# ضوع (ض-و-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%88%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ض - و - ع
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 11 sözlük

## Sözlükler (11)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والضّاد وواي معهما
ع ض و، ع و ض، ض و ع، ض ي ع، ض ع و، و ض ع
عضو:
العُضْوُ والعِضْوُ - لغتان - كلّ عظم وافر من الجسد بلحمه. والعِضة: القطعة من الشيء؛ عضّيت الشيء عِضةً عِضةً إذا وزّعته بكذا، قال:
وليس دين الله بالمُعَضَّى
وقوله تعالى: "جعلوا القرآن عضين"، أي: عضةً عضةً تفرقوا فيه فآمنوا ببعضه وكفروا ببعضه.
عوض:
العِوَضُ معروف، يقال: عِضْتُه عِياضاً وعَوْضاً، والاسم: العِوَضُ، والمستعملُ التَّعويضُ عوّضتُه من هِبَته خيراً. واستعاضني: سألني العِوَضَ. عاوَضْتُ فلاناً بعَوَضٍ في البيع والأخذ فاعتَضْته مما أعطيته.
عِياض: اسم رجل. وتقول: هذا عِياضٌ لك، أي: عِوَضٌ لك.
عَوْضُ: يجري مجرى القَسَم، وبعض النّاس يقول: هو الدّهر والزّمان، يقول الرّجلُ لصاحبه: عَوْضُ لا يكون ذاك أبداً، فلو كان اسماً للزّمان إذن لجرى بالتنوين، ولكنه حرفٌ يُرادُ به قَسَم، كما أنّ أجَلْ ونَحْوَها مما لم يتمكّن في التّصريف حُمِلَ على غير الإعراب. قال الأعشى:
رضيعَيْ لِبانٍ ثديَ أم تحالفـا		بأسحمَ داجٍ عَوْضَ لا تَتَفَرَّقُ
وتقول العرب: لا أفعل ذاك عَوْضُ، أي: لا أفعله الدّهر، ونصب عوض، لأنّ الواو حفزت الضّاد، لاجتماع السّاكنين.
ضوع، ضيع:
ضاعَتِ الريحُ ضوعاً: نَفَحَتْ. قال:
إذا التَفَتَتْ نحوي تضوّع ريحُها
ويقال: ضاعَ يَضُوعُ، وهو التَّضوُّر، في البكاء في شِدَّةٍ ورفعِ صوتٍ. تقول: ضَرَبَهُ حتّى تَضَوَّعَ، وتضوّر. وبكاءُ الصّبيّ تضوُّعٌ أكْثَرَهُ، قال:
يَعِزُّ عليها رِقْبَتي ويَسوءُهـا		بكاه فتثني الجيدَ أن يتضوّعا
وأضاعَ الرّجلُ إذا صارت له ضَيْعَةٌ يشتغِلُ بها، وهو بِمَضِيعَةٍ وبمَضيع إذا كان ضائعاً، وأضاع إذا ضيّع.
والضُّوَعُ: طائر من طير اللّيل من جنسِ الهامِ إذا أَحَسَّ بالصّباح صَدَحَ.
وضَيْعةُ الرّجلِ: حِرْفَتُه، تقول: ما ضَيْعَتُك? أي: ما حِرْفَتُك? وإذا أخذ الرّجلُ في أمور لا تَعنيه تقول: فَشَتْ عليك الضَّيعة، أي: انتشرتْ حتّى لا تدري بأيّ أمرٍ تأخذ. وضاعَ عيالُ فلانٍ ضَيْعَةً وضِياعاً، وتركهم بمَضْيَعَةٍ، وبمَضِيعَةٍ، وأضاعَ الرّجلُ عيالَه وضيَّعهم إضاعةً وتضييعاً، فهو مُضِيعٌ، ومُضَيِّع.
ضعو:
الضَّعْوَةُ: شَجَرٌ تكون بالبادية، والضَّعة أيضاً بحذف الواو، ويجمع ضَعَوات، قال:
مُتَّخِذاً في ضَعَواتٍ تَوْلَجا
وقال يصف رجلاً شهوان اللّحم:
تتوقُ باللّيل لشَحْمِ القَمعَه
تثاؤبَ الذّئبِ إلى جنبِ الضّعة
وضع:
الوضاعةُ: الضَّعَةُ. تقول: وَضُعَ يَوْضُعُ وَضاعة.
والوضيعة: نحو وضائع كسرى، كان ينقل قوماً من بلادهم ويسكنهم أرضاً أخرى حتّى يصيروا بها وَضِيعَةً أبداً. والوَضيعةُ أيضاً: قوم من الجند يُجْعَلُ أسماؤهم في كورة لا يغزون منها. والوضيعةُ: ما تَضَعُه من رأسِ مالكَ.
والخيّاط يُوضِّعُ القُطنَ على الثّوب توضيعاً، قال:
كأنَّه في ذُرَى عمائِمِـهـم		مُوَضِّعٌ من مَنادِفِ العَطَبِ
وتقول: في كلامه توضيعٌ إذا كان فيه تأنيثُ كلامِ النِّساءِ.
والوَضْعُ: مصدرُ قولِك: وَضَعَ يَضَعُ. والدّابّة تضع السّير وضعاً وهو سير دون. وتقول: هي حسنة الموضوع. وأوضعها راكبها. قال الله عزّ وجلّ: "ولأوضعوا خلالكم".
والمُواضَعَةُ: أن تُواضِعَ أخاك أمراً فتناظره فيه. وفلان وضعه دخوله في كذا فاتّضع والتواضعُ: التَّذلُّلُ.

##### Türkçe

باب العين والضّاد وواي معهما
ع ض و، ع و ض، ض و ع، ض ي ع، ض ع و، و ض ع

**عضو**:
**العُضْوُ** ve **العِضْوُ** - iki lehçe - etli olarak bedenden her bol kemik. Ve **العِضة**: şeyden parça; **عضّيت الشيء عِضةً عِضةً**: onu şu kadarla paylaştırdığın zaman. Dedi ki:
Ve Allah’ın dini **بالمُعَضَّى** değildir
Ve Yüce Allah’ın sözü: "**جعلوا القرآن عضين**", yani: **عِضةً عِضةً**; onda ayrılıp onun bir kısmına iman ettiler ve bir kısmını inkâr ettiler.

**عوض**:
**العِوَضُ** bilinir; denir ki: **عِضْتُه** **عِياضاً** ve **عَوْضاً**, isim: **العِوَضُ**; kullanılan ise **التَّعويضُ**: **عوّضتُه** onun hibesi karşılığında daha hayırlısıyla. Ve **استعاضني**: benden **العِوَضَ**ı istedi. **عاوَضْتُ** falancayı alışverişte ve almada bir **عَوَضٍ** ile; böylece onu, ona verdiğim şeyden **اعتَضْته**.

**عِياض**: bir adam adıdır. Ve dersin: bu senin için **عِياضٌ**dur; yani: senin için **عِوَضٌ**dur.

**عَوْضُ**: yemin yürüyüşü üzere yürür; insanların bir kısmı der ki: o dehr ve zamandır. Adam, arkadaşına der: **عَوْضُ** bu asla olmaz; eğer zamanın adı olsaydı o vakit tenvin ile yürürdü; fakat o, kendisiyle yemin kastedilen bir harftir; nitekim **أجَلْ** ve benzerleri, tasrifte yerleşik olmadığından i‘rab dışına hamledilmiştir. A‘şâ dedi ki:
رضيعَيْ لِبانٍ ثديَ أم تحالفـا		بأسحمَ داجٍ **عَوْضَ** لا تَتَفَرَّقُ
Ve Araplar der: ben bunu **عَوْضُ** yapmam; yani: dehr boyunca yapmam. Ve **عوض** nasb edildi; çünkü **الواو** **الضّاد**’ı harekete sevk etti, iki sâkinin birleşmesi sebebiyle.

**ضوع، ضيع**:
**ضاعَتِ الريحُ ضوعاً**: esip koku yaydı. Dedi ki:
إذا التَفَتَتْ نحوي تضوّع ريحُها
Ve denir: **ضاعَ يَضُوعُ**; o, ağlamada bir şiddet ve ses yükseltmede **التَّضوُّر**dur. Dersin: onu vurdu, ta ki **تَضَوَّعَ**; ve **تضوّر**. Ve çocuğun ağlaması, onun çoğu **تضوُّعٌ**dur. Dedi ki:
يَعِزُّ عليها رِقْبَتي ويَسوءُهـا		بكاه فتثني الجيدَ أن يتضوّعا
Ve adam **أضاعَ** eder; kendisine onunla meşgul olduğu bir **ضَيْعَةٌ** olduğu zaman. Ve o, kaybolmuş olduğu zaman **بِمَضِيعَةٍ** ve **بمَضيع**dir. Ve **أضاع**: **ضيّع** ettiği zaman.

Ve **الضُّوَعُ**: gece kuşlarından, **الهام** cinsinden bir kuştur; sabahı hissettiği zaman öter.

Ve adamın **ضَيْعةُ**si: onun mesleğidir. Dersin: senin **ضَيْعَتُك** nedir? yani: mesleğin nedir? Ve adam kendisini ilgilendirmeyen işlere daldığı zaman dersin: sana **الضَّيعة** yayıldı; yani: yayıldı da hangi işle meşgul olacağını bilmez oldun. Ve falancanın bakmakla yükümlü oldukları **ضاعَ** etti: **ضَيْعَةً** ve **ضِياعاً**; ve onları **بمَضْيَعَةٍ** ve **بمَضِيعَةٍ** hâlinde bıraktı. Ve adam, bakmakla yükümlü olduklarını **أضاعَ** etti ve onları **ضيَّعهم**: **إضاعةً** ve **تضييعاً**; o hâlde o **مُضِيعٌ** ve **مُضَيِّع**dir.

**ضعو**:
**الضَّعْوَةُ**: çölde bulunan bir ağaçtır; **الضَّعة** da vavın hazfiyle (böyledir). Ve **ضَعَوات** diye cem‘ edilir. Dedi ki:
مُتَّخِذاً في ضَعَواتٍ تَوْلَجا
Ve eti şehvetle isteyen bir adamı vasfederek dedi ki:
تتوقُ باللّيل لشَحْمِ القَمعَه
تثاؤبَ الذّئبِ إلى جنبِ الضّعة

**وضع**:
**الوضاعةُ**: **الضَّعَةُ**dir. Dersin: **وَضُعَ يَوْضُعُ وَضاعة**.

Ve **الوضيعة**: Kisrâ’nın **وضائع**i gibi; bir kavmi ülkelerinden nakleder ve onları başka bir toprağa yerleştirirdi; ta ki orada ebediyen bir **وَضِيعَةً** olsunlar. Ve **الوَضيعةُ** ayrıca: askerlerden bir kavimdir; adları bir **كورة** içinde konulur; oradan gazaya çıkmazlar. Ve **الوضيعةُ**: sermayenden koyduğun şeydir.

Ve terzi, pamuğu elbise üzerine **يُوضِّعُ** eder: **توضيعاً**. Dedi ki:
كأنَّه في ذُرَى عمائِمِـهـم		مُوَضِّعٌ من مَنادِفِ العَطَبِ
Ve dersin: onun sözünde **توضيعٌ** vardır; eğer onda kadınların sözünü dişilleştirme varsa.

Ve **الوَضْعُ**: senin **وَضَعَ يَضَعُ** sözünün masdarıdır. Ve binek, yürüyüşü **وضعاً** koyar; o, daha aşağı bir yürüyüştür. Ve dersin: o, **حسنة الموضوع**dur. Ve binicisi onu **أوضعها** etti. Aziz ve Celil Allah dedi ki: "**ولأوضعوا خلالكم**".

Ve **المُواضَعَةُ**: kardeşinle bir iş üzerinde **تُواضِعَ** olmandır; sonra onda onunla münazara edersin. Ve falancanın onu, şuna girişi **وضعه** etti; böylece **اتّضع** etti. Ve **التواضعُ**: alçalma, zelil olma.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

ضاعَهُ يَضوعُهُ ضَوْعاً، أي حرَّكه وأقلقه وأفزَعه. ومنه قول الشاعر:
يَضُوعُ فُؤادَها منه بُغامُ
وانضاعَ الفرخُ، أي تَضَوَّرَ. قال الهذلي:
فُرَيْخانِ يَنْضاعانِ في الفجرِ كلَّما		أَحَسَّا دَوِيَّ الريحِ أو صوتَ ناعِبِ
والضُوَعُ: طائرٌ من طير الليل من جنس الهامِ. وقال المفضَّل: هو ذَكَرُ البوم، وجمعه أضْواعٌ وضيعانٌ. والضواعُ: صوته. وضاعَ المِسْكُ وتَضَوَّعَ وتَضَيَّعَ، أي تحرَّك وانتشرت رائحته. قال النُميري:
تَضَوَّعَ مِسْكاً بَطْنُ نَعْمانَ أنْ مَشَتْبه زَيْنَبٌ في نِسْوَةٍ عَـطِـراتِ

##### Türkçe

**ضاعَهُ** **يَضوعُهُ** **ضَوْعاً**: yani onu hareket ettirdi, onu tedirgin etti ve onu korkuttu. Bundan şairin sözü:
**يَضُوعُ فُؤادَها منه بُغامُ**

Ve **انضاعَ** **الفرخُ**: yani kıvrandı. Hüzeli dedi ki:
**فُرَيْخانِ يَنْضاعانِ في الفجرِ كلَّما		أَحَسَّا دَوِيَّ الريحِ أو صوتَ ناعِبِ**

Ve **الضُوَعُ**: gece kuşlarından, **الهامِ** cinsinden bir kuştur. Mufaddal dedi ki: o, baykuşun erkeğidir; çoğulu **أضْواعٌ** ve **ضيعانٌ**’dır. Ve **الضواعُ**: onun sesidir. Ve **ضاعَ** **المِسْكُ** ve **تَضَوَّعَ** ve **تَضَيَّعَ**: yani hareket etti ve kokusu yayıldı. Nümeyrî dedi ki:
**تَضَوَّعَ مِسْكاً بَطْنُ نَعْمانَ أنْ مَشَتْبه زَيْنَبٌ في نِسْوَةٍ عَـطِـراتِ**

