# ضوز — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%B2/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%88%D8%B2/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%B2.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ضوز

ضاز الثمرة يضوزها ضوزا أي لاكها في فمه، وقيل: أكلها، وقيل: مضغها، وقيل: أكلها وفمه ملآن، أو أكل على كره وهو شبعان. والضوازة، بالضم: شظية من السواك، قاله الفراء، وهي النفاثة منه. وقيل: هو ما بقي في أسنانه فنفثه، كالضوز، بالفتح، عن ابن الأعرابي، قال: ويقال: ما أغنى عني ضوز سواك، وأنشد:
  تعلما يا أيها الـعـجـوزان                      ما ها هنا ما كنتما تضوزان
  فروزا الأمر الذي تروزان وضازه حقه يضوزه: نقضه. وضازني يضوزني: نقصني، عن كراع. ومما يستدرك عليه: بعير ضيز، بكسر الضاد ففتح التحتية وتشديد الزاي: أي أكول، عن ابن الأعرابي وأنشد:
  يتبعها كل ضيز شدقم وهو من ضاز البعير ضوزا: أكل. واختار ثعلب: كل ضبز شدقم. بالموحدة، وقد ذكر في موضعه. والمضواز: المسواك. وقسمة ضوزى، بالضم بلا همز، نقله ابن الأعرابي. والضوزة، بالضم: الحقير الشأن الذليل، كيضيزه ضيزا، أي نقصه وبخسه ومنعه، قاله أبو زيد، وأنشد:
  إذا ضاز عنا حقنا في غنيمة                      تقنع جارانا فلم يترمرمـا أورده بالحمرة بناء على أنه استدرك به على الجوهري مع أنه استوفى لغات ضيزى، وبسط فيه أكثر من المصنف. وضاز في الحكم يضيز ضيزا: جار، وقد يهمز فيقال ضأزه يضأزه ضأزا وقد ذكر قريبا. في التنزيل العزيز:  تلك إذا قسمة ضيزى  أي جائرة، وقد ذكر في ض-أ-ز والقراء جميعهم على ترك همز ضيزى، ويقولون: ضئزى وضؤزى، بالهمز، ولم يقرأ بهما أحد، وحكي عن أبي زيد أنه سمع العرب تهمز ضيزى نقله الجوهري عن أبي حاتم. وضيزى في الأصل فعلى وإن رأيت أولها مكسورا، وهي مثل بيض وعين، وكان أولها مضموما، فكرهوا أن يترك على ضمته فيقال بوض وعون، والواحدة بيضاء وعيناء، فكسروا الباء ليكون بالياء، ويتألف الجمع والاثنان والواحدة. وكذلك كرهوا أن يقولوا ضوزى فتصير بالواو وهي من الياء. قال ابن سيده: وإنما قضيت على أولها بالضم؛ لأن النعوت للمؤنث تأتي إما بالفتح وإما بالضم، فالمفتوح مثل سكرى وعطشى، والمضموم مثل أنثى وحبلى، وإذا كان اسما ليس بنعت كسر أوله كالذكرى والشعرى، قال الجوهري: ليس في الكلام فعلى صفة، وإنما هو من بناء الأسماء، كالشعرى والدفلى. ومما يستدرك عليه: الضيز، بالفتح: الاعوجاج، ومنه الضيزن، عند يعقوب، فإنه يقول: إن نونه زائدة، وسيأتي ذكره في موضعه إن شاء الله تعالى.

