# ضوأ (ض-و-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%88%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Aydınlattı

- Harfler: ض - و - أ
- Kur'an'da: 6 geçiş · 6 ayet · 6 sîga
- 10 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ضوء

## Sîgalar (6)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَضَاءَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D8%A7%D8%A1%D9%8E.md) | أَفْعَلَ | Aydınlattı | 1 | 1 | [2:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3/ayet/2:20.md) |
| [أَضَاءَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D8%A7%D8%A1%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | أَفْعَلَتْ | Aydınlattı | 1 | 1 | [2:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3/ayet/2:17.md) |
| [بِضِيَاءٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3/siga/%D8%A8%D9%90%D8%B6%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D8%A1%D9%8D.md) | بِفِعَالٍ | Işık kaynağı | 1 | 1 | [28:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3/ayet/28:71.md) |
| [ضِيَاءً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3/siga/%D8%B6%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D8%A1%D9%8B.md) | فِعَالًا | Işık kaynağı | 1 | 1 | [10:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3/ayet/10:5.md) |
| [وَضِيَاءً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B6%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D8%A1%D9%8B.md) | وَفِعَالًا | Ve ışık kaynağı | 1 | 1 | [21:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3/ayet/21:48.md) |
| [يُضِيءُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B6%D9%90%D9%8A%D8%A1%D9%8F.md) | يُفْعِلُ | Aydınlatır | 1 | 1 | [24:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3/ayet/24:35.md) |

## Mücavir kökler — 56 mücavir (74 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [وقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · Onun yakıtı
2. [كود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Neredeyse o
3. [زجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Cam demektir
4. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 13 · Ateş demektir
5. [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
6. [سرمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · “Semed” simit, çeperi yuvarlak olan halkadır
7. [شكو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Abajur gibi
8. [درر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Dürre (dal) : Büyük parlak inci demektir
9. [كوكب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%83%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Necm” gezegen, “kevkeb” sabit yıldız demektir
10. [خطف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hatfe daldan yapılmış, yaya bağlanan ip ile kuşu birden…
11. [زيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Zeytindir
12. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Kıdr kazandır
13. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
14. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
15. [برق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Berg parlak taş demektir
16. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 5 ortak ayet · G² 7 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
17. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · İşiten
18. [شرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Güneşin doğduğu yerdir
19. [غرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ğarb, Güneşin batığı yerdir
20. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Hayvanların ön ayaklarına denir
21. [سنه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Seneler
22. [مشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Yürür
23. [هارون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Harun
24. [حول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ağaçlık yerleri çevreleyen topraktan tümsek ve çukur demetir
25. [شجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ağaç
26. [قمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
27. [برك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Birkan yanardağ demektir
28. [شمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Güneş demektir
29. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Zalimler
30. [ترك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Terke civciv çıkmış yumurta kabuğu demektir
31. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
32. [فصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fasl Vücudun oynak yerlerinin adıdır
33. [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Tan demektir
34. [عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İdad toplayıcılık zamanında meyve toplayanların aşiret…
35. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Örnek verdi
36. [مسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ona dokundu
37. [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fırka Kayalıktan kopan parça demektir
38. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Şey
39. [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
40. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
41. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
42. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Musa
43. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
44. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Dağın sivri noktası demektir
45. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
46. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
47. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Nezle” konaklama yeri demektir
48. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
49. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
50. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
51. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
52. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
53. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
54. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Yemm” durgun akan su demektir
55. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
56. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Evye kuş yuvası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ضوأ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mültesık illetli (vav) ve mehmûz (hemze) kök |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md), [شرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%82.md), [سرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AC.md) |
| Zıt Kök | [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Kendiliğinden ışık yayan bir kaynaktan çevreye yayılan, nesneleri görünür kılan ve hararet barındıran güçlü aydınlanma |
| Çekirdek Özet 2 | Hakikatin bizzat kendi kaynağından ışıması, yolu açması ve çevresini aydınlatıp gizlenemez kılması |
| Çekirdek Özet 3 | Kendinden kaynaklanan kurucu bilgi ve ilke ile ikincil veya yansıyan aydınlanma arasındaki ayrım |
| Kritik Hata Riski | Ziyâ ile nûr kavramlarını özdeş sayarak ışığın kaynağı (özsel ışık) ile yansıması arasındaki yapısal hiyerarşiyi yok saymak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ضو | Açığa çıkma, yayılma ve belirginleşme nüvesi taşır; nitekim [ضوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D9%8A.md) kökünde incelerek belirme ve zayıflık, [ضوض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%B6.md) kökünde ise sesin çevreye yayılıp gürültüye dönüşmesi ortak bir saçılma ve dışa vurum hareketine dayanır. | ء | Çekirdeğin taşıdığı yayılma hareketine ani, keskin, güçlü ve kendiliğinden fışkıran bir aydınlatma şiddeti eklemiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ض | Bitki filizi veya yan yatan figür; kabarma, basınçla dışa vurma, sıkışan enerjinin fışkırması (türetme imge) | İçsel bir enerjinin ve hararetin dışarıya doğru güçlü bir basınçla çıkmasını sağlar. |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Dışa fışkıran bu enerjinin süreklilik kazanarak çevreyle bağlantı kurmasını ifade eder. |
| ء | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Aydınlatma hareketinin ikincil değil, bizzat kaynaktan başlayan öncü ve mutlak gücünü kurar. |
| ضوأ | İçsel enerjinin tutunarak dışarıya öncü ve güçlü bir ışıma halinde patlaması | Kaynağın kendi öz varlığından fışkıran ışığın karanlığı yararak etrafı apaydınlık kılması hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ateşin veya güneşin bizzat kendi varlığından kaynaklanan, hararet ve yakıcılık içeren, etrafını bütünüyle görünür kılan aydınlığı. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa el-Ca'dî'nin ateşin çevresini görünür kılmasını anlattığı kullanımında geçer: أضاءَت لنا النارُ وَجْهاً أَغَرَّ / مُلْتَبِساً بالفُؤَادِ التباسا |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber'in ilk vahiy tecrübesindeki hali anlatan rivayette kök şu ibareyle yer alır: يَسْمَعُ الصَّوْتَ وَيَرَى الضَّؤْءَ |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça ضوأ kökü, Sami dillerinde ışık, parlama ve çevreye ışıma yayma alanına aittir; ancak Proto-Sami düzeyinde genel ışık kavramı ağırlıklı olarak *nwr ve *bhr kökleriyle temsil edilirken, ضوأ kökü Arapça ve Güney Sami dil katmanında özgül bir morfo-semantik derinleşme göstermiştir. İbranice ve Aramice/Süryanicede doğrudan düzenli fonetik denkliğe sahip üçlü bir ضوأ fiili bulunmamakta, bu dillerde ışık ve aydınlanma süreçleri *nwr (İbranice ner, or) kökü üzerinden yürütülmektedir. Arapçada ise ض harfinin taşıdığı fışkırma ve yoğunluk değeriyle birleşen kök, yalnızca pasif bir aydınlığı değil; kaynağı kendisinde olan, hararet barındıran ve temas ettiği nesneleri apaçık ortaya koyan birincil ışık gücünü (ziyâ) nitelemek üzere özelleşmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ضوأ ve türevleri | Ateş ve güneş gibi kaynakların kendiliğinden ışık saçması ve nesneleri görünür kılması | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Proto-Sami ışık sahasında özelleşmiş Güney kolu gelişimi | Genel Sami dillerindeki *nwr kökünden ayrılarak birincil ve hararetli ışık kaynağına tahsis edilmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ışık ve ısı matrisleri | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ضوأ | Anlamlı | Kendinden ışıma, aydınlatma | Ateş veya güneşin güçlü ışık yayarak çevresini aydınlatması | Hedef kök, Kur'an'da geçer |
| ضأو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| [وضأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%A3.md) | Anlamlı | Temizlik, parlaklık, güzellik | Yüzün ve cildin temizlikten ötürü parıldaması, abdest hali | Kur'an'da geçmez, parlaklık ve berraklık ilişkisi |
| وأض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| [أضو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B6%D9%88.md) | Anlamlı | Su birikintisi, havuz | Durgun ve berrak suyun ışığı toplayıp parıldattığı yer | Kur'an'da geçmez, yansıtıcı berraklık bağı |
| أوض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ضوأ | Merkez | Birincil ışık ve aydınlatma | Kaynağı kendinde olan, hararetli ve netleştirici ışık | Bizzat ışık üreten kaynağın çevresini şüpheye yer bırakmayacak biçimde aydınlatması |
| [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) | Komşu | Genel aydınlık ve ışık | İkincil, yansıyan ve latif ışık | Kaynağı başka bir varlık olabilen, yakıcılığı bulunmayan sükûnet verici aydınlık |
| [شرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%82.md) | Komşu | Ufuktan doğma ve parıldama | Zamansal ve mekânsal doğuş | Işığın belirli bir yönden ve ufuk çizgisi üzerinden yükselerek yayılması |
| [سرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AC.md) | Komşu | Kandil veya meşale ışığı | Araçsal ve yapay ışık | Bir fitil veya yakıt düzeneği vasıtasıyla sağlanan aydınlatma aracı |
| [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) | Zıt | Karanlık ve ışıksızlık | Işığın mutlak yokluğu ve örtülme | Eşyanın hakikatinin görünmez kılınması, körleşme ve yön kaybı |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ضوأ | Kendinden ışık saçma, parıldama | Kaynağı kendi içinde bulunan ve temas ettiği alanı bütünüyle gösteren ışık | Kesin |
| Latince | lux, fulgor | Işık, şiddetli parlama | Lux genel ışığı, fulgor parıltıyı verir; fakat bizzat hararetli ışık kaynağı olma ayrımını eksik bırakır | Güçlü |
| İngilizce | luminescence, radiance, flare | Işıma, ışıltı, alevlenme | Radiance kaynaktan yayılmayı, flare anî parlamayı karşılar; ilahi kurucu rehberlik boyutunu içermez | Güçlü |
| Almanca | Leuchten, Strahlung | Işıma, ışınım yayma | Kendiliğinden ışık verme yönünü taşır; ahlaki ve hukuki aydınlatma derinliğini tam yansıtmaz | Güçlü |
| Fransızca | éclat, rayonnement | Parıltı, ışınım | Kaynaktan çevreye doğru ışıma yönünü verir; kökün içkin hararet ve yakıcılık nüansını tam karşılamaz | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ضِيَاء (Güneşin ışığı) | Özsel ve hararetli kozmik ışık | Kâinatın yaratılış düzeni ve güneşin ışık kaynağı kılınması bağlamı (Yûnus [10:5](https://lisan.digital/tr/ayet/10:5.md)) |
| أَضَاءَتْ / يُضِيءُ (Ateş ve şimşek parlaması) | Geçici ve kesintili aydınlanma | Münafıkların çelişkili halleri, bocalamaları ve zihni yarılmaları bağlamı (Bakara [2:17](https://lisan.digital/tr/ayet/2:17.md), Bakara [2:20](https://lisan.digital/tr/ayet/2:20.md)) |
| ضِيَاء (Vahiy ve Tevrat) | Hakkı bâtıldan ayıran kurucu hükümler | Hz. Mûsâ ve Hârûn'a verilen yol gösterici ilahi rehberlik bağlamı (Enbiyâ [21:48](https://lisan.digital/tr/ayet/21:48.md)) |
| يُضِيءُ (Zeytinyağının ışıması) | Özden gelen aydınlanma istidadı | Nûr meselinde, temas etmeden dahi ışıma kabiliyeti taşıyan saf hakikat potansiyeli (Nûr [24:35](https://lisan.digital/tr/ayet/24:35.md)) |
| ضِيَاء (Gündüz aydınlığı) | Yaşamı mümkün kılan külli aydınlanma | Gecenin sürekliliği varsayımına karşı gündüzün ilahi bir lütuf olarak getirilmesi (Kasas [28:71](https://lisan.digital/tr/ayet/28:71.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Vahiy ve nübüvvet ontolojisi | Vahyin eşyanın hakikatini bizâtihi açığa çıkaran birincil kaynak (ziyâ) olması meselesi | Vahyin arızi değil, aklı ve varlığı bütünüyle aydınlatan kurucu bilgi kaynağı oluşu |
| Fıkıh | Vakit tespiti ve şer'i emareler | Gündüzün başlangıcı, fecr ve şafak aydınlığının namaz ve oruç vakitlerini tayini | İbadetlerin zaman sınırlarını belirleyen nesnel ve görünür ışık yayılımı |
| Tefsir | Kozmolojik ve ahlaki temsiller | Yûnus [10:5](https://lisan.digital/tr/ayet/10:5.md) ayetinde güneşe ziyâ, aya nûr denilmesinin lafzi ve ilmi ayrımı | Ziyânın yakıcı ve özsel ışığı, nûrun ise yansıyan ve latif ışığı temsil ettiği tespiti |
| Hadis | Ahlaki erdemlerin derecelendirilmesi | الصلاة نور والصدقة برهان والصبر ضياء hadisinde sabrın ziyâ olarak nitelenmesi | Sabrın meşakkat ve hararet taşıyan fakat yolu mutlak açan içsel bir ışık olması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kurucu vahiy ve risalet | Birincil aydınlatıcı hidayet | Karanlıkları yırtarak doğru yolu tartışmasız gösterme | Vahiy, türetilmiş bir ışık değil; eşyanın ve eylemlerin değerini belirleyen kurucu ışıktır. | Kesin |
| İlmi | Aksiyom ve kesin bürhan | Apaçık epistemik zemin | Şüpheyi giderip diğer bilgileri doğrulanabilir kılma | Bilimsel hiyerarşide aksiyomlar, ikincil teorileri aydınlatan ziyâ işlevi görür. | Güçlü |
| Siyasi | Hukukun üstünlüğü ve açıklık | Şeffaflık ve aleniyet | Keyfî yönetimi ve karanlık odakları tasfiye etme | Kamu otoritesinin ve kuralların açık olması, zulmün gizlendiği karanlıkları dağıtır. | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa şeffaflığı ve sözleşmeler | Bilgi simetrisi | Aldanma ve haksız kazanç zeminini ortadan kaldırma | Fiyat ve mal niteliklerinin tam görünür kılınması piyasadaki belirsizliği (garar) önler. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Foton yayılımı ve birincil ışık kaynağı radyasyonu | Termodinamik ve astrofizikte bir kaynağın (yıldız, akkor cisim) kendi iç enerjisiyle çevreye radyasyon yayarak etrafındaki alanı görünür kılması hali | Kesin |
| Beşeri bilimler | Rasyonalite ve kurumsal şeffaflık | Hukuk ve siyaset sosyolojisinde kamusal kararların ve normların gizlilikten çıkarılarak herkesçe denetlenebilir ve açık hale getirilmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca fiziksel yapay ışık veya basit bir parıltı düzeyine indirgeyerek, kökün içerdiği kendiliğinden kaynaklanma, hararet ve kurucu ilke boyutunu ıskalamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem kozmik planda güneşin yakıcı ve üretici enerjisini hem de epistemolojik planda vahyin dönüştürücü, karanlıkları dağıtıcı ve hakikati kaçınılmaz kılan sarsıcı netliğini kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Vahyi veya peygamberi uyarıyı edilgen bir tavsiye mesabesinde görmek; ziyânın taşıdığı harareti, hakikati bizzat ortaya çıkaran ve kaçışı imkânsız kılan kurucu gücünü kavrayamamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ontolojik (yaratılış) ve epistemolojik (vahiy) düzeni arasında kurduğu kusursuz uyumu gösterir; ışığın kaynağı ile yansıması arasındaki farkı dilsel bir kesinlikle ortaya koyar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların psikolojik yarılmalarını tasvir eden mesellerde (Bakara [2:17](https://lisan.digital/tr/ayet/2:17.md)-20), kozmik nizam ayetlerinde (Yûnus [10:5](https://lisan.digital/tr/ayet/10:5.md), Kasas [28:71](https://lisan.digital/tr/ayet/28:71.md)) ve peygamberlere indirilen kitapların niteliğinde (Enbiyâ [21:48](https://lisan.digital/tr/ayet/21:48.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) ile ضوأ kelimelerini aynı kefeye koyup her ikisini de ayrım gözetmeksizin sadece "ışık/aydınlık" olarak çeviren yüzeysel yaklaşımı düzeltir; ziyânın kaynakta bulunan bizzat ışıma gücü olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir ateşin, şimşeğin veya güneşin bizzat kendi kaynağından çevreye doğru fışkıran, nesneleri apaydınlık ve görünür kılan hararetli ışığı.
- Soyut anlam: İlahi vahyin veya apaçık delilin her türlü cehalet, nifak ve şüphe karanlığını kökünden yararak hakikati tartışmasız biçimde ifşa etmesi.
- Sistematik karşılık: Kurucu, bağımsız ve harici bir desteğe muhtaç olmayan temel bilgi kaynağının tüm türev yapıları denetlenebilir kılan birincil ışıması.
- LaTeX modeli: $$S \xrightarrow{\Phi} E \implies \Delta O > 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S$ bizzat kendi enerjisine sahip birincil ışık veya hakikat kaynağını; $\Phi$ bu kaynaktan çevreye doğru kesintisiz veya güçlü biçimde yayılan aydınlatma akısını; $E$ temas edilen çevreyi veya nesneler alanını; $\Delta O$ ise bu ışıma neticesinde nesnelerin kapalılıktan çıkarak kazanmış olduğu kesin görünürlük ve aleniyet artışını temsil eder.