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والضاد
عضا ، عوض ، ضاع ، ضعا ، ضوع ، وضع
عضا : العِضْو والعُضو : الواحد من أعضاء الشاة وغيرها ، وقد عضَّيْتُ الشاة والجَزُور تعضِية إذا جعلتها أعضاء وقسمتها ، وفي الحديث عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا تعضية في ميراث إلاّ فيما حمل القَسْمَ ) .
قال أبو عبيد : هو أن يموت الميت ويَدَع شيئاً إن قُسم بين ورثته كان في ذلك ضرر على جميعهم أو على بعضهم .
يقول : فلا يقسم . والتعضية : التفريق وهو
مأخوذ من الأعضاء . يقال : عضيت اللحم إذا فرقته .
قال : والشيء الذي لا يَحمل القَسْم مثل الحبّة من الجوهر ؛ لأنها إن فُرّقت لم ينتفَع بها ، وكذلك الحمّام والطيلسان من الثياب وما أشبهه . وإذا أراد بَعْضٌ القَسْمَ لم يُجَب إليه ، ولكن يباع ثم يقسم ثمنه بينهم . وقال الله جلّ وعزّ : ( الَّذِينَ جَعَلُواْ الْقُرْءَانَ عِضِينَ ) ( الحِجر : 91 ) . قال الليث أي جعلوه عِضَةً عضةً فتفرقوا فيه أي آمنوا ببعضه ، قال : وكل قطعة عِضة . وقال غيره : العضة من الأسماء الناقصة ؛ وأصلها عِضْوة ، فنُقصت الواوُ ، كما قالوا : عِزَة وأصلها عِزْوة ، وثُبَة وأصلها ثُبْوة من ثَبَّيْتُ الشيء إذا جمعته ، وتجمع عِزة عزين ، وثُبة ثُبات وثُبِينِ .
أبو العباس عن ابن الأعرابي في قول الله جلّ وعزّ : ( الَّذِينَ جَعَلُواْ الْقُرْءَانَ عِضِينَ ) ( الحِجر : 91 ) : فرقوا فيه القول ، فقالوا شعر وسحر وكهانة .
وقال الزجاج : يُروى أن المشركين قالوا في القرآن : أساطير الأولين ، وقالوا : سحر ، وقالوا : شعر ، وقالوا : كِهَانة فقسموه هذه الأقسام ، وعضَّوه أعضاء . قال : وقيل : إن أهل الكتاب آمنوا ببعض وكفروا ببعض كما فعل المشركون .
وقال الفرّاء : العِضُون في كلام العرب : السحر ، وواحد العضين عِضَة . قال ويقال : عضَّوه أي فرقوهُ كما تُعَضَّى الشاة .
قلت أنا : من جعل تفسير عضين السحر جعل واحدها عِضة ، وقال هي في الأصل عِضْهة والعِضَةُ السحر والعاضه الساحر ، ثم حذفت الهاء الأصلية من عضهة وتبقى عِضَةٌ ، كما قالوا شفة ، والأصل شَفْهَةٌ ، وسنة الأصل سَنْهَةٌ .
وقال ابن الأعرابي : العِضَةُ والتِّوَلة : السحر ، قال : وعضا مالاً يعضوه إذا فرقه .
عوض : الليث : العَوْض : مصدر قولك : عاض يَعُوض عَوْضاً وعِياضاً ، والاسم العِوَض ، والمستعمل التعويض . تقول : عوّضْتُه من هبته خيراً . واعتاضني فلان إذا جاء طالباً للعوض والصلة ، واستعاضني إذا سألك العوض . وأنشد :
نعم الفتى ومَرْغَب المعتاض
والله يجزي القرض بالإقراض
يقول : نعم مرغب الطالب للعوض
وعاوضت فلاناً بِعوَض في البيع والأخذ والإعطاء ، ويقال : اعتضته مما أعطيته وعِضْت : أصبت عوضاً ، وأنشد :
هل لَكِ والعارض منك عائض
في هَجْمة يُغْدِرُ منها القابض
أي هل لك في العارض منك على الفضل في مائة يُسْئِرُ منها القابض . قال : وهذا رجل خطب امرأة فقال : أعطيك مائة من الإبل يدع منها الذي يقبضها من كثرتها ، يدع بعضها لا يطيق شَلّها . وأنا معارِضك ، أُعطي الإبل وآخذ نَفْسك فأنا عائض ، أي قد صار منك العوض كله لي .
قلت : قوله عائض من عِضْت أي أخذت
عوضاً لم أسمعه لغير الليث ، وعائض من عاض يعوض إذا أعطى العِوض ، والمعنى : هل لك في هَجْمة أتزوّجك عليها ، والعارض منك أي المعطِي عَرْضاً بذلك عائِض أي معوِّص عِوَضاً ترضينه وهو الهَجْمة من الإبل .
وقال الليث : عَوْضُ كلمة تجري مجرى اليمين . وبعض الناس يقول : هو الدهر والزمان . يقول الرجل لصاحبه : عوضُ لا يكون ذلك أبداً ، فلو كان عوضُ اسماً للزمان إذاً لجرى بالتنوين ، ولكنه حرف يراد به القسم ، كما أن أَجَلْ ونحوها ممّا لم يتمكّن في التصريف حُمل على غير الإعراب .
وقال أبو عبيد : قال الكسائي : عوضُ بضم الضاد غير منوّن : الدهر . وقال الأعشى :
رضيعي لبانٍ ثَدْيَ أمّ تقاسما
بأَسحم داج عوض لانتفرق
قال أبو زيد قوله : عَوْض أي أبدا ، قال وأراد بأسحم داج : الليل . ويجوز عوضَ لا نتفرق بالفتح .
قال أبو عبيد : قال أبو زيد ، عوضُ لا أفعل ذلك . وعوضَ كلاهما بغير تنوين . والنصب في عَوْض أكثر وأفشى . قال : وقال الأموي : عوضَ ، ومن ذي عوض .
وقال أبو زيد : يقال : لا أفعله عَوْضَ العائضين ، ولا دهر الداهرين أي لا أفعله أبداً . قال ويقال : ما رأيت مثله عَوْض أي لم أر مثله قطّ . وأنشد :
فلم أر عاماً عَوْض أكثر هالكا
ووجه غلام يشتري وغلامَهْ
ويقال : عاهده لا يفارقه عوضُ أي أبداً . ويقال تعاوض القوم تعاوضاً أي ثاب مالهم ورجالهم بعد قلّة .
وقال الليث : أراد الأعشى بقوله بأسحم داج سواد حَلَمة ثدي أمّه . أخبرني المنذري والمفضل بن سلمة عن أبيه عن الفراء أنه قال : لقيته من ذي قِبَلٍ وقَبَلٍ ومن ذي عِوَض وعَوَض ومن ذي أُنَفٍ ، أي فيما يستقبل .
ضوع : قال الليث الضَوَع : تضوّع الريح الطيّبة أين نفحتُها . وأنشد :
إذا قامتا تضوَّع المسك منهما
قلت ومن العرب من يستعمل التضوع في الرائحة المصِنّة . ومنه قوله :
يتضوّعن لو تضمخن بالمسك صُماحاً كأنه ريح مَرْق
والصُّماح : الريح المنتن والمَرْق : الإهاب الذي عُطِّن فأنتن .
وقال الليث : ضاع الصبيّ يضوع ، وهو تضوّره في البكاء في شدّة ورفع صوت . قال : والصبيّ بكاؤه تضوّع ، وقال امرؤ القيس يصف امرأة :
يعزّ عليها رِقْبَتي ويسوءها
بكاه فتثنى الجيد أن يتضوعا
يقول تثنى الجيد إلى صبيّها حذارَ أن يتضوع .
ثعلب عن ابن الأعرابي : ضاع الطائر إذا زقّه . وتقول منه : ضُعْ ضُع إذا أمرته بزقّه .
وقال ابن السكيت ضاعه ذلك يضوعه إذا حرّكه . وأنشد :
يَضُوع فُؤَادَها منه بُغام
أي يحرّكه : قال : وتضوّع الريح إذا تحرّك . وقال غيره : ضاعني أمر كذا وكذا يَضُوعني إذا أفزعني .
ورجل مَضُوع أي مذعور . وقال الكُمَيت :
رِئاب الصُدُوع غِيَاث المَضُوع لأمَّته الصَّدَرُ المُبْجِل
ويقال : لا يَضُوعنَّك ما تسمع منه ، أي لا تكترث له . وانضاع الفرخ والتضوّع إذا بسط جناحيه إلى أمّه لتَزَقَّه ، أو فَزِعَ من شيء فتضوّر منه ، وقال أبو ذؤيب :
فُرَيخان ينضاعان بالفجر كلّما
أحسّا دويّ الريح أو صوت ناعب
وقال الليث : الضُّوَع : طائر من طير الليل من جنس الهام . قال : وقال أبو الدُّقَيْشِ : هذا الطائر إذا أحسّ بالصَّباح صدح . وقال الأعشى يصف فلاة :
لا يسمع المرء فيها ما يؤنّسه
بالليل إلاّ نئيم البوم والضُّوَعا
قرأت بخط أبي الهيثم : والضِّوَعا ، بكسر الضاد ، وجمعه : ضيعان ، وهما لغتان : ضُوَعٌ وضِوَعٌ ، ونصب الضُّوَع بنية النَّئيم ، كأنه قال : إلا نئيم البوم وصياح الضُّوَع ، فأقام الضُّوع مقام الصياح .
ضيع : ومن ذوات الياء في هذا الباب ضاع الشيء يضيع ضياعاً وَضيْعة . وترك فلان عياله بمَضْيعة ومَضِيعة . وأضاع الرجل عياله وماله ، وضيّعهم إضاعة وتضييعاً ، فهو مُضِيع ومُضيِّع . وضَيْعة الرجل : حِرفته وصناعته وكَسْبه . يقال : ما ضيعتك ؟ أي ما حرفتك . وإذا انتشرت على الرجل أسبابه قيل : فشت ضَيْعته حتى لا يدري بأيّها يبدأ . ومعنى قوله فشت أي كثرت .
وقال ابن السكيت : أضاع الرجل فهو مُضيع إذا كثرت ضَيْعته وفشت . وأنشد قول الشمّاخ :
أعائش ما لأهلك لا أراهم
يُضيعون السوام مع المضيع
وكيف يُضيع صاحبُ مُدفَآت
على أثباجهن من الصقيع
وقال الباهلي : كان الشمّاخ صاحب إبل يلزمها ويكون فيها ، فقالت له هذه المرأة : إنك قد أفنيت شبابك في رَعْي الإبل . مالك لا تنفق مالك ولا تتفتَّى فقال لها الشمّاخ : ما لأهلك لا يفعلون ذلك وأنت تأمرينني أن أفعله . ثم قال لها : وكيف أُضيع إبلاً هذه الصفةُ صفتها . ودلّ على هذه قوله على أثر هذا البيت :
لمالُ المرء يُصلحه فيُغني
مفاقرَه أعفُّ من القُنُوع
يقول : لأن يصلح المرء ماله ويقوم عليه ولا يضيعه خير من القُنُوع وهو المسألة .
وقال الليث : الضِّياع : المنازل ، سميت ضياعاً لأنها تَضيع إذا تُرك تعهّدها وعمارتها .
وقال شمر : كانت ضيعة العرب سياسة الإبل والغنم . ويدخل في الضيعة الحِرفة والتجارة . يقال للرجل قم إلى ضيعتك .
قلت : الضَيْعة والضِّيَاع عند الحاضرة : مال الرجل من النخل والكَرْم والأرض والعرب لا تعرف الضيعة إلا الحرفة والصناعة ، وسمعتهم يقولون : ضيعة فلان الخِرازة ، وضيعة آخر الفَتْل ، وسَفّ الخُوص وعمل النخل ورعي الإبل وما أشبه ذلك . ومن أمثالهم : إني لأرى ضَيعةَ ، لا يصلحها إلا ضجعة ، قاله راع رَفَضت عليه إبلُه في المرعى ، فأراد جمعها فتبدّدت عليه ، فاستغاث حين عجز بالنوم . وقال جرير :
وقلن تروحّ لا تكن لك ضَيْعة
وقلبك مشغول وهنّ شواغله
وقد تكون الضيعة من الضيَاع . وقال النضر في قوله من ترك ضياعاً فإليّ قال : الضياع : العيال .
وقال ابن السكيت : من أمثالهم : الصيفَ ضيعتِ اللبن إذا خوطب به المذكر أو المؤنث أو الاثنان أو الجميع فهي مكسورة التاء لأن المثل خوطب به المرأة فجرى المَثَل على الأصل .
وضع : شمر عن أبي زيد : وضعت الناقة وهو نحو الرقَصَان . أوضعتها أنا . قال : وقال ابن شميل : وضع البعير إذا عدا ، وأوضعته أنا إذا حملتَه عليه . وقال الليث الدابة تضع السير وَضْعاً ، وهو سير دون . يقال : إنها لحسنة الموضوع . وأنشد :
بماذا تردّين امرأ جاء لا يرى
كودّك ودّاً قد أكلّ وأوضعا
قال : يريد أوضعها راكبها ، وهو ذلك السير الدون . ومنه : ( ولاََوْضَعُواْ خِلَالَكُمْ ) ( التّوبَة : 47 ) .
قلت : قول الليث : الوضع : سير دونٌ ليس بصحيح ، الوضع هو العَدْو . واعتبر الليث اللفظ ، ولم يعرف كلام العرب فيه .
فأمّا قول الله تعالى : ( ولاََوْضَعُواْ خِلَالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ ) ( التّوبَة : 47 ) فإن الفراء قال : العرب تقول أوضع الراكب ووضعت الناقة ، وربما قالوا للراكب وَضَع وأنشد :
ألفيتني مُحْتَمِلاً بَزِّي أضع
وقال الأخفش : يقال أوضعتُ ، وجئت موضِعاً . ولا توقعه على شيء . ويقال من أين أوضع الراكبُ ومن أين أوضح الراكب . هذا الكلام الجيّد . قال : وقد يقول بعض قيس : أوضعت بعيري فلا يكون لحناً .
وأخبرني المنذريّ عن أبي الهيثم أنه سمعه يقول بعد ما عُرض عليه كلام الأخفش هذا . وقال يقال : وضعُ البعيرُ يضع وَضْعاً إذا عدا فهو واضع ، أوضعته أنا أُوضعه إيضاعاً قال ويقال : وضع الرجل إذا عدا يضع وَضْعاً . وأنشد :
يا ليتني فيها جذع
أَخُبَّ فيها وأضع
أخُبّ من الخبب ، وأضع أي أَعْدو من الوضع . قال وقول الله : ( أي أوضعوا مراكبهم خلالكم لهم قال : وأمَّا قوائم : إذا طرأ عليهم الراكب : من أين أوضح الراكبُ فمعناه من أين أنشأ ، وليس من الإيضاع في شيء .
قلت : وكلام العرب على ما قال أبو الهيثم . وقد سمعتُ نحواً مما قال من بعض العرب . ورُوي عن النبي أنه أفاض من عرفة وعليه السَكِينة ، وأوضع في وادي مُحَسِّر .
وقال أبو عبيد : الإيضاع : سير مثل الخَبَب ، وأنشد :
إذا أُعطيتُ راحلة ورَحْلا
ولم أُوضِع فقام عليَّ ناعِي
قلت الإيضاع : أن يُعْدِي بعيره ويحملَه على العَدْو الحثيث . وفي الحديث عن النبي أنه دفع من عرفات وهو يسير العَنَق ، فإذا وجد فَجْوة نصّ . فالنصّ التحريك حتى يستخرج من الدابة أقصى سيرها ، وكذل الإيضاع .
وقال الليث : يقال : وضعت الشيء أضعه وضعاً ، وهو ضدّ رفعته . ورجل وضيع ، وقد وضُع يَوْضُع وَضَاعة وضَعَةً . وهو ضدّ الشريف . ووُضِع فلان في تجارته فهو موضوع فيها إذا خسِر فيها . قال : والوضائع : قوم كان كسرى ينقلهم من بلادهم ، ويُسكنهم أرضاً أخرى حتى يصيروا بها وَضِيعةً أبداً . قال والوضيعة : قوم من الجند يجعل أسماؤهم في كُورة لا يَغْزُون منها .
قلت : أمّا الوضائع الذين وصفهم فهم شبه الرهائن ، كان كسرى يرتهنهم ويُنزلهم بعض بلاده .
وقال الليث : والخيَّاط يُوضِّع القطن توضيعاً على الثوب . والمواضع معروفة واحدها موضع . والمواضعة : أن تواضع صاحبك أمراً تناظره فيه ويقال : دخل فلان أمراً فوضعه دخوله فيه فاتّضع . قال : والتواضع التذلّل . فهذا جميع ما ذكره الليث في باب وضع .
الحراني عن ابن السكيت : يقال هؤلاء أصحاب وَضِيعة أي أصحاب حَمْض مقيمون لا يخرجون منه ، وهي إبل واضعة أي مقيمة في الحَمْض .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الحَمْضُ يقال له الوَضِيعة . والجمع وَضَائع . وقد وَضَعت الإبل تضع إذا رعت الحمض .
وقال أبو زيد إذا رعت الإبلُ الحَمْض حول الماء فلم تبرح قيل : وضعت تضع وَضِيعة ، ووضعتها أنا فهي موضوعة .
ابن الأعرابي : تقول العرب : أُوْضِعْ بنا وأَخْلِلْ ، والإيضاع في الحَمْضِ والإخلال في الخُلَّة وأنشد :
وضعها قيس وهي نزائع
فطرحت أولادها الوضائع
وقال أبو سعيد الوَضِيعة : الحَطِيطة . وقد استوضع منه إذا استحطّ . وقال جرير :
كانوا كمشتركين لمّا بايعوا
خسِروا وشَفَّ عليهم فاستَوْضعوا
قال : والوضائع : ما يأخذه السلطان من الخراج والعُشُور . والوضيع : أن يوضع التمر قبل أن يجفّ ، فيوضع في الجَرِين .
وفي الحديث ( من رفع السلاح ثم وضعه
فدمه هَدَر ) ، وقال بعضهم في قوله : ( ثم وضعه ) أي ضرب به . وليس معناه أنه وضعه من يده ، وقال سُدَيف :
فضع السوط وارفع السيف حتّى
لا ترى فوق ظهرها أمويّا
إن معناه : ضع السوط على بدن من تبسطه عليه وارفع السيف لقتلهم . ويقال : وضع يده في الطعام إذا أكله . وإذا عاكم . وأذاعا كم الرجل صاحبَه الأعدالَ يقول أحدهما لصاحبه : واضِع أي أمِل العِدْل على المِرْبعة التي يحملان العدل بها فإذا أمره بالرفع قال رابع .
قلت : وهذا من كلام العرب إذا اعتكموا أبو عبيد عن اليزيدي : ما حملته أمّه وُضْعاً أي ما حملته على حَيْض . قال : وقال أبو عمرو : وضعت المرأة فهي تضع وُضعاً وتُضْعاً فهي واضع .
وقال ابن السكيت : وضع البعير في سيره يضع وضعاً إذا أسرع . والوُضع : أن تحمل المرأة في آخر طهرها في مُقْبَل الحيض . وهو التُّضْع أيضاً . وأنشد :
تقول والْجُرْدان فيها مكتنِع
أما تخاف حَبَلاً على تُضُع
أبو عبيد عن الأصمعي : امرأة واضع بغير هاء إذا وضعت خمارها . ويقال : إن بلدكم لمتواضع عنَا كقولك : متراخٍ ومتباعد . وقال ذو الرمَّة :
دواء لغَوْل النازح المتواضع
وقال الأصمعي : هو المتخاشع من بُعده تراه من بعيد لاصقاً بالأرض . وتواضع ما بيننا أي بعد . ويقال : وضع البعير حَكَمته إذا طامن رأسه وأسرع . ويراد بحَكَمته لَحْياه . وقال ابن مقبل .
فهَنَّ سَمَام واضع حكماته
مخوّية أعجازه وكراكره
ولِوى الوضيعة : رملة معروفة .
وقال أبو عبيدة : فرس موضِّع إذا كان يفترش وظيفه ، ثم يُتبع ذلك ما فوقه من خلفه ، وهو عيب .
ووضّعت النعامةُ بيضها إذا رَثَدته ، وهو بَيْض موضّع : منضود .
وأخبرني المنذري عن أبي العباس أنه قال : يقال في فلان توضيع أي تخنيث . وفلان موضَّع إذا كان مخنَّثاً .
ويقال للوديعة : وضيع . وقد وضَعْت عند فلان وضِيعاً إذا استودعته وديعة . ويقال : اتّضع فلان بعيره إذا كان قائماً فطامن من عنقه ليركبه ، وقال الكميت :
أصبحتَ فَرْعاً فُدَادياً بك اتّضعت
زيد مراكبها في المجد إذا ركبوا
فجعل اتّضع متعدّياً . وقد يكون لازماً يقال : وضعته فاتّضع .
عمرو عن أبيه قال : الواضعة : الروضة .
أبو عبيد عن اليزيدي : وُضِعت في مالي وأُوضعت ووُكست وأُوكِست .
الفراء له في قلبي مَوْضِعة وموقِعة أي محبّة .
ضعا : أبو عبيد عن الأصمعي : الضَعَة : شجر مثل الثُمَام وجمعه ضَعَوات وقال جرير :
متخذاً في ضَعَوات تَوْلجا
قلت الضعة كانت في الأصل ، ضَعْوَة نُقص منها الواو ، ألا تراهم جمعوها ضَعَوات .
ثعلب عن ابن الأعرابي : قال : ضعا إذا اختبأ ، وطعا بالطاء إذا ذَلّ . وطعا إذا تباعد أيضاً .
قلت قوله ضعا إذا اختبأ ، وقال في موضع آخر إذا استتر مأخوذ من الضعوة وكأنه اتخذ فيها تولجا أي سَرَباً فدخل فيه مستتراً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الأضعاء السِّفَل .

##### Türkçe

**باب العين والضاد**
**عضا** ، **عوض** ، **ضاع** ، **ضعا** ، **ضوع** ، **وضع**
**عضا** : **العِضْو** ve **العُضو** : koyunun ve başkasının uzuvlarından birinin teki; ve ben koyunu ve deveyi, onu uzuvlar kılıp parçalara ayırdığım ve böldüğüm vakit, **تعضِية** ile **عضَّيْتُ**. Ve hadiste Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ): “( **لا تعضية في ميراث إلاّ فيما حمل القَسْمَ** )”.

Ebû Ubeyd dedi: O, ölünün ölmesi ve bir şey bırakmasıdır; eğer varisleri arasında bölünse, bunda onların hepsine yahut bazısına zarar olur.

Diyor: O hâlde bölünmez. Ve **التعضية**: ayırmadır; ve o,

uzuvlardan alınmıştır. Denir: Eti **عضيت**; onu ayırdığım vakit.

Dedi: Ve bölmeyi taşımayan şey, cevherden bir tane gibi; çünkü o, eğer ayrıştırılsa ondan faydalanılmaz; ve yine hamam ve elbiselerden **الطيلسان** ve benzeri. Ve eğer bazısı bölmeyi isterse ona icabet edilmez; fakat satılır, sonra bedeli aralarında bölünür. Ve Allah جلّ وعزّ dedi: “( **الَّذِينَ جَعَلُواْ الْقُرْءَانَ عِضِينَ** ) ( **الحِجر : 91** )”. Leys dedi: Yani onu parça parça **عِضَةً عضةً** kıldılar; böylece onda ayrıldılar; yani onun bir kısmına iman ettiler. Dedi: Ve her parça **عِضة**’dir. Ve başkası dedi: **العضة** eksik isimlerdendir; aslı **عِضْوة**’dir; böylece **الواوُ** eksiltildi; nitekim dediler: **عِزَة** ve aslı **عِزْوة**; ve **ثُبَة** ve aslı **ثُبْوة**; “şeyi topladığım vakit” **ثَبَّيْتُ الشيء**’den. Ve **عِزة** **عزين** olarak; ve **ثُبة** **ثُبات** ve **ثُبِينِ** olarak cem‘ olunur.

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den, Allah جلّ وعزّ’ün sözü hakkında: “( **الَّذِينَ جَعَلُواْ الْقُرْءَانَ عِضِينَ** ) ( **الحِجر : 91** )”: Sözde onu ayırdılar; böylece “şiir”, “sihir” ve “kâhinlik” dediler.

Zeccâc dedi: Rivayet olunur ki müşrikler Kur’an hakkında dediler: “öncekilerin masalları”; ve dediler: “sihir”; ve dediler: “şiir”; ve dediler: “kâhinlik”; böylece onu bu kısımlara böldüler ve onu uzuvlar kıldılar. Dedi: Ve denildi ki Ehl-i kitap bir kısmına iman etti ve bir kısmını inkâr etti; müşriklerin yaptığı gibi.

Ferrâ dedi: Arapların كلامında **العِضُون**: sihirdir; ve **العضين**’in teki **عِضَة**’dir. Dedi: Ve denir: Onu **عضَّوه**; yani onu ayırdılar; koyunun parçalara ayrıldığı gibi **كما تُعَضَّى الشاة**.

Ben dedim: Kim **عضين**’in tefsirini sihir kılarsa, onun tekini **عِضة** kıldı; ve dedi ki o aslında **عِضْهة**’dir; ve **العِضَةُ** sihirdir; ve **العاضه** sihirbazdır; sonra **عضهة**’den asıl **الهاء** hazfedildi ve **عِضَةٌ** kalır; nitekim dediler: **شفة**; aslı **شَفْهَةٌ**; ve **سنة**; aslı **سَنْهَةٌ**.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **العِضَةُ** ve **التِّوَلة**: sihirdir. Dedi: Ve malı **عضا** eder; onu **يعضوه**; yani onu ayırdığı vakit.

**عوض** : Leys: **العَوْض**: “**عاض يَعُوض**” sözünün masdarıdır; **عَوْضاً** ve **عِياضاً**. Ve isim **العِوَض**’dır; ve kullanılan **التعويض**’dir. Dersin: Onu, hibesi karşılığında hayırla **عوّضْتُه**. Ve falan kimse beni **اعتاضني**; yani avaz ve sıla talep ederek geldiği vakit. Ve beni **استعاضني**; yani senden avaz istediği vakit. Ve inşad etti:

نعم الفتى ومَرْغَب المعتاض
والله يجزي القرض بالإقراض

Diyor: Avaz talep edenin rağbeti ne güzel.

Ve alışverişte, alma ve vermede falanla bir avaz karşılığında **عاوضت**. Ve denir: Ona verdiğim şeyden onu **اعتضته**; ve **عِضْت**: bir avaz elde ettim. Ve inşad etti:

هل لَكِ والعارض منك عائض
في هَجْمة يُغْدِرُ منها القابض

Yani: Sende olan **العارض** ile, senden olan fazlalık üzerine, “yakalayanın ondan bıraktığı” yüz içinde senin için var mı? Dedi: Bu, bir adamın bir kadına talip olmasıdır; dedi ki: Sana develerden yüz vereceğim; çokluğundan onu yakalayanın bıraktığını bırakır; bir kısmını bırakır, onu çekip götürmeye güç yetiremez. Ve ben seninle **معارِضك**’ım; develeri veririm ve nefsini alırım; böylece ben **عائض**’im; yani senden olan avazın hepsi bana olmuş oldu.

Ben dedim: Onun **عائض** sözü, “avaz aldım” **عِضْت**’tendir; onu Leys’ten başkası için işitmedim. Ve **عائض** “avaz verdi” **عاض يعوض**’tandır. Ve mana: Senin için bir **هَجْمة** içinde var mı; onun üzerine seninle evleneyim. Ve “senden olan **العارض**” yani bununla bir **عَرْض** veren; o, razı olacağın bir avazı avazlayan **عائِض**; ve o, develerden **الهَجْمة**’dir.

Leys dedi: **عَوْضُ** yemin yerinde yürüyen bir kelimedir. Ve insanların bazısı der: O, dehr ve zamandır. Adam, arkadaşına der: **عوضُ**; bu asla olmaz. Eğer **عوضُ** zamanın ismi olsaydı, o hâlde tenvinle yürürdü; fakat o, kasem murad edilen bir harftir; nitekim **أَجَلْ** ve benzerleri gibi; tasrifte yerleşmemiş olan şeyler i‘rab dışına hamledilmiştir.

Ebû Ubeyd dedi: Kisâî dedi: **عوضُ** (ضاد’ın dammesiyle), tenvinsiz: dehrdir. A‘şâ dedi:

رضيعي لبانٍ ثَدْيَ أمّ تقاسما
بأَسحم داج عوض لانتفرق

Ebû Zeyd dedi: Onun **عَوْض** sözü: “ebeden”dir. Dedi: Ve **بأسحم داج** ile muradı: gecedir. Ve **عوضَ لا نتفرق** fetha ile de caizdir.

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Zeyd dedi: **عوضُ**; bunu yapmam. Ve **عوضَ**; ikisi de tenvinsizdir. Ve **عَوْض**’ta nasb daha çok ve daha yaygındır. Dedi: Ve Ümevî dedi: **عوضَ**; ve “**من ذي عوض**”.

Ebû Zeyd dedi: Denir: Bunu **عَوْضَ العائضين** yapmam; ve “**ولا دهر الداهرين**”; yani bunu asla yapmam. Dedi: Ve denir: Onun gibisini **عَوْض** görmedim; yani onun gibisini hiç görmedim. Ve inşad etti:

فلم أر عاماً عَوْض أكثر هالكا
ووجه غلام يشتري وغلامَهْ

Ve denir: Onunla ahitleşti; ondan ayrılmaz; **عوضُ**; yani ebeden. Ve denir: Kavim **تعاوض** etti, **تعاوضاً**; yani malları ve adamları azlıktan sonra geri döndü.

