# ضوأ — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%88%D8%A3/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: ضوء

ضوء
ضَاءَ - يَضُوْءُ - ضِيَاء - أَضَاءَ - يُضِيْءُ
ضَاءَ - يَضُوْءُ + الكائن أو الشيء: يشع منه الضياء: يخرج من الجسم وهج أو لهيب من الطاقة الضوئية: من الطاقة التي إذا أصابت الأشياء صارت الأشياء مضيئة: أي يشع منها نور منعكس يمكن استقباله في العين أو في الكاميرا وترتسم له بذلك صورة في العين أو في لوحة الكاميرا
ضِيَاء: على وزن "فـِعال " اسم فعل مبالغة من " ضَاءَ - يَضُوءُ ": عملية الضياء: خروج الضياء من جسم مُضيء: وهو كذلك اسم آلة: الشيء الذي يُضيء الأِشياء فيجعلها ترى
أََضَاءَ - يُضِيْءُ: على وزن " أفعل " من " ضَاءَ - يَضُوءُ ": جعله " يَضُوءُ ": زوده بما يجعله يُضِيءُ: سلط عليه وهج نار أو نور
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " إصدار الأجسام للضياء من ذاتها بدرجاته "، وهي:
ثَقَبَ - يَثْقُبُ، وَهَجَ - يَهِجُ، بَرَقَ - يَبْرُقُ، سَنَا - يَسْنُو، ضَاءَ - يَضُوْءُ، نَارَ - يَنُوْرُ
ضياء
الشمس ضياء	﴿هو الذي جعل الشمس ضياء والقمر نورا وقدره منازل لتعلموا عدد السنين والحساب ما خلق الله ذلك إلا بالحق يفصل الآيات لقوم يعلمون(5)﴾ يونس
 	﴿قل أرأيتم إن جعل الله عليكم الليل سرمدا إلى يوم القيامة من إله غير الله يأتيكم بضياء أفلا تسمعون(71)﴾ القصص
الكتاب ضياء	﴿ولقد آتينا موسى وهارون الفرقان وضياء وذكرا للمتقين (48)﴾ الأنبياء
أضاء - يضيء
النار تضيء﴿مثلهم كمثل الذي استوقد نارا فلما أضاءت ما حوله ذهب الله بنورهم وتركهم في ظلمات لا يبصرون (17)﴾ البقرة
البرق يضيء ( تفريغ الشحنة - النيون)	﴿يكاد البرق يخطف أبصارهم كلما أضاء لهم مشوا فيه وإذا أظلم عليهم قاموا ولو شاء الله لذهب بسمعهم وأبصارهم إن الله على كل شيء قدير(20)﴾ البقرة
الزيت يضيء : توهج الزيت أو غيره	﴿الله نور السماوات والأرض مثل نوره كمشكاة فيها مصباح المصباح في زجاجة الزجاجة كأنها كوكب دري يوقد من شجرة مباركة زيتونة لا شرقية ولا غربية يكاد زيتها يضيء ولو لم تمسسه نار نور على نور يهدي الله لنوره من يشاء ويضرب الله الأمثال للناس والله بكل شيء عليم(35)﴾ النور
مختار الصحاح
● [ضوأ] ض و أ: الضَّوْءُ و الضُّوءُ بالضم الضِياءُ و ضاءَتِ النار تضوء ضَوْءاً و ضُوءاً و أضَاءَتْ أيضا وأضاءت غيرها يتعدى يلزم
الراغب
ضوأ
- الضوء: ما انتشر من الأجسام النيرة، ويقال: ضاءت النار، وأضاءت، وأضاءها غيرها. قال تعالى: }فلما أضاءت ما حوله﴿[البقرة/17]،﴾كلما أضاء لهم مشوا فيه﴿[البقرة/20]،﴾يكاد زيتها يضيء﴿[النور/35]،﴾يأتيكم بضياء﴿[القصص/71]، وسمي كتبه المهتدى بها ضياء في نحو قوله:﴾ولقد آتينا موسى وهرون الفرقان وضياء وذكرا للمتقين{ [الأنبياء/48].