### Türkçe

**ضاز** meyveyi **يضوزها** **ضوزا**: yani onu ağzında çiğnedi; ve denildi: onu yedi; ve denildi: onu çiğnedi; ve denildi: onu, ağzı dolu iken yedi; yahut tok iken istemeyerek yedi. Ve **الضوازة**, zamme ile: misvaktan bir kıymık; bunu el-Ferrâ söyledi; ve o, ondan (misvaktan) fırlatılan parçadır. Ve denildi: o, dişlerinde kalan şeydir de onu tükürmüştür; **كالضوز**, fetha ile, İbnü’l-A‘râbî’den; dedi ki: ve denilir: “Benden **ضوز** bir misvak fayda vermedi”; ve şu beyti okudu:

  “Öğrenin ey iki ihtiyar kadın
  Burada, sizin **تضوزان** ettiğiniz şey yoktur
  Siz **تروزان** ettiğiniz işi **فروزا** edin”

Ve **ضازه** hakkını **يضوزه**: onu bozdu. Ve **ضازني** **يضوزني**: beni eksiltti; Kurâ‘dan. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **بعير ضيز**, **الضاد**’ın kesri, sonra **التحتية**’nin fethası ve **الزاي**’ın şeddelenmesiyle: yani çok yiyen; İbnü’l-A‘râbî’den; ve şu beyti okudu:

  “Onu, her **ضيز** **شدقم** takip eder”

Ve o, **ضاز البعير** **ضوزا**’dandır: yedi. Ve Sa‘leb seçti: “her **ضبز** **شدقم**”; **بالموحدة** ile; ve o, yerinde zikredilmiştir. Ve **المضواز**: misvak. Ve **قسمة ضوزى**, zamme ile, hemzesiz: onu İbnü’l-A‘râbî nakletti. Ve **الضوزة**, zamme ile: değersiz, aşağı, zelil; **كيضيزه** **ضيزا**: yani onu eksiltti, kıymetini düşürdü ve onu men etti; bunu Ebû Zeyd söyledi; ve şu beyti okudu:

  “Eğer bir ganimette hakkımızı bizden **ضاز** ederse
  Komşularımız razı olur da kımıldamaz”

Onu kırmızıyla verdi; bununla el-Cevherî üzerine istidrâk ettiğine binaen; hâlbuki o, **ضيزى**’nın lugatlarını tamamlamış ve onda musanniften daha çok genişletmiştir. Ve **ضاز** hükümde **يضيز** **ضيزا**: haksızlık etti; ve bazen hemzelenir de **ضأزه** **يضأزه** **ضأزا** denir; ve yakında zikredilmiştir. Aziz tenzilde: **تلك إذا قسمة ضيزى**: yani haksız; ve **ض-أ-ز**’de zikredilmiştir; ve kurrânın hepsi **ضيزى**’nın hemzesini terk etmek üzeredir; ve “**ضئزى**” ve “**ضؤزى**”, hemze ile, derler; fakat ikisiyle de hiç kimse okumamıştır; Ebû Zeyd’den, Arapların **ضيزى**’yı hemzelediğini işittiği hikâye edildi; el-Cevherî bunu Ebû Hâtim’den nakletti. Ve **ضيزى** aslında **فعلى**’dır; her ne kadar başını kırık görsen de; ve o, **بيض** ve **عين** gibidir; ve başı zamme idi; “**بوض**” ve “**عون**” denilerek zammesi üzere bırakılmasını çirkin gördüler; tekili **بيضاء** ve **عيناء**’dır; böylece **ياء** ile olsun diye **الباء**’yı kestiler; ve cem‘, tesniye ve tekil birbirine ünsiyet etsin. Ve aynı şekilde “**ضوزى**” demeyi çirkin gördüler de **واو** ile olur; hâlbuki o **ياء**’dandır. İbn Sîde dedi ki: Ben onun başına zamme hükmettim; çünkü müennes için sıfatlar ya fetha ile ya zamme ile gelir; fethalı olan, **سكرى** ve **عطشى** gibi; zammeli olan, **أنثى** ve **حبلى** gibi; eğer sıfat olmayan bir isim olursa başı kesrelenir; **الذكرى** ve **الشعرى** gibi. El-Cevherî dedi ki: Kelâmda sıfat olarak **فعلى** yoktur; ancak o, isimlerin binasındandır; **الشعرى** ve **الدفلى** gibi. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الضيز**, fetha ile: eğrilik; ve ondan **الضيزن**; Ya‘kûb katında; çünkü o, “onun **النون**’u ziyadedir” der; ve inşallah Teâlâ, yerinde zikri gelecektir.