Leys dedi: A‘şâ, “**بأسحم داج**” sözüyle annesinin memesinin **حَلَمة**sinin karalığını murad etti. Münzirî bana haber verdi; ve Mufaddal b. Seleme babasından; o da Ferrâ’dan: O dedi ki: “Onu, **من ذي قِبَلٍ وقَبَلٍ**’den ve **من ذي عِوَض وعَوَض**’dan ve **من ذي أُنَفٍ**’den karşıladım”; yani karşıdan gelen tarafta.

**ضوع** : Leys dedi: **الضَوَع**: güzel kokunun rüzgârının **تضوّع** etmesidir; onu nerede üflediysem. Ve inşad etti:

إذا قامتا تضوَّع المسك منهما

Ben dedim: Araplardan kimi, **التضوع**’u kötü kokuda kullanır. Ondan onun sözü:

يتضوّعن لو تضمخن بالمسك صُماحاً كأنه ريح مَرْق

Ve **الصُّماح**: pis koku; ve **المَرْق**: tabaklanıp kokutulmuş deri; böylece kokar.

Leys dedi: Çocuk **ضاع** eder; **يضوع**; o, ağlamada şiddet ve ses yükseltmede onun kıvranmasıdır **تضوّره**. Dedi: Ve çocuğun ağlaması **تضوّع**’dır. İmru’ül-Kays, bir kadını vasfederek dedi:

يعزّ عليها رِقْبَتي ويسوءها
بكاه فتثنى الجيد أن يتضوعا

Diyor: Boyun, çocuğuna doğru bükülür; **أن يتضوع** etmesinden sakınarak.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Kuş **ضاع** etti; onu gagasıyla beslediği vakit **زقّه**. Ve ondan dersin: Ona gagasıyla beslemesini emrettiğin vakit: **ضُعْ ضُع**.

İbnü’s-Sikkît dedi: Onu, şu şey **ضاعه** eder; onu **يضوعه**; yani onu hareket ettirdiği vakit. Ve inşad etti:

يَضُوع فُؤَادَها منه بُغام

Yani onu hareket ettirir. Dedi: Ve rüzgâr **تضوّع** eder; hareket ettiği vakit. Ve başkası dedi: Şu ve şu iş beni **ضاعني** eder; beni **يَضُوعني**; yani beni korkuttuğu vakit.

Ve adam **مَضُوع**; yani ürkütülmüş. Kümeyt dedi:

رِئاب الصُدُوع غِيَاث المَضُوع لأمَّته الصَّدَرُ المُبْجِل

Ve denir: Ondan işittiğin şey seni sakın **يَضُوعنَّك** etmesin; yani ona aldırma. Ve yavrunun **انضاع** etmesi ve **التضوّع**: kanatlarını annesine doğru açmasıdır; onu gagasıyla beslesin diye **لتَزَقَّه**; yahut bir şeyden korkup ondan kıvranmasıdır **فتضوّر منه**. Ebû Züeyb dedi:

فُرَيخان ينضاعان بالفجر كلّما
أحسّا دويّ الريح أو صوت ناعب

Leys dedi: **الضُّوَع**: gece kuşlarından, **الهام** cinsinden bir kuştur. Dedi: Ebû’d-Dukayş dedi: Bu kuş, sabahı hissettiği vakit öter **صدح**. A‘şâ, bir çölü vasfederek dedi:

لا يسمع المرء فيها ما يؤنّسه
بالليل إلاّ نئيم البوم والضُّوَعا

Ebû’l-Heysem’in hattıyla okudum: **والضِّوَعا**; **الضاد**’ın kesresiyle. Ve onun cemi: **ضيعان**. Ve ikisi iki lugattır: **ضُوَعٌ** ve **ضِوَعٌ**. Ve **الضُّوَع**’ın nasbı, **النَّئيم** niyetiyle; sanki dedi: “Baykuşun iniltisi ve **الضُّوَع**’ın çığlığı hariç”; böylece **الضُّوع**’u çığlık yerine ikame etti.

**ضيع** : Bu babda **الياء** sahiplerinden: Şey **ضاع** eder; **يضيع**; **ضياعاً** ve **وَضيْعة**. Ve falan, ailesini **بمَضْيعة** ve **مَضِيعة** ile bıraktı. Ve adam, ailesini ve malını **أضاع** etti; ve onları **إضاعة** ve **تضييعاً** ile zayi etti; böylece o **مُضِيع** ve **مُضيِّع**’dir. Ve adamın **ضَيْعة**’si: sanatı, zanaatı ve kazancıdır. Denir: Senin **ضيعتك** nedir? yani senin zanaatın nedir. Ve bir adamın sebepleri ona yayıldığı vakit denir: Onun **ضَيْعة**’si yayıldı; öyle ki hangisiyle başlayacağını bilmez. Ve “yayıldı” sözünün manası: çoğaldı.

İbnü’s-Sikkît dedi: Adam **أضاع** etti; böylece o **مُضيع**’dir; **ضَيْعة**’si çoğaldığı ve yayıldığı vakit. Şemmâh’ın sözünü inşad etti:

أعائش ما لأهلك لا أراهم
يُضيعون السوام مع المضيع
وكيف يُضيع صاحبُ مُدفَآت
على أثباجهن من الصقيع

Bâhilî dedi: Şemmâh deve sahibi idi; ona yapışır ve onun içinde olurdu. Böylece bu kadın ona dedi: Sen gençliğini deve gütmede tüketmişsin. Sana ne oluyor; malını harcamıyorsun ve genişlemiyorsun **ولا تتفتَّى**? Şemmâh ona dedi: Ailene ne oluyor; bunu yapmıyorlar; sen bana onu yapmamı emrediyorsun. Sonra ona dedi: Ve nasıl zayi edeyim; vasfı bu olan develeri. Ve bu sözüne, bu beytin ardından gelen şu sözü delil kıldı:

لمالُ المرء يُصلحه فيُغني
مفاقرَه أعفُّ من القُنُوع

Diyor: Çünkü kişinin malını ıslah etmesi ve onun başında durması ve onu zayi etmemesi, **القُنُوع**’dan hayırlıdır; o da istemektir.

Leys dedi: **الضِّياع**: meskenlerdir; “**ضياعاً**” diye adlandırıldı; çünkü onların gözetimi ve imarı terk edilirse zayi olurlar **تَضيع**.

Şemmer dedi: Arapların **ضيعة**si, deve ve koyun gütmektir. Ve **الضيعة** içine zanaat ve ticaret girer. Adama denir: **قم إلى ضيعتك**.

Ben dedim: **الضَيْعة** ve **الضِّيَاع** şehir halkı yanında: adamın hurma, üzüm bağı ve toprak malıdır. Ve Arap, **الضيعة**yi ancak zanaat ve sanat olarak bilir. Ve onları işittim: “Falanın **ضيعة**si saraçlıktır **الخِرازة**”; ve başkasının **ضيعة**si bükmedir **الفَتْل**; ve hurma yaprağı örmedir **سَفّ الخُوص**; ve hurma işi ve deve gütme ve benzeri. Ve onların darbımesellerinden: “Ben bir **ضَيعةَ** görüyorum; onu ancak bir **ضجعة** ıslah eder.” Bunu, merada develeri kendisine başkaldıran bir çoban söyledi; onları toplamak istedi, ona dağıldılar; aciz kalınca uyku ile imdat istedi. Cerîr dedi:

وقلن تروحّ لا تكن لك ضَيْعة
وقلبك مشغول وهنّ شواغله

Ve **الضيعة** bazen **الضيَاع**dan olur. Nadr, “Kim **ضياعاً** bırakırsa o bana aittir” sözünde dedi: **الضياع**: aile fertleridir **العيال**.

İbnü’s-Sikkît dedi: Onların darbımesellerinden: “**الصيفَ ضيعتِ اللبن**”; bununla erkek, kadın, ikisi yahut hepsi muhatap alınsa da, **التاء** kesrelidir; çünkü meselde kadın muhatap alınmıştır; böylece mesel asıl üzere yürüdü.

**وضع** : Şemmer, Ebû Zeyd’den: Dişi deve **وضعت**; o, **الرقَصَان** gibidir. Ben onu **أوضعتها**. Dedi: İbn Şümeyl dedi: Deve **وضع** eder; koştuğu vakit **عدا**; ve ben onu **أوضعته**; onu buna sevk ettiğim vakit. Leys dedi: Binek hayvanı yürüyüşü **تضع** eder; **وَضْعاً**; ve o, daha aşağı bir yürüyüştür **سير دون**. Denir: O, **لحسنة الموضوع**. Ve inşad etti:

بماذا تردّين امرأ جاء لا يرى
كودّك ودّاً قد أكلّ وأوضعا

Dedi: Muradı: Onu binen kimse **أوضعها** etti; ve o, o aşağı yürüyüştür. Ondan: “( **ولاََوْضَعُواْ خِلَالَكُمْ** ) ( **التّوبَة : 47** )”.

Ben dedim: Leys’in sözü: “**الوضع**: aşağı yürüyüştür” sahih değildir; **الوضع** koşmadır **العَدْو**. Leys lafzı dikkate aldı; ve Arapların sözünü onda bilmedi.

Allah تعالى’nın sözüne gelince: “( **ولاََوْضَعُواْ خِلَالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ** ) ( **التّوبَة : 47** )”; Ferrâ dedi: Arap der: Binen kimse **أوضع** etti; ve dişi deve **وضعت**. Ve bazen binene **وَضَع** derler. Ve inşad etti:

ألفيتني مُحْتَمِلاً بَزِّي أضع

Ahfeş dedi: Denir: **أوضعتُ**; ve **جئت موضِعاً**. Ve onu bir şeye düşürme **ولا توقعه على شيء**. Ve denir: Binen kimse nereden **أوضع** etti; ve binen kimse nereden **أوضح** etti. Bu söz iyidir. Dedi: Ve Kays’ın bazısı der: “Devemi **أوضعت** ettim”; böylece lahn olmaz.

Münzirî bana haber verdi; Ebû’l-Heysem’den: Ahfeş’in bu sözü kendisine arz edildikten sonra onu şöyle derken işitti: Denir: Deve **وضعُ** eder; **يضع وَضْعاً**; koştuğu vakit; böylece o **واضع**’dır. Ben onu **أوضعته**; onu **أُوضعه**; **إيضاعاً**. Dedi: Ve denir: Adam **وضع** eder; **عدا** ettiği vakit; **يضع وَضْعاً**. Ve inşad etti:

يا ليتني فيها جذع
أَخُبَّ فيها وأضع

**أخُبّ**: **الخبب**’dendir; ve **أضع**: **الوضع**’dan koşarım **أَعْدو**. Dedi: Ve Allah’ın sözü: “yani onların bineklerini aranıza **أوضعوا** ettiler” dedi. Dedi: Ve “**قوائم**”a gelince: Binen kimse onlara ansızın geldiği vakit: “Binen kimse nereden **أوضح** etti?”; bunun manası: Nereden başladı; ve **الإيضاع** ile hiçbir ilgisi yoktur.

Ben dedim: Arapların sözü, Ebû’l-Heysem’in dediği üzeredir. Ve Araplardan bazısından onun dediğine benzerini işittim. Ve Peygamber’den rivayet olundu: O, Arafat’tan sükûnet üzere ifâza etti; ve **وادي مُحَسِّر**’de **أوضع** etti.

Ebû Ubeyd dedi: **الإيضاع**: **الخَبَب** gibi bir yürüyüştür. Ve inşad etti:

إذا أُعطيتُ راحلة ورَحْلا
ولم أُوضِع فقام عليَّ ناعِي

Ben dedim: **الإيضاع**: devesini koşturması ve onu şiddetli koşuya yüklemesidir. Ve hadiste Peygamber’den: O, Arafat’tan ayrıldı; **العَنَق** yürüyüşüyle yürüyordu; bir açıklık bulduğu vakit **نصّ** etti. Böylece **النصّ**: hayvandan yürüyüşünün en uç noktasını çıkarmak için onu hareket ettirmektir; ve yine **الإيضاع** böyledir.

Leys dedi: Denir: Şeyi **وضعت**; onu **أضعه وضعاً**; ve o, “onu kaldırdım” **رفعته**’nin zıddıdır. Ve adam **وضيع**’dir; ve **وضُع** eder; **يَوْضُع**; **وَضَاعة** ve **وضَعَةً**. Ve o, şerifin zıddıdır. Ve falan, ticaretinde **وُضِع** edildi; böylece onda **موضوع**’dur; onda zarar ettiği vakit **خسِر**. Dedi: Ve **الوضائع**: Kisrâ’nın onları beldelerinden naklettiği ve onları başka bir toprağa iskân ettiği bir kavimdir; böylece orada ebediyen bir **وَضِيعةً** olurlar. Dedi: Ve **الوضيعة**: askerlerden bir kavimdir; isimleri bir **كُورة** içinde kılınır; oradan gazaya çıkmazlar.

Ben dedim: Onun vasfettiği **الوضائع**, rehineler gibidir; Kisrâ onları rehin alır ve onları beldelerinin bir kısmına indirirdi.

Leys dedi: Terzi, pamuğu kumaş üzerine **يُوضِّع** eder; **توضيعاً**. Ve **المواضع** bilinir; onun teki **موضع**’dır. Ve **المواضعة**: arkadaşınla, onunla münazara edeceğin bir iş üzerinde anlaşmandır. Ve denir: Falan bir işe girdi; böylece ona girişiyle onu **وضعه**; böylece o **اتّضع** etti. Dedi: Ve **التواضع**: alçalma **التذلّل**dür. İşte Leys’in **باب وضع**’da zikrettiği şeylerin tümü budur.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: Denir: Bunlar **وَضِيعة** sahipleridir; yani **حَمْض** sahipleridir; orada ikamet ederler; ondan çıkmazlar. Ve o, **إبل واضعة**’dır; yani **الحَمْض** içinde ikamet eden.

Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den; İbnü’l-A‘râbî’den: O dedi: **الحَمْضُ**’a **الوَضِيعة** denir. Ve cem‘i **وَضَائع**. Ve develer **وَضَعت**; **تضع**; **الحَمْض**’ı otladığı vakit.

Ebû Zeyd dedi: Develer su çevresinde **الحَمْض**’ı otladığı vakit ve ayrılmadığı vakit denir: **وضعت تضع وَضِيعة**; ve ben onu **وضعتها**; böylece o **موضوعة**’dur.

İbnü’l-A‘râbî: Arap der: “Bizi **أُوْضِعْ** et ve **أَخْلِلْ** et”; ve **الإيضاع** **الحَمْضِ**’dadır; ve **الإخلال** **الخُلَّة**’dedir. Ve inşad etti:

وضعها قيس وهي نزائع
فطرحت أولادها الوضائع

Ebû Sa‘îd dedi: **الوَضِيعة**: **الحَطِيطة**’dır. Ve ondan **استوضع** etti; yani indirim istediği vakit **استحطّ**. Cerîr dedi:

كانوا كمشتركين لمّا بايعوا
خسِروا وشَفَّ عليهم فاستَوْضعوا

Dedi: Ve **الوضائع**: sultanın haraç ve öşürlerden aldığı şeydir. Ve **الوضيع**: hurmanın kurumadan önce konulmasıdır; böylece **الجَرِين**’e konulur.

Hadiste: “( Kim silahı kaldırır, sonra onu **وضعه** ederse, onun kanı hederdir )”. Ve bazısı, onun sözü “( sonra onu **وضعه** )” hakkında dedi: Yani onunla vurdu. Ve manası, onu elinden bırakması değildir. Südeyf dedi:

فضع السوط وارفع السيف حتّى
لا ترى فوق ظهرها أمويّا

Onun manası: Kamçıyı, onu üzerine yaydığın kimsenin bedenine koy; ve kılıcı onları öldürmek için kaldır. Ve denir: Elini yemeğe **وضع** etti; onu yediği vakit. Ve **عاكم** ettiği vakit. Ve iki adam, yükleri yaydıkları vakit **أذاعا**; ikisi de yük sahibiyle birlikte **الأعدالَ**; ikisinden biri arkadaşına der: **واضِع**; yani yükü, ikisinin yükü taşıdığı **المِرْبعة** üzerine eğ; ona kaldırmayı emrettiği vakit: **رابع** dedi.

Ben dedim: Bu, Arapların sözündendir; **إذا اعتكموا**.

Ebû Ubeyd, Yezîdî’den: Annesinin onu **وُضْعاً** taşıdığı kimse; yani onu hayız üzerine taşımadığı kimse. Dedi: Ebû ‘Amr dedi: Kadın doğurdu; böylece o **تضع وُضعاً وتُضْعاً**; böylece o **واضع**’dır.

İbnü’s-Sikkît dedi: Deve yürüyüşünde **وضع** eder; **يضع وضعاً**; hızlandığı vakit. Ve **الوُضع**: kadının, hayzın başlangıcında, son temizliğinde hamile kalmasıdır. Ve o, **التُّضْع** dadır. Ve inşad etti:

تقول والْجُرْدان فيها مكتنِع
أما تخاف حَبَلاً على تُضُع

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **امرأة واضع** (هاء’sız): başörtüsünü **وضعت** ettiği vakit. Ve denir: Sizin beldeniz, “**متراخٍ** ve **متباعد**” dediğin gibi, bize karşı **لمتواضع**’dır. Zû’r-Rumme dedi:

دواء لغَوْل النازح المتواضع

Asma‘î dedi: O, uzaklığından dolayı alçak görünen; onu uzaktan, yere yapışık görürsün. Ve aramızdaki mesafe **تواضع** etti; yani uzaklaştı. Ve denir: Deve, başını alçaltıp hızlandığı vakit, onun **حَكَمته**’sini **وضع** etti. Ve **حَكَمته** ile murad: iki çenesidir **لَحْياه**. İbn Mukbil dedi:

فهَنَّ سَمَام واضع حكماته
مخوّية أعجازه وكراكره

Ve **لِوى الوضيعة**: bilinen bir kumluktur.

Ebû ‘Ubeyde dedi: **فرس موضِّع**: ön bacağını yere serip, sonra bunun üstündekini arkasından takip ettiği vakit; ve o bir ayıptır.

Ve devekuşu yumurtalarını **وضّعت** etti; onları dizdiği vakit **رَثَدته**. Ve o, **بَيْض موضّع**’dır: dizilmiş **منضود**.

Münzirî bana haber verdi; Ebû’l-‘Abbâs’tan: Denir: Falanda **توضيع** vardır; yani kadınsılaşma **تخنيث**. Ve falan **موضَّع**’dır; kadınsılaşmış olduğu vakit **مخنَّثاً**.

Ve **الوديعة** için denir: **وضيع**. Ve falanın yanında bir **وضِيعاً** **وضَعْت**; yani ona bir emanet bıraktığım vakit **استودعته وديعة**. Ve denir: Falan, devesini **اتّضع** etti; o ayakta iken, binmek için boynundan alçalttığı vakit. Kümeyt dedi:

أصبحتَ فَرْعاً فُدَادياً بك اتّضعت
زيد مراكبها في المجد إذا ركبوا

Böylece **اتّضع**’ı müteaddî kıldı. Ve lâzım da olabilir; denir: Onu **وضعته**; böylece o **اتّضع** etti.

‘Amr, babasından dedi: **الواضعة**: çayırdır **الروضة**.

Ebû Ubeyd, Yezîdî’den: Malımda **وُضِعت** edildim; ve **أُوضعت**; ve **وُكست**; ve **أُوكِست**.

Ferrâ: Onun kalbimde bir **مَوْضِعة** ve **موقِعة**si vardır; yani sevgi.

**ضعا** : Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الضَعَة**: **الثُمَام** gibi bir ağaçtır; ve cem‘i **ضَعَوات**. Cerîr dedi:

متخذاً في ضَعَوات تَوْلجا

Ben dedim: **الضعة** aslında **ضَعْوَة** idi; ondan **الواو** eksiltildi; görmüyor musun, onu **ضَعَوات** olarak cem‘ ettiler.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Dedi: **ضعا**; gizlendiği vakit **اختبأ**. Ve **طعا** (طاء ile); zelil olduğu vakit **ذَلّ**. Ve **طعا**; uzaklaştığı vakit de.