ملخص اللسان:
1.     الضَّوءُ والضُّوءُ، بالضم، معروف: الضِّياءُ، وجمعه أَضْواءٌ. ضاءَ السِّراجُ يَضوءُ وأَضاءَ يُضِيءُ. وقد ضاءَتِ النارُ وضاءَ الشيءُ يَضُوءُ ضَوْءاً وضُوءاً وأَضاءَ يُضِيءُ.
2.     وأَضأْتُ به البيتَ وضَوَّأْتُه به وضَوَّأْتُ عنه.الليث: ضَوَّأْتُ عن الأَمر تَضْوِئَةً أَي حِدْتُ.
3.     التَّضَوُّؤُ أَن يَقومَ الإنسانُ في ظُلْمَةٍ حيث  يَرى بِضَوْءِ النار أَهْلَها ولا يَرَوْنه.
4.    وأَضاءَ بِبَوْلِه: حَذَف به،
لسان العرب
● - ضوأ: الضَّوءُ والضُّوءُ، بالضم، معروف: الضِّياءُ، وجمعه أَضْواءٌ. وهو الضِّواءُ والضِّياءُ. وفي حديث بَدْءِ الوَحْيِ: يَسْمَعُ الصَّوْتَ وَيَرَى الضَّؤْءَ، أَي ما كان يَسمع من صوت الـمَلَك ويراه مِن نُوره وأَنْوارِ آياتِ رَبِّه. التهذيب، الليث: الضَّوْءُ والضِّياءُ: ما أضاءَ لك.  وقال الزجاج في قوله تعالى: كُلَّما أَضاءَ لهم مَشَوْا فِيهِ. يقال: ضاءَ السِّراجُ يَضوءُ وأَضاءَ يُضِيءُ. قال: واللغة الثانية هي الـمُختارة، وقد يكون الضِّياءُ جمعاً. وقد ضاءَتِ النارُ وضاءَ الشيءُ يَضُوءُ ضَوْءاً وضُوءاً وأَضاءَ يُضِيءُ. وفي شعر العباس:  وأَنْتَ، لـمَّا وُلِدْتَ أَشْرَقَت الأَرضُ، *  وضاءَتْ، بِنُورِك، الأُفُقُ  يقال: ضاءَتْ وأَضاءَتْ بمعنى أَي اسْتَنارَتْ، وصارَت مُضِيئةً.  وأَضَاءَتْه، يَتعدَّى ولا يَتعدَّى. قال الجعديّ:  أضاءَتْ لنا النارُ وَجْهاً أَغَرَّ، *  مُلْتَبِساً، بالفُؤَادِ، التِباسا  أَبو عبيد: أَضاءَتِ النارُ وأَضاءَها غيرُها، وهو الضَّوْءُ والضُّوءُ، وأَمَّا الضِّياءُ، فلا همز في يائه. وأَضاءَه له واسْتَضَأْتُ به. وفي حديث علي كرَّم اللّه وجهه:  \<ص:113>  لم يَسْتَضِيئُوا بِنُورِ العِلم ولم يَلْجَؤُوا إِلى رُكْنٍ وثِيقٍ. وفي الحديث: لا تَسْتَضِيئُوا بنار الـمُشْرِكِين، أَي لا تَسْتَشِيرُوهم ولا تأْخُذُوا آراءَهم. جَعَل الضوءَ مثلاً للرأْي عند الحَيْرَةِ. وأَضأْتُ به البيتَ وضَوَّأْتُه به وضَوَّأْتُ عنه.الليث: ضَوَّأْتُ عن الأَمر تَضْوِئَةً أَي حِدْتُ. قال أَبو منصور: لم أَسمعه من غيره.  أَبو زيد في نوادره: التَّضَوُّؤُ أَن يَقومَ الإنسانُ في ظُلْمَةٍ حيث  يَرى بِضَوْءِ النار أَهْلَها ولا يَرَوْنه. قال: وعَلِقَ رجل من العَرَب  امرأَةً، فإِذا كان الليل اجْتَنَح إِلى حيث يَرَى ضَوْءَ نارِها  فَتَضَوَّأَها، فَقيل لَها إِن فلاناً يَتَضَوَّؤُكِ، لِكَيْما تَحْذَره، فلا  تُريه إِلاَّ حَسَناً. فلما سمعت ذلك حَسَرَتْ عن يَدِها إِلى مَنْكِبها ثم  ضَرَبتْ بِكَفِّها الأُخْرى إِبْطَها، وقالت: يا مُتَضَوِّئاهْ ! هذه في  اسْتِكَ إِلى الإِبْطِ. فلما رأَى ذلك رَفَضَها. يقال ذلك عند تعيير مَن لا يُبَالي ما ظَهَر منه من قَبِيح.  وأَضاءَ بِبَوْلِه: حَذَف به، حكاه عن كراع في الـمُنَجَّد
