَاهَأَت**’ten **فَعْيَلَةُ** olur.

İbn Cinnî dedi ki: ancak kelâmda fetha ile **فَعْيَلٌ** yoktur; ancak onun kesri iledir; **حِذْيَمٍ** ve **طِرْيَمٍ** ve **غِرْيَنٍ** gibi; bu فن’de fetha sabit olarak gelmemiştir; ancak bir kavim onu şâz olarak hikâye etmiştir.

Dedim ki: **فَعْيَل** üzere **ضَهْيَد** gelmiştir; bir yer adıdır; ve **عَتْيَد**; ve bazıları, Arapça ise, **مَرْيَم**’i onun üzerine حمل etti.

(ve **ضَهِيَتْ**), **رَضِيَ** gibi, ((**ضَهًا**)), maksûrdur.

(ve) **الضَّهْيا**, maksûr: (toprak)tır; (hiçbir şey bitirmeyen).

(ve) denildi ki: o, (dikenli bir ağaçtır); onun bir **بَرَمَةٌ**’si ve bir **عُلَّفَةٌ**’si vardır; ve o çok dikenlidir.

(**وأَضْهَى**) adam: (develerini onda otlattı).

(ve) ayrıca: (**بضَهْياءَ** ile evlendi); ikisini de Ebû Amr nakletti.

(**وضَاهاهُ**) **مُضاهاةً**: (ona şekilce benzedi); hemzelenir ve hemzelenmez.

Ve şöyle okunmuştur: ﴿**يضاهِئونَ** قولَ الذين كَفَرُوا﴾ yani benzeştirirler. Ve Ferrâ dedi ki: yani onların **اللاَّت** ve **العُزَّى** sözleri sebebiyle benzerini getirirler.

(ve) o, (**ضَهِيُّكَ**), **فَعِيلٍ** üzere: yani (senin benzerin).

Üzerine istidrâk olunanlardandır:
**الضُّهَى**, damme ile: kadın için **ضَهْياءٍ**’ın cem‘idir; Râgıb onu nakletti.
**وضَاهَى** adamı ve başkasını: ona yumuşak davrandı.
**والمُضاهَاةُ**: muâraza (karşı koyma/karşılaştırma)dır.
Hâlid b. Cenebe dedi ki: falan **يُضاهِي** falanı; yani ona tâbi olur.
**وضُهاءُ**, **غُرابٍ** gibi: bir yer adıdır; İbn Sîde onu burada zikretti; hemzede daha önce geçti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%87%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: ضهى

ضَهِيَتْ
1 ضَهِيَتْ ذ , aor. ضَهَىَ , inf. n. ضَهًى, She was, or became, such as is termed ضَهْيَآء. (K.)

ضاهاهُ
3 ضاهاهُ ذ , (S, Msb, K,) inf. n. مُضَاهَاةٌ, (S, Msb,) He resembled, or conformed with, him, or it; syn. شَاكَلَهُ; (S, Msb, K;) like ضَاهَأَهُ [q. v.]: (S, Msb:) and, like the latter, he imitated him. (Msb, TA. *) It is said in a trad., أَشَدُّ النَّاسِ عَذَابًا يَوْمَ القِيَامَةِ الَّذِين يُضَاهُونَ خَلْقَ اللّٰهِ i. e. [The most severely punished of mankind on the day of resurrection will be] those who imitate by what they make [the creation of God]; meaning the sculptors or limners or the like. (Msb.) ― -b2- Also, [or ضَاهَى بِهِ, like ضَاهَأَ به, q. v.,] He was, or became, gentle, tender, or courteous, or he acted, or behaved, gently, &c., with him, or to him; namely, a man, and other than a man. (TA.)

اضهى
4 اضهى ذ He married, i. e. took to wife, a woman such as is termed ضَهْيَآء. (AA, K.) -A2- And He pastured his camels upon the species of tree called ضَهْيَآء. (K.)

ضَهْيًا
ضَهْيًا ذ : see the next paragraph, in four places.