Ben dedim: Onun “**ضعا**; gizlendiği vakit” sözü; başka bir yerde “örtündüğü vakit **استتر**” dedi; **الضعوة**’den alınmıştır; ve sanki onun içinde bir **تولجا** edinmiş; yani bir delik **سَرَباً**; böylece onun içine gizlenerek girmiştir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأضعاء**: aşağılık **السِّفَل**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الضّاد والواو وما يثلثهما)
(ضوأ) الضاد والواو والهمزة أصلٌ صحيح، يدلُّ على نورٍ. من ذلك الضَّوء والضُّوء بمعنىً، وهو الضِّياء والنُّور. قال الله تعالى: ﴿فَلَمَّا أَضَاءَتْ ما حَوْلَهُ﴾ [البقرة 17]. قال أبو عبيد: أَضاءَت النَّارُ وأضاءت غيرَها. وأنشد:
أضاءَت لنا النَّار وجهاً أغـ  *** ـرَّ ملتبِساً بالفؤاد التباسا([1])(ضوي) الضاد والواو والياء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على هُزَالٍ. يقال غُلامٌ ضاوِيٌّ: مهزول؛ وزنه فاعول. وجاريةٌ ضاوِيّة. وكانت العرب تقول: إذا تقارَبَ نسبُ الأبوين خرج الولدُ ضاويّاً. وجاء في الحديث: "اسْتَغْرِبُوا لا تُضْوُوا([2])". وقال ذو الرُّمَّة:
أخوها أبوها والضَّوَى لا يَضِيرُها *** وساقُ أَبِيها أمُّها عُقِرَتْ عَقْرَا([3])يقال منه ضَوِيَ يَضْوَى ضَوَىً.
وممّا حُمِلَ على هذا قولُهم: أضويتُ الأمرَ، إذا لم تُحْكِمْه. ويقال: أضوَيْتُهُ إِذا انتقَصتَه([4]) واستضعفته. قال:
* وكيف أضَوَى وبلالٌ حِزْبِي([5]) *
فأمَّا الضَّواة فشيءٌ يقال إنَّه يخرجُ مِنْ حَياء النّاقة قبل أن يخرُجَ الولَد. ويقال الضَّوَاة: ورمٌ يُصِيبُ البعيرَ في رأسه. قال:
* فصارت ضَواةً في لهازِم ضرْزِمِ([6]) *
ومما شذَّ عن هذا الباب: ضَوَيت إليه أضوِي ضُوِيّاً وأوَيت بمعنىً. ويجوز أن يكون من الإِبدال، أن يقام الضَّاد مقام الهمزة.
(ضوج([7])) الضاد والواو والجيم حرف واحد، وهو الضَّوْج: مُنعَطَف الوادي، وجمعه أضواج.
(ضوع) الضاد والواو والعين كلمةٌ واحدة تتفرّع، وهي تدلُّ على التحريك والإِزعاج. يقال ضَاعَني لك الشيءُ يَضُوعُني، إذا حرَّكني. قال:
* ولكنها ريحُ الدِّماء تَضُوعُ([8]) *
وتضوّعَتْ رائحتهُ: نَفَحَتْ. قال:
تَضَوَّعَ مِسكاً بطنُ نَعْمَانَ أنْ مشت *** به زينبٌ في نسوةٍ عَطِرَاتِ([9])وضَاعَت الرِّيحُ الغُصنَ: ميَّلَتْه. وقال قوم: هذا الأمر لا يَضُوعُني، أي لا يُثْقِلُني، والأقيس أن يقال لا يُحَرِّكُ منِّي ولا أعبأ به. ويقال ضاع يضوع ويَنْضَاع، إذا تضّور. قال:
فُرَيْخَانِ ينضاعانِ بالفجرِ كلَّما *** أحسَّا دَوِيَّ الرِّيح أو صوتَ ناعبِ([10])قال أبو عبيد عن أبي عمرو: ضاعني الشّيء: أَفْزَعَنِي. وهذا صحيحٌ؛ لأنَّ الفزع يُزْعِجُهُ ويُقْلِقُهُ.
(ضون) الضاد والواو والنون ليس بشيء. لكنهم يقولون: إنَّ الضَّيْونَ دُوَيْبَّة تشبه السِّنَّوْر.
(ضوض) الضاد والواو والضاد، الضَّوْضاة قد مضى ذِكْرُهُ([11])، والأصل مُضَاعَف.
(ضوط) الضاد والواو والطاء كلمةٌ واحدةٌ، وهي الضَّوِيطة. يقال للعجين إِذا كثُر ماؤُه حتَّى يسترخِيَ: الضَّويطة.
(ضور) الضاد والواو والراء أُصَيْلٌ صحيح وفيه بعض الإِبدال. فالتضوُّر: الصِّياح والتلوِّي عند الضَّرب. ويقال هو التقلُّب ظهراً لبَطن. ويقال الضَّوْر: الجُوع الشديد.
وأمّا الإِبدال فقال الكسائي: لا يَضُورني كذا، بمنزلة لا يَضِيرني. ورجل ضُورَة: ذليل، من هذا.
(ضوز) الضاد والواو والزاء أصلان صحيحان، أحدهما نوعٌ من الأكل، والآخر دالٌّ على اعوجاج.
فالأول ضازَ التَّمْر يَضُوزُهُ ضَوزاً، إِذا أكله بِجَفاء وشِدّة. قال:
فظَلَّ يضُوز التّمر والتّمرُ ناقعٌ *** بوَردٍ كلون الأرجوانِ سَبائِبُه([12])قال ابنُ دُريد: هو * أن يأخذ التَّمرة في فمه حتّى تلين. ومعنى البيت هو أن يأخذ الدِّية تَمْراً بدلاً عن الدم الذي لونُهُ لونُ الأُرجوان.
والأصل الآخر: القِسمةُ الضِّيزَى.([13])
(ضوب) الضاد والواو والباء شيءٌ يقال ما أدري ما صحّتُه. الضُّوَبانُ: الجَمَل القويّ، ويقال بل الضوبان كاهل البعير.
--------------ــــ
([1]) البيت للنابغة الجعدي في اللسان (ضوأ) وشروح سقط الزند 646.
([2]) وكذا في المجمل. ويروى: "اغتربوا".
([3]) ديوان ذي الرُّمة 175 واللسان (ضوا).
([4]) في الأصل: "انتضته".
([5]) لرؤبة في ديوانه 16 برواية "ولست أضوى"، من أرجوزة يمدح بها بلال بن أبي بردة.
([6]) صدره في اللسان (ضوا): * قذيفة شيطان رجيم رمى بها *.
([7]) وردت هذه المادة وسائر مفرداتها بالحاء، صوابها  الجيم.
([8]) البيت لبشار كما في حماسة ابن الشجري 113. وصدره كما في شروح سقط الزند 700، 708، 857:
* وأسيافكم مسك محل أكفكم  *
    وفي الحماسة                * وبيض بها مسك لمس أكفهم  *
([9]) البيت لعبد الله بن نمير الثقفي، كما في اللسان (ضوع)، وإصلاح المنطق 287، والحماسة بشرح المرزوقي 1289.
([10]) لأبي ذؤيب الهذلي في اللسان (ضوع) وإصلاح المنطق 287، وليس في ديوانه.
([11]) في نهاية مادة (ضأ).
([12])البيت بدون نسبة أيضاً في اللسان (ضوز)، والجمهرة (3: 4).
([13]) زاد في المجمل: "الجائرة".

ـ

##### Türkçe

(باب **الضّاد** و**الواو** وما يثلثهما)
(**ضوأ**) **الضاد** ve**الواو** ve**الهمزة** sahih bir asıldır; bir nura delâlet eder. Bundan **الضَّوء** ve**الضُّوء** bir mânâ ile (vardır); o, **الضِّياء** ve**النُّور**dur. Allah Teâlâ dedi: ﴿فَلَمَّا أَضَاءَتْ ما حَوْلَهُ﴾ [البقرة 17]. Ebû Ubeyd dedi: **أَضاءَت** **النَّارُ** ve başkasını da **أضاءَت**. Ve şu beyti okudu:
أضاءَت لنا النَّار وجهاً أغـ  *** ـرَّ ملتبِساً بالفؤاد التباسا([1])(**ضوي**) **الضاد** ve**الواو** ve**الياء** sahih bir asıldır; bir zayıflığa delâlet eder. Denir: **غُلامٌ ضاوِيٌّ**: zayıf; vezni **فاعول**dur. Ve **جاريةٌ ضاوِيّة**. Araplar derdi: Ana-babanın nesebi yakınlaştığı zaman çocuk **ضاويّاً** çıkar. Hadiste geldi: "اسْتَغْرِبُوا لا تُضْوُوا([2])". Ve Zû’r-Rumme dedi:
أخوها أبوها والضَّوَى لا يَضِيرُها *** وساقُ أَبِيها أمُّها عُقِرَتْ عَقْرَا([3])Bundan denir: **ضَوِيَ** **يَضْوَى** **ضَوَىً**.
Ve bunun üzerine حمل olunan şeylerdendir onların sözü: **أضويتُ الأمرَ**; onu sağlamlaştırmadığın zaman. Ve denir: **أضوَيْتُهُ** onu eksilttiğin([4]) ve zayıf gördüğün zaman. Dedi:
* وكيف أضَوَى وبلالٌ حِزْبِي([5]) *
أما **الضَّواة** ise, bir şeydir; denir ki, yavru çıkmadan önce devenin hayâsından çıkar. Ve denir **الضَّوَاة**: başında deveye isabet eden bir şişlik. Dedi:
* فصارت ضَواةً في لهازِم ضرْزِمِ([6]) *
Ve bu babdan şâz olanlardandır: **ضَوَيت إليه** **أضوِي** **ضُوِيّاً** ve **أوَيت** bir mânâ ile. Ve ibdâlden olması câizdir: **الضَّاد**ın **الهمزة** makamına ikame edilmesi.

(**ضوج([7])**) **الضاد** ve**الواو** ve**الجيم** tek bir harftir; o da **الضَّوْج**dur: vadinin kıvrılan yeri; cem‘i **أضواج**dır.

(**ضوع**) **الضاد** ve**الواو** ve**العين** tek bir kelimedir, dallanır; ve o, hareket ettirmeye ve rahatsız etmeye delâlet eder. Denir: **ضَاعَني** لك الشيءُ **يَضُوعُني**; beni hareket ettirdiği zaman. Dedi:
* ولكنها ريحُ الدِّماء تَضُوعُ([8]) *
Ve **تضوّعَتْ رائحتهُ**: yayıldı. Dedi:
تَضَوَّعَ مِسكاً بطنُ نَعْمَانَ أنْ مشت *** به زينبٌ في نسوةٍ عَطِرَاتِ([9])Ve **ضَاعَت** **الرِّيحُ** **الغُصنَ**: onu eğdi. Ve bir kavim dedi: Bu iş beni **لا يَضُوعُني**, yani beni ağırlaştırmaz; daha kıyaslı olan, “benden bir şeyi hareket ettirmez ve ona aldırmam” denmesidir. Ve denir: **ضاع** **يضوع** ve**يَنْضَاع**; büzüldüğü zaman. Dedi:
فُرَيْخَانِ ينضاعانِ بالفجرِ كلَّما *** أحسَّا دَوِيَّ الرِّيح أو صوتَ ناعبِ([10])Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan naklen dedi: **ضاعني** **الشّيء**: beni korkuttu. Bu sahihtir; çünkü korku onu rahatsız eder ve onu tedirgin eder.

(**ضون**) **الضاد** ve**الواو** ve**النون** bir şey değildir. Lâkin onlar derler: **الضَّيْونَ** **دُوَيْبَّة**dir, **السِّنَّوْر**a benzer.

(**ضوض**) **الضاد** ve**الواو** ve**الضاد**; **الضَّوْضاة**nın zikri geçmişti([11]); asıl, مضاعف’tır.

(**ضوط**) **الضاد** ve**الواو** ve**الطاء** tek bir kelimedir; o da **الضَّوِيطة**dır. Hamura, suyu çoğalıp gevşeyince: **الضَّويطة** denir.

(**ضور**) **الضاد** ve**الواو** ve**الراء** sahih bir asılcık olup onda biraz ibdâl vardır. **التضوُّر**: vurma esnasında bağırma ve kıvranmadır. Ve denir: sırtı karna çevirecek şekilde dönüp durmadır. Ve denir **الضَّوْر**: şiddetli açlıktır.
İbdâle gelince: Kisâî dedi: **لا يَضُورني** şöyle-şöyle; **لا يَضِيرني** menzilesindedir. Ve **رجل ضُورَة**: zelil; bundan (dır).

(**ضوز**) **الضاد** ve**الواو** ve**الزاء** iki sahih asıldır: birisi yemenin bir türü, diğeri eğriliğe delâlet edendir.
Birincisi: **ضازَ** **التَّمْر** **يَضُوزُهُ** **ضَوزاً**; onu kabalık ve şiddetle yediği zaman. Dedi:
فظَلَّ يضُوز التّمر والتّمرُ ناقعٌ *** بوَردٍ كلون الأرجوانِ سَبائِبُه([12])İbn Düreyd dedi: o, **أن يأخذ التَّمرة في فمه حتّى تلين** (dir). Beytin mânâsı, rengi **الأُرجوان** rengi gibi olan kan yerine diyeti hurma olarak almasıdır.
Diğer asıl: **القِسمةُ الضِّيزَى**.([13])

(**ضوب**) **الضاد** ve**الواو** ve**الباء** bir şeydir; sıhhatini bilmem denir. **الضُّوَبانُ**: güçlü deve; ve denir: bilakis **الضوبان** devenin **كاهل**idir.

--------------ــــ
([1]) Beyit Nâbiga el-Ca‘dî’nindir; Lisân’da (**ضوأ**) ve Şurûh Sakat ez-Zend 646.
([2]) Mücmel’de de böyledir. Rivayet olunur: "اغتربوا".
([3]) Dîvân Zî’r-Rumme 175 ve Lisân (**ضوا**).
([4]) Asılda: "انتضته".
([5]) Ru’be’nindir; dîvânında 16, "ولست أضوى" rivayetiyle; Bilâl b. Ebî Burde’yi övdüğü bir urcûzeden.
([6]) صدرُه Lisân’da (**ضوا**): * قذيفة شيطان رجيم رمى بها *.
([7]) Bu madde ve diğer müfredatları **الحاء** ile vârid olmuştur; doğrusu **الجيم**dir.
([8]) Beyit Beşşâr’ındır; Hamâse İbn eş-Şecerî 113’te olduğu gibi. Ve صدرُه Şurûh Sakat ez-Zend 700, 708, 857’de olduğu gibi:
* وأسيافكم مسك محل أكفكم  *
    Ve Hamâse’de                * وبيض بها مسك لمس أكفهم  *
([9]) Beyit Abdullah b. Numeyr es-Sekafî’nindir; Lisân (**ضوع**), Islah el-Mantık 287, ve Hamâse (Şerh el-Merzûkî) 1289.
([10]) Ebû Züeyb el-Hüzelî’nindir; Lisân (**ضوع**) ve Islah el-Mantık 287; dîvânında değildir.
([11]) Madde (**ضأ**)nın sonunda.
([12]) Beyit nisbesiz olarak da Lisân (**ضوز**) ve Cemhere (3: 4)’te.
([13]) Mücmel’de ziyade etti: "الجائرة".

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ض و ع
ضاع المسك يضوع ويتضوع وفغمني ضوع المسك وضوعه العطار‏.‏
قال رؤبة‏:‏ كأنه عطار طيب ضوعاً أكلف هندياً ومسكاً منقعاً وهو من ضاعني كذا إذا حركني وهيجني‏.‏
ولا يضوعنك ما تسمع منه أي لا تكترث له ومعناه هيج رائحته‏.‏
وتقول‏:‏ لن يخاطر لابازل الربع ولن يطاير البازي الضوع‏.‏
وقال الأخطل‏:‏ وهرّني الناس إلاّ ذا محافظة كما يحاذر وقع الأجدل الضوع وهو من طيور الليل من جنس الهام‏.‏

##### Türkçe

ض و ع
**ضاع المسك يضوع ويتضوع**: misk yayıldı; yayılır ve yayılır. Ve beni miskin **ضوع**’u ve attarın **ضوعه**’si bürüdü.

Rü’be dedi ki:
Sanki o, attar; güzel koku, **ضوعاً**; Hintli (koku)ya ve ıslatılmış miske düşkün.
Ve o, “**ضاعني** şöyle”dendir; beni hareket ettirdiği ve beni coşturduğu zaman.

Ve “Ondan işittiğin şey seni **يضوعنك** etmesin” (denir); yani ona aldırma. Ve mânâsı: kokusu coştu (yayıldı).

Ve dersin ki: “Çeyreğin **لابازل**’i tehlikeye atılmaz; ve **الضوع** doğanı uçuşmaz.”

Ve Ahtal dedi ki:
İnsanlar beni ürküttü; ancak korunma sahibi (olan) değil;
tıpkı **الضوع** **الأجدل**’in düşüşünden sakındığı gibi.
Ve o, gece kuşlarındandır; **الهام** cinsindendir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ضاعَه يَضُوعُه ضَوْعاً وضَوَّعَه، كلاهما: حَرَّكه وراعَه، وقيل: حَرَّكَه وهَيَّجَه؛ قال بشر:
سَمعْتُ بِدارةِ القَلْتَينِ صَوْتاً
لِحَنْتَمةَ ، الفُؤادُ بهِ مَضُوعُ
وأَنشد ابن السكيت لبشر بن أَبي خازم:
وصاحَبها غَضِيضُ الطَّرْفِ أَحْوَى،
يَضُوعُ فُؤادَها مِنْهُ بُغامُ
وتَضَوَّعَتِ الرِّيحُ أَي تَحَرَّكَتْ. ويقال: ضاعَني أَمرُ كذا وكذا يَضُوعُني إِذا أَفْزَعَني. ورجل مَضُوعٌ أَي مَذْعُورٌ؛ قال الكميت: رِئابُ الصُّدُوعِ، غِياثُ المَضُو
عِ، لأْمَتُه الصَّدَرُ المُبْجِلُ
ويقال: لايَضُوعَنْكَ ما تَسْمَعُ منها أَي لا تَكْتَرِثْ له. وقال. أَبو عمرو: ضاعَه أَفْزَعَه؛ وأَنشد لأَبي الأَسود العِجْلِيّ: فما ضاعَني تَعْرِيضُه وانْدِراؤُه
عليَّ، وإِنِّي بالعُلى لَجَدِيرُ
وقال ابن هَرْمةَ:
أَذَكَرْتَ عَصْرَكَ أَمْ شَجَتْكَ رُبُوعُ؟
أَمْ أَنْتَ مُتَّبِلُ الفُؤادِ مَضُوعُ؟
وقَدِ انْضاعَ الفرخُ أَي تَضَوَّرَ وتَضَوَّعَ. وقال الأَزهري: انْضاعَ وتَضَوَّعَ إِذا بسط جناحيه إِلى أُمه لِتَزُقَّه أَو فَزِعَ من شيء فَتَضَوّرَ منه؛ قال أَبو ذؤَيب الهذلي:
فُرَيْخانِ يَنْضاعانِ في الفَجْرِ، كُلَّما
أَحَسَّا دَوِيَّ الرِّيحِ، أَو صَوْتَ ناعِب
وضاعت الريحُ الغُصْنَ: أَمالَتْه. وضاعتني الريحُ: أثْقَلَتني وأَقْلَقَتني.
والضَّوْعُ: تَضَوُّعُ الريحِ الطيبةِ أَي نَفْحَتُها. وضاعتِ الرائحةُ ضَوْعاً وتَضَوَّعَت، كلاهما: نَفَحَتْ. وفي الحديث: جاء العباسُ فجلس على الباب وهو يَتَضَوَّعُ من رسول الله، صلى الله عليه وسلم، رائحةً لم يَجِدْ مِثْلَها؛ تَضَوُّعُ الريحِ: تَفَرُّقُها وانْتِشارُها وسُطُوعُها؛ وقال الشاعر:
إِذا الْتَفَتَتْ نَحْوِي تَضَوَّعَ ريحُها،
نَسِيمَ الصِّبا جاءَتْ بِرَيّا القَرَنْفُلِ
وضاعَ المِسْكُ وتَضَوَّعَ وتَضَيَّعَ أَي تحرّك فانتشرت رائحته؛ قال عبد الله بن نمير الثقفي:
تَضَوَّعَ مِسْكاً بَطْنُ نَعْمانَ، أَنْ مَشَتْ
به زَيْنَبٌ في نِسْوةٍ عَطِرات
ويروى: خَفِرات. ومن العرب من يستعمل التضَوُّعَ في الرائحة المُصِنَّةِ. وحكى ابن الأَعرابي: تضَوَّعَ النهَتْنُ؛ وأَنشد:
يَتَضَوَّعْنَ، لو تَضَمَّخْنَ بالمِسْـ
ـكِ، ضِماخاً كأَنَّه رِيحُ مَرْقِ
والضِّماخُ: الريحُ لمُنْتِنُ، المَرْقُ: صُوفُ العِجاف والمَرْضَى، وقال الأَزهري: هو الإِهابُ الذي عُطِّنَ فأَنْتَنَ. وضاعَ يَضُوعُ وتَضَوَّعَ: تَضَوَّرَ في البُكاء، وقد غَلب على بكاء الصبيّ. قال الليث: هو تَضَوُّرُ الصبيّ في البكاء في شدّة ورَفع صوت، قال: والصبيّ بكاؤه تَضوُّعٌ؛ قال امرؤ القيس يصف امرأَة:
يَعِزُّ عليها رُقْبَتِي، ويَسُوءُها
بُكاه، فَتَثني الجِيدَ أَنْ يَتَضَوَّعا
يقول: تَثني الجِيد إِلى صبيِّها حِذارَ أَنْ يَتَضَوَّعَ. والضُّوعُ والضِّوَعُ، كلاهما: طائرٌ من طير الليل كالهامة إِذا أَحَسَّ بالصَّباح صَدَحَ؛ قال الأَعشى يصف فلاة:
لا يَسْمَعُ المَرْءُ فيها ما يُؤَنِّسُه
بالليلِ، إِلا نَئِيمَ البُومِ والضِّوَعا
بكسر الضاد، وجمعه ضِيعانٌ، وهما لغتان: ضِوَعٌ وضُوَعٌ؛ وأَنشد الأَصمعي:
فهو يَزْقُو مِثْلَ ما يَزْقُو الضُّوَعْ
قال: ونَصَبَ الضَّوَعَ بنيَّةِ النَّئِيم كأَنه قال إِلا نئيمَ البُوم وصياحَ الضِّوَع، وقيل: هو الكَرَوانُ، وجمعه أَضْواعٌ وضِيعانٌ، وقال المفضل: هو ذكر البوم، وقال ثعلب: الضُّوَعُ أَصغر من العُصْفُور؛ وأَنشد:مَنْ لا يَدُلُّ على خَيْرٍ عَشِيرَتَه،
حتى يَدُلَّ على بَيْضاتِه الضُّوَعُ
قال: لأَنه يضَع بيضه في موضع لا يُدْرَى أَين هو. والضَّواعُ: صوتُه. وقد تَضَوَّعَ. وضاعَ الطائرُ فرْخَه يضُوعه إِذا زَقَّه؛ ويقال منه: ضَعْ ضَعْ إِذا أَمرتَه بزقه.
وأَضْوعٌ: موضع، ونظيره أَقْرُنٌ وأَخْرُبٌ وأَسقُفٌ، وهذه كلها مواضع، وأَذْرُحٌ اسم مدينة الشَّراةِ، فأَما أَعصُرٌ اسم رجل فإِنما سمي بجمع عَصْرٍ وكذلك أَسْلُمٌ اسم رجل إِنما هو جمع سَلْمٍ.
الأَثير في ترجمة ضيع: وفي الحديث تُعِينُ ضائِعاً أَي ذا ضياعٍ من قَفْر أَو عِيالٍ أَو حال قَصَّر عن القيام بها، قال: ورواه بعضهم بالصاد المهملة والنون، وقيل: إِنه هو الصواب، وقيل: هو في حديث بالمهملة وفي آخر بالمعجمة، قال: وكلاهما صواب في المعنى.