مقاييس اللغة:
(ضوأ) الضاد والواو والهمزة أصلٌ صحيح، يدلُّ على نورٍ. من ذلك الضَّوء والضُّوء بمعنىً، وهو الضِّياء والنُّور. قال الله تعالى: ﴿فَلَمَّا أَضَاءَتْ ما حَوْلَهُ﴾ [البقرة 17]. قال أبو عبيد: أَضاءَت النَّارُ وأضاءت غيرَها. وأنشد:
أضاءَت لنا النَّار وجهاً أغـ  *** ـرَّ ملتبِساً بالفؤاد التباسا([1])
القاموس المحيط:
الضَّوْءُ النُّورُ، ويُضمُّ، كالضِّواءِ والضِّيَاءِ، بِكَسْرِهِما، ضَاءَ ضَوْءاً وضُوءاً، وأَضاءَ وأَضَأْتُهُ وضَوَّأْتُهُ واسْتَضَأْتُ به. وضَوَّأَ عن الأَمرِ تَضْوِئَةً حادَ. وتَضَوَّأَ قامَ في ظُلْمَةٍ ليَرَى بِضَوْءِ النَّارِ أهْلَهَا. وأَضَاءَ بِبَوْلِهِ حَذَفَ. وضَوْءُ بنُ سَلَمَةَ، وابنُ اللَّجْلاجِ شاعِرانِ. و " لا تَسْتَضِيؤُوا بِنارِ أهْلِ الشِّرْكِ " مَنْعٌ مِنْ اسْتِشارَتِهِمْ في الأُمورِ. والمُسْتَضِيءُ بِنُورِ اللَّهِ الحَسَنُ بنُ يوسُفَ.
تاج العروس:
ض و أ
الضَّوْءُ هو النُّورُ ويُضَمُّ وهما مترادفان عند أئمة اللغة وقيل : الضوء : أقوى من النور قاله الزمخشري ولذا شَبَّه الله هُداه بالنور دون الضَّوْءِ وإلا لما ضَلَّ أحدٌ وتبعه الطّيبي واستدلَّ بقوله تعالى " جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً والقَمَرَ نوراً " وأنكره صاحبُ الفَلَك الدائر وسوَّى بينهما ابن السكيت وحقَّق في الكشف أن الضوءَ فَرْعُ النور وهو الشُّعاع المُنتشر وجزم القاضي زكريّا بترادُفِهما لغةً بحسب الوَضْعِ وأن الضوءَ أبلَغُ بحسب الاستعمال وقيل : الضوءُ لِما بالذات كالشمس والنار والنور لما بالعَرَض والاكتساب من الغَيْر هذا حاصلُ ما قاله شيخنا رحمه الله تعالى وجمعه أضْواء كالضِّواءِ والضِّياء بكسرهما لكن في نسخة لسان العرب ضبط الأول بالفتح والثاني بالكسر وفي التهذيب عن الليث : الضَّوْءُ والضِّياءُ ما أضاءَ لك . ونقل شيخنا عن المحكم أَنَّ الضِّياءَ يكون جمعاً أيضاً . قلت : هو قول الزجاج في تفسيره عند قوله تعالى " كُلَّما أَضاءَ لهُمْ مَشَوْا فيه " وقد ضاءَ الشَّيْءُ يَضُوءُ ضَوْأً بالفتح وضُوءاً بالضَّمِّ وضَاءَت النارُ وأَضَاءَ يُضِيءُ وهذه اللغة المختارة وفي شعر العباس :
وأَنتَ لمَّا وُلِدْتَ أَشْرَقَتِ الأَ ... رْضُ وضَاءَتْ بنُورِكَ الأُفُقُ يقال : ضَاءَت وأَضَاءَت بمعنًى أَي استنارَتْ وصارَتْ مُضيئَةً وأَضأْتُه أَنا لازم ومتعدٍّ قال النابغة الجعدي رضي الله عنه :
أَضَاءَتْ لنا النَّارُ وجْهاً أَغَرَّ ... مُلْتَبِساً بالفُؤادِ الْتِبَاسَا