## Geçtiği ayetler (6 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%88%D8%A3/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3/ayet/2:17.md) — أَضَاءَتْ

مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا فَلَمَّا أَضَاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُمَاتٍ لَا يُبْصِرُونَ

Meal (IK): Onların misali; ateş yakan kimsenin misali gibidir ki, ateş çevresindekileri aydınlatınca, Allah onların ışığını giderdi. Karanlıkların içerisinde görmez halde bırakıverdi.

### [Bakara 2:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3/ayet/2:20.md) — أَضَاءَ

يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Az kalsın şimşek gözlerini alıverecek. Onları aydınlattıkça ışığında yürürler. Üzerlerine karanlık basınca dikilip kalıverirler. Şayet Allah, dileseydi onların işitmelerini de, görmelerini de giderirdi. Muhakkak ki Allah, her şeye Kadir’dir.

### [Yunus 10:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3/ayet/10:5.md) — ضِيَاءً

هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاءً وَالْقَمَرَ نُورًا وَقَدَّرَهُ مَنَازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ مَا خَلَقَ اللَّهُ ذَلِكَ إِلَّا بِالْحَقِّ يُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Güneşi ziya ayı nur yapan, yılların sayısını ve hesabı bilmeniz için aya konak yerleri düzenleyen O’dur. Allah, bunları ancak hak ile yaratmıştır. Bilen insanlar için ayetlerini uzun uzadıya açıklar.

### [Enbiya 21:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3/ayet/21:48.md) — وَضِيَاءً

وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى وَهَارُونَ الْفُرْقَانَ وَضِيَاءً وَذِكْرًا لِلْمُتَّقِينَ

Meal (IK): Andolsun ki; Biz Musa ile Harun’a Furkan ışık, takva sahibleri için de bir zikir verdik.

### [Nur 24:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3/ayet/24:35.md) — يُضِيءُ

اللَّهُ نُورُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلَى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Allah; göklerin ve yerin nurudur. O’nun nurunun misali; içinde çerağ bulunan bir kandil yuvası gibidir. O çerağ bir sırça içindedir. Sırça sanki inci gibi parlayan bir yıldızdır. Güneşin doğduğu yere de, battığı yere de nisbeti olmayan mübarek bir ağaçtan, zeytinden tutuşturulup yakılır. Ateş değmese dahi, neredeyse yağın kendisi aydınlatacak. Nur üstüne nurdur. Allah; dilediğini nuruna kavuşturur. Allah; insana misaller verir. Ve Allah; her şeyi bilendir.

### [Kasas 28:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3/ayet/28:71.md) — بِضِيَاءٍ

قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِيَاءٍ أَفَلَا تَسْمَعُونَ

Meal (IK): De ki: Şayet Allah; geceyi kıyamete kadar üzerinizde sürekli kılsaydı; Allah’tan başka size ışık getirecek tanrı kimdir? Hala dinlemeyecek misiniz?

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب اللفيف من حرف الضاد
ض و ي، ض و أ، ض و ض، ض ء ض، أ ض و، أ ي ض، و ض أ مستعملات
ضوي:
الضَّوَى، مقصور، مصدر الضّاوي، وضَويَ يَضْويَ ضَوىً فهو ضاوٍ، وهذا الذي يُولدَ بين الاخ والأخت وبين ذوي المحارمِ، لأن ذلك يُضويه أي يُوهِن قوَّتَه.
وسُمِّيَ الصَّبيُّ ضاويّاً، مثقّل، على تقدير فاعُول، غير أن الياء تغلب على الواو في مثله، وكذلك كُلُّ فاعُول يجيء من بنات الواو فاجعَلْه ياء، قال ذو الرُمّة:
أخوها أبُوها والضَّوَى لا يضيرُها		وساقُ أبيها أُمُّها اعتُصِرَتْ عَصْرا
يُريد الزَّندَ من خَشَبةٍ واحدة، يُقطَع بنِصْفَيْنِ.
وأضوى فلانٌ: جاء ولدُه ضاويِّاً.
وضَوَى اليه الخيرُ أي صارَ.
وأضْوَيْتُ الأمرَ: لم أحُكِمْه، وأضواكَ الأمرُ.
والضَّواةُ: هَنَةٌ تخرُجُ من حَياء الناقَة قبل خروج وَلَدها كَمثانةِ البَوْل، فاذا انفَقَأَ خَرَجَ الولَدُ في أَثَره، قال الشاعر يصف حوصَلةَ قطاة:
لها كضَواةِ النّابِ شُدَّت بلا عُرىً		ولا خَرْزِ كَفٍّ بين نَحْرٍ ومَذْبَحِ
والضَّواةُ: قَرْحةٌ تُصيبُ الابِلِ في مَشافِرها.
والضُّوَاةُ: وَرَمٌ يُصيبُ البعير في رأسه يغلِبُ على عَيْنَيه، يَصْغُرُ له خَطمه، ومنه يقال: بَعيرٌ مَضوِيٌّ، ورُبَّما اعتَرَى الشِّدْقَ.
ضوأ:
ضَوَّأْتُ عن هذا الأمر تَضوِيَةً أي كَشَفْتُ عنه الضَّوْءَ.
والضِّياءُ: ما أضاءَ لك، ويقال: أضاءَ البَرْقُ لنا، والسِّراجُ.
وضَوَّأتُ عنه حتى وَضَحَ أي بَيَّنْتُ عنه حتى أضاءَ.
ضوض:
والضّاضَاة، لا تُهمَز: من زَجْر الراعي بالعُنُوز.
والضَّوضاة: جَلَبَةُ الناس، وضَوْضَوا أي صاحُوا، وضَوْضَيْتُم بهولاءِ.
ضأض:
والضِّئْضِىءُ: كَثْرةُ النَّسْل وبَرَكَتُه، وضِئْضِىءَ الضَّأْنِ من ذلك.
وضَيَّأتِ المرأةُ: كَثُرَ ولدُها، قال حَفْصُ الأموي:
أكْرَمُ ضَنْءٍ وضِئْضِـىءٍ عـن		ساقَي الحَيِّ ضِئضِئُها ومَضْنَؤهُا
أضو:
بالغدير. والأضَين: جماعة الأضاة، مثل: سنين وسنة.
والأَضينَ: جَماعة الأضاة مثل سِنين وسَنة.
ويقال إضاةٌ وأضاةٌ بالكسر والفتح والجمع أَضَا، مقصور، على تقدير أَكَمة وأَكَم، وإضاء على تقدير إِكام، وثلاثُ أَضَوات، والجمع أضُون وقال ابو النجم: وَرَدْتُه ببازِلٍ نَهّاضِ وِرْدَ القَطَا مَطائطَ الإياضِ اراد بالإياض الإِضاء، وهو الغُدر ان فقَلَبَ.
وأضَّني هذا الأمر، أي بَلَغ مني المشَفَقَّةَ، وهو يؤُضُّني.
وقد ائتضّ فلانٌ منه وله.
وأَضَّتني إليه الحاجةُ.
أيض
والأَيْضُ: صَيرورة الشيء شيئاً غيرَه، وتَحَوُّلُه عن الحالة، ويقال: آضَ سَواد شعره بَياضاً، قال: حتى اذا ما آضَ ذا أعرافِ كالكَوْدَنِ المُوكَف بالإكافِ ويقال: افعَل هذا أيضاً اي عُدْ لِما مَضَى.
وتفسير أيضاً زيادةٌ كأنَّه من آضَ يَئيضُ أي عاد يعود.
وضأ:
والوَضُوء: اسمُ الماء الذي يُتَوَضَّأُ به، فأمّا من ضمَّ الواو فلا أعرفه، لأن الفُعول اشتقاقه من الفعل بالتخفيفِ نحو الوَقود والوُقود وكلاهما حَسَن في معناهما، ولأنه ليس فَعَلَ يَفعُلُ، فلا تقول: وَضَأ يَوْضُؤ، وانّما يكون الفُعُول مصدر فَعَلَ.
ونحوُه طَهُور ولا يجوز طُهور.
والمِيضأة: مِطُهَرةٌ، وهي التي يُتَوَضَّأُ فيها أو منها.
والوَضاءةٌ مصدر الوَضيءِ، وهو الحَسَن اللَّطيف، وقد وَضُؤ يَوْضُؤ.

##### Türkçe

باب **اللفيف** من حرف **الضاد**
**ض و ي**، **ض و أ**، **ض و ض**، **ض ء ض**، **أ ض و**، **أ ي ض**، **و ض أ** مستعملات
**ضوي**:
**الضَّوَى**; maksûr, **الضّاوي**’nin masdarıdır; ve **ضَويَ يَضْويَ ضَوىً فهو ضاوٍ**; ve bu, erkek kardeş ile kız kardeş arasında ve mahremler arasında doğan şeydir; çünkü bu onu **يُضويه** yani onun kuvvetini zayıflatır.
Ve çocuğa **ضاويّاً** denildi; muthaqqal; **فاعُول** takdiri üzere; ancak **الياء** bunun benzerinde **الواو**’ya galip gelir; ve yine, **بنات الواو**’dan gelen her **فاعُول** için onu **ياء** yap; **ذو الرُمّة** dedi:
أخوها أبُوها والضَّوَى لا يضيرُها		وساقُ أبيها أُمُّها اعتُصِرَتْ عَصْرا
Bir tek ağaçtan olan **الزَّند**’i kasteder; iki yarıya kesilir.
Ve **وأضوى فلانٌ**: onun çocuğu **ضاويِّاً** olarak geldi.
Ve **وضَوَى اليه الخيرُ** yani oldu.
Ve **وأضْوَيْتُ الأمرَ**: onu sağlam yapmadım; ve **وأضواكَ الأمرُ**.
Ve **والضَّواةُ**: devenin yavrusu çıkmadan önce onun **حَياء**’ından çıkan bir şeydir; idrar kesesi gibi; sonra patlayınca yavru onun ardından çıkar; şair, bir **قطاة**’nin kursağını vasfederek dedi:
لها كضَواةِ النّابِ شُدَّت بلا عُرىً		ولا خَرْزِ كَفٍّ بين نَحْرٍ ومَذْبَحِ
Ve **والضَّواةُ**: develere dudaklarında isabet eden bir yaradır.
Ve **والضُّوَاةُ**: devenin başında isabet eden bir şişliktir; iki gözüne galip gelir; onun için burnu küçülür; bundan dolayı: **بَعيرٌ مَضوِيٌّ** denir; ve bazen yanağa arız olur.
**ضوأ**:
**ضَوَّأْتُ** bu işten **تَضوِيَةً** yani ondan ışığı açığa çıkardım.
Ve **والضِّياءُ**: sana aydınlatan şeydir; ve denir: **أضاءَ البَرْقُ** bize, ve kandil.
Ve **وضَوَّأتُ** ondan, ta ki **وَضَحَ**; yani ondan açıkladım, ta ki aydınlandı.
**ضوض**:
Ve **والضّاضَاة**; hemzelenmez: çobanın keçileri sürmesinden (azarlamasından)dır.
Ve **والضَّوضاة**: insanların gürültüsüdür; ve **وضَوْضَوا** yani bağırdılar; ve **وضَوْضَيْتُم** bunlarla.
**ضأض**:
Ve **والضِّئْضِىءُ**: neslin çokluğu ve bereketidir; ve **وضِئْضِىءَ الضَّأْنِ** bundan (dır).
Ve **وضَيَّأتِ المرأةُ**: onun çocuğu çok oldu; **حَفْصُ الأموي** dedi:
أكْرَمُ ضَنْءٍ وضِئْضِـىءٍ عـن		ساقَي الحَيِّ ضِئضِئُها ومَضْنَؤهُا
**أضو**:
**بالغدير**. Ve **الأضَين**: **الأضاة**’nin topluluğudur; **سنين** ve **سنة** gibi.
Ve **والأَضينَ**: **الأضاة**’nin topluluğudur; **سِنين** ve **سَنة** gibi.
Ve denir: **إضاةٌ** ve **أضاةٌ**; kesre ve fetha ile; ve cem‘i **أَضَا**; maksûr; **أَكَمة** ve **أَكَم** takdiri üzere; ve **إضاء** **إِكام** takdiri üzere; ve üç **أَضَوات**; ve cem‘i **أضُون**; ve **ابو النجم** dedi: وَرَدْتُه ببازِلٍ نَهّاضِ وِرْدَ القَطَا مَطائطَ الإياضِ **الإياض** ile **الإِضاء**’ı kastetti; o, gölcüklerdir; sonra çevirdi.
Ve **وأضَّني** bu iş; yani benden şefkati (endişeyi) ulaştırdı; ve o beni **يؤُضُّني**.
Ve gerçekten **وقد ائتضّ فلانٌ** ondan ve onun için.
Ve **وأَضَّتني** ona ihtiyaç.
**أيض**
Ve **والأَيْضُ**: şeyin başka bir şey oluşudur; ve onun hâlden dönüşmesidir; ve denir: **آضَ** saçının siyahlığı beyazlık oldu; dedi: حتى اذا ما آضَ ذا أعرافِ كالكَوْدَنِ المُوكَف بالإكافِ ve denir: bunu **أيضاً** yap, yani geçmiş olana dön.
Ve **أيضاً**’nın tefsiri bir ziyadedir; sanki **آضَ يَئيضُ**’dan, yani döndü, döner.
**وضأ**:
Ve **والوَضُوء**: kendisiyle abdest alınan suyun adıdır; fakat **الواو**’yu zammeleyen kimseye gelince, onu bilmem; çünkü **الفُعول**’ün iştikakı fiilden tahfif ile olur; **الوَقود** ve **الوُقود** gibi; ve ikisi de manalarında güzeldir; ve çünkü o **فَعَلَ يَفعُلُ** değildir; bu yüzden: **وَضَأ يَوْضُؤ** demezsin; ancak **الفُعُول** **فَعَلَ**’ın masdarı olur.
Ve benzeri **طَهُور**’dur; **طُهور** câiz olmaz.
Ve **والمِيضأة**: bir **مِطُهَرةٌ**’dır; ve o, içinde veya ondan abdest alınandır.
Ve **والوَضاءةٌ** **الوَضيءِ**’nin masdarıdır; o, güzel, latiftir; ve gerçekten **وَضُؤ يَوْضُؤ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