##### Türkçe

**ضاعَه** **يَضُوعُه** **ضَوْعاً** ve **ضَوَّعَه**; ikisi de: onu hareket ettirdi ve onu korkuttu; ve denildi ki: onu hareket ettirdi ve onu kışkırttı; Bişr dedi:

Dâratü’l-Kaltayn’da bir ses işittim
Liḥantama’ya; kalp onunla **مَضُوعُ**

İbnü’s-Sikkît, Bişr b. Ebî Ḫâzim için okuttu:

Ve onunla, bakışı kısık, esmer bir yoldaş;
onun yüzünden onun kalbini **يَضُوعُ** bir **بُغامُ**

Ve **تَضَوَّعَتِ الرِّيحُ** yani hareket etti. Ve denilir: **ضاعَني** şu ve şu iş **يَضُوعُني**; beni korkuttuğu zaman. Ve bir adam **مَضُوعٌ** yani **مَذْعُورٌ**; el-Kumeyt dedi:

Yarıkların kurtları, **المَضُوعِ**’un imdadı,
zırhı, yüceltilmiş göğüstür

Ve denilir: ondan işittiğin şey seni **لايَضُوعَنْكَ** yani ona aldırış etme. Ve dedi. Ebû Amr: **ضاعَه** onu korkuttu; ve Ebû’l-Esved el-ʿIclî için okuttu:

Onun üstü kapalı dokundurması ve küçümsemesi beni **ضاعَني** etmedi
bana karşı; ve ben, yüceliklerle elbette lâyığım

Ve İbn Herme dedi:

Çağını mı andın, yoksa yurtlar mı seni kederlendirdi?
Yoksa sen, kalbi tutkun, **مَضُوعُ** musun?

Ve **انْضاعَ** yavru kuş; yani **تَضَوَّرَ** ve **تَضَوَّعَ**. El-Ezherî dedi: **انْضاعَ** ve **تَضَوَّعَ**; kanatlarını annesine doğru açtığı zaman, ona kursağından vermesi için; yahut bir şeyden korktu da ondan dolayı **تَضَوَّرَ** ettiğinde; Ebû Ḏuʾeyb el-Huḏelî dedi:

İki yavrucuk, seherde **يَنْضاعانِ**; her ne zaman
rüzgârın uğultusunu yahut bir ötenin sesini hissetseler

Ve rüzgâr dalı **ضاعت**: onu eğdi. Ve rüzgâr beni **ضاعتني**: beni ağırlaştırdı ve beni tedirgin etti.

Ve **الضَّوْعُ**: hoş rüzgârın **تَضَوُّعُ**’u; yani onun esintisi. Ve koku **ضاعت** **ضَوْعاً** ve **تَضَوَّعَت**; ikisi de: esinti verdi. Ve hadiste: el-ʿAbbâs geldi de kapı üzerine oturdu; o, Resûlullah’tan, sallallahu aleyhi ve sellem, bir koku **يَتَضَوَّعُ** ediyordu ki onun benzerini bulmamıştı; rüzgârın **تَضَوُّعُ**’u: onun dağılması, yayılması ve yükselmesidir; ve şair dedi:

Bana doğru döndüğü zaman onun rüzgârı **تَضَوَّعَ** etti,
sabah yelinin esintisi; karanfil kokusuyla geldi

Ve misk **ضاعَ** ve **تَضَوَّعَ** ve **تَضَيَّعَ**; yani hareket etti de kokusu yayıldı; ʿAbdullah b. Numeyr es-Sekafî dedi:

Naʿmân’ın karnı misk **تَضَوَّعَ** etti; çünkü Zeyneb yürüdü
onunla, kokulanmış kadınlar içinde

Ve rivayet olunur: **خَفِرات**. Araplardan, **التضَوُّعَ**’u, kokusu bozulmuş koku hakkında kullanan vardır. İbnü’l-Aʿrâbî nakletti: **تضَوَّعَ النهَتْنُ**; ve okuttu:

**يَتَضَوَّعْنَ**, eğer misk ile yağlansalardı
bir yağlanma; sanki o, **رِيحُ مَرْقِ**’un kokusudur

Ve **الضِّماخُ**: pis kokulu rüzgârdır; **المَرْقُ**: zayıfların ve hastaların yünüdür; el-Ezherî dedi: o, ıslatılıp kokutulmuş deridir de kokuşmuştur. **ضاعَ** **يَضُوعُ** ve **تَضَوَّعَ**: ağlamada **تَضَوَّرَ** etti; ve çocuk ağlamasına galip gelmiştir (yani onun için kullanımı baskın olmuştur). el-Leys dedi: o, çocuğun ağlamada şiddetle ve sesi yükselterek **تَضَوُّرُ**’udur; dedi: ve çocuğun ağlaması **تَضوُّعٌ**’dur; İmruʾu’l-Kays bir kadını vasfederek dedi:

Boynum ona ağır gelir, ve onu üzer
onun ağlaması; derken boynu eğer, **أَنْ يَتَضَوَّعا** diye

Der ki: çocuğuna doğru boynu eğer; **أَنْ يَتَضَوَّعَ** etmesinden sakınarak.

Ve **الضُّوعُ** ve **الضِّوَعُ**; ikisi de: gece kuşlarından, baykuş gibi bir kuştur; sabahı hissettiği zaman öter; el-Aʿşâ bir çölü vasfederek dedi:

İnsanın, geceleyin, kendisini ünsiyetlendirecek bir şey işitmediği,
ancak baykuşun iniltisi ve **الضِّوَعا** hariç

**الضاد**’ın kesresiyle; ve onun çoğulu **ضِيعانٌ**’dır; ve ikisi iki lehçedir: **ضِوَعٌ** ve **ضُوَعٌ**; ve el-Asmaʿî okuttu:

O, **الضُّوَعْ**’ın ötüşü gibi ötüyor

Dedi: **الضَّوَعَ**’ı, **النَّئِيم** niyetiyle nasbetti; sanki şöyle dedi: ancak baykuşun iniltisi ve **الضِّوَع**’ın çığlığı. Ve denildi ki: o, **الكَرَوانُ**’dur; ve onun çoğulu **أَضْواعٌ** ve **ضِيعانٌ**’dır. Ve el-Mufaḍḍal dedi: o, baykuşun erkeğidir. Ve Saʿleb dedi: **الضُّوَعُ**, serçeden daha küçüktür; ve okuttu:

Kim, kabilesine bir hayra delâlet etmezse,
**الضُّوَعُ** onun yumurtalarına delâlet edinceye kadar

Dedi: çünkü o, yumurtasını, nerede olduğu bilinmeyen bir yere koyar. Ve **الضَّواعُ**: onun sesidir. Ve o **تَضَوَّعَ** etmiştir. Ve kuş, yavrusunu **ضاعَ**; onu **يَضُوعه**; ona kursağından verdiği zaman; ve ondan denilir: **ضَعْ ضَعْ**; ona kursağından vermesini emrettiğin zaman.

Ve **أَضْوعٌ**: bir yerdir; ve onun benzeri **أَقْرُنٌ** ve **أَخْرُبٌ** ve **أَسقُفٌ**’dur; bunların hepsi yerlerdir. Ve **أَذْرُحٌ**, eş-Şarât şehrinin adıdır. Ama **أَعصُرٌ** bir adam adıdır; ancak **عَصْرٍ**’ın çoğulu ile adlandırılmıştır; ve aynı şekilde **أَسْلُمٌ** bir adam adıdır; ancak o, **سَلْمٍ**’ın çoğuludur.

El-Eṯîr, **ضيع** tercümesinde: ve hadiste: **تُعِينُ ضائِعاً**; yani çölden yahut aileden yahut onunla ayağa kalkmaktan geri kaldığı bir hâlden dolayı **ضياعٍ** sahibi olanı. Dedi: bazıları onu, **الصاد** (noktası olmayan) ve **النون** ile rivayet etti; ve denildi ki: doğru olan odur. Ve denildi ki: o, bir hadiste (noktası olmayan) ile, bir diğerinde (noktası olan) iledir. Dedi: ikisi de mânada doğrudur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ض و ع * * ضَاعَ * المسك من باب قال تحرك فانتشرت رائحته و * تَضَوَّعَ * أيضا و * تَضَيَّعَ * مثله

##### Türkçe

* ض و ع * * **ضَاعَ** * misk, “**قال**” bâbındandır; hareket etti de kokusu yayıldı; ve **تَضَوَّعَ** da; ve **تَضَيَّعَ** da onun gibidir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ضاعه يضوعه ضوعا: حركه وراعه. ضاعه الريح: أثقله، وأقلقه، قيل: ضاعه: هيجه، وقال أبو عمرو: ضاعه أمر كذا وكذا يضوعه: أفزعه. قال غيره: ضاعه: شاقه، وهذا عن ابن عباد، فهو مضوع في الكل، قال بشر بن أبي خازم:
  سمعت بدارة القلتين صوتا                      لحنتمة، الفؤاد به مضوع وأنشد ابن السكيت لبشر:
  وصاحبها غضيض الطرف أحوى                      يضوع فؤادهـا مـنـه بـغـام وقال الكميت:
  رئاب الصدوع غياث المضو                      ع لأمتك الزفر النـوفـل ويروى: لأمته الصدر المبجل، وأنشد أبو عمرو لأبي الأسود العجلي:
  فما ضاعني تعريضه واندراؤه                      علي وإني بالعـلا لـجـدير وقال ابن هرمة:

  أذكرت عصرك أم شجتك ربوع                      أم أنت متبل الفؤاد مـضـوع ضاع السفر الدابة: هزلها، وهن الضوائع. قال ابن الأعرابي: ضاع الطائر فرخه يضوعه ضوعا: زقه، ويقال منه: ضع ضع، إذا أمرته بزقه. ضاع المسك يضوع ضوعا: تحرك فانتشرت رائحته، ونفحت، كتضوع: سطع وتفرق، قال امرؤ القيس:
  إذا قامتا تضوع المسك منهمـا                      نسيم الصبا جاءت بريا القرنفل وأنشد الجوهري للنميري، وهو محمد بن عبد الله بن نمير الثقفي، يشبب بزينب أخت الحجاج بن يوسف:
  تضوع مسكا بطن نعمان إذ مشت                      به زينب في نسوة عـطـرات ويروى: خفرات، وقال آخر:
  أعد ذكر نعمان لنا إن ذكـره                      هو المسك ما كررته يتضوع وكذلك الشيء المنتن، المصن، يقال: تضوع النتن، حكاه ابن الأعرابي، وأنشد:
  يتضوعن لو تضمخن بالمس                      ك صماحا كأنه ريح مرق والصماح: الريح المنتن، والمرق: الإهاب الذي عطن فأنتن. ضاعت الريح الغصن ضوعا: ميلته، فهو غصن مضوع. ضاع الصبي ضوعا: تضور وصاح من البكاء، كذا في لنسخ، والصواب: في البكاء، كتضوع، ولو قال: والمسك: انتشرت رائحته، والصبي: تضور، كتضوع فيهما، كان أخصر، ثم إن الضوع والتضور هو البكاء، يقال: ضربته حتى تضوع وتضور، وقد غلب على بكاء الصبي، وقال الليث: التضوع: تضور الصبي في البكاء في شدة ورفع صوت، قال: والصبي بكاؤه تضوع، قال امرؤ القيس يصف امرأة:
  يعز عليها رقبتي ويسوءهـا                      بكاه، فتثني الجيد أن يتضوعا يقول: تثني الجيد إلى صبيها حذر أن يتضوع. والضوع، كصرد وعنب، الأخير عن أبي الهيثم: طائر من طير الليل كالهامة، قال أبو الدقيش: إذا أحس بالصباح صرخ، أو الكروان، أو ذكر البوم، وهذا قول المفضل، أو طائر أسود كالغراب أصغر منه، غير أنه أحمر الجناحين، نقله أبو حاتم في كتاب الطير عن الطائفي، قال: وقال غير الطائفي: هو طائر من العصافير، والعصافير من الطير: ما صغر، وكان دون الدخل والحمر. قلت: ومثله قول ثعلب، وأنشد:
  من لا يدل على خير عشيرته                      حتى يدل على بيضاته الضوع \<H1 قال لأنه يضع بيضه في موضع لا يدري أين هو، ثم قال أبو حاتم والضوعة صغيرة، ولونها إلى الصفرة، قصيرة العنق، وإنما سميت من قبل صويت لها، تصوت في وجه الصبح. قال وقال الخشى الضوع طائر أبغث مثل الدجاجة، وهو طيب اللحم، قال الأعشى يصف فلاة\</H1
  لا يسمع المرء فيها ما يؤنسه                      بالليل إلا نئيم البوم والضوعا هكذا رواه أبو الهيثم بكسر الضاد، قال: ونصب الصوع بنية النئيم، كأنه قال: إلا نئيم البوم وصياح الضوع، ورواه أبو حاتم عن الخشى بالضم، وبهما روي قول سويد بن أبي كاهل، أنشده الأصمعي:
  لم يضرني غير أن يحسـدنـي                      فهو يزقو مثل ما يزقو الضوع

  ج: أضواع، كعنب وأعناب، وضيعان، كصرد وصردان، الأخير من كتاب الطير. ومن سجعات الأساس: لن يخاطر البازل الربع، ولن يطاير البازي الضوع. الضواع، كغراب: صوته. الضواع، كشداد: الثعلب، عن ابن عباد. قال ابن عباد: الضوائع: الضوامر من الإبل وغيرها، قال الصاغاني: وكأنها من ضاعها السفر ضوعا، أي هزلها، قلت: ولم يذكر لها واحدا، والقياس الضائعة. وانضاع الفرخ، أو الصبي: تضور، أو بسط جناحيه إلى أمه لتزقه، وفيه لف ونشر غير مرتب، كتضوع، فيهما، كما في التهذيب، قال: أبو ذؤيب:
  فريخان ينضاعان في الفجر كلما                      أحسا دوي الريح أو صوت ناعب ومما يستدرك عليه: ضوعه تضويعا: حركه وراعه، وقيل: هيجه. وانضاع: فزع من شيء فصاح منه. ويقال: لا يضوعنك ما تسمع منها أي لا تكترث له. وتضوع منه رائحة: تنشقها. وتضوع الضوع: إذا صاح وصوت، قاله أبو حاتم في كتاب الطير. وأضوع، كأفلس: موضع، ونظيره أقرن وأخرب وأسقف، وهذه كلها مواضع، وقد أهمله ياقوت في معجمه.

##### Türkçe

**ضاعه** **يضوعه** **ضوعا**: onu hareket ettirdi ve onu korkuttu. **ضاعه** **الريح**: onu ağırlaştırdı ve onu tedirgin etti; denildi ki: **ضاعه**: onu heyecana getirdi; Ebû Amr dedi ki: **ضاعه** şu ve şu işi **يضوعه**: onu korkuttu. Başkası dedi ki: **ضاعه**: ona meşakkat verdi; bu, İbn Abbâd’dandır; o hâlde o, hepsinde **مضوع**dur. Bişr b. Ebî Hâzim dedi ki:
  İki kuyunun yurdunda bir ses işittim                      bir **لحنتمة**’nin; kalp onunla **مضوع**dur
İbnü’s-Sikkît, Bişr için rivayet etti:
  Ve onun arkadaşı, bakışı kısık, esmer                      onun yüzünden onun kalbi **يضوع** olur, bir **بغام** ile
Kümeyt dedi ki:
  Yarıkların **رئاب**’ı, **المضو**’un **غياث**’ı                      ümmetine **الزفر** **النوفل**
Ve rivayet olunur: “ümmetine göğüs, yüceltilmiş”; Ebû Amr, Ebü’l-Esved el-‘Aclî için rivayet etti:
  Onun üstü kapalı dokundurması ve yüz çevirmesi beni **ضاعني** etmedi                      bana karşı; hâlbuki ben yücelikte elbette lâyığım
İbn Hirma dedi ki:

  Zamanını mı hatırlattı sana, yoksa seni yurtlar mı kederlendirdi                      yoksa sen kalbi yaralı, **مضوع** musun?
**ضاع** **السفر** **الدابة**: onu zayıflattı; ve **الضوائع** zayıflardır. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **ضاع** kuş, yavrusunu **يضوعه** **ضوعا**: onu gagasıyla besledi; ve ondan denilir: **ضع ضع**; onu gagasıyla beslemesini emrettiğinde. **ضاع** misk **يضوع** **ضوعا**: hareket etti de kokusu yayıldı ve koku saldı; **كتضوع**: parladı ve dağıldı. İmruü’l-Kays dedi ki:
  İkisi kalktığında, onlardan misk **تضوع** eder                      sabâ rüzgârının esintisi geldi, karanfil kokulu
Cevherî, Nümeyrî için rivayet etti—o, Muhammed b. Abdullah b. Nümeyr es-Sekafî’dir—Haccâc b. Yûsuf’un kız kardeşi Zeyneb ile teşbîb ederek:
  Zeyneb, kokulu kadınlar içinde onunla yürüdüğünde                      Nu‘mân’ın karnı misk **تضوع** eder
Ve rivayet olunur: **خفرات**. Başkası dedi ki:
  Nu‘mân’ın zikrini bize iade et; çünkü onun zikri                      misktir; onu ne kadar tekrarlasam **يتضوع** eder
Ve aynı şekilde pis kokan şey, **المصن**; denilir: **تضوع** **النتن**; bunu İbnü’l-A‘râbî nakletti; ve rivayet etti:
  Misk ile yağlansalar **يتضوعن** ederler                      **صماحا**; sanki **ريح مرق**
Ve **الصماح**: pis koku; ve **المرق**: kokup pis kokan deri. **ضاعت** **الريح** dalı **ضوعا**: onu eğdi; o hâlde o, **غصن مضوع**dur. **ضاع** çocuk **ضوعا**: kıvrandı ve ağlamadan bağırdı; böylece nüshalarda; doğrusu: ağlamada; **كتضوع**. Ve eğer şöyle deseydi: “ve misk: kokusu yayıldı; ve çocuk: kıvrandı; ikisinde de **كتضوع**”, daha kısa olurdu. Sonra, **الضوع** ve **التضور** ağlamadır; denilir: onu dövdüm de **تضوع** ve **تضور** etti; ve çocuk ağlamasına galip gelmiştir. Leys dedi ki: **التضوع**: çocuğun ağlamada şiddetle kıvranması ve sesi yükseltmesidir; dedi ki: ve çocuğun ağlaması **تضوع**dur. İmruü’l-Kays bir kadını vasfederek dedi ki:
  Boynum ona aziz gelir ve onu üzer                      onun ağlaması; o hâlde boynu büker ki **يتضوعا** etmesin
Yani: çocuğunun **يتضوع** etmesinden sakınarak boynu ona doğru büker. Ve **الضوع**, **كصرد وعنب**; sonuncusu Ebû’l-Heysem’dendir: gece kuşlarından bir kuş; **الهامة** gibi. Ebû’d-Dakîş dedi ki: sabahı hissedince bağırır; yahut **الكروان**; yahut baykuşun erkeği; bu, Müfaddal’ın sözüdür; yahut kargaya benzer, ondan daha küçük siyah bir kuş; ancak o, iki kanadı kırmızıdır; bunu Ebû Hâtim, **كتاب الطير**’de Tâifî’den nakletti. Dedi ki: Tâifî’den başkası dedi: o, serçelerden bir kuştur; ve serçeler kuşlardan: küçülen şeydir; ve **الدخل** ve **الحمر**’dan aşağı idi. Dedim ki: Sa‘leb’in sözü de bunun gibidir; ve rivayet etti:
  Kendi aşiretinin hayrına delâlet etmeyen kimse                      ta ki **الضوع**’un yumurtalarına delâlet edinceye kadar
Dedi ki: çünkü yumurtasını, neresi olduğunu bilmediği bir yere bırakır. Sonra Ebû Hâtim dedi ki: ve **الضوعة** küçüktür; ve rengi sarılığa meyleder; boynu kısadır; ancak ona, kendisine ait bir ötüş sebebiyle ad verilmiştir; sabahın yüzüne karşı öter. Dedi ki: ve el-Haşâ dedi: **الضوع**: tavuğa benzer, külrengi bir kuştur; ve eti hoştur. A‘şâ bir çölü vasfederek dedi ki:
  Geceleyin, kişi orada onu ünsiyetlendirecek bir şey işitmez                      ancak baykuşun iniltisini ve **الضوعا**’yı
Bunu Ebû’l-Heysem, **الضاد**’ı kesreli olarak rivayet etti; dedi ki: **الصوع**’u, **النئيم**’in yapısı üzere nasbetti; sanki şöyle dedi: ancak baykuşun iniltisi ve **الضوع**’un bağırması. Ebû Hâtim, el-Haşâ’dan zamme ile rivayet etti; ve ikisiyle de Süveyd b. Ebî Kâhil’in sözü rivayet olundu; Asma‘î onu rivayet etti:
  Bana zarar vermedi; ancak beni kıskanmaları                      o hâlde o, **الضوع**’un gagasıyla beslediği gibi gagasıyla besler

  Çoğulu: **أضواع**, **كعنب وأعناب**; ve **وضيعان**, **كصرد وصردان**; sonuncusu **كتاب الطير**’dendir. **الأساس**’ın seci’lerinden: yaşlı deve, **الربع**’a atılmayacak; ve doğan, **الضوع**’a uçuşmayacak. **الضواع**, **كغراب**: onun sesidir. **الضواع**, **كشداد**: tilki; İbn Abbâd’dan. İbn Abbâd dedi ki: **الضوائع**: develerden ve başkalarından zayıflar; Sâgânî dedi ki: sanki o, **ضاعها** **السفر** **ضوعا**’dandır; yani onu zayıflattı. Dedim ki: onun için bir tekil zikretmedi; kıyas **الضائعة**’dır. **انضاع** yavru, yahut çocuk: kıvrandı; yahut annesine, onu gagasıyla beslemesi için iki kanadını açtı; ve onda, tertipsiz bir sarma ve yayma vardır; ikisinde de **كتضوع**; **التهذيب**’de olduğu gibi. Dedi ki: Ebû Züeyb:
  İki yavru, fecirde **ينضاعان** ederler; her ne zaman                      rüzgârın uğultusunu yahut bir karganın sesini hissetseler
Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **ضوعه** **تضويعا**: onu hareket ettirdi ve onu korkuttu; ve denildi ki: onu heyecana getirdi. Ve **انضاع**: bir şeyden korktu da ondan bağırdı. Ve denilir: ondan işittiğin şey seni **يضوعنك** etmesin; yani ona aldırma. Ve ondan bir koku **تضوع** etti: onu kokladı. Ve **تضوع** **الضوع**: bağırdığı ve ses çıkardığı zaman; bunu Ebû Hâtim, **كتاب الطير**’de söyledi. Ve **أضوع**, **كأفلس**: bir yer; ve benzeri **أقرن** ve **أخرب** ve **أسقف**; ve bunların hepsi yerlerdir; ve Yâkût onu mu‘ceminde ihmal etmiştir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ضَاعَهُ
1 ضَاعَهُ ذ , (aor. يَضُوعُهُ, S, O,) inf. n. ضَوْعٌ, He, or it, put it, or him, into a state of motion, commotion, or agitation; (S, O, K;) as also ↓ ضوّعهُ, inf. n. تَضْوِيعٌ: (TA:) and disquieted, or disturbed, him, or it: and frightened him: (S, O, K:) and some say, roused, or excited, him: and ↓ ضوّعهُ, also, has the last but one, or the last, of these meanings. (TA.) One says, لَا يَضُوعَنَّكَ مَا تَسْمَعُ مِنْهَا i. e. [By no means let that which thou hearest from her move thee, or disquiet thee, or frighten thee; or] do not thou be moved by what thou hearest from her; or do not thou care for it, or regard it. (TA.) And ضَاعَهُ أَمْرُ كَذَا وَكَذَا Such and such things frightened him. (AA, TA.) ― -b2- And, said of the wind, It made it to incline; namely, a branch: (K:) and it (the wind) bore heavily upon it. (TA. [The object of the verb in this sense is not there mentioned.]) ― -b3- And i. q. شَاقَهُ [He, or it, excited his desire]: (so in the O, on the authority of Ibn-'Abbلd:) or i. q. شَاقَّهُ [he acted with him contrariously, or adversely, and inimically; &c.]. (So in copies of the K.) ― -b4- And ضاع الاـِبِلَ, (O,) or الدَّابَّةَ, (K,) said of journeying It rendered lean, or emaciated, (O, K,) the camels, (O,) or the beast. (K.) ― -b5- And ضاع فَرْخَهُ, (IAar, O, K,) aor. as above, (IAar, O,) and so the inf. n., (TA,) It (a bird) fed its young one with its bill. (IAar, O, K.) When you command the bird to do so, you say ضُعْ ضُعْ. (IAar, O.) -A2- ضَاعَ is also intrans.: see 5, in two places.