قال أَبو عُبَيد : أَضَاءَت النارُ وأَضَاءَها غيرُها وأَضَاءَها له وأَضَاءَ به البيتُ وقوله تعالى " يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ ولوْ لمْ تَمْسَسْهُ نارٌ " قال ابنُ عَرَفة : هذا مَثَلٌ ضربَه الله تعالى لرسوله صلّى الله عليه وسلّم يقول : يكاد منظَرُه يدلُّ على نُبُوَّته وإن لم يَتْلُ قُرْآناً وضَوَّأْتُه وضَوَّأْتُه به وضَوَّأْتُ عنه واسْتَضَأْتُ به وفي الأَساس : ضاعَ لأعرابيٌّ شاةٌ فقال اللهمَّ ضَوِّئْ عنه . وقال الليث : ضَوَّأَ عن الأَمرِ تَضْوِئَةً : حادَ قال أَبو منصور : لم أَسمعه لغيره . وعن أَبِي زيد : تَضَوَّأَ إِذا قامَ في ظُلمةٍ ليَرَى وفي غير القاموس : حيث يَرَى بضَوْءِ النارِ أَهْلَها ولا يَرَوْنَه قيل : علِقَ رجلٌ من العرب امرأَةً فإذا كانَ اللَّيْل اجتنح إلى حيث يَرى ضَوْءَ نارِها فَتَضَوَّءها فقيل لها : إنَّ فلاناً يَتَضَوَّؤُكِ لكيما تَحْذَره فلا تُريه إِلاَّ حَسَناً فلمَّا سمعت ذلك حَسَرَت عن يَديها إلى مَنْكِبَيْها ثمَّ ضَرَبتْ بكفِّها الأُخرى إِبْطَها وقالت : يا مُتَضَوِّئَاهُ هذا في اسْتِك إلى الإِبْطاهْ . فلمَّا رأَى ذلك رَفضها يقال عند تَعيير من لا يُبالي ما ظَهر منه من قَبيح . وأَضَاءَ ببَوْلِه : حَذَف به حكاهُ كُراع وفي الأَساس : أَذْرَعَ به وهو مجاز . وضَوْءُ بن سَلَمَة اليشكُرِيّ ذكره سَيْفٌ في الفُتوح له إدراكٌ وضَوءُ بن اللَّجْلاجِ الشيبانيُّ شاعران ومن شعر اليشكَريّ :
إنَّ دِيني دِينُ النَّبِيِّ وفي القَوْ ... مِ رِجالٌ على الهُدَى أَمْثَالِي
أَهْلَكَ القَوْمَ مُحْكَهُ بنُ طُفَيْلٍ ... ورِجالٌ لَيْسوا لنَا برِجال كذا في الإصابة وأَبو عبد الله ضِياء بن أَحمد بن محمد بن يعقوب الخيَّاط هَرَوِيُّ الأَصلِ سكن بغداد وحدَّث بها مات سنة 457 كذا في تاريخ الخطيب البغدادي . وقوله صلّى الله عليه وسلّم : " لا تَسْتَضِيئُوا بنارِ أَهْلِ الشِّرْكِ ولا تَنْقُشُوا في خَواتِمِكُمْ عَرَبِيًّا " مَنْعٌ من استشارَتِهِمْ في الأُمورِ وعدم الأَخذ من آرائهم جعل الضَّوْءَ مثلاً للرَّأْيِ عند الحَيْرةِ ونقل شيخنا عن الفائق : ضَرَب الاستضاءة مثلاً لاستشارتهم في الأُمور واستطلاع آرائهم . لأنَّ من التبسَ عليه أَمرُه كانَ في ظُلْمة . قلت : ومثله في العُباب وجاءَ في حديث عليٍّ رضي الله عنه " لم يَسْتَضيئُوا بنُورِ العِلْمِ ولم يَرْجِعوا إلى رُكْنٍ وثيق . والإمام المُسْتَضِيءُ بنورِ الله وفي العُباب : بأَمر الله أَبو محمد الحَسَنُ بنُ يوسفَ بن محمد بن أَحمد بن إسحاق بن جعفر بن أَحمد ابن طلحة بن محمد بن هارون الرشيد العبَّاسي الثالث والثلاثون من الخُلفاء خلافته تسع سنين مات سنة 575 ومن ولده الأَمير أَبو منصور هاشم