ضَهْيَآءُ
ضَهْيَآءُ ذ A woman that does not menstruate: pl. ضُهْىٌ; which necessarily implies that the former is [as above, i. e.] with the long ا: but AA mentions ↓ ضَهْيَاةٌ and ↓ ضَهْيَاهٌ, with ة and with ه, as having this meaning; which necessarily implies that ضهيا is with the short ا [i. e., accord. to a general rule, ↓ ضَهْيًا, with tenween, like ضَهْيَأٌ, q. v. in art. ضهيأ, though (accord. to a general rule) this should be regarded as a masc. epithet]: (S) or ضَهْيَآءُ, and also with the short ا [app. ↓ ضَهْيًا, as above, not ضَهْيَا, or, as I rather incline to think, ضَهْيَأٌ (which is mentioned in art. ضهيأ) may be here meant], signify a woman that does not menstruate nor become pregnant; (K, TA;) so that she is as though she resembled a man: (TA: [see 3:]) or that menstruates but does not become pregnant: (K, TA:) or that does not bring forth, though she menstruate: (TA:) or whose breasts do not grow forth; (K, TA;) and when this is the case, she does not menstruate: or the former signifies that does not menstruate, being pregnant. (TA.) ― -b2- And (assumed tropical:) Land that does not give growth to anything; as also with the short ا [i. e. ↓ ضَهْيًا or ضَهْيَأٌ]. (K. [In the TA this meaning is restricted, app. without reason, to the form with the short ا.]) -A2- Also, (S, K,) and with the short ا [i. e. ↓ ضَهْيًا or ضَهْيَأٌ], (K,) A species of tree (S, K) of the kind called عِضَاه, (K,) having a بَرَمَة [q. v.] and a pod (عُلَّفَة) [which succeeds the بَرَمَة], and many thorns. (TA. [For further descriptions thereof, see ضَهْيَأٌ, in art. ضهيأ.])

ضَهْيَاةٌ
ضَهْيَاةٌ ذ and ضَهْيَاهٌ: see the next preceding paragraph.

ضَهِىٌّ
ضَهِىٌّ ذ , (S, K,) of the measure فَعِيلٌ, (S,) The like of another [thing or person]: (S, K:) one says, هٰذَا ضَهِىُّ هٰذَا This is the like of this: (S:) or هُوَ ضَهِيُّكَ He is the like of thee. (K.)

##### Türkçe

ضَهِيَتْ
1 **ضَهِيَتْ** **ذ** , muzâri‘i **ضَهَىَ** , mastar ismi **ضَهًى**, O, **ضَهْيَآء** diye adlandırılan gibi idi veya öyle oldu. (K.)

ضاهاهُ
3 **ضاهاهُ** **ذ** , (S, Msb, K,) mastar ismi **مُضَاهَاةٌ**, (S, Msb,) O, ona veya ona (şeye) benzedi yahut ona/ona (şeye) uydu; eşanlamlısı **شَاكَلَهُ**; (S, Msb, K;) **ضَاهَأَهُ** gibi [bkz.]; (S, Msb:) ve, ikincisi gibi, onu taklit etti. (Msb, TA. *) Bir rivayette şöyle denilmiştir: **أَشَدُّ النَّاسِ عَذَابًا يَوْمَ القِيَامَةِ الَّذِين يُضَاهُونَ خَلْقَ اللّٰهِ** yani [kıyamet gününde insanların en şiddetli azaba uğratılacak olanları] yaptıkları şeyle [Allah’ın yaratışını] taklit edenlerdir; maksat, heykeltıraşlar yahut ressamlar yahut benzerleridir. (Msb.) ― -b2- Ayrıca, [yahut **ضَاهَى بِهِ**, **ضَاهَأَ به** gibi, bkz.,] O, ona karşı yumuşak, nazik yahut kibar oldu; yahut onunla/ona karşı yumuşak vb. davrandı; yani bir adam ve adam olmayan (şey) hakkında. (TA.)

اضهى
4 **اضهى** **ذ** O, **ضَهْيَآء** diye adlandırılan bir kadınla evlendi; yani onu eş olarak aldı. (AA, K.) -A2- Ve O, develerini **ضَهْيَآء** denilen ağaç türü üzerinde otlattı. (K.)

ضَهْيًا
**ضَهْيًا** **ذ** : sonraki paragrafa bak, dört yerde.