2 ضَوَّعَ see 1, first sentence, in two places.

مَاأَضْوَعَهُ
4 مَاأَضْوَعَهُ ذ , said of odour, means How sweet [or fragrant] is it! (Har p. 670.)

تضوّع
5 تضوّع ذ said of the wind, It became in motion. (TA.) And تضوّعت رَائِحَةُ الطِّيبِ The odour of the perfume diffused itself, or became diffused. (O.) And تضوّع المِسْكُ, (S, K,) as also تضيّع; (S;) or تضوّع الشَّىْءُ; (Msb,) and ↓ ضاع, (S, O, Msb; K,) aor. يَضُوعُ, (O, Msb) inf. n. ضَوْعٌ; (Msb;) and ضاع, aor. يَضِيعُ; (Har p. 670;) The musk, being put in motion, diffused its odour, or fragrance; (S, O, K, TA;) or the thing diffused its odour: (Msb:) so in a verse of Imra-el-Keys cited voce رَيَّا, in art. روى: [in which, in the place of تَضَوَّعَ, some read يَضَّوَّعُ, for يَتَضَوَّعُ:] (TA:) and in like manner one says of a stinking thing. (IAar, K.) And تضوّع مِسْكًا [It diffused the odour, or fragrance, of musk]. (S, O.) ― -b2- And تضوّع مِنْهُ رَائِحَةً He snuffed, or scented, or smelt, from him, or it, an odour. (TA.) -A2- Also, said of the [bird called] ضُوَع, It cried, or uttered a loud cry or crying. (AHلt, O.) ― -b2- And, (O,) said of a child, (K,) He writhed, (K,) or cried out and writhed, (O, K, * TA,) in weeping; (K, * TA; in the former, مِنَ البُكَآءِ; but correctly, فِى البكآءِ; TA;) as also ↓ ضاع, (Lth, O, K,) aor. يَضُوعُ, (Lth, O,) inf. n. ضَوْعٌ: (TA:) both signify he cried, or uttered a loud cry or crying, in weeping; as one does when beaten: or the former, mostly said of a child, signifies he writhed in weeping with vehemence, and raising the voice; as expl. by Lth: (TA:) or it signifies also he (a child) wept vehemently: (O:) and, said of a young bird, it writhed, or cried out and writhed; (O, K;) as when said of a child; and so ↓ انضاع, said of both: (K:) or ↓ انضاع, said of a young bird, (S, O, K,) as also تضوّع, (O, K,) signifies it spread its wings to its mother in order that she might feed it with her bill. (S, O, K.)

انضاع
7 انضاع ذ : see the next preceding sentence, in two places. ― -b2- Also He was frightened at a thing, and cried out at it, or uttered a loud cry or crying by reason of it. (TA.)

ضُوَعٌ
ضُوَعٌ ذ (S, O, Msb, K) and ضِوَعٌ (AHeyth, O, K) A certain night-bird, (S, O, Msb, K,) [a species of owl, i. e.,] of the kind termed هَام: (S, O, Msb:) or [a male owl;] the male of the بُوم; (S, O, Msb, K;) accord. to El-Mufaddal: (S, O:) said by ADk to be a bird that utters a scream when it perceives the daybreak: (O:) or the كَرَوَان [a name now given to the stonecurlew, or charadrius œdicnemus]: (K:) or a certain black bird, resembling the غُرَاب [or crow], (Et-Tلïfee, O, K,) smaller than this, but red in its wings, these being of a roseate colour: so says AHلt, on the authority of Et-Tلïfee: accord. to others, he says, it is a small bird, less than the دُخَّل and the حُمَّر; (O;) and in like manner says Th: (TA:) also that the ↓ ضُوَعَة [which may be the fem. or a n. un.] is of a colour inclining to yellow, dusky and blackish externally, and yellow and ash-coloured within, short in the neck and tail, smaller than the sparrow; and that it is thus called because of the cry that it utters at the commencement of daybreak: accord. to El-Hanashee, the ضُوَع is a bird such as is termed أَبْغَث [q. v.], resembling the domestic hen, (O,) the flesh of which is good: (O, K:) but he adds that it has been said by some to be not a bird: and in another place of the book he says that the ↓ ضُوَعَة is black, like the غُرَاب, a little larger than the ضُجْرَة, red in the خَوَافِق: (O: [but الخَوَافِق is an obvious mistranscription for الخَوَافِى: see خَافِيَةٌ:)] the pl. is أَضْوَاعٌ [a pl. of pauc.] and ضِيعَانٌ. (S, O, Msb, K.)

ضُوَعَةٌ
ضُوَعَةٌ ذ : see the next preceding paragraph, in two places.

ضُوَاعٌ
ضُوَاعٌ ذ The cry of the bird called ضُوَع. (S, O, Msb, K.)

ضَوَائِعُ
ضَوَائِعُ ذ , applied to camels, (O, K,) and to other beasts, (O,) Lean, and lank in the belly: (O, K:) or emaciated: (TA:) app. from ضَاعَ said of journeying, meaning “ it rendered lean, or emaciated: (O:) by rule it should be ضَائِعَةٌ. (TA.)

الضَّوَّاعُ
الضَّوَّاعُ ذ , like شَدَّاد, [in the O erroneously written الضُوَاعُ,] The fox. (Ibn-'Abbلd, K.)

مَضُوعٌ
مَضُوعٌ ذ pass. part. n. of ضَاعَهُ. (O, TA.)

##### Türkçe

**ضَاعَهُ**
1 **ضَاعَهُ** ذ, (muzâri‘i **يَضُوعُهُ**, S, O,) mastar ismi **ضَوْعٌ**, O, onu yahut onu (erkek) hareket, çalkantı veya heyecan hâline koydu; (S, O, K;) bunun gibi ↓ **ضوّعهُ**, mastar ismi **تَضْوِيعٌ**: (TA:) ve onu huzursuz etti yahut rahatsız etti: ve onu korkuttu: (S, O, K:) ve bazıları der ki, onu uyandırdı yahut tahrik etti: ve ↓ **ضوّعهُ** dahi, bu mânâların sondan bir öncekisine yahut sonuncusuna sahiptir. (TA.) Şöyle denir: لَا يَضُوعَنَّكَ مَا تَسْمَعُ مِنْهَا yani [onun (kadından) işittiğin şey seni asla hareket ettirmesin, yahut huzursuz etmesin, yahut korkutmasın; yahut] onun işittiğin şeyle sen hareketlenme; yahut sen ona aldırma, yahut onu önemseme. (TA.) Ve **ضَاعَهُ أَمْرُ كَذَا وَكَذَا** Şöyle şöyle şeyler onu korkuttu. (AA, TA.) ― -b2- Ve, rüzgâr hakkında söylenince, onu eğdirdi; yani, bir dalı: (K:) ve o (rüzgâr) onun üzerine ağır bastı. (TA. [Bu mânâda fiilin mef‘ûlü orada zikredilmemiştir.]) ― -b3- Ve **شَاقَهُ** ile aynı mânâdadır [onun arzusunu tahrik etti]: (O’da, İbn-‘Abbâd rivayetiyle böyledir:) yahut **شَاقَّهُ** ile aynı mânâdadır [onunla zıt, yahut aleyhte ve düşmanca davrandı; vb.]. (K nüshalarında böyledir.) ― -b4- Ve **ضاع الاـِبِلَ**, (O,) yahut **الدَّابَّةَ**, (K,) yolculuk hakkında söylenince, develeri, (O,) yahut hayvanı, (K,) zayıflattı yahut cılızlaştırdı. (O, K.) ― -b5- Ve **ضاع فَرْخَهُ**, (IAar, O, K,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, (IAar, O,) ve mastar ismi de öyle, (TA,) o (bir kuş) yavrusunu gagasıyla besledi. (IAar, O, K.) Kuşa bunu yapmasını emrettiğinde **ضُعْ ضُعْ** dersin. (IAar, O.) -A2- **ضَاعَ** ayrıca lâzım olur: 5’e bak, iki yerde.

2 **ضَوَّعَ**: 1’in ilk cümlesine bak, iki yerde.

**مَاأَضْوَعَهُ**
4 **مَاأَضْوَعَهُ** ذ, koku hakkında söylenince, “Ne kadar hoş [yahut güzel kokulu]dur!” demektir. (Har s. 670.)

**تضوّع**
5 **تضوّع** ذ, rüzgâr hakkında söylenince, hareketli oldu. (TA.) Ve **تضوّعت رَائِحَةُ الطِّيبِ**: güzel kokunun kokusu yayıldı, yahut yayılmış oldu. (O.) Ve **تضوّع المِسْكُ**, (S, K,) bunun gibi **تضيّع**; (S;) yahut **تضوّع الشَّىْءُ**; (Msb,) ve ↓ **ضاع**, (S, O, Msb; K,) muzâri‘i **يَضُوعُ**, (O, Msb) mastar ismi **ضَوْعٌ**; (Msb;) ve **ضاع**, muzâri‘i **يَضِيعُ**; (Har s. 670;) misk, hareket ettirilince, kokusunu yahut rayihasını yaydı; (S, O, K, TA;) yahut şey kokusunu yaydı: (Msb:) İmru’ul-Kays’ın, رَيَّا maddesinde, روى babında zikredilen bir beytinde böyledir: [orada **تَضَوَّعَ** yerinde bazıları **يَضَّوَّعُ** okur; **يَتَضَوَّعُ** yerine:] (TA:) ve aynı şekilde pis kokulu bir şey hakkında da söylenir. (IAar, K.) Ve **تضوّع مِسْكًا** [misk kokusunu yahut rayihasını yaydı]. (S, O.) ― -b2- Ve **تضوّع مِنْهُ رَائِحَةً**: ondan yahut ondan (şeyden) bir koku kokladı. (TA.) -A2- Ayrıca, [adı] **ضُوَع** olan kuş hakkında söylenince, bağırdı, yahut yüksek bir bağırış/feryat çıkardı. (AHt, O.) ― -b2- Ve, (O,) bir çocuk hakkında söylenince, (K,) kıvrandı, (K,) yahut ağlamada bağırdı ve kıvrandı; (O, K, * TA,) (K, * TA; birincide **مِنَ البُكَآءِ**; fakat doğrusu **فِى البكآءِ**; TA;) bunun gibi ↓ **ضاع**, (Lth, O, K,) muzâri‘i **يَضُوعُ**, (Lth, O,) mastar ismi **ضَوْعٌ**: (TA:) ikisi de, dövülen kimsenin yaptığı gibi, ağlamada bağırdı yahut yüksek bir bağırış/feryat çıkardı mânâsınadır: yahut birincisi, çoğunlukla çocuk hakkında söylenir, Lth’nin açıkladığı üzere, şiddetle ağlamada kıvrandı ve sesi yükseltti mânâsınadır: (TA:) yahut ayrıca, o (çocuk) şiddetle ağladı mânâsınadır: (O:) ve yavru kuş hakkında söylenince, kıvrandı, yahut bağırdı ve kıvrandı; (O, K;) çocuk hakkında söylendiği gibi; ve ↓ **انضاع**, ikisi hakkında da söylenir: (K:) yahut ↓ **انضاع**, yavru kuş hakkında, (S, O, K,) bunun gibi **تضوّع**, (O, K,) annesi onu gagasıyla beslesin diye kanatlarını annesine doğru açtı mânâsınadır. (S, O, K.)

**انضاع**
7 **انضاع** ذ: bir önceki cümleye bak, iki yerde. ― -b2- Ayrıca, bir şeyden korktu ve ondan dolayı bağırdı, yahut ondan dolayı yüksek bir bağırış/feryat çıkardı. (TA.)

**ضُوَعٌ**
**ضُوَعٌ** ذ (S, O, Msb, K) ve **ضِوَعٌ** (AHeyth, O, K) belli bir gece kuşu, (S, O, Msb, K,) [baykuş türünden, yani] **هَام** denilen türden: (S, O, Msb:) yahut [erkek baykuş;] **بُوم**’un erkeği; (S, O, Msb, K;) el-Mufaddal’a göre: (S, O:) ADk tarafından, tan yeri ağarmasını fark ettiğinde çığlık atan bir kuş olduğu söylenmiştir: (O:) yahut **كَرَوَان** [şimdi taş düdükçünü, yahut charadrius œdicnemus’a verilen bir ad]: (K:) yahut **غُرَاب**’a [yahut kargaya] benzeyen, (Et-Tîfee, O, K,) bundan daha küçük, fakat kanatlarında kırmızılık bulunan, bunlar gül rengi olan, belli bir siyah kuş: AHt, Et-Tîfee’den rivayetle böyle söyler: başkalarına göre, o der ki, o küçük bir kuştur, **دُخَّل** ve **حُمَّر**’dan daha küçüktür; (O;) ve aynı şekilde Th de söyler: (TA:) ayrıca, ↓ **ضُوَعَة**’ın [dişil yahut isim birimi olabilir] sarıya meyleden bir renkte olduğu, dıştan donuk ve siyahımsı, içten sarı ve kül renginde olduğu, boyun ve kuyruğu kısa olduğu, serçeden küçük olduğu; ve tan yerinin ağarmasının başlangıcında çıkardığı çığlık sebebiyle böyle adlandırıldığı: el-Hanashî’ye göre, **ضُوَع**, **أَبْغَث** denilen türden bir kuştur, ev tavuğuna benzeyen, (O,) eti iyi olan: (O, K:) fakat o, bazılarınca onun kuş olmadığı da söylenmiştir, diye ekler: ve kitabın başka bir yerinde, ↓ **ضُوَعَة**’ın **غُرَاب** gibi siyah olduğu, **ضُجْرَة**’dan biraz daha büyük olduğu, **خَوَافِق**’te kırmızı olduğu söyler: (O: [fakat **الخَوَافِق** açık bir yazım yanlışıdır; **الخَوَافِى** için: **خَافِيَةٌ**’ye bak:)] çoğulu **أَضْوَاعٌ** [azlık çoğulu] ve **ضِيعَانٌ**’dır. (S, O, Msb, K.)

**ضُوَعَةٌ**
**ضُوَعَةٌ** ذ: bir önceki paragrafa bak, iki yerde.

**ضُوَاعٌ**
**ضُوَاعٌ** ذ: **ضُوَع** denilen kuşun çığlığı. (S, O, Msb, K.)

**ضَوَائِعُ**
**ضَوَائِعُ** ذ, develere nispetle, (O, K,) ve diğer hayvanlara da, (O,) (karnı) zayıf ve sarkık: (O, K:) yahut cılız: (TA:) görünüşe göre, yolculuk hakkında söylenen **ضَاعَ**’dan, “zayıflattı yahut cılızlaştırdı” mânâsından: (O:) kaideye göre **ضَائِعَةٌ** olması gerekir. (TA.)

**الضَّوَّاعُ**
**الضَّوَّاعُ** ذ, **شَدَّاد** vezninde, [O’da yanlışlıkla **الضُوَاعُ** yazılmıştır,] tilki. (İbn-‘Abbâd, K.)

**مَضُوعٌ**
**مَضُوعٌ** ذ, **ضَاعَهُ**’nun edilgen ism-i mef‘ûlüdür. (O, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ضَاعَ
ضَاعَ ( w )  U ( n. ac. ضَوْع 1 ),
a.  Shook, moved; disquieted, disturbed, agitated.

b.  Emaciated, rendered lean.

c.  see V .

تَضَوَّعَ
تَضَوَّعَ V ,
a.  Screamed; writhed; fluttered ( bird ).

b.  Spread, diffused itself ( odour ).

اِنْضَوَعَ
اِنْضَوَعَ VII ,
a.  see V (a) .

b.  Was frightened.

ضُِوَع
ضُِوَع [ ضِوَع 7 ,  9 ], ( pl. ضِيْعَان [ 34I ] ,

أَضْوَاع
أَضْوَاع [ 38 ] ),
a.  Owl; screechowl.

b.  Stone-curlew.

c.  Crow.

ضَوَّاع
ضَوَّاع [ 28 ]
a.  [ art. ], The fox.

##### Türkçe

**ضَاعَ**
**ضَاعَ** ( w ) U ( n. ac. **ضَوْع** 1 ),
a. Sallandı, hareket etti; huzursuz oldu, rahatsız oldu, çalkalandı.

b. Zayıfladı, cılızlaştırıldı.

c. V’e bak.

**تَضَوَّعَ**
**تَضَوَّعَ** V ,
a. Çığlık attı; kıvrandı; çırpındı (kuş).

b. Yayıldı, kendini yaydı (koku).

**اِنْضَوَعَ**
**اِنْضَوَعَ** VII ,
a. V (a)’ya bak.

b. Korktu.

**ضُِوَع**
**ضُِوَع** [ **ضِوَع** 7 ,  9 ], ( pl. **ضِيْعَان** [ 34I ] ,

**أَضْوَاع**
**أَضْوَاع** [ 38 ] ),
a. Baykuş; çığlık baykuşu.

b. Taş kervan kuşu.

c. Karga.