#### Madde başı: ضوء

الضَوْءُ: الضِياءُ، وكذلك الضُوءُ بالضم. يقال ضاءَتِ النارُ تَضُوءُ ضَوْءاً وضُوءاً، وأضاءت مثلُهُ، وأضاءَتْهُ أيضاً، يتعدى ولا يتعدى. قال الجعدي:
أضاءت لنا النارُ وجهاً أَغَرَّ مَلْتَبِساً بالفؤادِ التباسـا

##### Türkçe

**الضَوْءُ**: **الضِياءُ**; bunun gibi, ötre ile **الضُوءُ** da (vardır). Denir: ateş **ضاءَتِ**; **تَضُوءُ**; **ضَوْءاً** ve **ضُوءاً** (olarak). **وأضاءت** de onun gibidir; **وأضاءَتْهُ** da (vardır); geçişli olur ve geçişsiz olur. el-Ca‘dî dedi ki:
Bize ateş, yüzü parlak, gönülle iç içe geçmiş bir yüzü aydınlattı.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضّاد والواو وما يثلثهما)
(ضوأ) الضاد والواو والهمزة أصلٌ صحيح، يدلُّ على نورٍ. من ذلك الضَّوء والضُّوء بمعنىً، وهو الضِّياء والنُّور. قال الله تعالى: ﴿فَلَمَّا أَضَاءَتْ ما حَوْلَهُ﴾ [البقرة 17]. قال أبو عبيد: أَضاءَت النَّارُ وأضاءت غيرَها. وأنشد:
أضاءَت لنا النَّار وجهاً أغـ  *** ـرَّ ملتبِساً بالفؤاد التباسا([1])(ضوي) الضاد والواو والياء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على هُزَالٍ. يقال غُلامٌ ضاوِيٌّ: مهزول؛ وزنه فاعول. وجاريةٌ ضاوِيّة. وكانت العرب تقول: إذا تقارَبَ نسبُ الأبوين خرج الولدُ ضاويّاً. وجاء في الحديث: "اسْتَغْرِبُوا لا تُضْوُوا([2])". وقال ذو الرُّمَّة:
أخوها أبوها والضَّوَى لا يَضِيرُها *** وساقُ أَبِيها أمُّها عُقِرَتْ عَقْرَا([3])يقال منه ضَوِيَ يَضْوَى ضَوَىً.
وممّا حُمِلَ على هذا قولُهم: أضويتُ الأمرَ، إذا لم تُحْكِمْه. ويقال: أضوَيْتُهُ إِذا انتقَصتَه([4]) واستضعفته. قال:
* وكيف أضَوَى وبلالٌ حِزْبِي([5]) *
فأمَّا الضَّواة فشيءٌ يقال إنَّه يخرجُ مِنْ حَياء النّاقة قبل أن يخرُجَ الولَد. ويقال الضَّوَاة: ورمٌ يُصِيبُ البعيرَ في رأسه. قال:
* فصارت ضَواةً في لهازِم ضرْزِمِ([6]) *
ومما شذَّ عن هذا الباب: ضَوَيت إليه أضوِي ضُوِيّاً وأوَيت بمعنىً. ويجوز أن يكون من الإِبدال، أن يقام الضَّاد مقام الهمزة.
(ضوج([7])) الضاد والواو والجيم حرف واحد، وهو الضَّوْج: مُنعَطَف الوادي، وجمعه أضواج.
(ضوع) الضاد والواو والعين كلمةٌ واحدة تتفرّع، وهي تدلُّ على التحريك والإِزعاج. يقال ضَاعَني لك الشيءُ يَضُوعُني، إذا حرَّكني. قال:
* ولكنها ريحُ الدِّماء تَضُوعُ([8]) *
وتضوّعَتْ رائحتهُ: نَفَحَتْ. قال:
تَضَوَّعَ مِسكاً بطنُ نَعْمَانَ أنْ مشت *** به زينبٌ في نسوةٍ عَطِرَاتِ([9])وضَاعَت الرِّيحُ الغُصنَ: ميَّلَتْه. وقال قوم: هذا الأمر لا يَضُوعُني، أي لا يُثْقِلُني، والأقيس أن يقال لا يُحَرِّكُ منِّي ولا أعبأ به. ويقال ضاع يضوع ويَنْضَاع، إذا تضّور. قال:
فُرَيْخَانِ ينضاعانِ بالفجرِ كلَّما *** أحسَّا دَوِيَّ الرِّيح أو صوتَ ناعبِ([10])قال أبو عبيد عن أبي عمرو: ضاعني الشّيء: أَفْزَعَنِي. وهذا صحيحٌ؛ لأنَّ الفزع يُزْعِجُهُ ويُقْلِقُهُ.
(ضون) الضاد والواو والنون ليس بشيء. لكنهم يقولون: إنَّ الضَّيْونَ دُوَيْبَّة تشبه السِّنَّوْر.
(ضوض) الضاد والواو والضاد، الضَّوْضاة قد مضى ذِكْرُهُ([11])، والأصل مُضَاعَف.
(ضوط) الضاد والواو والطاء كلمةٌ واحدةٌ، وهي الضَّوِيطة. يقال للعجين إِذا كثُر ماؤُه حتَّى يسترخِيَ: الضَّويطة.
(ضور) الضاد والواو والراء أُصَيْلٌ صحيح وفيه بعض الإِبدال. فالتضوُّر: الصِّياح والتلوِّي عند الضَّرب. ويقال هو التقلُّب ظهراً لبَطن. ويقال الضَّوْر: الجُوع الشديد.
وأمّا الإِبدال فقال الكسائي: لا يَضُورني كذا، بمنزلة لا يَضِيرني. ورجل ضُورَة: ذليل، من هذا.
(ضوز) الضاد والواو والزاء أصلان صحيحان، أحدهما نوعٌ من الأكل، والآخر دالٌّ على اعوجاج.
فالأول ضازَ التَّمْر يَضُوزُهُ ضَوزاً، إِذا أكله بِجَفاء وشِدّة. قال:
فظَلَّ يضُوز التّمر والتّمرُ ناقعٌ *** بوَردٍ كلون الأرجوانِ سَبائِبُه([12])قال ابنُ دُريد: هو * أن يأخذ التَّمرة في فمه حتّى تلين. ومعنى البيت هو أن يأخذ الدِّية تَمْراً بدلاً عن الدم الذي لونُهُ لونُ الأُرجوان.
والأصل الآخر: القِسمةُ الضِّيزَى.([13])
(ضوب) الضاد والواو والباء شيءٌ يقال ما أدري ما صحّتُه. الضُّوَبانُ: الجَمَل القويّ، ويقال بل الضوبان كاهل البعير.
--------------ــــ
([1]) البيت للنابغة الجعدي في اللسان (ضوأ) وشروح سقط الزند 646.
([2]) وكذا في المجمل. ويروى: "اغتربوا".
([3]) ديوان ذي الرُّمة 175 واللسان (ضوا).
([4]) في الأصل: "انتضته".
([5]) لرؤبة في ديوانه 16 برواية "ولست أضوى"، من أرجوزة يمدح بها بلال بن أبي بردة.
([6]) صدره في اللسان (ضوا): * قذيفة شيطان رجيم رمى بها *.
([7]) وردت هذه المادة وسائر مفرداتها بالحاء، صوابها  الجيم.
([8]) البيت لبشار كما في حماسة ابن الشجري 113. وصدره كما في شروح سقط الزند 700، 708، 857:
* وأسيافكم مسك محل أكفكم  *
    وفي الحماسة                * وبيض بها مسك لمس أكفهم  *
([9]) البيت لعبد الله بن نمير الثقفي، كما في اللسان (ضوع)، وإصلاح المنطق 287، والحماسة بشرح المرزوقي 1289.
([10]) لأبي ذؤيب الهذلي في اللسان (ضوع) وإصلاح المنطق 287، وليس في ديوانه.
([11]) في نهاية مادة (ضأ).
([12])البيت بدون نسبة أيضاً في اللسان (ضوز)، والجمهرة (3: 4).
([13]) زاد في المجمل: "الجائرة".

ـ

##### Türkçe

(باب **الضّاد** و**الواو** وما يثلثهما)
(**ضوأ**) **الضاد** ve**الواو** ve**الهمزة** sahih bir asıldır; bir nura delâlet eder. Bundan **الضَّوء** ve**الضُّوء** aynı mânâdadır; o, **الضِّياء** ve**النُّور**dur. Allah Teâlâ dedi: ﴿فَلَمَّا أَضَاءَتْ ما حَوْلَهُ﴾ [البقرة 17]. Ebû Ubeyd dedi: **أَضاءَت** **النَّارُ** ve başkasını da **أضاءَت**. Ve şiir okudu:
أضاءَت لنا النَّار وجهاً أغـ  *** ـرَّ ملتبِساً بالفؤاد التباسا([1])(**ضوي**) **الضاد** ve**الواو** ve**الياء** sahih bir asıldır; bir zayıflığa delâlet eder. Denir: **غُلامٌ ضاوِيٌّ**: zayıf; vezni **فاعول**dur. Ve **جاريةٌ ضاوِيّة**. Araplar derdi: Ebeveynin nesebi yakınlaştığı zaman çocuk **ضاويّاً** çıkar. Ve hadiste geldi: "اسْتَغْرِبُوا لا تُضْوُوا([2])". Ve Zû’r-Rumme dedi:
أخوها أبوها والضَّوَى لا يَضِيرُها *** وساقُ أَبِيها أمُّها عُقِرَتْ عَقْرَا([3])Bundan denir: **ضَوِيَ يَضْوَى ضَوَىً**.
Ve bunun üzerine حمل edilen şeylerdendir onların sözü: **أضويتُ الأمرَ**; onu sağlam yapmadığın zaman. Ve denir: **أضوَيْتُهُ**; onu eksilttiğin([4]) ve zayıf gördüğün zaman. Dedi:
* وكيف أضَوَى وبلالٌ حِزْبِي([5]) *
أما **الضَّواة** ise, bir şeydir; denir ki, yavru çıkmadan önce devenin hayâsından çıkar. Ve denir **الضَّوَاة**: devenin başında ona isabet eden bir şişlik. Dedi:
* فصارت ضَواةً في لهازِم ضرْزِمِ([6]) *
Ve bu babdan şâz olanlardandır: **ضَوَيت إليه أضوِي ضُوِيّاً** ve**أوَيت** aynı mânâda. Ve ibdâlden olması câizdir: **الضَّاد**ın **الهمزة** makamına ikame edilmesi.

(**ضوج([7])**) **الضاد** ve**الواو** ve**الجيم** tek bir harftir; o da **الضَّوْج**dur: vadinin kıvrılan yeri; cem‘i **أضواج**dır.

(**ضوع**) **الضاد** ve**الواو** ve**العين** tek bir kelimedir; dallanır; ve hareket ettirmeye ve rahatsız etmeye delâlet eder. Denir: **ضَاعَني لك الشيءُ يَضُوعُني**; beni hareket ettirdiği zaman. Dedi:
* ولكنها ريحُ الدِّماء تَضُوعُ([8]) *
Ve **تضوّعَتْ رائحتهُ**: yayıldı. Dedi:
تَضَوَّعَ مِسكاً بطنُ نَعْمَانَ أنْ مشت *** به زينبٌ في نسوةٍ عَطِرَاتِ([9])Ve **ضَاعَت الرِّيحُ الغُصنَ**: onu eğdi. Ve bir kavim dedi: Bu iş beni **لا يَضُوعُني**, yani beni ağırlaştırmaz; daha القياس olan, “benden bir şeyi hareket ettirmez ve ona aldırmam” denmesidir. Ve denir: **ضاع يضوع ويَنْضَاع**; büzüldüğü zaman. Dedi:
فُرَيْخَانِ ينضاعانِ بالفجرِ كلَّما *** أحسَّا دَوِيَّ الرِّيح أو صوتَ ناعبِ([10])Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan naklen dedi: **ضاعني الشّيء**: beni korkuttu. Bu sahihdir; çünkü korku onu rahatsız eder ve onu kaygılandırır.

(**ضون**) **الضاد** ve**الواو** ve**النون** bir şey değildir. Lâkin onlar derler: **الضَّيْونَ** **دُوَيْبَّة**dir; **السِّنَّوْر**a benzer.

(**ضوض**) **الضاد** ve**الواو** ve**الضاد**; **الضَّوْضاة**nın zikri geçmişti([11]); asıl مُضاعَف’tır.

(**ضوط**) **الضاد** ve**الواو** ve**الطاء** tek bir kelimedir; o da **الضَّوِيطة**dır. Hamura, suyu çoğalıp gevşeyince: **الضَّويطة** denir.

(**ضور**) **الضاد** ve**الواو** ve**الراء** sahih bir asıldır ve onda biraz ibdâl vardır. **التضوُّر**: vurma esnasında bağırma ve kıvranmadır. Ve denir: sırt üstünden karın üstüne dönmedir. Ve denir **الضَّوْر**: şiddetli açlık.
İbdâle gelince, Kisâî dedi: **لا يَضُورني** şöyle-böyle; **لا يَضِيرني** menzilesindedir. Ve **رجل ضُورَة**: zelil; bundan.

(**ضوز**) **الضاد** ve**الواو** ve**الزاء** iki sahih asıldır: birisi yemenin bir türü, diğeri eğriliğe delâlet edendir.
Birincisi: **ضازَ التَّمْر يَضُوزُهُ ضَوزاً**; onu kabalık ve şiddetle yediği zaman. Dedi:
فظَلَّ يضُوز التّمر والتّمرُ ناقعٌ *** بوَردٍ كلون الأرجوانِ سَبائِبُه([12])İbn Düreyd dedi: o, **أن يأخذ التَّمرة في فمه حتّى تلين**dir. Beytin mânâsı, rengi **الأُرجوان** rengi gibi olan kan yerine diyeti hurma olarak almasıdır.
Diğer asıl: **القِسمةُ الضِّيزَى**dır.([13])

(**ضوب**) **الضاد** ve**الواو** ve**الباء** bir şeydir; sıhhatini bilmem dediği söylenir. **الضُّوَبانُ**: güçlü deve; ve denir ki, bilakis **الضوبان** devenin **كاهل**idir.