### Türkçe

ضوء
**ضَاءَ** - **يَضُوْءُ** - **ضِيَاء** - **أَضَاءَ** - **يُضِيْءُ**
**ضَاءَ - يَضُوْءُ** + varlık veya şey: ondan **الضياء** yayılır: cisimden ışık enerjisinden bir parıltı veya alev çıkar: eşyalara isabet ettiğinde eşyaların aydınlık olduğu enerji: yani onlardan, gözde veya kamerada alınabilen ve bununla gözde veya kameranın levhasında bir sureti çizilen yansıyan bir نور yayılır.

**ضِيَاء**: “**فـِعال**” vezninde, “**ضَاءَ - يَضُوءُ**”dan fiil ismi, mübalağa: **الضياء** işlemi: aydınlatıcı bir cisimden **الضياء**ın çıkması; ve o aynı zamanda âlet ismidir: eşyaları aydınlatan, böylece onların görülmesini sağlayan şey.

**أََضَاءَ - يُضِيْءُ**: “**أفعل**” vezninde, “**ضَاءَ - يَضُوءُ**”dan: onu “**يَضُوءُ**” kıldı: onu **يُضِيءُ** kılan şeyle donattı: üzerine ateş parıltısı veya نور tuttu.

Ve lafız, “cisimlerin **الضياء**ı kendi zatlarından dereceleriyle çıkarması” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**ثَقَبَ - يَثْقُبُ**، **وَهَجَ - يَهِجُ**، **بَرَقَ - يَبْرُقُ**، **سَنَا - يَسْنُو**، **ضَاءَ - يَضُوْءُ**، **نَارَ - يَنُوْرُ**

**ضياء**
Güneş **ضياء**	﴿O, güneşi **ضياء** ve ayı **نور** kılan ve onu menziller olarak takdir eden O’dur; yılların sayısını ve hesabı bilesiniz diye; Allah bunu ancak hak ile yaratmıştır; bilen bir kavim için âyetleri açıklar (5)﴾ Yunus
 	﴿De ki: Gördünüz mü, eğer Allah üzerinize geceyi kıyamet gününe kadar sürekli kılsa, Allah’tan başka size **بضياء** getirecek hangi ilâh vardır? Hâlâ işitmez misiniz? (71)﴾ Kasas
Kitap **ضياء**	﴿Andolsun Musa’ya ve Harun’a **الفرقان** ve **ضياء** ve muttakiler için bir **ذكر** verdik (48)﴾ Enbiya

**أضاء - يضيء**
Ateş **تضيء** ﴿Onların misali, bir ateş yakan kimsenin misali gibidir; o, çevresini **أضاءت**ınca Allah onların **بنورهم**unu giderdi ve onları karanlıklarda bıraktı; görmezler (17)﴾ Bakara
Şimşek **يضيء** (yük boşalması - neon)	﴿Şimşek neredeyse gözlerini kapıverecek; her ne zaman onlara **أضاء**sa onda yürürler; üzerlerine karardığında dururlar; Allah dileseydi elbette işitmelerini ve görmelerini giderirdi; şüphesiz Allah her şeye kadirdir (20)﴾ Bakara
Zeytinyağı **يضيء**: zeytinin veya başkasının parlaması	﴿Allah göklerin ve yerin **نور**udur; O’nun **نوره**nun misali, içinde kandil bulunan bir niş gibidir; kandil bir cam içindedir; cam sanki inci gibi bir yıldızdır; doğuya da batıya da ait olmayan mübarek bir ağaçtan, bir zeytinden yakılır; ona ateş dokunmasa bile neredeyse onun yağı **يضيء**; **نور** üstüne **نور**; Allah dilediğini **لنوره** hidayet eder; Allah insanlara misaller verir; Allah her şeyi bilendir (35)﴾ Nur

مختار الصحاح
● [**ضوأ**] ض و أ: **الضَّوْءُ** ve **الضُّوءُ** (damme ile) **الضِياءُ**dır; ateş **ضاءَتِ** **تضوء** **ضَوْءاً** ve **ضُوءاً**; ve ayrıca **أضَاءَتْ**; ve başkasını da **أضاءت**; (fiil) geçişli olur, لازِم olur.

الراغب
**ضوأ**
- **الضوء**: nurlu cisimlerden yayılan şey; ve denir: ateş **ضاءت**; ve **أضاءت**; ve başkası onu **أضاءها**. Yüce Allah dedi ki: }**فلما أضاءت ما حوله**﴿[Bakara/17]،﴾**كلما أضاء لهم مشوا فيه**﴿[Bakara/20]،﴾**يكاد زيتها يضيء**﴿[Nur/35]،﴾**يأتيكم بضياء**﴿[Kasas/71]؛ ve kendisiyle hidayet olunan kitaplarını, şu sözü gibi yerlerde **ضياء** diye adlandırdı:﴾**ولقد آتينا موسى وهرون الفرقان وضياء وذكرا للمتقين**{ [Enbiya/48].