**ضَوَّاع**
**ضَوَّاع** [ 28 ]
a. [ art. ], Tilki.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%B9/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ضوع
ضَاعَ - يَضِيعُ - أَضَاعَ - يُضِيْعُ
ضَاعَ - يَضِيْعُ + الكائن أو الشيء: يتحرك بعيداً عن المكان الذي يألفه بحيث لا يعود يعرف أين هو نسبة لهذا المكان
أَضاعَ  - يُضِيْعُ: على وزن " أفعل من " ضَاعَ - يَضِيعُ ": جعله " يَضِيعُ ": جعله يتحرك بعيداً عن المكان الذي يألفه، فلا يعود يعرف أين هو نسبة لهذا المكان: أهمله وشرد عنه وتركه يتحرك بعيداً عن تركيز ذهنه وانتباهه فلم يعد يعلم أين هو
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الضياع والطيش والخطأ عن الهدف قبيل انتهاء الحركة "، وهي:
ضَاعَ - يَضيْعُ، تَاهَ - يَتِيْهُ، ضَلَّ - يَضِلُّ، فَاتَ - يَفُوْتُ، نَفَقَ - يَنْفُقُ، خَطِئَ - يَخْطَأُ
أضاع - يُضِيع
الله لا يضيع أجر المحسنين	﴿ما كان لأهل المدينة ومن حولهم من الأعراب أن يتخلفوا عن رسول الله ولا يرغبوا بأنفسهم عن نفسه ذلك بأنهم لا يصيبهم ظمأ ولا نصب ولا مخمصة في سبيل الله ولا يطئون موطئا يغيظ الكفار ولا ينالون من عدو نيلا إلا كتب لهم به عمل صالح إن الله لا يضيع أجر المحسنين(120)﴾ التوبة ﴿وكذلك مكنا ليوسف في الأرض يتبوأ منها حيث يشاء نصيب برحمتنا من نشاء ولا نضيع أجر المحسنين (56)﴾ يوسف
 	﴿واصبر فإن الله لا يضيع أجر المحسنين(115)﴾ هود ﴿قالوا أئنك لأنت يوسف قال أنا يوسف وهذا أخي قد من الله علينا إنه من يتق ويصبر فإن الله لا يضيع أجر المحسنين(90)﴾ يوسف
 	﴿إن الذين آمنوا وعملوا الصالحات إنا لا نضيع أجر من أحسن عملا(30)﴾ الكهف ﴿فاستجاب لهم ربهم أني لا أضيع عمل عامل منكم من ذكر أو أنثى بعضكم من بعض فالذين هاجروا وأخرجوا من ديارهم وأوذوا في سبيلي وقاتلوا وقتلوا لأكفرن عنهم سيئاتهم ولأدخلنهم جنات تجري من تحتها الأنهار ثوابا من عند الله والله عنده حسن الثواب(195)﴾ آل عمران
 	﴿والذين يمسكون بالكتاب وأقاموا الصلاة إنا لا نضيع أجر المصلحين(170)﴾ الأعراف
 	﴿وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنتَ عَلَيْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ(143)﴾ البقرة ﴿يستبشرون بنعمة من الله وفضل وأن الله لا يضيع أجر المؤمنين(171)﴾ آل عمران

 	﴿فخلف من بعدهم خلف أضاعوا الصلاة واتبعوا الشهوات فسوف يلقون غيا(59)﴾ مريم
مختار الصحاح
● [ضيع] ض ي ع: ضاعَ الشيء يضيع ضِيَاعاً و ضَيَاعاً بكسر الضاد وفتحها أي هلك وفلان بدار مَضِيعةٍ بوزن معيشة و الإضَاعَةُ و التَّضْييعُ بمعنى و الضَّيْعَةُ العقار والجمع ضِيَاعٌ و ضِيَعٌ كبدرة وبدر وتصغير الضيعة ضُيَيْعَةٌ ولا تقل ضويعة قلت قال الأزهري الضَّيْعَةُ عند الحاضرة النخل والكرم والأرض والعرب لا تعرف الضيعة إلا الحرفة والصناعة و تَضَيَّعَ المسك لغة في تَضَوَّعَ أي فاح
الراغب
ضيع
- ضاع الشيء يضيع ضياعا، وأضعته وضيعته. قال تعالى: }لا أضيع عمل عامل منكم﴿[آل عمران/195]،﴾إنا لا نضيع أجر من أحسن عملا﴿[الكهف/30]،﴾وما كان الله ليضيع إيمانكم﴿[البقرة/143]،﴾لا يضيع أجر المحسنين{ [التوبة/120]، وضيعة الرجل: عقاره الذي يضيع ما لم يفتقد، وجمعه: ضياع، وتضيع الريح: إذا هبت هبوبا يضيع ما هبت عليه.
ملخص اللسان
وفي الحديث تُعِينُ ضائِعاً أَي ذا ضياعٍ من قَفْر  أَو عِيالٍ أَو حال قَصَّر عن القيام بها،
لسان العرب: نقص
● - لأَثير في ترجمة ضيع: وفي الحديث تُعِينُ ضائِعاً أَي ذا ضياعٍ من قَفْر  أَو عِيالٍ أَو حال قَصَّر عن القيام بها، قال: ورواه بعضهم بالصاد  المهملة والنون، وقيل: إِنه هو الصواب، وقيل: هو في حديث بالمهملة وفي آخر  بالمعجمة، قال: وكلاهما صواب في المعنى.
مقاييس اللغة:
(ضيع) الضاد والياء والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على فَوت الشّيء وذَهابِه وهلاكه. يقال ضاعَ الشَّيءُ يَضيعُ ضَياعاً وضَيْعَةً، وأَضَعْتُهُ أنا إضاعة. فأمّا تسميتُهم العَقَار ضيعة فما أحسَبُها من اللُّغة الأَصِيلة([4])، وأظنّهُ من مُحْدَث الكلام. وسمعت من يقول: إنَّما سمِّيت بذلك لأنَّها إذا تُرِكَ تعهُّدِها ضاعت.
فإن كان كذا فهو دليلُ ما قلناهُ أنَّه من الكلام المحْدَث. ويقال أَضَاعَ فهو مُضِيعٌ، إِذا كثُر ضِياعُهُ. فأمَّا قول الشَّماخ:
* أعائِشَُ ما لأهلكِ لا أُراهم([5]) *
وبقيت كلمة ليست من الباب وهي من باب الإبدال، حكى ابنُ السِّكيت: تضيَّعت الرِّيح، مثلُ تضوَّعت.
القاموس المحيط:
ضاعَ يَضيعُ ضَيْعاً، ويُكْسَرُ، وضَيْعَةً وضَياعاً، بالفتح هَلَكَ وَتَلِفَ، و الشيءُ صارَ مُهْمَلاً.
والضَّياعُ أيضاً: العِيالُ، أو ضُيَّعُهُم، وضَرْبٌ من الطِّيبِ، وبالكسرِ: جَمْعُ ضَائِعٍ. وماتَ ضَياعاً، كسحابٍ، وضِيَعاً، كعِنَبٍ، وضِيعاً وضِيعَةً، بكسرهما، أي: غَيْرَ مُفْتَقَدٍ. والضَّيْعَةُ: العقَارُ، والأرضُ المُغِلَّةُ، والتَّصْغيرُ: ضُيَيْعَةٌ، ولا تَقُلْ: ضُوَيْعَةٌ، ج: كعِنَبٍ ورِجالٍ، وضَيْعاتٌ، و : حِرْفَةُ الرجُلِ، وصِناعَتُهُ وتِجارَتُهُ. وهو بِدارِ مَضِيعَةٍ، كَمَعيشَةٍ ومَهْلَكَةٍ، أي بِدارِ ضَياعٍ.
ورَجُلٌ مِضْياعٌ للمالِ: مُضَيِّعٌ له. وأضاعَ: فَشَتْ ضِياعُهُ، وكثُرَتْ، و الشيءَ: أهْمَلَهُ وأَهْلَكَهُ، كضَيَّعَهُ، وفي المَثَلِ: " الصَّيْفِ ضَيَّعْتِ اللَّبَنَ " ، بكسر التاءِ ولو خُوطِبَ به المُذَكَّرُ أو الجَمْعُ، لأنَّهُ خُوطِبَتْ به امْرَأةٌ كانَتْ تَحْتَ مُوسِرٍ، فَكَرِهَتْهُ فَطَلَّقَها، فَتَزَوَّجَها مُمْلِقٌ، فَبَعَثَتْ إلى الأوَّلِ تَسْتَمِيحُهُ، فقال ذلك لها، أو: طَلَّقَ الأسْوَدُ بنُ هُرْمُزَ امْرَأَتَهُ العَنُودَ الشَّنيئَةَ رغْبَةً عنها إلى جَميلَةٍ من قَوْمِهِ، ثم جرى بينَهُما ما أدَّى إلى المُفارَقَةِ، فَتَتَبَّعَتْ نَفْسُهُ العَنُودَ، فَراسَلَهَا، فأجابَتْهُ بقولها:
أتَرَكْتَنِي حتى إذا ... عُلِّقْتَ أبْيَضَ كالشَّطَنْ
أنْشَأتَ تَطْلُبُ وَصْلَنا ... في الصَّيْفِ ضَيَّعْتَ اللَّبَنْ
وعلى هذا، التاءُ مَفْتوحَةٌ. وتَضَيَّعَ المِسْكُ: فاحَ. وعُثْمانُ بنُ بلج الضَّائعُ: محدّثٌ، وابنُ الضّائِعِ: من نُحاةِ المَغْرِبِ.
تاج العروس:
ضيع
ضاعَ يَضيعُ ضَيْعاً بالفتح ويُكسَرُ وضَيْعَةً وضَياعاً بالفتح : هلَكَ وتَلِفَ قال مُتَمِّمُ بنُ نُوَيْرَةَ اليَربُوعِيُّ رضي الله عنه :
ذاكَ الضَّياعُ فإنْ حَزَزْتُ بمُديَةَ ... كَفِّي فقولي مُحْسِنٌ ما يَصنَعُ
وفي حديث سَعد : إنِّي أَخافُ على الأَعناب الضَّيْعَةَ أَي أَنَّها تَضيعُ وتَتلَفُ . ضاعَ الشيءُ ضَيْعَةً وضَياعاً : صارَ مُهْمَلاً ومنه ضاعَتِ الإبلُ وضاعَ العِيالُ إذا خَلَوا من الرِّعايَةِ والتَّعَهُّدِ وأُهْمِلوا . والضَّياعُ أَيضاً أَي بالفتح : العِيالُ نفسُه ومنه الحديثُ : " فَمَنْ تَرَكَ ضَياعاً فإلَيَّ " أَي عِيالاً قاله النَّضْرُ وحكاه الهَرَوِيُّ في الغَريبينِ وقال ابنُ الأَثيرِ : وأَصْلُه مَصدرُ ضاعَ فسُمِّيَ بالمَصدَرِ كما تقولُ : من ماتَ وترَكَ فَقراً أَي فُقراءَ أَو المُرادُ منه ضُيَّعُهُم أَي العِيالُ الضُّيَّعُ أَي المُهمَلونَ من الرِّعايَةِ والتَّفَقُّدِ . . الضَّياعُ : ضَرْبٌ من الطِّيبِ . الضِّياعُ بالكَسر : جَمعُ ضائعٍ كجائعٍ وجِياعٍ . يقال : مات فلانٌ ضَياعاً كسَحابٍ وضِيَعاً كعِنَبٍ وضِيَعاً وضِيَعَةً بكسرِهما أَي غيرَ مُفْتَقَدٍ ولا مُتَعَهَّدٍ . الضَّيْعَةُ : العَقارُ نقله الجَوْهَرِيّ . وقال ابنُ فارسٍ : تَسمِيَتُهُمُ العقارَ ضَيعَةً ما أَحسَبُها من اللُّغَةِ الأَصلِيَّةِ وأَظُنُّها من مُحدَثِ الكلام . قال : وسمعتُ مَن يَقول : إنَّما سُمِّيَت ضَيْعَةً لأَنَّها إذا تُرِكَ تَعَهُّدُها ضاعَتْ فإن كان كذا فهو دليلُ ما قُلناه : إنَّه من الكلام المُحْدَثِ . الضَّيْعَةُ : الأَرْضُ المُغِلَّةُ والتَّصغيرُ ضُيَيْعَةٌ ولا تَقُلْ : ضُوَيْعَة كما في الصِّحاح ج : ضِيَعٌ وضِياعٌ كعِنَبٍ ورِجالٍ ومَثَّلَه الجَوْهَرِيّ ببَدْرَةٍ وبِدَرٍ فأمّا ضِيَعٌ فكأَنَّه إنَّما جاءَ على واحدته ضَيعَةٍ وذلك لأَنَّ الياءَ مما سبيلُه أَنْ يَأْتِيَ تابعاً للكَسْرَةِ وأَمّا ضِياعٌ فعلى القِياسِ يُقال أَيضاً : ضَيْعاتٌ بالأَلِفِ والتّاءِ كبَيضَةٍ وبَيْضاتٍ ومنه حديثُ حنظَلَة : عافَسْنا الأَزواجَ والضَّيْعاتِ أَي المَعايِشَ . وقال الليثُ : الضِّياعُ : المَنازِلُ سُمِّيَتْ لأَنَّها إذا تُرِكَ تَعَهُّدُها وعِمارَتُها تَضيعُ . قال الأَزْهَرِيّ : الضَّيعَةُ والضِّياعُ عندَ الحاضِرَةِ : مالُ الرَّجُلِ من النَّخْلِ والكَرْمِ والأَرضِ . والعربُ لا تَعرِفُ الضَّيعَةَ إلاّ حِرفَةَ الرجلِ وصِناعَتَه قال : وسمعتُهم يَقولونَ : ضَيعَةُ فُلانٍ الجِزارَةُ وضيعَةُ الآخَرِ الفَتْلُ وسَفُّ الخُوصِ وعَمَلُ النَّخْلِ ورَعْيُ الإبِلِ وما أَشبهَ ذلك كالصَّنعَةِ والزِّراعَةِ . وزادَ غيرُه : ضَيعَةُ الرَّجُلِ : مَعاشُهُ وكَسْبُه يُقال : ما ضَيْعَتُكَ ؟ أَي ما حِرْفَتُكَ ؟ قال شَمِرٌ : كانت ضَيعَةُ العَرَبِ سِياسَةَ الإبِلِ والغَنَمِ . قال : ويدخُلُ في ضَيعةِ الرَّجُلِ : حِرفَتُه وتِجارَتُه يقال للرَّجُلِ : قُمْ إلى ضَيْعَتِكَ وبين الضَّيْعَةِ والصَّنْعَةِ جِناسُ تصحيف . يُقال : هو بِدارِ مَضِيعَةٍ كمَعيشَةٍ وعليه اقتصرَ الجَوْهَرِيّ . مَضْيَعَةٍ مثلُ مَهْلَكَةٍ أَي بدارِ ضَياعٍ مُفْعَلَةٌ من الضَّياعِ وهو الاطِّراحُ والهَوانُ فلمّا كانت عينُ الكلِمَةِ ياءً وهي مَكسورَةٌ نُقِلَتْ حرَكَتُها إلى العينِ فسَكَنَت الياءُ فصارت بوَزْنِ مَعيشَة والتَّقديرُ فيهما سواءٌ . ورَجُلٌ مِضياعٌ لِلمالِ كمِحرابٍ : مُضَيِّعٌ له . وأَضاعَ الرجُلُ : فَشَتْ ضِياعُه وكَثُرَتْ فهو مُضِيعٌ وفي الحديث : أَفشى الله ضَيْعَتَهُ أَي أَكْثَرَ مَعاشَه قال ابنُ برّيّ : وشاهِدُ المُضيعِ ما أَنشدَه أَبو العبّاس :
إذا كُنتَ ذا زَرْعٍ ونَخْلٍ وهَجْمَةٍ ... فإنِّي أَنا المُثْرِي المُضِيعُ المُسَوَّدُ أَضاعَ الشيءَ : أَهملَه وأَهلكَه كضَيَّعَه فهو مُضِيعٌ ومُضَيِّعٌ وأَنشدَ ابن برّيّ للعَرْجِيِّ :
أَضاعوني وأَيَّ فَتىً أَضاعوا ... لِيَوْمِ كَريهَةٍ وسِدادِ ثَغْرِ
وفي التَّنزيل العزيز : " وما كانَ اللهُ لِيُضِيعَ إيمانَكُمْ " أَي صلاتَكُم أَي يُهملَها وقال أَيضاً : " أَضاعوا الصَّلاةَ " جاءَ في التَّفسير : صَلَّوْها في غير وَقتِها وقيل : تركوها البَتَّةَ وهو أَشبَهُ لأَنَّه عَنى بهم الكُفَّارَ ودليلُه قولُه بعدَ ذلكَ : إلاّ مَن تابَ وآمَنَ " وفي الحديث أَنَّه نَهى عَن إضاعَةِ المالِ يعني إنفاقَهُ في غير طاعة الله والتَّبذير والإسراف وكذلكَ أَضاعَ عِيالَه : إذا تركَ تفَقُّدَهُم والإضاعَةُ والتَّضْييعُ بمعنى قال الشَّمَّاخُ :
أَعائشَ ما لأَهلِكِ لا أَراهُمْ ... يُضيعونَ السَّوامَ معَ المُضيعِ
وكيفَ يُضيعُ صاحبُ مُدفآتٍ ... على أَثْباجِهِنَّ من الصَّقيع قال الباهليُّ : عاتبَتْهُ امْرأَتُه في مُلازَمَةِ رَعي الإبِلِ فقال لها : ما لأَهلِكِ لا يَفعلونَ ذلك وأَنت تأْمُرينَني أَن أَفعلَه ؟ ثمَّ قال لها : وكيف أُضيعُ إبِلاً هذه الصِّفَةُ صِفَتُها ؟ ودَلَّ عليه قولُه بعدَ ذلك :
لَمالُ المَرءِ يُصلِحُه فيُغني ... مَفاقِرَهُ أَعَفُّ من القُنوعِ يقول : لأَن يُصلِحَ المَرءُ ماله ويقومَ عليه خَيرٌ من القُنوعِ وهو المسأَلَة . قلتُ : ومن التَّضييع بمعنى الإهلاك استِعمالُ العامَّةِ : ضَيَّعوا فُلاناً إذا ضربوا عنُقَه بالسَّيفِ خاصَّةً . وفي المَثَلِ : الصَّيْفُ ضَيَّعَتِ اللَّبَنَ بكَسر التاءِ قال يعقوب : هكذا يُقال : ولو خُوطِبَ به المُذَكَّرُ أَو الجَمعُ لأَنَّهُ في الأَصل خُوطِبَتْ به امْرأَةٌ كانت تحتَ مُوسَرٍ أَي غَنِيٍّ فكَرِهَتْه لِكِبَرِه فطلَّقَها فتَزَوَّجَها رَجُلٌ مُمْلِقٌ أَي فقيرٌ فبعثَتْ إلى زوجِها الأَوَّل تستميحُه وفي بعض نُسَخ الصحاح تسْتَمْنِحُه ومعناهما واحِدٌ أَي تَستَرْفِدُه وتَطلُبُ منه بِرّاً فقال ذلكَ لها والصَّيفَ : مَنصوبٌ على الظرفِ كما في الصِّحاحِ . أَو طَلَّقَ الأَسوَدُ بنُ هُرمُزَ امرأَتَهُ العَنودَ الشَّنِّيَّةَ من بَني شَنٍّ وفي سائر النُّسَخ الشَّنيئة على وَزْنِ سَفينَة وهو خَطأٌ رغبةً عنها إلى امرأَةٍ جَميلَةٍ من قومِه . وفي العُباب : ذاتِ جَمالٍ ومالٍ ثُمَّ جرى بينهما ما أَدَّى إلى المُفارَقَةِ فتَتَبَّعَتْ نفسُه العَنودَ فراسلَها فأَجابَتْه بقَولِها :
أَتَرَكْتَني حتّى إذا ... عُلِّقْتَ خَوْداً كالشَّطَنُ
أَنشأْتَ تَطلُبُ وَصلَنا ... في الصَّيْفِ ضَيَّعْتَ اللَّبَنْ وعلى هذا التاءُ مَفتوحَةٌ لتَغَيُّرِ المَثَل وقيل : مُرسِل المَثَلِ عَمرو بن عَمرو بنِ عُدَسَ قاله لِدَخْتَنوسَ بنتِ لَقيطِ بنِ زُرارَةَ فضرَبَتْ يدَها على مَنكِبِ زوجِها وقالت : هذا ومَذْقَةٌ خَيرٌ . وتَضَيَّعَ المِسْكُ : فاح لغةٌ في تَضَوَّعَ نقله الجَوْهَرِيُّ وفي العُبابِ : وهذا من باب الإبدالِ . وعثمانُ بنُ بَلْجٍ الضّائعُ : مُحَدِّثٌ سمعَ عَمرو بنَ مَرزوقٍ وعنه ابنُ داسَةَ . عالِمُ غَرناطَةَ أَبو الحسَن عليُّ بنُ محمَّد الكُتامِيّ ابنُ الضائع الأَشبيليُّ من نُحاةِ المَغرِبِ مات سنةَ ثمانينَ وستِّمائة . وممّا يُستدركُ عليه : يُقال للرَّجُلِ إذا انتشرَتْ عليه أَسبابُه حتّى لا يَدري بأَيِّها يبدأُ : فَشَتْ ضَيْعَتُه . وفُلانٌ أَضيَعُ من فلانٍ : أَي أَكثر ضِياعاً منه . ويُقال : مَعنى : فَشَتْ ضَيعتُه : كَثُرَ مالُ عليه فلم يطِق جِبايَتَهُ وقيل : معناه أّخَذَ فيما لا يَعنيه من الأُمور . ومن أَمثالِهم : إنِّي لأَرى ضَيعَةً لا يُصلِحُها إلاّ ضَجْعَةٌ قالها راعٍ رَفَضَتْ عليه إبلُهُ فأَرادَ جَمعَها فتَبَدَّدَت عليه فاستغاثَ حينَ عجز بالنَّومِ وقال جَريرٌ :
وقلنَ تَرَوَّحْ لا تَكُنْ لَكَ ضَيْعَةٌ ... وقلبَكَ لا تَشغَلْ وهُنَّ شواغِلُه
والضَّيْعَةُ : المَرَّةُ من الضَّياع . وتَرَكْتُه بضَيْعَةٍ أَي غيرَ مُفتَقَدٍ . والضَّائعُ : ذو فَقرٍ أَو عِيالٍ أَو حالٍ قصَّرَ عن القيامِ بها وبه فُسِّرَ الحديثُ : وتُعينُ ضائعاً ويُروَى بالصّادِ والنُّونِ وقد تقدَّم وكِلاهُما صَوابٌ في المَعنى . وقولُهم : فلانٌ يأْكُلُ في مِعىً ضائعٍ أَي جائعٍ وقيل لابنة الخُسِّ : ما أَحَدُّ شيءٍ ؟ قالت : نابٌ جائعٌ يُلقي في مِعىً ضائع . نقله الجَوْهَرِيّ . والضَّائعُ : لَقَبُ عَمرو بنِ قَميئَةَ الشّاعِرِ كان رفيٌَ امرئِ القيسِ ضبَطَه الحافِظُ . وتَضَيَّعَ الرِّيحُ : هبَّت هُبوباً لأَنَّها تُضَيِّعُ ما هبَّتْ عليهِ نقلَه الرَّاغِبُ