--------------ــــ
([1]) Beyit Nâbiga el-Ca‘dî’nindir; Lisân’da (**ضوأ**) ve Şurûh Sakat ez-Zend 646.
([2]) Mücmel’de de böyledir. Rivayet edilir: "اغتربوا".
([3]) Dîvân Zî’r-Rumme 175 ve Lisân (**ضوا**).
([4]) Asılda: "انتضته".
([5]) Ru’be’nindir; dîvânında 16, "ولست أضوى" rivayetiyle; Bilâl b. Ebî Burde’yi medhettiği bir urcûzeden.
([6]) صدرُه Lisân’da (**ضوا**): * قذيفة شيطان رجيم رمى بها *.
([7]) Bu madde ve sair müfredatları **الحاء** ile vârid olmuştur; doğrusu **الجيم**dir.
([8]) Beyit Beşşâr’ındır; Hamâse İbn eş-Şecerî 113. Ve صدرُه Şurûh Sakat ez-Zend 700, 708, 857’de:
* وأسيافكم مسك محل أكفكم  *
    Ve Hamâse’de                * وبيض بها مسك لمس أكفهم  *
([9]) Beyit Abdullah b. Numeyr es-Sekafî’nindir; Lisân (**ضوع**), Islah el-Mantık 287, ve Hamâse bi-Şerh el-Merzûkî 1289.
([10]) Ebû Züeyb el-Hüzelî’nindir; Lisân (**ضوع**) ve Islah el-Mantık 287; dîvânında değildir.
([11]) Madde (**ضأ**)nın sonunda.
([12]) Beyit nisbesiz olarak da Lisân (**ضوز**) ve Cemhere (3: 4)’te.
([13]) Mücmel’de ziyade etti: "الجائرة".

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الضوء: ما انتشر من الأجسام النيرة، ويقال: ضاءت النار، وأضاءت، وأضاءها غيرها. قال تعالى: ﴿فلما أضاءت ما حوله﴾ [البقرة/17]، ﴿كلما أضاء لهم مشوا فيه﴾ [البقرة/20]، ﴿يكاد زيتها يضيء﴾ [النور/35]، ﴿يأتيكم بضياء﴾ [القصص/71]، وسمي كتبه المهتدى بها ضياء في نحو قوله: ﴿ولقد آتينا موسى وهرون الفرقان وضياء وذكرا للمتقين﴾ [الأنبياء/48].

##### Türkçe

- **الضوء**: nurlu cisimlerden yayılan şey; ve denilir: ateş **ضاءت** ve **أضاءت**; ve onu başkası **أضاءها**. Yüce Allah dedi ki: ﴿فلما **أضاءت** ما حوله﴾ [البقرة/17]، ﴿كلما **أضاء** لهم مشوا فيه﴾ [البقرة/20]، ﴿يكاد زيتها **يضيء**﴾ [النور/35]، ﴿يأتيكم ب**ضياء**﴾ [القصص/71]، ve kendisiyle hidayet olunan kitaplarını, şu sözü gibi yerlerde **ضياء** diye adlandırdı: ﴿ولقد آتينا موسى وهرون الفرقان و**ضياء** وذكرا للمتقين﴾ [الأنبياء/48].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ض و أ
أشرق ضوء الشمس وضياؤها وأضواؤها وأضاءت الشمس وضاءت‏.‏
قال العباس رضي الله تعالى عنه في النبي صلى الله عليه وسلم‏:‏ أنت لما ظهرت أشرقت الأر - ض وضاءت بنورك الأفق ولدت‏.‏
وأضاءت النار الشخص‏:‏ أظهرته‏.‏
قال الجعديّ‏:‏ أضاءت لنا النار وجهاً أغ - ر ملتبساً بالفؤاد التباساً وضاع لأعرابي شيء فقال‏:‏ اللهم ضويء عنه‏.‏
وتضوّأت الشيء‏:‏ تبصرته في الضوء وأنا في الظلمة‏.‏
وقيل لأعرابية‏:‏ إن فلاناً يتضوؤك فاحذريه أن لا تريه إلا حسناً فحسرت عن يديها إلى المنكب ثم ضربت بكفها الأخرى إبطها وقالت‏:‏ يا متضوئاه هذا في استك إلى إبطاه‏.‏
وسمعت ضوضأة الجيش‏:‏ جلبته ووضأ وضوضأت‏.‏
ومن المجاز‏:‏ لفلان رأي مضيء في دجى المشكلات واستضأت برأيه‏.‏
وقال كعب بن زهير‏:‏ إن الرسول لنور يستضاء به وفلان أضوأ من الشمس وأنور من البدر‏.‏
وتقول‏:‏ هو ضوء مجد يخفي الأضواء وذو كرم ينسى الأذواء‏.‏
وضوأتُ عن حقيقة الحال‏:‏ جلّيتُ عنها. وأضاء ببوله: أوزغَ به.

##### Türkçe

ض و أ
Güneşin ışığı, parıltısı ve ışıkları parladı; güneş ışık verdi ve parladı.‏
el-‘Abbâs (Allah Teâlâ ondan razı olsun), Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) hakkında dedi ki: Sen ortaya çıktığında yer parladı; ufuk senin nurunla aydınlandı; doğdun.‏
Ateş, şahsı ışıklandırdı: Onu ortaya çıkardı.‏
el-Ca‘dî dedi ki: Ateş bize bir yüzü ışıklandırdı; parlak, gönülle iç içe geçmiş bir (yüzü), iç içe geçiş olarak. Bir bedevîye bir şey kayboldu da dedi ki: Allah’ım, onu ondan **ضويء** et.‏
Bir şeyi **تضوّأت**: Onu ışıkta gördüm; ben karanlıktayım.‏
Bir bedevî kadına denildi ki: Falan seni **يتضوؤك**; ondan sakın; seni ancak güzel olarak görmesin. Bunun üzerine ellerini omuza kadar sıvadı, sonra öteki avucuyla koltuk altına vurdu ve dedi ki: Ey beni **متضوئاه**! Bu, kıçındadır; koltuk altınadır.‏
Ordunun **ضوضأة**sini işittim: Onun gürültüsü; ve **وضأ** ve **ضوضأت**.‏
Mecazdandır: Falanın, müşküllerin karanlığında aydınlatıcı bir görüşü vardır; onun görüşüyle **استضأت**.‏
Ka‘b b. Zuheyr dedi ki: Şüphesiz resul, kendisiyle aydınlanılan bir nurdur; ve falan güneşten daha **أضوأ** ve dolunaydan daha nurludur.‏
Ve dersin ki: O, ışıkları gizleyen bir şeref **ضوء**udur; ve parıltıları unutturan bir kerem sahibidir.‏
**وضوأتُ** hâlin hakikatinden: Onu açığa çıkardım. Ve bevliyle **أضاء**: Onunla (birine) **أوزغَ** etti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الضَّوءُ والضُّوءُ، بالضم، معروف: الضِّياءُ، وجمعه أَضْواءٌ. وهو الضِّواءُ والضِّياءُ. وفي حديث بَدْءِ الوَحْيِ: يَسْمَعُ الصَّوْتَ وَيَرَى الضَّؤْءَ، أَي ما كان يَسمع من صوت الـمَلَك ويراه مِن نُوره وأَنْوارِ آياتِ رَبِّه. التهذيب، الليث: الضَّوْءُ والضِّياءُ: ما أضاءَ لك. وقال الزجاج في قوله تعالى: كُلَّما أَضاءَ لهم مَشَوْا فِيهِ. يقال: ضاءَ السِّراجُ يَضوءُ وأَضاءَ يُضِيءُ. قال: واللغة الثانية هي الـمُختارة، وقد يكون الضِّياءُ جمعاً. وقد ضاءَتِ النارُ وضاءَ الشيءُ يَضُوءُ ضَوْءاً وضُوءاً وأَضاءَ يُضِيءُ. وفي شعر العباس: وأَنْتَ، لـمَّا وُلِدْتَ أَشْرَقَت الأَرضُ، *  وضاءَتْ، بِنُورِك، الأُفُقُ يقال: ضاءَتْ وأَضاءَتْ بمعنى أَي اسْتَنارَتْ، وصارَت مُضِيئةً. وأَضَاءَتْه، يَتعدَّى ولا يَتعدَّى. قال الجعديّ:
أضاءَتْ لنا النارُ وَجْهاً أَغَرَّ، *  مُلْتَبِساً، بالفُؤَادِ، التِباسا أَبو عبيد: أَضاءَتِ النارُ وأَضاءَها غيرُها، وهو الضَّوْءُ والضُّوءُ، وأَمَّا الضِّياءُ، فلا همز في يائه. وأَضاءَه له واسْتَضَأْتُ به. وفي حديث علي كرَّم اللّه وجهه: لم يَسْتَضِيئُوا بِنُورِ العِلم ولم يَلْجَؤُوا إِلى رُكْنٍ وثِيقٍ. وفي الحديث: لا تَسْتَضِيئُوا بنار الـمُشْرِكِين، أَي لا تَسْتَشِيرُوهم ولا تأْخُذُوا آراءَهم. جَعَل الضوءَ مثلاً للرأْي عند الحَيْرَةِ. وأَضأْتُ به البيتَ وضَوَّأْتُه به وضَوَّأْتُ عنه.الليث: ضَوَّأْتُ عن الأَمر تَضْوِئَةً أَي حِدْتُ. قال أَبو منصور: لم أَسمعه من غيره. أَبو زيد في نوادره: التَّضَوُّؤُ أَن يَقومَ الإنسانُ في ظُلْمَةٍ حيث يَرى بِضَوْءِ النار أَهْلَها ولا يَرَوْنه. قال: وعَلِقَ رجل من العَرَب امرأَةً، فإِذا كان الليل اجْتَنَح إِلى حيث يَرَى ضَوْءَ نارِها فَتَضَوَّأَها، فَقيل لَها إِن فلاناً يَتَضَوَّؤُكِ، لِكَيْما تَحْذَره، فلا تُريه إِلاَّ حَسَناً. فلما سمعت ذلك حَسَرَتْ عن يَدِها إِلى مَنْكِبها ثم ضَرَبتْ بِكَفِّها الأُخْرى إِبْطَها، وقالت: يا مُتَضَوِّئاهْ ! هذه في اسْتِكَ إِلى الإِبْطِ. فلما رأَى ذلك رَفَضَها. يقال ذلك عند تعيير مَن لا يُبَالي ما ظَهَر منه من قَبِيح. وأَضاءَ بِبَوْلِه: حَذَف به، حكاه عن كراع في الـمُنَجَّد.

##### Türkçe

**الضَّوءُ** ve **الضُّوءُ**, zamme ile, bilinen (şeydir): **الضِّياءُ**; onun çoğulu **أَضْواءٌ**’dur. Ve o, **الضِّواءُ** ve **الضِّياءُ**’dır. Ve vahyin başlangıcı hadîsinde: “Sesi işitir ve **الضَّؤْءَ** görür”; yani meleğin sesinden işitmekte olduğu şeyi ve onun nurundan ve Rabbinin âyetlerinin nurlarından görmekte olduğu şeyi. **التهذيب**’de, **الليث**: **الضَّوْءُ** ve **الضِّياءُ**: sana aydınlatan şeydir.

Ve **الزجاج**, Yüce Allah’ın sözü hakkında: “Ne zaman onlar için aydınlatsa, onun içinde yürüdüler.” Denilir: **ضاءَ** kandil **يَضوءُ**; ve **أَضاءَ** **يُضِيءُ**. Dedi: ve ikinci dil (kullanım) seçilendir; ve **الضِّياءُ** bir çoğul olabilir. Ve ateş **ضاءَتِ**; ve şey **ضاءَ** **يَضُوءُ** **ضَوْءاً** ve **ضُوءاً**; ve **أَضاءَ** **يُضِيءُ**. Ve **العباس**’ın şiirinde:

Ve sen, doğduğun zaman yer aydınlandı, * ve ufuk, nurunla, aydınlandı.

Denilir: **ضاءَتْ** ve **أَضاءَتْ** anlamca; yani aydınlandı, ve aydınlatıcı oldu.

Ve **أَضَاءَتْه**; geçişli olur ve geçişsiz olur. **الجعديّ** dedi:

Ateş bize parlak bir yüz aydınlattı, * gönülde, bir karışma ile, karışmış.

**أَبو عبيد**: Ateş **أَضاءَتِ** ve başkası onu **أَضاءَها**; ve o **الضَّوْءُ** ve **الضُّوءُ**’dur. Ama **الضِّياءُ**; onun **ياء**’sında hemze yoktur. Ve onun için onu **أَضاءَه**; ve onunla **اسْتَضَأْتُ**. Ve Ali hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın:

“İlim nuruyla **لم يَسْتَضِيئُوا** ve sağlam bir rükne sığınmadılar.” Ve hadîste: “Müşriklerin ateşiyle **لا تَسْتَضِيئُوا**”; yani onlara danışmayın ve onların görüşlerini almayın. Şaşkınlık anında görüş için ışığı bir misal kıldı. Ve onunla evi **أَضأْتُ** ve onunla onu **ضَوَّأْتُ** ve ondan **ضَوَّأْتُ**. **الليث**: İşten **ضَوَّأْتُ** **تَضْوِئَةً**; yani saptım. **أَبو منصور** dedi: Onu ondan başkasından işitmedim.

**أَبو زيد** kendi **نوادر**’inde: **التَّضَوُّؤُ**, insanın bir karanlıkta, ateşin ışığıyla onun ehlini gördüğü ve onların onu görmediği yerde, ayakta durmasıdır. Dedi: Araplardan bir adam bir kadına tutuldu; gece olunca, onun ateşinin ışığını gördüğü yere meyletti; böylece onu **فَتَضَوَّأَها**. Ona denildi ki: “Falan, seni **يَتَضَوَّؤُكِ**; seni sakınsın diye; ona ancak güzel (olanı) göster.” Bunu işitince, elinden omzuna kadar sıvadı; sonra öteki avucuyla koltuk altına vurdu ve dedi: “Ey benim **مُتَضَوِّئاهْ**’ım! Bu, kıçtaki (yer)den koltuk altına kadardır.” Bunu görünce onu bıraktı. Bu, kendisinden ortaya çıkan çirkin şeye aldırmayan kimseyi ayıplama sırasında söylenir.