ملخص اللسان:
1.     **الضَّوءُ** ve **الضُّوءُ**, damme ile, bilinen: **الضِّياءُ**; çoğulu **أَضْواءٌ**. Kandil **ضاءَ** **يَضوءُ**; ve **أَضاءَ** **يُضِيءُ**. Ve ateş **ضاءَتِ**; ve şey **ضاءَ** **يَضُوءُ** **ضَوْءاً** ve **ضُوءاً**; ve **أَضاءَ** **يُضِيءُ**.
2.     Ve onunla evi **أَضأْتُ**; ve onunla onu **ضَوَّأْتُ**; ve ondan **ضَوَّأْتُ**. el-Leys: işten **ضَوَّأْتُ** **تَضْوِئَةً**; yani saptım.
3.     **التَّضَوُّؤُ**: insanın bir karanlıkta durmasıdır; orada ateşin **بِضَوْءِ** ile ehlini görür, onlar ise onu görmezler.
4.    Ve bevliyle **أَضاءَ**: onunla attı, fırlattı.

لسان العرب
● - **ضوأ**: **الضَّوءُ** ve **الضُّوءُ**, damme ile, bilinen: **الضِّياءُ**; çoğulu **أَضْواءٌ**. Ve o **الضِّواءُ** ve **الضِّياءُ**dır. Vahyin başlangıcı hadîsinde: “sesi işitir ve **الضَّؤْءَ** görür”; yani meleğin sesinden işittiği şeyi ve Rabbinin âyetlerinin nurundan ve nurlarından gördüğü şeyi. et-Tehzîb, el-Leys: **الضَّوْءُ** ve **الضِّياءُ**: sana aydınlık veren şeydir. Ve Zeccâc, Yüce Allah’ın şu sözü hakkında dedi: **كُلَّما أَضاءَ لهم مَشَوْا فِيهِ**. Denir: kandil **ضاءَ** **يَضوءُ**; ve **أَضاءَ** **يُضِيءُ**. Dedi: ikinci dil seçilendir; ve **الضِّياءُ** bir جمع da olabilir. Ve ateş **ضاءَتِ**; ve şey **ضاءَ** **يَضُوءُ** **ضَوْءاً** ve **ضُوءاً**; ve **أَضاءَ** **يُضِيءُ**. Abbas’ın şiirinde:
  Ve sen, doğduğun zaman yer aydınlandı, * ve ufuk, nurunla **ضاءَتْ**.
Denir: **ضاءَتْ** ve **أَضاءَتْ** aynı manada; yani aydınlandı ve aydınlatıcı oldu. Ve **أَضَاءَتْه**; geçişli olur ve geçişsiz olur. el-Ca‘dî dedi:
  Ateş bize parlak bir yüz **أضاءَتْ**, * kalpte bir karışma ile karışmış.
Ebû Ubeyd: ateş **أَضاءَتِ**; ve başkası onu **أَضاءَها**; ve o **الضَّوْءُ** ve **الضُّوءُ**dur; أما **الضِّياءُ** ise, yâ’sında hemze yoktur. Ve ona **أَضاءَه**; ve onunla **اسْتَضَأْتُ**. Ali’nin (Allah yüzünü keremli kılsın) hadîsinde:
  \<s:113>
  “İlmin nuruyla **يَسْتَضِيئُوا** etmediler ve sağlam bir rükne sığınmadılar.”
Ve hadîste: “Müşriklerin ateşiyle **لا تَسْتَضِيئُوا**”; yani onlara danışmayın ve görüşlerini almayın. **الضوءَ**yı, şaşkınlık anında رأي için bir misal kıldı. Ve onunla evi **أَضأْتُ**; ve onunla onu **ضَوَّأْتُ**; ve ondan **ضَوَّأْتُ**. el-Leys: işten **ضَوَّأْتُ** **تَضْوِئَةً**; yani saptım. Ebû Mansur dedi: onu başkasından işitmedim. Ebû Zeyd, Nevâdir’inde: **التَّضَوُّؤُ**: insanın bir karanlıkta durmasıdır; orada ateşin **بِضَوْءِ** ile ehlini görür, onlar ise onu görmezler. Dedi: Araplardan bir adam bir kadına tutuldu; gece olunca onun ateşinin **ضَوْءَ**unu gördüğü yere çekildi de onu **فَتَضَوَّأَها**; ona: “Falan seni **يَتَضَوَّؤُكِ**; seni sakınsın diye; ona ancak güzel olanı göster” denildi. Bunu işitince ellerinden omzuna kadar sıvadı; sonra öteki avucuyla koltuk altına vurdu ve dedi: “Ey **مُتَضَوِّئاهْ**! bu, kıçımda koltuk altına kadardır.” Bunu görünce onu bıraktı. Bu, kendisinden görünen çirkin şeye aldırmayanı ayıplamada söylenir. Ve bevliyle **أَضاءَ**: onunla attı; bunu Kura‘dan, el-Munaccad’da nakletti.

