# ضهي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%87%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%87%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%87%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ضهي

: ( ى *!الضَّهْياءُ ) ، بالمدِّ ( وتُقْصَرُ ) : هي ( المرأَةُ التي لا تَحيضُ ولا تَحْمِلُ ) فكأَنَّها رجلٌ شَبَهاً ، وهي فَعْلاءُ ، الهَمْزَةُ زائِدَةٌ كزِيادَتِها في شَعْأَلٍ وغِرْقِىء البَيْضِ ، ولا نَعْلَمُها زِيْدَت غَيْر أَوَّلٍ إلاَّ في هذه الأَسْماءِ ؛ ويجوزُ كَوْن *!الضِّهْيَأ بوزْنِ الضَّهْيَعِ فَعْيَلاً ، وإن كانتْ لا نَظِيرَ لها ، فقد قالوا كنَهْبَل ولا نَظِيرَ له ؛ قالَهُ الزجَّاجُ .
وفي الصِّحاح : وحَكَى أَبو عَمْروٍ : امرأَةٌ *!ضَهْياةٌ *!وضَهْياةٌ ، بالتاءِ والهاءِ ، قالَ : وهي التي لا تَطْمِث ، قالَ : وهذا يَقْتضِي أَنْ يكونَ *!الضَّهْيا مَقْصوراً .
وقالَ شيْخُنا : *!ضَهْيًا المَقْصورُ المُنوَّنُ هَمْزتُه زاِئدَةٌ عنْدَ سِيْبَوَيْه وإنْ لم تكنْ أَوَّلاً لقوْلِهم بمعْناه *!ضَهْياَء مَمْدوداً مَمْنوع الصَّرْف فأُصُولُهما واحِدَةٌ لامْتِناعِ زِيادَةِ الياءِ . وأَصالَةُ الهَمْزةِ في المَمْدودِ المَمْنوع الصَّرْف .
( أَو ) التي ( تَحيضُ ولا تَحْمِلُ ) ، أَو التي لا تَلِدُ وإن حاضَتْ ؛ ومنه قوْلُ امرأَةٍ للحجَّاج في ابنِها وهو مَحْبوسٌ : إنِّي أَنا *!الضَّهْياءُ الذَّنَّاءُ ، والذَّنَّاءُ المُسْتحاضَةُ .
( أَو ) التي ( لا يَنْبُتُ ثَدْياها ) فإذا كانتْ كذا فهي لا تَحيضُ ، وقيلَ بالمدِّ التي لا تَحيضُ وهي حُبْلَى .
قالَ ابنُ جنِّي : امرأَةٌ *!ضَهْيَأَةٌ ، وَزْنُها فَعْلأَةٌ لقوْلِهم في مَعْناها ضَهْياءُ ، وأَجازَ الزجَّاجُ في همزْةِ *!ضَهْيَأَة كَوْنها أَصْلاً ، وتكونُ الياءُ هي الزائِدَةُ ، فعَلَى هذا تكونُ فيعلة ، وذَهَبَ فيه مَذْهباً حَسَناً في الاشْتِقاقِ لولا شَيءٌ اعْتَرَضه ، لأنَّه قالَ : ضاهَيْتُ زَيْداً وضاهَأْتُه بياءٍ وهَمْزةٍ ،