Ve **أَضاءَ بِبَوْلِه**: onunla fırlattı; **الـمُنَجَّد**’de **كراع**’dan rivayet etti.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ض و أ * * الضَّوْءُ * و * الضُّوءُ * بالضم * الضِياءُ * و * ضاءَتِ * النار تضوء * ضَوْءاً * و * ضُوءاً * و * أضَاءَتْ * أيضا وأضاءت غيرها يتعدى يلزم

##### Türkçe

* ض و أ * **الضَّوْءُ** ve **الضُّوءُ** (ضم ile): **الضِياءُ**; ve ateş **ضاءَتِ**; **تضوء**: **ضَوْءاً** ve **ضُوءاً**; ve **أضَاءَتْ** da; ve başkasını da aydınlattı: geçişli olur; لازِم olur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الضوء هو النور، ويضم وهما مترادفان عند أئمة اللغة، وقيل: الضوء: أقوى من النور، قاله الزمخشري، ولذا شبه الله هداه بالنور دون الضوء وإلا لما ضل أحد، وتبعه الطيبي، واستدل بقوله تعالى  جعل الشمس ضياء والقمر نورا  وأنكره صاحب الفلك الدائر، وسوى بينهما ابن السكيت، وحقق في الكشف أن الضوء فرع النور، وهو الشعاع المنتشر، وجزم القاضي زكريا بترادفهما لغة بحسب الوضع، وأن الضوء أبلغ بحسب الاستعمال، وقيل: الضوء لما بالذات كالشمس والنار، والنور لما بالعرض والاكتساب من الغير، هذا حاصل ما قاله شيخنا رحمه الله تعالى، وجمعه أضواء كالضواء والضياء بكسرهما لكن في نسخة لسان العرب ضبط الأول بالفتح والثاني بالكسر وفي التهذيب عن الليث: الضوء والضياء ما أضاء لك. ونقل شيخنا عن المحكم أن الضياء يكون جمعا أيضا. قلت: هو قول الزجاج في تفسيره عند قوله تعالى  كلما أضاء لهم مشوا فيه  وقد ضاء الشيء يضوء ضوأ بالفتح وضوءا بالضم، وضاءت النار، وأضاء يضيء، وهذه اللغة المختارة، وفي شعر العباس:
  وأنت لما ولدت أشرقـت الأ                      رض وضاءت بنورك الأفق يقال: ضاءت وأضاءت بمعنى، أي استنارت وصارت مضيئة وأضأته أنا، لازم، ومتعد، قال النابغة الجعدي رضي الله عنه:
  أضاءت لنا النار وجها أغر                      ملتبسا بالفؤاد التـبـاسـا
  قال أبو عبيد: أضاءت النار وأضاءها غيرها، وأضاءها له، وأضاء به البيت، وقوله تعالى  يكاد زيتها يضيء ولو لم تمسسه نار  قال ابن عرفة: هذا مثل ضربه الله تعالى لرسوله صلى الله عليه وسلم، يقول: يكاد منظره يدل على نبوته وإن لم يتل قرآنا، وضوأته وضوأته به وضوأت عنه واستضأت به وفي الأساس: ضاع لأعرابي شاة فقال اللهم ضوئ عنه. وقال الليث: ضوأ عن الأمر تضوئة: حاد قال أبو منصور: لم أسمعه لغيره. وعن أبي زيد: تضوأ إذا قام في ظلمة ليرى، وفي غير القاموس: حيث يرى بضوء النار أهلها ولا يرونه، قيل: علق رجل من العرب امرأة، فإذا كان الليل اجتنح إلى حيث يرى ضوء نارها فتضوءها، فقيل لها: إن فلانا يتضوؤك، لكيما تحذره فلا تريه إلا حسنا، فلما سمعت ذلك حسرت عن يديها إلى منكبيها، ثم ضربت بكفها الأخرى إبطها وقالت: يا متضوئاه، هذا في استك إلى الإبطاه. فلما رأى ذلك رفضها، يقال عند تعيير من لا يبالي ما ظهر منه من قبيح. وأضاء ببوله: حذف به، حكاه كراع، وفي الأساس: أذرع به، وهو مجاز. وضوء بن سلمة اليشكري، ذكره سيف في الفتوح، له إدراك وضوء بن اللجلاج الشيباني شاعران ومن شعر اليشكري:
  إن ديني دين النبي وفي القو                      م رجال على الهدى أمثالي
  أهلك القوم محكه بن طفيل                      ورجال ليسوا لنا برجـال كذا في الإصابة، وأبو عبد الله ضياء بن أحمد بن محمد بن يعقوب الخياط، هروي الأصل، سكن بغداد وحدث بها، مات سنة 457 كذا في تاريخ الخطيب البغدادي. وقوله صلى الله عليه وسلم:  لا تستضيئوا بنار أهل الشرك ولا تنقشوا في خواتمكم عربيا  منع من استشارتهم في الأمور وعدم الأخذ من آرائهم، جعل الضوء مثلا للرأي عند الحيرة، ونقل شيخنا عن الفائق: ضرب الاستضاءة مثلا لاستشارتهم في الأمور واستطلاع آرائهم. لأن من التبس عليه أمره كان في ظلمة. قلت: ومثله في العباب، وجاء في حديث علي رضي الله عنه  لم يستضيئوا بنور العلم ولم يرجعوا إلى ركن وثيق. والإمام المستضيء بنور الله وفي العباب: بأمر الله أبو محمد الحسن بن يوسف بن محمد بن أحمد بن إسحاق بن جعفر بن أحمد ابن طلحة بن محمد بن هارون الرشيد العباسي، الثالث والثلاثون من الخلفاء خلافته تسع سنين، مات سنة 575 ومن ولده الأمير أبو منصور هاشم.

##### Türkçe

**الضوء** nurdur; ikisi de dil imamları nezdinde eşanlamlıdır; ve denildi ki: **الضوء** **النور**’dan daha kuvvetlidir; bunu **الزمخشري** söylemiştir; bu yüzden Allah hidayetini **الضوء** ile değil **النور** ile benzetti; yoksa hiç kimse sapmazdı; **الطيبي** de ona tâbi oldu; ve Yüce sözüyle delil getirdi: **جعل الشمس ضياء والقمر نورا**; bunu **صاحب الفلك الدائر** inkâr etti; ve **ابن السكيت** ikisini eşitledi; ve **الكشف**’te tahkik etti ki **الضوء** **النور**’un fer‘idir; o, yayılan ışındır; ve **القاضي زكريا** vaz‘ bakımından dilce ikisinin eşanlamlı olduğuna kesin hükmetti; ve **الضوء**’un استعمال bakımından daha beliğ olduğuna; ve denildi ki: **الضوء** zatıyla olan içindir; güneş ve ateş gibi; **النور** ise arızî ve başkasından kazanım yoluyla olan içindir; bu, şeyhimizin—Allah Teâlâ ona rahmet etsin—söylediğinin hâsılıdır; ve onun çoğulu **أضواء**’dır; **الضواء** ve **الضياء** gibi; ikisi de kesre ile (okunur); lâkin **لسان العرب** nüshasında birincisi fetha ile, ikincisi kesre ile ضبط edilmiştir; ve **التهذيب**’de **الليث**’ten: **الضوء** ve **الضياء** sana aydınlatan şeydir. Şeyhimiz **المحكم**’den nakletti ki **الضياء** da çoğul olur. Dedim: Bu, **الزجاج**’ın tefsirinde Yüce sözü yanında olan sözüdür: **كلما أضاء لهم مشوا فيه**. Ve şey **ضاء** eder: **يضوء**; **ضوأ** (fetha ile) ve **ضوءا** (damme ile). Ve ateş **ضاءت**. Ve **أضاء** eder: **يضيء**; ve bu, seçilmiş dildir. Ve **العباس**’ın şiirinde:

وأنت لما ولدت أشرقـت الأ
رض وضاءت بنورك الأفق

**ضاءت** ve **أضاءت** “aynı mânâda” denir; yani aydınlandı ve aydınlatıcı oldu. Ve “ben onu aydınlattım” (**أضأته أنا**) (fiili) hem لازم hem متعدّîdir. **النابغة الجعدي**—Allah ondan razı olsun—dedi:

أضاءت لنا النار وجها أغر
ملتبسا بالفؤاد التـبـاسـا

**أبو عبيد** dedi: Ateş **أضاءت**; ve onu başkası **أضاءها**; ve onun için onu **أضاءها له**; ve ev **أضاء به**. Ve Yüce sözü: **يكاد زيتها يضيء ولو لم تمسسه نار**. **ابن عرفة** dedi: Bu, Allah Teâlâ’nın Resûlüne—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—vurmuş olduğu bir misaldir; der ki: Kur’ân okumasa bile görünüşü nübüvvetine delâlet edecek gibidir. Ve onu aydınlattım: **ضوأته**; ve onunla onu aydınlattım: **ضوأته به**; ve ondan aydınlattım: **ضوأت عنه**; ve onunla aydınlandım: **استضأت به**. Ve **الأساس**’ta: Bir bedevînin bir koyunu kayboldu da “Allah’ım, onun hakkında aydınlat” dedi: **اللهم ضوئ عنه**. **الليث** dedi: İşten **ضوأ عن الأمر تضوئة**: saptı. **أبو منصور** dedi: Onun dışında (başkasından) işitmedim. Ve **أبي زيد**’den: **تضوأ**; karanlıkta görmek için ayağa kalktığında. Ve **القاموس** dışındakinde: Ateşin ışığıyla ehli onu görür de onlar onu görmezler olduğu yer. Denildi ki: Araplardan bir adam bir kadına ilişti; gece olunca onun ateşinin ışığını gördüğü yere çekilir, onu **تضوءها** ederdi; ona denildi ki: Falan seni **يتضوؤك** ediyor; ondan sakınasın diye; ona ancak güzel olanı göster. Bunu işitince ellerinden omuzlarına kadar sıvadı; sonra öteki avucuyla koltuk altına vurdu ve dedi ki: “Ey beni **متضوئاه** eden! Bu, kıçındadır, koltuk altınadır”: **هذا في استك إلى الإبطاه**. Bunu görünce onu terk etti. Çirkin olanın kendisinden görünmesine aldırmayanı ayıplamada söylenir. Ve “sidikle **أضاء** etti”: onunla attı; bunu **كراع** hikâye etti. Ve **الأساس**’ta: onunla uzaklaştırdı; bu mecazdır.

Ve **ضوء بن سلمة اليشكري**; onu **سيف** **الفتوح**’ta zikretti; onun idrâki vardır. Ve **ضوء بن اللجلاج الشيباني**: iki şairdir. Ve **اليشكري**’nin şiirinden:

إن ديني دين النبي وفي القو
م رجال على الهدى أمثالي
أهلك القوم محكه بن طفيل
ورجال ليسوا لنا برجـال

**الإصابة**’da böyledir. Ve **أبو عبد الله ضياء بن أحمد بن محمد بن يعقوب الخياط**; aslen Heratlıdır; Bağdat’ta oturdu ve orada hadis rivayet etti; 457 yılında öldü; **تاريخ الخطيب البغدادي**’de böyledir.

Ve onun—sallallahu aleyhi ve sellem—sözü: **لا تستضيئوا بنار أهل الشرك ولا تنقشوا في خواتمكم عربيا**: işlerde onlarla istişareyi ve görüşlerinden almayı yasakladı; şaşkınlık anında görüş için ışığı bir misal kıldı. Şeyhimiz **الفائق**’ten nakletti: İşlerde onlarla istişareye ve görüşlerini yoklamaya **الاستضاءة** misal vurulmuştur; çünkü işi kendisine karışan kimse karanlıktadır. Dedim: Bunun benzeri **العباب**’dadır. Ve Ali—Allah ondan razı olsun—hadisinde geldi: **لم يستضيئوا بنور العلم ولم يرجعوا إلى ركن وثيق**. Ve imam: **المستضيء بنور الله**. Ve **العباب**’da: Allah’ın emriyle: **أبو محمد الحسن بن يوسف بن محمد بن أحمد بن إسحاق بن جعفر بن أحمد ابن طلحة بن محمد بن هارون الرشيد العباسي**; halifelerin otuz üçüncüsü; hilâfeti dokuz yıldır; 575 yılında öldü; ve evlâdından emir **أبو منصور هاشم**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

1 ضَوڤاَ see 4, in two places.

2 ضَوَّاَ see the next paragraph, in two places. ― -b2- One says also, ضَوَّأْتُ عَنْهُ [meaning I brought to light, made visible, discovered, or revealed, him, or it]. (M, TA.) A sheep, or goat, belonging to an Arab of the desert strayed; whereupon he said, اَللّٰهُمَّ ضَوِّئْ عَنْهُ [O God, bring it to light, or discover it]. (A, TA.) -A2- Accord. to Lth, but he is the only authority for it known by AM, (TA,) ضَوَّأَ عَنِ الأَمْرِ, inf. n. تَضْوِئَةٌ, means He declined, or turned away, from the affair. (K, TA.)

اضآء
4 اضآء ذ , (M, Msb, K,) said of a thing, (M,) [as, for instance,] of the moon, (Msb,) or اضآءت, said of fire (النَّار,), (A 'Obeyd, S, O,) inf. n. اـِضَآءٌ; (Msb;) and ↓ ضَآءَ, (M, Msb, K,) or ضَآءَت, (S, O,) aor. يَضُوْءُ, (M,) or تَضُوْءُ, (S,) inf. n. ضَوْءٌ (S, M, O, Msb, K) and ضُوْءٌ, (S, O, K,) or the latter is a simple subst.; (Msb;) but the former verb is preferred; (TA;) It gave light, was light or bright, shone, or shone brightly. (Msb, K, * TA.) [See also an ex. of ↓ the latter verb in a verse cited voce أُفُقٌ; and cited here in the TA.] And أَضَأْتُ لَهُ [I gave light to him]. (M.) -A2- The former verb is also trans.: you say, أَضَآءَتْهُ النَّارُ [The fire made it to be light or bright, to shine, or to shine brightly]: (S, O:) and أَضَأْتُهُ and ↓ ضَوَّأْتُهُ [I made it to give light, to be light or bright, to shine, or to shine brightly]: (M, Msb, * K:) and أَضَأْتُ بِهِ البَيْتَ and بِهِ ↓ ضَوَّأْتُهُ [I lighted, or illumined, with it (i. e. with a lamp or the like) the house, or chamber, or tent]. (M.) ― -b2- [Hence,] اضآء بِبَوْلِهِ (tropical:) He ejected his urine [so as to make its drops to glisten]; or emitted it and then stopped it; syn. حَذَفَ بِهِ; (K, TA;) or خَذَفَ بِهِ; (so in a copy of the M, as on the authority of Kr;) or, as in the A, أَذْرَعَ بِهِ. (TA.) ― -b3- And they said مَا أَضْوَأَهُ [How light, or bright, is it!]. (S voce أَظْلَمَ [q. v.].) ― -b4- And اضآء signifies also أَصَابَ ضَوْءًا [He saw (lit. lighted on, or found,) light, or brightness]. (T voce أَظْلَمَ [q. v.])

تضوّأ
5 تضوّأ ذ He stood in the dark to see people by the light of their fire, (AZ, K, TA,) without their seeing him. (AZ, TA.) And تضوّا امْرَأَةً [He stood in the dark to see a woman by the light of her fire, without her seeing him]. (TA.)

اِسْتَضَأُتُ بِهِ
10 اِسْتَضَأُتُ بِهِ ذ [I sought to obtain light by means of it; I made use of it for light]. (M, K.) لَا تَسْتَضِيؤُوا بِنَارِ أَهْلِ الشِّرْكِ [lit. Seek not ye to obtain light by means of the fire of the people of belief in a plurality of gods], (O, K,) a saying of the Prophet, (O,) means (tropical:) seek not ye counsel, or advice, of the believers in a plurality of gods, in affairs: (O, K:) because he whose affair is confused and dubious to him is as though he were in darkness. (O.)