مقاييس اللغة:
(**ضوأ**) **الضاد** ve **الواو** ve **الهمزة** sahih bir asıldır; bir nura delalet eder. Bundan: **الضَّوء** ve **الضُّوء** aynı manadadır; ve o **الضِّياء** ve **النُّور**dur. Yüce Allah dedi: ﴿**فَلَمَّا أَضَاءَتْ ما حَوْلَهُ**﴾ [Bakara 17]. Ebû Ubeyd dedi: ateş **أَضاءَت**; ve başkasını da **أضاءت**. Ve şu beyti okudu:
**أضاءَت لنا النَّار وجهاً أغـ  *** ـرَّ ملتبِساً بالفؤاد التباسا**([1])

القاموس المحيط:
**الضَّوْءُ** **النُّورُ**dur; ve damme yapılır; **الضِّواءِ** ve **الضِّيَاءِ** gibi, ikisinin de kesresiyle; **ضَاءَ** **ضَوْءاً** ve **ضُوءاً**; ve **أَضاءَ**; ve onu **أَضَأْتُهُ**; ve onu **ضَوَّأْتُهُ**; ve onunla **اسْتَضَأْتُ**. Ve işten **ضَوَّأَ** **تَضْوِئَةً**: saptı. Ve **تَضَوَّأَ**: bir karanlıkta durdu; ateşin **بِضَوْءِ** ile ehlini görsün diye. Ve bevliyle **أَضَاءَ**: attı. Ve **ضَوْءُ** b. Seleme ve b. el-Leclâc iki şairdir. Ve “**لا تَسْتَضِيؤُوا بِنارِ أهْلِ الشِّرْكِ**”: işlerde onlara danışmaktan bir men’dir. Ve Allah’ın nuruyla aydınlanan: el-Hasen b. Yusuf’tur.