قالَ : والضَّهْيَأَةُ التي لا تَحيضُ ، وقيلَ : التي لا ثَدْي لها ، قالَ : وفي هذين مَعْنى المُضاهأَة لأنَّها قد ضَاهَأَت الرِّجالَ فيهما بأَن لا تَحيضَ ولا ثَدْي لها ، قالَ : فتكونُ فَعْيَلَةُ من ضَاهَأَت بهَمْز .
قالَ ابنُ جنِّي : إلاَّ أَنَّه ليسَ في الكَلامِ فَعْيَلٌ بالفتْحِ إنَّما هو بكسْرِها كحِذْيَمٍ وطِرْيَمٍ وغِرْيَنٍ ولم يأْتِ الفَتْح في هذا الفَنِّ ثَبْتاً ، إنَّما حَكَاهُ قوْمٌ شاذّاً .
قُلْتُ : وقد جاءَ على فَعْيَل ضَهْيَد ، اسْمُ مَوْضِع ، وعَتْيَد ، وحَمَلَ عليه بعضٌ مَرْيَم إنْ كانَ عربيّاً .
( وقد *!ضَهِيَتْ ) ، كرَضِيَ ، ( ( *!ضَهًا ) ) ، مَقْصورٌ .
( و ) *!الضَّهْيا ، مَقْصورٌ : ( الأرضُ ) التي ( لا تُنْبِتُ ) شيئاً .
( و ) قيلَ : هو ( شَجَرٌ عِضاهِيٌّ ) له بَرَمَةٌ وعُلَّفَةٌ ، وهو كثيرُ الشَّوْكِ .
( *!وأَضْهَى ) الرَّجُلُ : ( رَعَى إبِلَه فيها .
( و ) أَيْضاً : ( تَزَوَّجَ *!بضَهْياءَ ) ؛ نقَلَهُما أبو عَمْروٍ .
( *!وضَاهاهُ ) *!مُضاهاةً : ( شاكَلَهُ ) ، يُهْمَزُ ولا يُهْمَزُ .
وقُرِىءَ : ﴿يضاهِئونَ قوْلَ الذين كَفَرُوا﴾ ، أَي يُشاكِلُونَ . وقالَ الفرَّاءُ ، أَي يُضارِعُون لقوْلِهِم اللاَّت والعُزَّى .
( و ) هو ( *!ضَهِيُّكَ ) ، على فَعِيلٍ : أَي ( شَبِيهُكَ ) .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!الضُّهَى ، بالضمِّ : جَمْعٌ *!لضَهْياءٍ للمَرْأَةِ ؛ نقلَهُ الرّاغبُ .
*!وضَاهَى الرَّجُلَ وغيرَهُ : رَفَقَ به .
*!والمُضاهَاةُ : المُعارَضَةُ .
وقالَ خالِدُ بنُ جَنَبة : فلانٌ *!يُضاهِي فلاناً ، أَي يُتابِعُه .
*!وضُهاءُ ، كغُرابٍ : مَوْضِعٌ ؛ ذَكَرَه ابنُ سِيدَه هنا ، وقد تقدَّم في الهَمْزةِ .

### Türkçe

: (**الضَّهْياءُ**), med ile; (ve kısaltılır): o, (hayız görmeyen ve hamile kalmayan kadın)dır; sanki benzerlikçe bir erkek gibidir; ve o **فَعْلاءُ**’dır; hemze, **شَعْأَلٍ** ve **غِرْقِىء البَيْضِ**’deki ziyadeliği gibi zâiddir; ve onu, bu isimlerdeki dışında, evvelin gayrısında zâid olmuş olarak bilmiyoruz; ve **الضِّهْيَأ**’in **الضَّهْيَعِ** vezninde **فَعْيَلاً** olması câizdir; her ne kadar onun bir nazîri olmasa da; nitekim **كَنَهْبَل** dediler ve onun da bir nazîri yoktur; bunu **الزجَّاجُ** söylemiştir.

Ve **الصِّحاح**’ta: Ebû Amr hikâye etti: bir kadın **ضَهْياةٌ** ve **ضَهْياةٌ**, tâ ve hâ ile; dedi ki: o, kanı gelmeyen (âdet görmeyen)dir; dedi ki: bu, **الضَّهْيا**’nın maksûr olmasını gerektirir.

Şeyhimiz dedi ki: tenvinli maksûr **ضَهْيًا**’nın hemzesi, Sîbeveyh’e göre, evvelde olmasa da zâiddir; onların onun mânâsında memdûd, sarftan men edilmiş **ضَهْياَء** demeleri sebebiyle; böylece ikisinin asılları birdir, yâ’nın ziyade olmasının imkânsızlığı için. Ve sarftan men edilmiş memdûdda hemzenin asıllığı (söz konusudur).