ضَوْءٌ
ضَوْءٌ ذ and ↓ ضُوْءٌ and ↓ ضِيَآءٌ (S, M, O, K) and ↓ ضِوَآءٌ, (M, K,) the last of which is [erroneously] written in the L ضَوَآءٌ, (TA,) signify the same, (S, M, O, K,) i. e. Light, syn. نُورٌ, (K, TA,) accord. to the leading lexicologists; but see what follows: (TA:) and ضَوْءٌ is an inf. n. of ضَآءَ, (S, M, O, Msb, K,) and so is ↓ ضُوْءٌ, (S, O, K,) or this is a simple subst. from ضَآءَ, and so is ↓ ضِيَآءٌ, which is also, sometimes, written ↓ ضِئَآءٌ, from أَضَآءَ as syn. with ضَآءَ: (Msb:) the pl. of ضَوْءٌ (M, TA) and ↓ ضُوْءٌ (M) is أَضْوَآءٌ; and ↓ ضِيَآءٌ is sometimes a pl., (M, TA,) as Zj states it to be: (TA:) some say that ضَوْءٌ has a more intensive signification than نُورٌ, and that hence God has likened his direction [the Kur-لn] to النُّور rather than to الضَّوْء; because if it were otherwise, no one had erred: and that hence, also, [in the Kur x. 5,] the sun is termed ↓ ضِيَآء; and the moon, نُورٌ: it is also said that ضَوْءٌ signifies the rays that are diffused by what is termed نُورٌ: the kلdee Zekereeyà affirms that these two words are syn. by their original application, but that ضَوْءٌ is more forcible accord. to usage: and some say that الضَّوْءُ signifies that [light] which subsists by itself, as [that of] the sun, and fire; and النُّورُ, to that which subsists by some other thing [as does the light of the moon]. (MF, TA.)

ضُوْءٌ
ضُوْءٌ ذ : see the next preceding paragraph, in three places.

ضِوَآءٌ
ضِوَآءٌ ذ : see ضَوْءٌ.

ضِيَآءٌ
ضِيَآءٌ ذ and ضِئَآءٌ: see ضَوْءٌ, in five places.

##### Türkçe

1 **ضَوڤاَ**: 4’e bak, iki yerde.

2 **ضَوَّاَ**: sonraki paragrafa bak, iki yerde. ― -b2- Bir kimse ayrıca şöyle de der: **ضَوَّأْتُ عَنْهُ** [mânâsı: onu yahut onu/onu (şeyi) aydınlığa çıkardım, görünür kıldım, keşfettim veya açığa vurdum]. (M, TA.) Çölden bir Arab’a ait bir koyun yahut keçi saptı; bunun üzerine o şöyle dedi: **اَللّٰهُمَّ ضَوِّئْ عَنْهُ** [Ey Allah, onu aydınlığa çıkar, yahut keşfet]. (A, TA.) -A2- Lth’ye göre, fakat AM’nin bildiği üzere bunun için tek otorite odur, (TA,) **ضَوَّأَ عَنِ الأَمْرِ**, mastarı **تَضْوِئَةٌ**, şu demektir: O, işten yüz çevirdi yahut döndü. (K, TA.)

**اضآء**
4 **اضآء** ذ, (M, Msb, K,) bir şey hakkında söylenir, (M,) [meselâ] ay hakkında, (Msb,) yahut **اضآءت**, ateş (**النَّار**) hakkında söylenir, (A 'Obeyd, S, O,) mastarı **اـِضَآءٌ**; (Msb;) ve ↓ **ضَآءَ**, (M, Msb, K,) yahut **ضَآءَت**, (S, O,) muzârîsi **يَضُوْءُ**, (M,) yahut **تَضُوْءُ**, (S,) mastarı **ضَوْءٌ** (S, M, O, Msb, K) ve **ضُوْءٌ**, (S, O, K,) yahut ikincisi yalın bir isimdir; (Msb;) fakat birinci fiil tercih edilir; (TA;) Işık verdi, aydınlık yahut parlak oldu, parladı yahut parlakça parladı. (Msb, K, * TA.) [Ayrıca ↓ ikinci fiilin bir örneğine **أُفُقٌ** maddesinde zikredilen bir beyitte bak; ve burada TA’da zikredilmiştir.] Ve **أَضَأْتُ لَهُ** [ona ışık verdim]. (M.) -A2- Birinci fiil müteaddî olarak da gelir: şöyle dersin: **أَضَآءَتْهُ النَّارُ** [ateş onu aydınlık yahut parlak kıldı, parlatttı yahut parlakça parlattı]: (S, O:) ve **أَضَأْتُهُ** ve ↓ **ضَوَّأْتُهُ** [onu ışık verir kıldım, aydınlık yahut parlak kıldım, parlatttım yahut parlakça parlattım]: (M, Msb, * K:) ve **أَضَأْتُ بِهِ البَيْتَ** ve **بِهِ** ↓ **ضَوَّأْتُهُ** [onunla (yani bir kandil veya benzeriyle) evi, yahut odayı, yahut çadırı aydınlattım]. (M.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **اضآء بِبَوْلِهِ** (mecaz:) İdrarını [damlalarını parıldatacak şekilde] fışkırttı; yahut onu çıkardı sonra onu kesti; eş anlamlısı **حَذَفَ بِهِ**; (K, TA;) yahut **خَذَفَ بِهِ**; (M’nin bir nüshasında, Kr’nin rivayeti üzere böyledir;) yahut A’da olduğu üzere, **أَذْرَعَ بِهِ**. (TA.) ― -b3- Ve onlar **مَا أَضْوَأَهُ** [ne kadar aydınlık yahut parlaktır o!] dediler. (S, **أَظْلَمَ** maddesinde [bk.].) ― -b4- Ve **اضآء** ayrıca **أَصَابَ ضَوْءًا** [ışığa isabet etti (lafzen: ışıklandı yahut buldu), ışık yahut parlaklık gördü] mânâsına gelir. (T, **أَظْلَمَ** maddesinde [bk.])

**تضوّأ**
5 **تضوّأ** ذ Karanlıkta durdu; insanların ateşlerinin ışığıyla onları görmek için, (AZ, K, TA,) onların onu görmemesiyle. (AZ, TA.) Ve **تضوّا امْرَأَةً** [karanlıkta durdu; bir kadını onun ateşinin ışığıyla görmek için, onun onu görmemesiyle]. (TA.)

**اِسْتَضَأُتُ بِهِ**
10 **اِسْتَضَأُتُ بِهِ** ذ [onun vasıtasıyla ışık elde etmeyi istedim; onu ışık için kullandım]. (M, K.) **لَا تَسْتَضِيؤُوا بِنَارِ أَهْلِ الشِّرْكِ** [lafzen: müşriklerin ateşiyle ışık elde etmeyiniz], (O, K,) Peygamber’in bir sözü, (O,) şu demektir (mecaz:) işlerde müşriklerden görüş yahut öğüt istemeyiniz: (O, K:) çünkü işi kendisine karışık ve şüpheli olan kimse sanki karanlıktadır. (O.)

**ضَوْءٌ**
**ضَوْءٌ** ذ ve ↓ **ضُوْءٌ** ve ↓ **ضِيَآءٌ** (S, M, O, K) ve ↓ **ضِوَآءٌ**, (M, K,) ki bunun sonuncusu L’de [yanlış olarak] **ضَوَآءٌ** diye yazılır, (TA,) aynı mânâya gelirler, (S, M, O, K,) yani: Işık; eş anlamlısı **نُورٌ**, (K, TA,) önde gelen lugatçılara göre; fakat aşağıda gelene bak: (TA:) ve **ضَوْءٌ**, **ضَآءَ**’nın mastarıdır, (S, M, O, Msb, K,) ve ↓ **ضُوْءٌ** da böyledir, (S, O, K,) yahut bu, **ضَآءَ**’dan yalın bir isimdir; ve ↓ **ضِيَآءٌ** da böyledir; bu da bazen ↓ **ضِئَآءٌ** diye yazılır; **أَضَآءَ**’dan, **ضَآءَ** ile eş anlamlı olarak: (Msb:) **ضَوْءٌ**’ün (M, TA) ve ↓ **ضُوْءٌ**’ün (M) çoğulu **أَضْوَآءٌ**’dur; ve ↓ **ضِيَآءٌ** bazen bir çoğuldur, (M, TA,) Zj’nin onu böyle beyan ettiği üzere: (TA:) bazıları der ki **ضَوْءٌ**, **نُورٌ**’dan daha şiddetli bir mânâya sahiptir; ve bundan dolayı Allah, hidayetini [Kur’ân’ı] **النُّور**’a **الضَّوْء**’dan ziyade benzetmiştir; çünkü aksi olsaydı hiç kimse sapmazdı: ve bundan dolayı da, [Kur x. 5’te,] güneş ↓ **ضِيَآء** diye adlandırılmıştır; ay ise **نُورٌ**: ayrıca denilmiştir ki **ضَوْءٌ**, **نُورٌ** diye adlandırılan şeyin yaydığı ışınlar demektir: kâdî Zekereeyà bu iki kelimenin aslî vaz‘ları itibarıyla eş anlamlı olduklarını, fakat kullanıma göre **ضَوْءٌ**’ün daha kuvvetli olduğunu teyit eder: ve bazıları der ki **الضَّوْءُ**, kendi başına kaim olan [ışık]tır; güneşin ve ateşin [ışığı] gibi; ve **النُّورُ**, başka bir şeyle kaim olan şeye [ayın ışığının olduğu gibi]. (MF, TA.)

**ضُوْءٌ**
**ضُوْءٌ** ذ: bir önceki paragrafa bak, üç yerde.

**ضِوَآءٌ**
**ضِوَآءٌ** ذ: **ضَوْءٌ**’e bak.

**ضِيَآءٌ**
**ضِيَآءٌ** ذ ve **ضِئَآءٌ**: **ضَوْءٌ**’e bak, beş yerde.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: ضوء