تاج العروس:
ض و أ
**الضَّوْءُ** **النُّورُ**dur; ve damme yapılır; ikisi, dil imamları yanında müteradiftir; ve denildi ki: **الضوء** **النور**dan daha kuvvetlidir; bunu Zemahşerî söyledi; bu yüzden Allah hidayetini **النور** ile benzetti, **الضَّوْءِ** ile değil; yoksa kimse sapmazdı. et-Tîbî ona tâbi oldu ve Yüce Allah’ın şu sözüyle istidlal etti: “**جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً والقَمَرَ نوراً**”; bunu صاحبُ **الفَلَك الدائر** inkâr etti; İbnü’s-Sikkît ikisini eşitledi; ve el-Keşf’te tahkik etti ki **الضوءَ**, **النور**un fer‘idir; o, yayılmış شعاعdır. Kadı Zekeriyyâ, vaz‘ bakımından dilce ikisinin müteradif olduğuna; ve استعمال bakımından **الضوءَ**nun daha beliğ olduğuna kesin hükmetti. Ve denildi ki: **الضوءُ** zatî olana (güneş ve ateş gibi), **النور** ise arızî olana ve başkasından iktisap edilene. Bu, şeyhimizin (Allah ona rahmet etsin) söylediğinin hâsılıdır. Çoğulu **أضْواء**dır; **الضِّواءِ** ve **الضِّياء** gibi, ikisinin de kesresiyle; fakat Lisânü’l-‘Arab nüshasında birincisi fetha ile, ikincisi kesre ile ضبط edilmiştir. Ve et-Tehzîb’de el-Leys’ten: **الضَّوْءُ** ve **الضِّياءُ** sana aydınlık veren şeydir. Şeyhimiz el-Muhkem’den nakletti ki **الضِّياءَ** da bir جمع olabilir. Dedim: bu, Zeccâc’ın tefsirinde, Yüce Allah’ın şu sözü yanında söylediğidir: “**كُلَّما أَضاءَ لهُمْ مَشَوْا فيه**”. Ve şey **ضاءَ** **يَضُوءُ** **ضَوْأً** (fetha ile) ve **ضُوءاً** (damme ile); ve ateş **ضَاءَت**; ve **أَضَاءَ** **يُضِيءُ**; ve bu seçilen dildir. Abbas’ın şiirinde:
Ve sen doğduğun zaman yer aydınlandı ve ufuk nurunla **ضَاءَتْ**.
Denir: **ضَاءَت** ve **أَضَاءَت** aynı manada; yani aydınlandı ve aydınlatıcı oldu. Ve ben onu **أَضأْتُه**: لازِم ve متعدٍّ. Nâbiga el-Ca‘dî (Allah ondan razı olsun) dedi:
**أَضَاءَتْ لنا النَّارُ وجْهاً أَغَرَّ ... مُلْتَبِساً بالفُؤَادِ الْتِبَاسَا**
Ebû Ubeyd dedi: ateş **أَضَاءَت**; ve başkası onu **أَضَاءَها**; ve ona **أَضَاءَها**; ve onunla ev **أَضَاءَ**. Yüce Allah’ın şu sözü: “**يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ ولوْ لمْ تَمْسَسْهُ نارٌ**”; İbn ‘Arafa dedi: bu, Allah’ın Resulü (Allah ona salât ve selâm etsin) için vurduğu bir misaldir; der ki: Kur’an okumasa bile görünüşü nübüvvetine delalet edecek gibidir. Ve onu **ضَوَّأْتُ**; ve onunla onu **ضَوَّأْتُ**; ve ondan **ضَوَّأْتُ**; ve onunla **اسْتَضَأْتُ**. Ve el-Esâs’ta: bir bedevînin koyunu kayboldu da “Allah’ım, ondan **ضَوِّئْ**” dedi. Ve el-Leys dedi: işten **ضَوَّأَ** **تَضْوِئَةً**: saptı. Ebû Mansur dedi: onu başkasına ait işitmedim. Ebû Zeyd’den: **تَضَوَّأَ**: karanlıkta durduğunda; görsün diye. Ve Kâmûs dışında: ateşin **بضَوْءِ** ile ehlini görür, onlar ise onu görmezler. Denildi ki: Araplardan bir adam bir kadına tutuldu; gece olunca onun ateşinin **ضَوْءَ**unu gördüğü yere çekildi de onu **فَتَضَوَّءها**; ona: “Falan seni **يَتَضَوَّؤُكِ**; seni sakınsın diye; ona ancak güzel olanı göster” denildi. Bunu işitince ellerinden omuzlarına kadar sıvadı; sonra öteki avucuyla koltuk altına vurdu ve dedi: “Ey **مُتَضَوِّئَاهُ**! bu, kıçımda koltuk altına kadardır.” Bunu görünce onu bıraktı. Bu, kendisinden görünen çirkin şeye aldırmayanı ayıplamada söylenir. Ve bevliyle **أَضَاءَ**: onunla attı; bunu Kura‘ nakletti. Ve el-Esâs’ta: onunla **أَذْرَعَ**; ve bu mecazdır. Ve **ضَوْءُ** b. Seleme el-Yeşkürî; Seyf onu el-Fütûh’ta zikretti; onun idraki vardır. Ve **ضَوءُ** b. el-Leclâc eş-Şeybânî iki şairdir. Ve el-Yeşkürî’nin şiirinden:
Şüphesiz dinim, peygamberin dinidir; ve kavimde hidayet üzere benim gibiler olan رجال vardır.
Kavmi, Muhakkah b. Tufeyl helâk etti; ve bize erkek olmayan رجال.
Böylece el-İsâbe’de. Ve Ebû Abdullah **ضِياء** b. Ahmed b. Muhammed b. Yakub el-Hayyât; aslen Heravî; Bağdat’ta oturdu ve orada hadis rivayet etti; 457 yılında öldü; böylece Hatîb el-Bağdâdî’nin Târîh’inde. Ve onun (Allah ona salât ve selâm etsin) sözü: “**لا تَسْتَضِيئُوا بنارِ أَهْلِ الشِّرْكِ ولا تَنْقُشُوا في خَواتِمِكُمْ عَرَبِيًّا**”: işlerde onlara danışmaktan ve görüşlerinden almamaktan bir men’dir; **الضَّوْءَ**yı, şaşkınlık anında رأي için bir misal kıldı. Şeyhimiz el-Fâik’ten nakletti: **الاستضاءة**yı, işlerde onlara danışmaya ve görüşlerini yoklamaya bir misal yaptı; çünkü işi kendisine karışan kimse karanlıkta olur. Dedim: bunun benzeri el-‘Ubâb’dadır. Ve Ali’den (Allah ondan razı olsun) hadîste geldi: “İlmin nuruyla **يَسْتَضيئُوا** etmediler ve sağlam bir rükne dönmediler.” Ve imam **المُسْتَضِيءُ** Allah’ın nuruyla. Ve el-‘Ubâb’da: Allah’ın emriyle Ebû Muhammed el-Hasen b. Yusuf b. Muhammed b. Ahmed b. İshak b. Ca‘fer b. Ahmed b. Talha b. Muhammed b. Harun er-Reşid el-‘Abbâsî; halifelerin otuz üçüncüsü; hilafeti dokuz yıl; 575 yılında öldü; ve soyundan emir Ebû Mansur Hâşim.