(Ya) (hayız görüp hamile kalmayan) yahut hayız görse bile doğurmayan; bundan, bir kadının, oğlu hapsedilmişken Haccâc’a sözü: “Şüphesiz ben **الضَّهْياءُ** **الذَّنَّاءُ**’yım”; **الذَّنَّاءُ** ise istihâzalı (özür kanı gören)dır.

(Ya) (iki memesi bitmeyen); böyle olunca o hayız görmez; ve med ile, hayız görmeyen hâlbuki hamile olan (kadın) denilmiştir.

İbn Cinnî dedi ki: bir kadın **ضَهْيَأَةٌ**; vezni **فَعْلأَةٌ**’dır, onların onun mânâsında **ضَهْياءُ** demeleri sebebiyle; ve Zecçâc, **ضَهْيَأَة**’nin hemzesinde onun asl olmasını câiz gördü; ve yâ zâid olan olur; bu durumda o **فَيْعِلَة** olur; ve iştikakta güzel bir yola gitti, onu engelleyen bir şey olmasaydı; çünkü dedi ki: “Zeyd’e **ضاهَيْتُ** ve onu yâ ve hemze ile **ضاهَأْتُ**.”

Dedi ki: **الضَّهْيَأَةُ**, hayız görmeyen (kadın)dır; ve denildi ki: memesi olmayan (kadın)dır; dedi ki: bu ikisinde **المُضاهأَة** mânâsı vardır; çünkü o, hayız görmemek ve memesi olmamakla bu ikisinde erkeklere benzemiştir; dedi ki: böylece hemzeli **ضَاهَأَت**’ten **فَعْيَلَةُ** olur.

İbn Cinnî dedi ki: ancak kelâmda fetha ile **فَعْيَلٌ** yoktur; ancak onun kesri iledir; **حِذْيَمٍ** ve **طِرْيَمٍ** ve **غِرْيَنٍ** gibi; bu فن’de fetha sabit olarak gelmemiştir; ancak bir kavim onu şâz olarak hikâye etmiştir.

Dedim ki: **فَعْيَل** üzere **ضَهْيَد** gelmiştir; bir yer adıdır; ve **عَتْيَد**; ve bazıları, Arapça ise, **مَرْيَم**’i onun üzerine حمل etti.

(ve **ضَهِيَتْ**), **رَضِيَ** gibi, ((**ضَهًا**)), maksûrdur.

(ve) **الضَّهْيا**, maksûr: (toprak)tır; (hiçbir şey bitirmeyen).

(ve) denildi ki: o, (dikenli bir ağaçtır); onun bir **بَرَمَةٌ**’si ve bir **عُلَّفَةٌ**’si vardır; ve o çok dikenlidir.

(**وأَضْهَى**) adam: (develerini onda otlattı).

(ve) ayrıca: (**بضَهْياءَ** ile evlendi); ikisini de Ebû Amr nakletti.

(**وضَاهاهُ**) **مُضاهاةً**: (ona şekilce benzedi); hemzelenir ve hemzelenmez.

Ve şöyle okunmuştur: ﴿**يضاهِئونَ** قولَ الذين كَفَرُوا﴾ yani benzeştirirler. Ve Ferrâ dedi ki: yani onların **اللاَّت** ve **العُزَّى** sözleri sebebiyle benzerini getirirler.

(ve) o, (**ضَهِيُّكَ**), **فَعِيلٍ** üzere: yani (senin benzerin).

Üzerine istidrâk olunanlardandır:
**الضُّهَى**, damme ile: kadın için **ضَهْياءٍ**’ın cem‘idir; Râgıb onu nakletti.
**وضَاهَى** adamı ve başkasını: ona yumuşak davrandı.
**والمُضاهَاةُ**: muâraza (karşı koyma/karşılaştırma)dır.
Hâlid b. Cenebe dedi ki: falan **يُضاهِي** falanı; yani ona tâbi olur.
**وضُهاءُ**, **غُرابٍ** gibi: bir yer adıdır; İbn Sîde onu burada zikretti; hemzede daha önce geçti.