ضَهْيَآءُ
**ضَهْيَآءُ** **ذ** Hayız görmeyen bir kadın: çoğulu **ضُهْىٌ**; bu, zorunlu olarak, ilkinin [yukarıda olduğu üzere, yani] uzun **ا** ile olduğunu gerektirir: fakat AA, ↓ **ضَهْيَاةٌ** ve ↓ **ضَهْيَاهٌ**’ı, **ة** ile ve **ه** ile, bu mânaya sahip olarak zikreder; bu da zorunlu olarak **ضهيا**’nın kısa **ا** ile olduğunu gerektirir [yani genel bir kaideye göre, ↓ **ضَهْيًا**, tenvinli, **ضَهْيَأٌ** gibi, bkz. ضهيأ maddesinde, gerçi (genel bir kaideye göre) bu müzekker bir sıfat sayılmalıdır]: (S) yahut **ضَهْيَآءُ**, ve ayrıca kısa **ا** ile [görünüşe göre ↓ **ضَهْيًا**, yukarıda olduğu üzere, **ضَهْيَا** değil; yahut, benim daha çok meylettiğime göre, burada **ضَهْيَأٌ** (ki ضهيأ maddesinde zikredilmiştir) kastedilmiş olabilir], hayız görmeyen ve hamile de olmayan bir kadını ifade eder; (K, TA;) böylece o, sanki bir erkeğe benzer gibidir: (TA: [3’e bak:]) yahut hayız görür fakat hamile olmaz: (K, TA:) yahut hayız görse de doğurmaz: (TA:) yahut göğüsleri büyümez; (K, TA;) ve bu durum olduğunda, hayız görmez: yahut ilki, hamile olduğu hâlde hayız görmeyen demektir. (TA.) ― -b2- Ve (mecaz kabul edilerek:) Hiçbir şeyi bitirmeyen arazi; kısa **ا** ile olanı da böyledir [yani ↓ **ضَهْيًا** yahut **ضَهْيَأٌ**]. (K. [TA’da bu mânâ, görünüşe göre sebepsiz olarak, kısa **ا** ile olan şekle tahsis edilmiştir.]) -A2- Ayrıca, (S, K,) ve kısa **ا** ile [yani ↓ **ضَهْيًا** yahut **ضَهْيَأٌ**], (K,) Bir ağaç türü (S, K), **عِضَاه** denilen türden, (K,) bir **بَرَمَة** [bkz.] ve bir bakla ( **عُلَّفَة** ) [ki **بَرَمَة**’den sonra gelir] ve çok dikenli. (TA. [Bunun daha ileri tasvirleri için, ضهيأ maddesinde **ضَهْيَأٌ**’a bak.])

ضَهْيَاةٌ
**ضَهْيَاةٌ** **ذ** ve **ضَهْيَاهٌ**: bir önceki paragrafa bak.

ضَهِىٌّ
**ضَهِىٌّ** **ذ** , (S, K,) vezni **فَعِيلٌ**, (S,) Başkasının [bir şeyin veya kişinin] benzeri: (S, K:) şöyle denir: **هٰذَا ضَهِىُّ هٰذَا** Bu, bunun benzeridir: (S:) yahut **هُوَ ضَهِيُّكَ** O, senin benzerindir. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%87%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ضَهِيَ
ضَهِيَ A ( n. ac. ضَهًى [ 4 ] ),
a.  Was barren ( ground ); had no milk ( woman ).

ضَاْهَيَ
ضَاْهَيَ III ,
a.  Resembled, was like.

b.  Conformed with, imitated.

c.  [ Bi ], Was gentle, courteous to.

أَضْهَيَ
أَضْهَيَ IV ,
a.  Married.

ضَهِيّ
ضَهِيّ [ 25 ],
a.  Similar, like.

ضَهْيَآء
ضَهْيَآء [ 42 ],
a.  Sterile, barren.

b.  A thorny plant.

مُضَاهَاة
مُضَاهَاة [ N. Ac. ضَاْهَيَ III ( ضِهْي 2 )],
a.  Resemblance; conformity.

##### Türkçe

ضَهِيَ
**ضَهِيَ** A (n. ac. **ضَهًى** [4]),
a. (toprak) kısır oldu; (kadın) sütü olmadı.

ضَاْهَيَ
**ضَاْهَيَ** III,
a. Benzedi, gibi oldu.

b. Uyum sağladı, taklit etti.

c. [Bi], (birine karşı) yumuşak huylu oldu, nazik davrandı.

أَضْهَيَ
**أَضْهَيَ** IV,
a. Evlendi.

ضَهِيّ
**ضَهِيّ** [25],
a. Benzer, gibi.

ضَهْيَآء
**ضَهْيَآء** [42],
a. Kısır, barren.

b. Dikenli bir bitki.

مُضَاهَاة
**مُضَاهَاة** [N. Ac. **ضَاْهَيَ** III (**ضِهْي** 2)],
a. Benzerlik; uygunluk.