ضوء
ضَاءَ - يَضُوْءُ - ضِيَاء - أَضَاءَ - يُضِيْءُ
ضَاءَ - يَضُوْءُ + الكائن أو الشيء: يشع منه الضياء: يخرج من الجسم وهج أو لهيب من الطاقة الضوئية: من الطاقة التي إذا أصابت الأشياء صارت الأشياء مضيئة: أي يشع منها نور منعكس يمكن استقباله في العين أو في الكاميرا وترتسم له بذلك صورة في العين أو في لوحة الكاميرا
ضِيَاء: على وزن "فـِعال " اسم فعل مبالغة من " ضَاءَ - يَضُوءُ ": عملية الضياء: خروج الضياء من جسم مُضيء: وهو كذلك اسم آلة: الشيء الذي يُضيء الأِشياء فيجعلها ترى
أََضَاءَ - يُضِيْءُ: على وزن " أفعل " من " ضَاءَ - يَضُوءُ ": جعله " يَضُوءُ ": زوده بما يجعله يُضِيءُ: سلط عليه وهج نار أو نور
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " إصدار الأجسام للضياء من ذاتها بدرجاته "، وهي:
ثَقَبَ - يَثْقُبُ، وَهَجَ - يَهِجُ، بَرَقَ - يَبْرُقُ، سَنَا - يَسْنُو، ضَاءَ - يَضُوْءُ، نَارَ - يَنُوْرُ
ضياء
الشمس ضياء	﴿هو الذي جعل الشمس ضياء والقمر نورا وقدره منازل لتعلموا عدد السنين والحساب ما خلق الله ذلك إلا بالحق يفصل الآيات لقوم يعلمون(5)﴾ يونس
 	﴿قل أرأيتم إن جعل الله عليكم الليل سرمدا إلى يوم القيامة من إله غير الله يأتيكم بضياء أفلا تسمعون(71)﴾ القصص
الكتاب ضياء	﴿ولقد آتينا موسى وهارون الفرقان وضياء وذكرا للمتقين (48)﴾ الأنبياء
أضاء - يضيء
النار تضيء﴿مثلهم كمثل الذي استوقد نارا فلما أضاءت ما حوله ذهب الله بنورهم وتركهم في ظلمات لا يبصرون (17)﴾ البقرة
البرق يضيء ( تفريغ الشحنة - النيون)	﴿يكاد البرق يخطف أبصارهم كلما أضاء لهم مشوا فيه وإذا أظلم عليهم قاموا ولو شاء الله لذهب بسمعهم وأبصارهم إن الله على كل شيء قدير(20)﴾ البقرة
الزيت يضيء : توهج الزيت أو غيره	﴿الله نور السماوات والأرض مثل نوره كمشكاة فيها مصباح المصباح في زجاجة الزجاجة كأنها كوكب دري يوقد من شجرة مباركة زيتونة لا شرقية ولا غربية يكاد زيتها يضيء ولو لم تمسسه نار نور على نور يهدي الله لنوره من يشاء ويضرب الله الأمثال للناس والله بكل شيء عليم(35)﴾ النور
مختار الصحاح
● [ضوأ] ض و أ: الضَّوْءُ و الضُّوءُ بالضم الضِياءُ و ضاءَتِ النار تضوء ضَوْءاً و ضُوءاً و أضَاءَتْ أيضا وأضاءت غيرها يتعدى يلزم
الراغب
ضوأ
- الضوء: ما انتشر من الأجسام النيرة، ويقال: ضاءت النار، وأضاءت، وأضاءها غيرها. قال تعالى: }فلما أضاءت ما حوله﴿[البقرة/17]،﴾كلما أضاء لهم مشوا فيه﴿[البقرة/20]،﴾يكاد زيتها يضيء﴿[النور/35]،﴾يأتيكم بضياء﴿[القصص/71]، وسمي كتبه المهتدى بها ضياء في نحو قوله:﴾ولقد آتينا موسى وهرون الفرقان وضياء وذكرا للمتقين{ [الأنبياء/48].
ملخص اللسان:
1.     الضَّوءُ والضُّوءُ، بالضم، معروف: الضِّياءُ، وجمعه أَضْواءٌ. ضاءَ السِّراجُ يَضوءُ وأَضاءَ يُضِيءُ. وقد ضاءَتِ النارُ وضاءَ الشيءُ يَضُوءُ ضَوْءاً وضُوءاً وأَضاءَ يُضِيءُ.
2.     وأَضأْتُ به البيتَ وضَوَّأْتُه به وضَوَّأْتُ عنه.الليث: ضَوَّأْتُ عن الأَمر تَضْوِئَةً أَي حِدْتُ.
3.     التَّضَوُّؤُ أَن يَقومَ الإنسانُ في ظُلْمَةٍ حيث  يَرى بِضَوْءِ النار أَهْلَها ولا يَرَوْنه.
4.    وأَضاءَ بِبَوْلِه: حَذَف به،
لسان العرب
● - ضوأ: الضَّوءُ والضُّوءُ، بالضم، معروف: الضِّياءُ، وجمعه أَضْواءٌ. وهو الضِّواءُ والضِّياءُ. وفي حديث بَدْءِ الوَحْيِ: يَسْمَعُ الصَّوْتَ وَيَرَى الضَّؤْءَ، أَي ما كان يَسمع من صوت الـمَلَك ويراه مِن نُوره وأَنْوارِ آياتِ رَبِّه. التهذيب، الليث: الضَّوْءُ والضِّياءُ: ما أضاءَ لك.  وقال الزجاج في قوله تعالى: كُلَّما أَضاءَ لهم مَشَوْا فِيهِ. يقال: ضاءَ السِّراجُ يَضوءُ وأَضاءَ يُضِيءُ. قال: واللغة الثانية هي الـمُختارة، وقد يكون الضِّياءُ جمعاً. وقد ضاءَتِ النارُ وضاءَ الشيءُ يَضُوءُ ضَوْءاً وضُوءاً وأَضاءَ يُضِيءُ. وفي شعر العباس:  وأَنْتَ، لـمَّا وُلِدْتَ أَشْرَقَت الأَرضُ، *  وضاءَتْ، بِنُورِك، الأُفُقُ  يقال: ضاءَتْ وأَضاءَتْ بمعنى أَي اسْتَنارَتْ، وصارَت مُضِيئةً.  وأَضَاءَتْه، يَتعدَّى ولا يَتعدَّى. قال الجعديّ:  أضاءَتْ لنا النارُ وَجْهاً أَغَرَّ، *  مُلْتَبِساً، بالفُؤَادِ، التِباسا  أَبو عبيد: أَضاءَتِ النارُ وأَضاءَها غيرُها، وهو الضَّوْءُ والضُّوءُ، وأَمَّا الضِّياءُ، فلا همز في يائه. وأَضاءَه له واسْتَضَأْتُ به. وفي حديث علي كرَّم اللّه وجهه:  \<ص:113>  لم يَسْتَضِيئُوا بِنُورِ العِلم ولم يَلْجَؤُوا إِلى رُكْنٍ وثِيقٍ. وفي الحديث: لا تَسْتَضِيئُوا بنار الـمُشْرِكِين، أَي لا تَسْتَشِيرُوهم ولا تأْخُذُوا آراءَهم. جَعَل الضوءَ مثلاً للرأْي عند الحَيْرَةِ. وأَضأْتُ به البيتَ وضَوَّأْتُه به وضَوَّأْتُ عنه.الليث: ضَوَّأْتُ عن الأَمر تَضْوِئَةً أَي حِدْتُ. قال أَبو منصور: لم أَسمعه من غيره.  أَبو زيد في نوادره: التَّضَوُّؤُ أَن يَقومَ الإنسانُ في ظُلْمَةٍ حيث  يَرى بِضَوْءِ النار أَهْلَها ولا يَرَوْنه. قال: وعَلِقَ رجل من العَرَب  امرأَةً، فإِذا كان الليل اجْتَنَح إِلى حيث يَرَى ضَوْءَ نارِها  فَتَضَوَّأَها، فَقيل لَها إِن فلاناً يَتَضَوَّؤُكِ، لِكَيْما تَحْذَره، فلا  تُريه إِلاَّ حَسَناً. فلما سمعت ذلك حَسَرَتْ عن يَدِها إِلى مَنْكِبها ثم  ضَرَبتْ بِكَفِّها الأُخْرى إِبْطَها، وقالت: يا مُتَضَوِّئاهْ ! هذه في  اسْتِكَ إِلى الإِبْطِ. فلما رأَى ذلك رَفَضَها. يقال ذلك عند تعيير مَن لا يُبَالي ما ظَهَر منه من قَبِيح.  وأَضاءَ بِبَوْلِه: حَذَف به، حكاه عن كراع في الـمُنَجَّد
مقاييس اللغة:
(ضوأ) الضاد والواو والهمزة أصلٌ صحيح، يدلُّ على نورٍ. من ذلك الضَّوء والضُّوء بمعنىً، وهو الضِّياء والنُّور. قال الله تعالى: ﴿فَلَمَّا أَضَاءَتْ ما حَوْلَهُ﴾ [البقرة 17]. قال أبو عبيد: أَضاءَت النَّارُ وأضاءت غيرَها. وأنشد:
أضاءَت لنا النَّار وجهاً أغـ  *** ـرَّ ملتبِساً بالفؤاد التباسا([1])
القاموس المحيط:
الضَّوْءُ النُّورُ، ويُضمُّ، كالضِّواءِ والضِّيَاءِ، بِكَسْرِهِما، ضَاءَ ضَوْءاً وضُوءاً، وأَضاءَ وأَضَأْتُهُ وضَوَّأْتُهُ واسْتَضَأْتُ به. وضَوَّأَ عن الأَمرِ تَضْوِئَةً حادَ. وتَضَوَّأَ قامَ في ظُلْمَةٍ ليَرَى بِضَوْءِ النَّارِ أهْلَهَا. وأَضَاءَ بِبَوْلِهِ حَذَفَ. وضَوْءُ بنُ سَلَمَةَ، وابنُ اللَّجْلاجِ شاعِرانِ. و " لا تَسْتَضِيؤُوا بِنارِ أهْلِ الشِّرْكِ " مَنْعٌ مِنْ اسْتِشارَتِهِمْ في الأُمورِ. والمُسْتَضِيءُ بِنُورِ اللَّهِ الحَسَنُ بنُ يوسُفَ.
تاج العروس:
ض و أ
الضَّوْءُ هو النُّورُ ويُضَمُّ وهما مترادفان عند أئمة اللغة وقيل : الضوء : أقوى من النور قاله الزمخشري ولذا شَبَّه الله هُداه بالنور دون الضَّوْءِ وإلا لما ضَلَّ أحدٌ وتبعه الطّيبي واستدلَّ بقوله تعالى " جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً والقَمَرَ نوراً " وأنكره صاحبُ الفَلَك الدائر وسوَّى بينهما ابن السكيت وحقَّق في الكشف أن الضوءَ فَرْعُ النور وهو الشُّعاع المُنتشر وجزم القاضي زكريّا بترادُفِهما لغةً بحسب الوَضْعِ وأن الضوءَ أبلَغُ بحسب الاستعمال وقيل : الضوءُ لِما بالذات كالشمس والنار والنور لما بالعَرَض والاكتساب من الغَيْر هذا حاصلُ ما قاله شيخنا رحمه الله تعالى وجمعه أضْواء كالضِّواءِ والضِّياء بكسرهما لكن في نسخة لسان العرب ضبط الأول بالفتح والثاني بالكسر وفي التهذيب عن الليث : الضَّوْءُ والضِّياءُ ما أضاءَ لك . ونقل شيخنا عن المحكم أَنَّ الضِّياءَ يكون جمعاً أيضاً . قلت : هو قول الزجاج في تفسيره عند قوله تعالى " كُلَّما أَضاءَ لهُمْ مَشَوْا فيه " وقد ضاءَ الشَّيْءُ يَضُوءُ ضَوْأً بالفتح وضُوءاً بالضَّمِّ وضَاءَت النارُ وأَضَاءَ يُضِيءُ وهذه اللغة المختارة وفي شعر العباس :
وأَنتَ لمَّا وُلِدْتَ أَشْرَقَتِ الأَ ... رْضُ وضَاءَتْ بنُورِكَ الأُفُقُ يقال : ضَاءَت وأَضَاءَت بمعنًى أَي استنارَتْ وصارَتْ مُضيئَةً وأَضأْتُه أَنا لازم ومتعدٍّ قال النابغة الجعدي رضي الله عنه :
أَضَاءَتْ لنا النَّارُ وجْهاً أَغَرَّ ... مُلْتَبِساً بالفُؤادِ الْتِبَاسَا
قال أَبو عُبَيد : أَضَاءَت النارُ وأَضَاءَها غيرُها وأَضَاءَها له وأَضَاءَ به البيتُ وقوله تعالى " يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ ولوْ لمْ تَمْسَسْهُ نارٌ " قال ابنُ عَرَفة : هذا مَثَلٌ ضربَه الله تعالى لرسوله صلّى الله عليه وسلّم يقول : يكاد منظَرُه يدلُّ على نُبُوَّته وإن لم يَتْلُ قُرْآناً وضَوَّأْتُه وضَوَّأْتُه به وضَوَّأْتُ عنه واسْتَضَأْتُ به وفي الأَساس : ضاعَ لأعرابيٌّ شاةٌ فقال اللهمَّ ضَوِّئْ عنه . وقال الليث : ضَوَّأَ عن الأَمرِ تَضْوِئَةً : حادَ قال أَبو منصور : لم أَسمعه لغيره . وعن أَبِي زيد : تَضَوَّأَ إِذا قامَ في ظُلمةٍ ليَرَى وفي غير القاموس : حيث يَرَى بضَوْءِ النارِ أَهْلَها ولا يَرَوْنَه قيل : علِقَ رجلٌ من العرب امرأَةً فإذا كانَ اللَّيْل اجتنح إلى حيث يَرى ضَوْءَ نارِها فَتَضَوَّءها فقيل لها : إنَّ فلاناً يَتَضَوَّؤُكِ لكيما تَحْذَره فلا تُريه إِلاَّ حَسَناً فلمَّا سمعت ذلك حَسَرَت عن يَديها إلى مَنْكِبَيْها ثمَّ ضَرَبتْ بكفِّها الأُخرى إِبْطَها وقالت : يا مُتَضَوِّئَاهُ هذا في اسْتِك إلى الإِبْطاهْ . فلمَّا رأَى ذلك رَفضها يقال عند تَعيير من لا يُبالي ما ظَهر منه من قَبيح . وأَضَاءَ ببَوْلِه : حَذَف به حكاهُ كُراع وفي الأَساس : أَذْرَعَ به وهو مجاز . وضَوْءُ بن سَلَمَة اليشكُرِيّ ذكره سَيْفٌ في الفُتوح له إدراكٌ وضَوءُ بن اللَّجْلاجِ الشيبانيُّ شاعران ومن شعر اليشكَريّ :
إنَّ دِيني دِينُ النَّبِيِّ وفي القَوْ ... مِ رِجالٌ على الهُدَى أَمْثَالِي
أَهْلَكَ القَوْمَ مُحْكَهُ بنُ طُفَيْلٍ ... ورِجالٌ لَيْسوا لنَا برِجال كذا في الإصابة وأَبو عبد الله ضِياء بن أَحمد بن محمد بن يعقوب الخيَّاط هَرَوِيُّ الأَصلِ سكن بغداد وحدَّث بها مات سنة 457 كذا في تاريخ الخطيب البغدادي . وقوله صلّى الله عليه وسلّم : " لا تَسْتَضِيئُوا بنارِ أَهْلِ الشِّرْكِ ولا تَنْقُشُوا في خَواتِمِكُمْ عَرَبِيًّا " مَنْعٌ من استشارَتِهِمْ في الأُمورِ وعدم الأَخذ من آرائهم جعل الضَّوْءَ مثلاً للرَّأْيِ عند الحَيْرةِ ونقل شيخنا عن الفائق : ضَرَب الاستضاءة مثلاً لاستشارتهم في الأُمور واستطلاع آرائهم . لأنَّ من التبسَ عليه أَمرُه كانَ في ظُلْمة . قلت : ومثله في العُباب وجاءَ في حديث عليٍّ رضي الله عنه " لم يَسْتَضيئُوا بنُورِ العِلْمِ ولم يَرْجِعوا إلى رُكْنٍ وثيق . والإمام المُسْتَضِيءُ بنورِ الله وفي العُباب : بأَمر الله أَبو محمد الحَسَنُ بنُ يوسفَ بن محمد بن أَحمد بن إسحاق بن جعفر بن أَحمد ابن طلحة بن محمد بن هارون الرشيد العبَّاسي الثالث والثلاثون من الخُلفاء خلافته تسع سنين مات سنة 575 ومن ولده الأَمير أَبو منصور هاشم

##### Türkçe

ضوء
**ضَاءَ** - **يَضُوْءُ** - **ضِيَاء** - **أَضَاءَ** - **يُضِيْءُ**
**ضَاءَ - يَضُوْءُ** + varlık veya şey: ondan **الضياء** yayılır: cisimden ışık enerjisinden bir parıltı veya alev çıkar: eşyalara isabet ettiğinde eşyaların aydınlık olduğu enerji: yani onlardan, gözde veya kamerada alınabilen ve bununla gözde veya kameranın levhasında bir sureti çizilen yansıyan bir نور yayılır.

**ضِيَاء**: “**فـِعال**” vezninde, “**ضَاءَ - يَضُوءُ**”dan fiil ismi, mübalağa: **الضياء** işlemi: aydınlatıcı bir cisimden **الضياء**ın çıkması; ve o aynı zamanda âlet ismidir: eşyaları aydınlatan, böylece onların görülmesini sağlayan şey.

**أََضَاءَ - يُضِيْءُ**: “**أفعل**” vezninde, “**ضَاءَ - يَضُوءُ**”dan: onu “**يَضُوءُ**” kıldı: onu **يُضِيءُ** kılan şeyle donattı: üzerine ateş parıltısı veya نور tuttu.

Ve lafız, “cisimlerin **الضياء**ı kendi zatlarından dereceleriyle çıkarması” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**ثَقَبَ - يَثْقُبُ**، **وَهَجَ - يَهِجُ**، **بَرَقَ - يَبْرُقُ**، **سَنَا - يَسْنُو**، **ضَاءَ - يَضُوْءُ**، **نَارَ - يَنُوْرُ**

**ضياء**
Güneş **ضياء**	﴿O, güneşi **ضياء** ve ayı **نور** kılan ve onu menziller olarak takdir eden O’dur; yılların sayısını ve hesabı bilesiniz diye; Allah bunu ancak hak ile yaratmıştır; bilen bir kavim için âyetleri açıklar (5)﴾ Yunus
 	﴿De ki: Gördünüz mü, eğer Allah üzerinize geceyi kıyamet gününe kadar sürekli kılsa, Allah’tan başka size **بضياء** getirecek hangi ilâh vardır? Hâlâ işitmez misiniz? (71)﴾ Kasas
Kitap **ضياء**	﴿Andolsun Musa’ya ve Harun’a **الفرقان** ve **ضياء** ve muttakiler için bir **ذكر** verdik (48)﴾ Enbiya

**أضاء - يضيء**
Ateş **تضيء** ﴿Onların misali, bir ateş yakan kimsenin misali gibidir; o, çevresini **أضاءت**ınca Allah onların **بنورهم**unu giderdi ve onları karanlıklarda bıraktı; görmezler (17)﴾ Bakara
Şimşek **يضيء** (yük boşalması - neon)	﴿Şimşek neredeyse gözlerini kapıverecek; her ne zaman onlara **أضاء**sa onda yürürler; üzerlerine karardığında dururlar; Allah dileseydi elbette işitmelerini ve görmelerini giderirdi; şüphesiz Allah her şeye kadirdir (20)﴾ Bakara
Zeytinyağı **يضيء**: zeytinin veya başkasının parlaması	﴿Allah göklerin ve yerin **نور**udur; O’nun **نوره**nun misali, içinde kandil bulunan bir niş gibidir; kandil bir cam içindedir; cam sanki inci gibi bir yıldızdır; doğuya da batıya da ait olmayan mübarek bir ağaçtan, bir zeytinden yakılır; ona ateş dokunmasa bile neredeyse onun yağı **يضيء**; **نور** üstüne **نور**; Allah dilediğini **لنوره** hidayet eder; Allah insanlara misaller verir; Allah her şeyi bilendir (35)﴾ Nur

مختار الصحاح
● [**ضوأ**] ض و أ: **الضَّوْءُ** ve **الضُّوءُ** (damme ile) **الضِياءُ**dır; ateş **ضاءَتِ** **تضوء** **ضَوْءاً** ve **ضُوءاً**; ve ayrıca **أضَاءَتْ**; ve başkasını da **أضاءت**; (fiil) geçişli olur, لازِم olur.

الراغب
**ضوأ**
- **الضوء**: nurlu cisimlerden yayılan şey; ve denir: ateş **ضاءت**; ve **أضاءت**; ve başkası onu **أضاءها**. Yüce Allah dedi ki: }**فلما أضاءت ما حوله**﴿[Bakara/17]،﴾**كلما أضاء لهم مشوا فيه**﴿[Bakara/20]،﴾**يكاد زيتها يضيء**﴿[Nur/35]،﴾**يأتيكم بضياء**﴿[Kasas/71]؛ ve kendisiyle hidayet olunan kitaplarını, şu sözü gibi yerlerde **ضياء** diye adlandırdı:﴾**ولقد آتينا موسى وهرون الفرقان وضياء وذكرا للمتقين**{ [Enbiya/48].

ملخص اللسان:
1.     **الضَّوءُ** ve **الضُّوءُ**, damme ile, bilinen: **الضِّياءُ**; çoğulu **أَضْواءٌ**. Kandil **ضاءَ** **يَضوءُ**; ve **أَضاءَ** **يُضِيءُ**. Ve ateş **ضاءَتِ**; ve şey **ضاءَ** **يَضُوءُ** **ضَوْءاً** ve **ضُوءاً**; ve **أَضاءَ** **يُضِيءُ**.
2.     Ve onunla evi **أَضأْتُ**; ve onunla onu **ضَوَّأْتُ**; ve ondan **ضَوَّأْتُ**. el-Leys: işten **ضَوَّأْتُ** **تَضْوِئَةً**; yani saptım.
3.     **التَّضَوُّؤُ**: insanın bir karanlıkta durmasıdır; orada ateşin **بِضَوْءِ** ile ehlini görür, onlar ise onu görmezler.
4.    Ve bevliyle **أَضاءَ**: onunla attı, fırlattı.

لسان العرب
● - **ضوأ**: **الضَّوءُ** ve **الضُّوءُ**, damme ile, bilinen: **الضِّياءُ**; çoğulu **أَضْواءٌ**. Ve o **الضِّواءُ** ve **الضِّياءُ**dır. Vahyin başlangıcı hadîsinde: “sesi işitir ve **الضَّؤْءَ** görür”; yani meleğin sesinden işittiği şeyi ve Rabbinin âyetlerinin nurundan ve nurlarından gördüğü şeyi. et-Tehzîb, el-Leys: **الضَّوْءُ** ve **الضِّياءُ**: sana aydınlık veren şeydir. Ve Zeccâc, Yüce Allah’ın şu sözü hakkında dedi: **كُلَّما أَضاءَ لهم مَشَوْا فِيهِ**. Denir: kandil **ضاءَ** **يَضوءُ**; ve **أَضاءَ** **يُضِيءُ**. Dedi: ikinci dil seçilendir; ve **الضِّياءُ** bir جمع da olabilir. Ve ateş **ضاءَتِ**; ve şey **ضاءَ** **يَضُوءُ** **ضَوْءاً** ve **ضُوءاً**; ve **أَضاءَ** **يُضِيءُ**. Abbas’ın şiirinde:
  Ve sen, doğduğun zaman yer aydınlandı, * ve ufuk, nurunla **ضاءَتْ**.
Denir: **ضاءَتْ** ve **أَضاءَتْ** aynı manada; yani aydınlandı ve aydınlatıcı oldu. Ve **أَضَاءَتْه**; geçişli olur ve geçişsiz olur. el-Ca‘dî dedi:
  Ateş bize parlak bir yüz **أضاءَتْ**, * kalpte bir karışma ile karışmış.
Ebû Ubeyd: ateş **أَضاءَتِ**; ve başkası onu **أَضاءَها**; ve o **الضَّوْءُ** ve **الضُّوءُ**dur; أما **الضِّياءُ** ise, yâ’sında hemze yoktur. Ve ona **أَضاءَه**; ve onunla **اسْتَضَأْتُ**. Ali’nin (Allah yüzünü keremli kılsın) hadîsinde:
  \<s:113>
  “İlmin nuruyla **يَسْتَضِيئُوا** etmediler ve sağlam bir rükne sığınmadılar.”
Ve hadîste: “Müşriklerin ateşiyle **لا تَسْتَضِيئُوا**”; yani onlara danışmayın ve görüşlerini almayın. **الضوءَ**yı, şaşkınlık anında رأي için bir misal kıldı. Ve onunla evi **أَضأْتُ**; ve onunla onu **ضَوَّأْتُ**; ve ondan **ضَوَّأْتُ**. el-Leys: işten **ضَوَّأْتُ** **تَضْوِئَةً**; yani saptım. Ebû Mansur dedi: onu başkasından işitmedim. Ebû Zeyd, Nevâdir’inde: **التَّضَوُّؤُ**: insanın bir karanlıkta durmasıdır; orada ateşin **بِضَوْءِ** ile ehlini görür, onlar ise onu görmezler. Dedi: Araplardan bir adam bir kadına tutuldu; gece olunca onun ateşinin **ضَوْءَ**unu gördüğü yere çekildi de onu **فَتَضَوَّأَها**; ona: “Falan seni **يَتَضَوَّؤُكِ**; seni sakınsın diye; ona ancak güzel olanı göster” denildi. Bunu işitince ellerinden omzuna kadar sıvadı; sonra öteki avucuyla koltuk altına vurdu ve dedi: “Ey **مُتَضَوِّئاهْ**! bu, kıçımda koltuk altına kadardır.” Bunu görünce onu bıraktı. Bu, kendisinden görünen çirkin şeye aldırmayanı ayıplamada söylenir. Ve bevliyle **أَضاءَ**: onunla attı; bunu Kura‘dan, el-Munaccad’da nakletti.

مقاييس اللغة:
(**ضوأ**) **الضاد** ve **الواو** ve **الهمزة** sahih bir asıldır; bir nura delalet eder. Bundan: **الضَّوء** ve **الضُّوء** aynı manadadır; ve o **الضِّياء** ve **النُّور**dur. Yüce Allah dedi: ﴿**فَلَمَّا أَضَاءَتْ ما حَوْلَهُ**﴾ [Bakara 17]. Ebû Ubeyd dedi: ateş **أَضاءَت**; ve başkasını da **أضاءت**. Ve şu beyti okudu:
**أضاءَت لنا النَّار وجهاً أغـ  *** ـرَّ ملتبِساً بالفؤاد التباسا**([1])

القاموس المحيط:
**الضَّوْءُ** **النُّورُ**dur; ve damme yapılır; **الضِّواءِ** ve **الضِّيَاءِ** gibi, ikisinin de kesresiyle; **ضَاءَ** **ضَوْءاً** ve **ضُوءاً**; ve **أَضاءَ**; ve onu **أَضَأْتُهُ**; ve onu **ضَوَّأْتُهُ**; ve onunla **اسْتَضَأْتُ**. Ve işten **ضَوَّأَ** **تَضْوِئَةً**: saptı. Ve **تَضَوَّأَ**: bir karanlıkta durdu; ateşin **بِضَوْءِ** ile ehlini görsün diye. Ve bevliyle **أَضَاءَ**: attı. Ve **ضَوْءُ** b. Seleme ve b. el-Leclâc iki şairdir. Ve “**لا تَسْتَضِيؤُوا بِنارِ أهْلِ الشِّرْكِ**”: işlerde onlara danışmaktan bir men’dir. Ve Allah’ın nuruyla aydınlanan: el-Hasen b. Yusuf’tur.

تاج العروس:
ض و أ
**الضَّوْءُ** **النُّورُ**dur; ve damme yapılır; ikisi, dil imamları yanında müteradiftir; ve denildi ki: **الضوء** **النور**dan daha kuvvetlidir; bunu Zemahşerî söyledi; bu yüzden Allah hidayetini **النور** ile benzetti, **الضَّوْءِ** ile değil; yoksa kimse sapmazdı. et-Tîbî ona tâbi oldu ve Yüce Allah’ın şu sözüyle istidlal etti: “**جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً والقَمَرَ نوراً**”; bunu صاحبُ **الفَلَك الدائر** inkâr etti; İbnü’s-Sikkît ikisini eşitledi; ve el-Keşf’te tahkik etti ki **الضوءَ**, **النور**un fer‘idir; o, yayılmış شعاعdır. Kadı Zekeriyyâ, vaz‘ bakımından dilce ikisinin müteradif olduğuna; ve استعمال bakımından **الضوءَ**nun daha beliğ olduğuna kesin hükmetti. Ve denildi ki: **الضوءُ** zatî olana (güneş ve ateş gibi), **النور** ise arızî olana ve başkasından iktisap edilene. Bu, şeyhimizin (Allah ona rahmet etsin) söylediğinin hâsılıdır. Çoğulu **أضْواء**dır; **الضِّواءِ** ve **الضِّياء** gibi, ikisinin de kesresiyle; fakat Lisânü’l-‘Arab nüshasında birincisi fetha ile, ikincisi kesre ile ضبط edilmiştir. Ve et-Tehzîb’de el-Leys’ten: **الضَّوْءُ** ve **الضِّياءُ** sana aydınlık veren şeydir. Şeyhimiz el-Muhkem’den nakletti ki **الضِّياءَ** da bir جمع olabilir. Dedim: bu, Zeccâc’ın tefsirinde, Yüce Allah’ın şu sözü yanında söylediğidir: “**كُلَّما أَضاءَ لهُمْ مَشَوْا فيه**”. Ve şey **ضاءَ** **يَضُوءُ** **ضَوْأً** (fetha ile) ve **ضُوءاً** (damme ile); ve ateş **ضَاءَت**; ve **أَضَاءَ** **يُضِيءُ**; ve bu seçilen dildir. Abbas’ın şiirinde:
Ve sen doğduğun zaman yer aydınlandı ve ufuk nurunla **ضَاءَتْ**.
Denir: **ضَاءَت** ve **أَضَاءَت** aynı manada; yani aydınlandı ve aydınlatıcı oldu. Ve ben onu **أَضأْتُه**: لازِم ve متعدٍّ. Nâbiga el-Ca‘dî (Allah ondan razı olsun) dedi:
**أَضَاءَتْ لنا النَّارُ وجْهاً أَغَرَّ ... مُلْتَبِساً بالفُؤَادِ الْتِبَاسَا**
Ebû Ubeyd dedi: ateş **أَضَاءَت**; ve başkası onu **أَضَاءَها**; ve ona **أَضَاءَها**; ve onunla ev **أَضَاءَ**. Yüce Allah’ın şu sözü: “**يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ ولوْ لمْ تَمْسَسْهُ نارٌ**”; İbn ‘Arafa dedi: bu, Allah’ın Resulü (Allah ona salât ve selâm etsin) için vurduğu bir misaldir; der ki: Kur’an okumasa bile görünüşü nübüvvetine delalet edecek gibidir. Ve onu **ضَوَّأْتُ**; ve onunla onu **ضَوَّأْتُ**; ve ondan **ضَوَّأْتُ**; ve onunla **اسْتَضَأْتُ**. Ve el-Esâs’ta: bir bedevînin koyunu kayboldu da “Allah’ım, ondan **ضَوِّئْ**” dedi. Ve el-Leys dedi: işten **ضَوَّأَ** **تَضْوِئَةً**: saptı. Ebû Mansur dedi: onu başkasına ait işitmedim. Ebû Zeyd’den: **تَضَوَّأَ**: karanlıkta durduğunda; görsün diye. Ve Kâmûs dışında: ateşin **بضَوْءِ** ile ehlini görür, onlar ise onu görmezler. Denildi ki: Araplardan bir adam bir kadına tutuldu; gece olunca onun ateşinin **ضَوْءَ**unu gördüğü yere çekildi de onu **فَتَضَوَّءها**; ona: “Falan seni **يَتَضَوَّؤُكِ**; seni sakınsın diye; ona ancak güzel olanı göster” denildi. Bunu işitince ellerinden omuzlarına kadar sıvadı; sonra öteki avucuyla koltuk altına vurdu ve dedi: “Ey **مُتَضَوِّئَاهُ**! bu, kıçımda koltuk altına kadardır.” Bunu görünce onu bıraktı. Bu, kendisinden görünen çirkin şeye aldırmayanı ayıplamada söylenir. Ve bevliyle **أَضَاءَ**: onunla attı; bunu Kura‘ nakletti. Ve el-Esâs’ta: onunla **أَذْرَعَ**; ve bu mecazdır. Ve **ضَوْءُ** b. Seleme el-Yeşkürî; Seyf onu el-Fütûh’ta zikretti; onun idraki vardır. Ve **ضَوءُ** b. el-Leclâc eş-Şeybânî iki şairdir. Ve el-Yeşkürî’nin şiirinden:
Şüphesiz dinim, peygamberin dinidir; ve kavimde hidayet üzere benim gibiler olan رجال vardır.
Kavmi, Muhakkah b. Tufeyl helâk etti; ve bize erkek olmayan رجال.
Böylece el-İsâbe’de. Ve Ebû Abdullah **ضِياء** b. Ahmed b. Muhammed b. Yakub el-Hayyât; aslen Heravî; Bağdat’ta oturdu ve orada hadis rivayet etti; 457 yılında öldü; böylece Hatîb el-Bağdâdî’nin Târîh’inde. Ve onun (Allah ona salât ve selâm etsin) sözü: “**لا تَسْتَضِيئُوا بنارِ أَهْلِ الشِّرْكِ ولا تَنْقُشُوا في خَواتِمِكُمْ عَرَبِيًّا**”: işlerde onlara danışmaktan ve görüşlerinden almamaktan bir men’dir; **الضَّوْءَ**yı, şaşkınlık anında رأي için bir misal kıldı. Şeyhimiz el-Fâik’ten nakletti: **الاستضاءة**yı, işlerde onlara danışmaya ve görüşlerini yoklamaya bir misal yaptı; çünkü işi kendisine karışan kimse karanlıkta olur. Dedim: bunun benzeri el-‘Ubâb’dadır. Ve Ali’den (Allah ondan razı olsun) hadîste geldi: “İlmin nuruyla **يَسْتَضيئُوا** etmediler ve sağlam bir rükne dönmediler.” Ve imam **المُسْتَضِيءُ** Allah’ın nuruyla. Ve el-‘Ubâb’da: Allah’ın emriyle Ebû Muhammed el-Hasen b. Yusuf b. Muhammed b. Ahmed b. İshak b. Ca‘fer b. Ahmed b. Talha b. Muhammed b. Harun er-Reşid el-‘Abbâsî; halifelerin otuz üçüncüsü; hilafeti dokuz yıl; 575 yılında öldü; ve soyundan emir Ebû Mansur Hâşim.