##### Türkçe

**ضوع**
**ضَاعَ - يَضِيعُ - أَضَاعَ - يُضِيْعُ**
**ضَاعَ - يَضِيْعُ** + varlık veya şey: alıştığı yerden uzaklaşacak şekilde hareket eder; öyle ki artık bu yere nispetle nerede olduğunu bilmez.
**أَضاعَ  - يُضِيْعُ**: “**أفعل**” vezninde, **ضَاعَ - يَضِيعُ**’den: onu “**يَضِيعُ**” kıldı; onu alıştığı yerden uzaklaşacak şekilde hareket ettirdi; böylece artık bu yere nispetle nerede olduğunu bilmez: onu ihmal etti, ondan uzaklaştırdı ve onu zihninin yoğunlaşmasından ve dikkatinden uzaklaşacak şekilde hareket eder halde bıraktı; böylece artık nerede olduğunu bilmez oldu.
Ve lafız, “hareketin bitimine yakın, kaybolma, sersemlik ve hedeften sapma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**ضَاعَ - يَضيْعُ**، **تَاهَ - يَتِيْهُ**، **ضَلَّ - يَضِلُّ**، **فَاتَ - يَفُوْتُ**، **نَفَقَ - يَنْفُقُ**، **خَطِئَ - يَخْطَأُ**
**أضاع - يُضِيع**
Allah, iyilik yapanların ecrini zayi etmez	﴿Medine halkına ve çevrelerindeki bedevîlere, Allah’ın Resulünden geri kalmaları ve kendi canlarını onun canından üstün tutmaları yakışmaz; bu, Allah yolunda kendilerine bir susuzluk, bir yorgunluk, bir açlık isabet etmemesi, kâfirleri öfkelendirecek bir yere ayak basmamaları ve düşmandan bir elde ediş elde etmemeleri sebebiyledir ki, bununla onlar için salih bir amel yazılır; şüphesiz Allah iyilik yapanların ecrini zayi etmez (120)﴾ Tevbe ﴿Ve böylece Yusuf’a yeryüzünde imkân verdik; orada dilediği yerde yer edinir; rahmetimizle dilediğimize nasip ederiz ve iyilik yapanların ecrini zayi etmeyiz (56)﴾ Yusuf
 	﴿Sabret; çünkü Allah iyilik yapanların ecrini zayi etmez (115)﴾ Hûd ﴿Dediler: “Şüphesiz sen, elbette sen Yusuf musun?” Dedi: “Ben Yusuf’um; bu da kardeşimdir; Allah bize lütufta bulundu; şüphesiz kim sakınır ve sabrederse, Allah iyilik yapanların ecrini zayi etmez (90)”﴾ Yusuf
 	﴿Şüphesiz iman edenler ve salih ameller işleyenler; şüphesiz biz, ameli güzel yapanın ecrini zayi etmeyiz (30)﴾ Kehf ﴿Rableri onlara icabet etti: “Şüphesiz ben, sizden erkek veya kadın, hiçbir amel işleyenin amelini zayi etmem; siz birbirinizdensiniz; hicret edenler, yurtlarından çıkarılanlar, yolumda eziyet görenler, savaşanlar ve öldürülenler; elbette onların kötülüklerini örteceğim ve onları altından ırmaklar akan cennetlere sokacağım; Allah katından bir mükâfat olarak; güzel mükâfat Allah katındadır (195)”﴾ Âl-i İmrân
 	﴿Kitaba sarılanlar ve namazı ikame edenler; şüphesiz biz, ıslah edenlerin ecrini zayi etmeyiz (170)﴾ A‘râf
 	﴿Ve böylece sizi orta bir ümmet kıldık ki insanlara şahitler olasınız ve Resul de size şahit olsun; üzerinde bulunduğun kıbleyi ancak, Resule uyanı topukları üzerinde geri dönen kimseden ayırt edelim diye kıldık; şüphesiz bu, Allah’ın hidayet ettikleri dışında elbette ağırdır; Allah, imanınızı zayi edecek değildir; şüphesiz Allah insanlara karşı elbette çok şefkatli, çok merhametlidir (143)﴾ Bakara ﴿Allah’tan bir nimet ve bir fazl ile sevinirler; ve Allah, müminlerin ecrini zayi etmez (171)﴾ Âl-i İmrân

 	﴿Onlardan sonra bir nesil geldi; namazı zayi ettiler ve şehvetlere uydular; yakında azgınlıkla karşılaşacaklardır (59)﴾ Meryem

مختار الصحاح
● [**ضيع**] ض ي ع: **ضاعَ** şey **يضيع** **ضِيَاعاً** ve **ضَيَاعاً**; **الضاد**’ın kesri ve fethi ile; yani helâk oldu. Ve falan kimse **مَضِيعةٍ** ( **معيشة** vezninde) bir evdedir. Ve **الإضَاعَةُ** ve **التَّضْييعُ** aynı manadadır. Ve **الضَّيْعَةُ**: gayrimenkuldür; çoğulu **ضِيَاعٌ** ve **ضِيَعٌ** ( **بدرة** ve **بدر** gibi). Ve **الضيعة**’nin küçültmesi **ضُيَيْعَةٌ**’dır; **ضويعة** deme. Dedim: el-Ezherî dedi ki: **الضَّيْعَةُ** şehirde hurma, asma ve topraktır; Araplar **الضيعة**’yi ancak meslek ve sanat olarak bilir. Ve **تَضَيَّعَ** misk: **تَضَوَّعَ**’da bir dildir; yani yayıldı (koku saldı).

الراغب
**ضيع**
- **ضاع** şey **يضيع** **ضياعا**; ve ben onu **أضعته** ve **ضيعته**. Yüce Allah dedi ki: ﴿**لا أضيع عمل عامل منكم**﴾ [Âl-i İmrân/195], ﴿**إنا لا نضيع أجر من أحسن عملا**﴾ [Kehf/30], ﴿**وما كان الله ليضيع إيمانكم**﴾ [Bakara/143], ﴿**لا يضيع أجر المحسنين**﴾ [Tevbe/120]. Ve **ضيعة** adamın: yoklanmadıkça zayi olan gayrimenkulüdür; çoğulu: **ضياع**. Ve **تضيع** rüzgâr: estiği bir esişle eser; çünkü estiği şey üzerinde olanı zayi eder.

ملخص اللسان
Ve hadiste: **تُعِينُ ضائِعاً**; yani çölden yahut aileden yahut kendisiyle ilgili bir hâlden dolayı **ضياع** sahibi olanı; onunla (o hâlle) ayağa kalkmaktan geri kalmıştır.

لسان العرب: نقص
● - İbnü’l-Esîr, **ضيع** tercümesinde: ve hadiste **تُعِينُ ضائِعاً**; yani çölden yahut aileden yahut kendisiyle ilgili bir hâlden dolayı **ضياع** sahibi olanı; onunla (o hâlle) ayağa kalkmaktan geri kalmıştır, dedi. Dedi ki: Bazıları onu **الصاد** المهملة ve **النون** ile rivayet etti; ve denildi ki: doğru olan odur; ve denildi ki: o, bir hadiste المهملة ile, bir diğerinde المعجمة iledir; dedi ki: ikisi de manada doğrudur.

مقاييس اللغة:
(**ضيع**) **الضاد** ve **الياء** ve **العين** sahih bir asıldır; şeyin kaçıp gitmesine, yok olup gitmesine ve helâkine delalet eder. Denir: **ضاعَ الشَّيءُ يَضيعُ ضَياعاً وضَيْعَةً**; ve ben onu **أَضَعْتُهُ**: **إضاعة** olarak. Ama onların gayrimenkule **ضيعة** adını vermelerine gelince, onu asıl dilden saymıyorum; onun, sonradan ortaya çıkmış sözden olduğunu sanıyorum. Ve “ancak, gözetimi terk edilirse zayi olduğu için böyle adlandırıldı” diyen birini işittim.
Eğer böyle ise, bu, dediğimizin delilidir: onun, sonradan ortaya çıkmış sözden olduğuna. Ve denir: **أَضَاعَ**; o halde o **مُضِيعٌ**’dir; zayi oluşu çok olunca. Ama eş-Şemmâh’ın sözü:
* **أعائِشَُ ما لأهلكِ لا أُراهم**([5]) *
Ve kapıdan olmayan bir kelime kaldı; o, ibdâl babındandır: İbnü’s-Sikkît nakletti: **تضيَّعت الرِّيح**; **تضوَّعت** gibidir.

القاموس المحيط:
**ضاعَ يَضيعُ** **ضَيْعاً**; ve kesredilir; ve **ضَيْعَةً** ve **ضَياعاً** feth ile: helâk oldu ve telef oldu; ve şey, ihmal edilmiş oldu.
Ve **الضَّياعُ** ayrıca: aile; yahut onların **ضُيَّعُهُم**’u; ve bir tür güzel koku; kesr ile: **ضَائِعٍ**’ın çoğulu. Ve “falan **ضَياعاً** ( **سحاب** gibi) ve **ضِيَعاً** ( **عِنَب** gibi) ve **ضِيعاً** ve **ضِيعَةً** (ikisi de kesr ile) öldü”; yani: yoklanmayan. Ve **الضَّيْعَةُ**: gayrimenkul; gelir getiren toprak; küçültmesi: **ضُيَيْعَةٌ**; **ضُوَيْعَةٌ** deme; çoğulu: ( **عِنَب** ve **رِجال** gibi) ve **ضَيْعاتٌ**; ve: adamın mesleği, sanatı ve ticareti. Ve o, **مَضِيعَةٍ** ( **مَعيشَةٍ** ve **مَهْلَكَةٍ** gibi) bir evdedir; yani zayi oluş evi.
Ve “mala karşı **مِضْياعٌ** adam”: onu zayi eden. Ve **أضاعَ**: onun zayi oluşu yayıldı ve çoğaldı. Ve şeyi: onu ihmal etti ve helâk etti; **ضَيَّعَهُ** gibi. Ve meselde: “**الصَّيْفِ ضَيَّعْتِ اللَّبَنَ**”; **التاء**’ın kesri ile; kendisiyle müzekker veya cem‘ muhatap alınsa bile; çünkü onunla, varlıklı birinin altında olan bir kadına hitap edilmiştir; onu kerih gördü, onu boşadı; o da yoksul biriyle evlendi; sonra birincisine, ondan bağış istemek üzere gönderdi; o da ona bunu söyledi. Yahut: el-Esved b. Hürmüz, zengin birinin altında olan inatçı, çirkin karısını, ondan yüz çevirerek kavminden güzel birine rağbetle boşadı; sonra ikisi arasında ayrılığa götüren şeyler oldu; nefsi inatçıya yöneldi; ona mektuplaştı; o da ona şu sözüyle cevap verdi:
Beni terk ettin; nihayet ... beyazı, ip gibi olana bağlanınca
Bizimle birleşmeyi istemeye başladın ... yazda sütü zayi ettin
Buna göre **التاء** meftuhtur. Ve **تَضَيَّعَ** misk: koku saldı. Ve **عُثْمانُ بنُ بلج الضَّائعُ**: muhaddistir; ve **ابنُ الضّائِعِ**: Mağrib nahivcilerindendir.

تاج العروس:
**ضيع**
**ضاعَ يَضيعُ** **ضَيْعاً** feth ile ve kesredilir; ve **ضَيْعَةً** ve **ضَياعاً** feth ile: helâk oldu ve telef oldu. Mütemmim b. Nüveyre el-Yerbû‘î (Allah ondan razı olsun) dedi ki:
ذاكَ الضَّياعُ فإنْ حَزَزْتُ بمُديَةَ ... كَفِّي فقولي مُحْسِنٌ ما يَصنَعُ
Ve Sa‘d hadîsinde: “Şüphesiz ben, üzümler üzerine **الضَّيْعَةَ**’den korkuyorum”; yani: onların zayi olup telef olmasından. **ضاعَ** şey **ضَيْعَةً** ve **ضَياعاً**: ihmal edilmiş oldu; bundan: develer zayi oldu ve aile zayi oldu; gözetim ve bakımdan boş kalınca ve ihmal edilince. Ve **الضَّياعُ** ayrıca, yani feth ile: ailenin kendisi; bundan hadiste: “Kim **ضَياعاً** bırakırsa, bana”; yani aile. Bunu en-Nadr söyledi; el-Herevî **الغريبين**’de nakletti. İbnü’l-Esîr dedi ki: aslı, **ضاعَ**’ın masdarıdır; masdar ile adlandırıldı; “kim ölür ve fakirlik bırakır” demen gibi; yani fakirler. Yahut murad: onların **ضُيَّعُهُم**’udur; yani aile, gözetim ve tefekküdden ihmal edilmiş olan **الضُّيَّعُ**. … **الضَّياعُ**: bir tür güzel koku. **الضِّياعُ** kesr ile: **ضائعٍ**’ın çoğulu; **جائعٍ** ve **جِياعٍ** gibi. Denir: falan **ضَياعاً** ( **سَحاب** gibi) ve **ضِيَعاً** ( **عِنَب** gibi) ve **ضِيَعاً** ve **ضِيَعَةً** (ikisi de kesr ile) öldü; yani yoklanmayan ve bakımı yapılmayan. **الضَّيْعَةُ**: gayrimenkul; bunu el-Cevherî nakletti. İbn Fâris dedi ki: onların gayrimenkule **ضَيْعَةً** adını vermeleri, onu asıl dilden saymıyorum; onun, sonradan ortaya çıkmış sözden olduğunu sanıyorum. Dedi: “ancak, gözetimi terk edilirse zayi olduğu için **ضَيْعَةً** adlandırıldı” diyen birini işittim; eğer böyle ise, bu, dediğimizin delilidir: onun, sonradan ortaya çıkmış sözden olduğuna. **الضَّيْعَةُ**: gelir getiren toprak; küçültmesi **ضُيَيْعَةٌ**; **ضُوَيْعَة** deme; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi. Çoğulu: **ضِيَعٌ** ve **ضِياعٌ**; **عِنَبٍ** ve **رِجالٍ** gibi; el-Cevherî bunu **بَدْرَةٍ** ve **بِدَرٍ** ile örnekledi. **ضِيَعٌ**’a gelince, sanki onun tekili **ضَيعَةٍ** üzerine gelmiştir; çünkü **الياء**’ın yolu, kesreye tâbi olarak gelmektir. **ضِياعٌ**’a gelince, kıyasa göre; ayrıca denir: **ضَيْعاتٌ** elif ve tâ ile; **بَيضَةٍ** ve **بَيْضاتٍ** gibi. Bundan Hanzala hadisi: **عافَسْنا الأَزواجَ والضَّيْعاتِ**; yani geçimlikler. Leys dedi ki: **الضِّياعُ**: meskenlerdir; gözetimi ve imarı terk edilirse zayi oldukları için adlandırılmıştır. el-Ezherî dedi ki: **الضَّيعَةُ** ve **الضِّياعُ** şehirde: adamın hurma, asma ve topraktan malıdır. Araplar **الضَّيعَةَ**’yi ancak adamın mesleği ve sanatı olarak bilir. Dedi: onları şöyle derken işittim: “falanın **ضَيعَةُ**’si kasaplıktır; ötekinin **ضيعَةُ**’si bükme, hurma yaprağı örme, hurma işi, deve gütme ve buna benzer şeylerdir; sanat ve ziraat gibi.” Başkası ekledi: adamın **ضَيعَةُ**’si: geçimi ve kazancıdır; denir: “Senin **ضَيْعَتُكَ** nedir?” yani mesleğin nedir? Şemir dedi ki: Arapların **ضَيعَةُ**’si develeri ve koyunları gütmekti. Dedi: adamın **ضَيعة**’sine, mesleği ve ticareti girer; adama denir: “**ضَيْعَتِكَ**’ne kalk.” **الضَّيْعَة** ile **الصَّنْعَة** arasında tashif cinası vardır. Denir: o, **مَضِيعَةٍ** ( **مَعيشَةٍ** gibi) bir evdedir; el-Cevherî bununla yetindi. **مَضْيَعَةٍ** ( **مَهْلَكَةٍ** gibi): yani zayi oluş evi; **مُفْعَلَةٌ** **الضَّياع**’dan; o da atılma ve horlanmadır. Kelimenin gözü **ياء** olup o da meksur olunca, harekesi göze nakledildi; **الياء** sâkin oldu; böylece **مَعيشَة** vezninde oldu; ikisinin takdiri birdir. Ve “mala karşı **مِضياعٌ** adam” ( **مِحرابٍ** gibi): onu zayi eden. Ve **أَضاعَ** adam: onun zayi oluşu yayıldı ve çoğaldı; o halde o **مُضِيعٌ**’dir. Ve hadiste: **أَفشى الله ضَيْعَتَهُ**; yani geçimini çoğalttı. İbn Berrî dedi ki: **المُضيع**’in şahidi, Ebü’l-Abbâs’ın inşad ettiği şeydir:
إذا كُنتَ ذا زَرْعٍ ونَخْلٍ وهَجْمَةٍ ... فإنِّي أَنا المُثْرِي المُضِيعُ المُسَوَّدُ
**أَضاعَ** şeyi: onu ihmal etti ve helâk etti; **ضَيَّعَهُ** gibi; o halde o **مُضِيعٌ** ve **مُضَيِّعٌ**’dir. İbn Berrî, el-‘Arcî’ye ait olarak inşad etti:
أَضاعوني وأَيَّ فَتىً أَضاعوا ... لِيَوْمِ كَريهَةٍ وسِدادِ ثَغْرِ
Ve Aziz Tenzil’de: “**وما كانَ اللهُ لِيُضِيعَ إيمانَكُمْ**”; yani namazınızı; yani onu ihmal etmez. Ve yine dedi: “**أَضاعوا الصَّلاةَ**”; tefsirde geldi: onu vaktinin dışında kıldılar; ve denildi: onu bütünüyle terk ettiler; bu daha benzer; çünkü onlarla kâfirleri kastetti; delili, bundan sonra söylediği sözdür: “**إلاّ مَن تابَ وآمَنَ**”. Ve hadiste: malı zayi etmekten nehyetti; yani onu Allah’a itaat dışında harcamak, saçıp savurmak ve israf. Aynı şekilde: **أَضاعَ** ailesini: onları yoklamayı terk edince. Ve **الإضاعَةُ** ve **التَّضْييعُ** aynı manadadır. eş-Şemmâh dedi ki:
أَعائشَ ما لأَهلِكِ لا أَراهُمْ ... يُضيعونَ السَّوامَ معَ المُضيعِ
وكيفَ يُضيعُ صاحبُ مُدفآتٍ ... على أَثْباجِهِنَّ من الصَّقيع
el-Bâhilî dedi ki: karısı, develeri gütmeye devam etmesinden dolayı onu azarladı; o da ona dedi ki: “Senin ailen niçin bunu yapmıyor; sen bana bunu yapmamı emrediyorsun?” Sonra ona dedi ki: “Bu vasıfta olan develeri nasıl zayi ederim?” Buna, bundan sonraki sözü delalet etti:
لَمالُ المَرءِ يُصلِحُه فيُغني ... مَفاقِرَهُ أَعَفُّ من القُنوعِ
Diyor ki: kişinin malını düzeltmesi ve onun başında durması, **القُنوع**’dan (o da istemektir) daha hayırlıdır. Dedim: **التَّضييع**’in helâk manasında oluşundan, avamın kullanımıdır: “**ضَيَّعوا** falanı” dediklerinde; özellikle kılıçla boynunu vurduklarında. Ve meselde: **الصَّيْفُ ضَيَّعَتِ اللَّبَنَ**; **التاء**’ın kesri ile. Ya‘kūb dedi ki: böyle denir; kendisiyle müzekker veya cem‘ muhatap alınsa bile; çünkü aslında, varlıklı (yani zengin) birinin altında olan bir kadına hitap edilmiştir; onu yaşlılığından dolayı kerih gördü; onu boşadı; o da yoksul (yani fakir) bir adamla evlendi; sonra ilk kocasına gönderip ondan bağış istedi; **الصِّحاح**’ın bazı nüshalarında **تسْتَمْنِحُه**; ikisinin manası birdir; yani ondan yardım ister ve ondan bir iyilik talep eder; o da ona bunu söyledi. Ve **الصَّيفَ**: **الصِّحاح**’ta olduğu gibi zarf üzerine mansuptur. Yahut el-Esved b. Hürmüz, Benî Şenn’den inatçı, çirkin karısını boşadı; diğer nüshalarda **الشَّنيئة** ( **سَفينة** vezninde) ki hatadır; ondan yüz çevirerek kavminden güzel bir kadına rağbetle. **العُباب**’da: güzellik ve mal sahibi. Sonra ikisi arasında ayrılığa götüren şeyler oldu; nefsi inatçıya yöneldi; ona mektuplaştı; o da ona şu sözüyle cevap verdi:
أَتَرَكْتَني حتّى إذا ... عُلِّقْتَ خَوْداً كالشَّطَنُ
أَنشأْتَ تَطلُبُ وَصلَنا ... في الصَّيْفِ ضَيَّعْتَ اللَّبَنْ
Buna göre **التاء** meftuhtur; meselin değişmesinden dolayı. Ve denildi ki: meseli gönderen, Amr b. Amr b. ‘Udes’tir; onu, Dachtenûs bint Lekît b. Zürâre’ye söyledi; o da elini kocasının omzuna vurdu ve dedi ki: “Bu ve bir **مَذْقَةٌ** daha hayırlıdır.” Ve **تَضَيَّعَ** misk: koku saldı; **تَضَوَّعَ**’da bir dildir; el-Cevherî nakletti. **العُباب**’da: bu, ibdâl babındandır. Ve **عثمانُ بنُ بَلْجٍ الضّائعُ**: muhaddistir; Amr b. Merzûk’u dinledi; ondan İbn Dâse rivayet etti. Gırnata âlimi Ebü’l-Hasen Ali b. Muhammed el-Kutâmî **ابنُ الضائع** el-Eşbîlî, Mağrib nahivcilerindendir; altı yüz seksen yılında öldü. Ve kendisine istidrâk edilenlerdendir: adama, sebepleri üzerine yayılıp da hangisiyle başlayacağını bilmeyince denir: **فَشَتْ ضَيْعَتُه**. Ve “falan, falandan daha **أَضيَعُ**”: yani ondan daha çok zayi oluş sahibidir. Ve denir: **فَشَتْ ضَيعتُه**’nin manası: üzerine malı çoğaldı da onun tahsilini güç yetiremedi. Ve denildi: manası, kendisini ilgilendirmeyen işlere daldı. Ve onların mesellerindendir: “Şüphesiz ben, onu ancak bir **ضَجْعَةٌ**’nin düzelteceği bir **ضَيعَةً** görüyorum”; bunu, develeri kendisine başkaldıran bir çoban söyledi; onları toplamak istedi, ona karşı dağıldılar; aciz kalınca uyku ile yardım istedi. Cerîr dedi ki:
وقلنَ تَرَوَّحْ لا تَكُنْ لَكَ ضَيْعَةٌ ... وقلبَكَ لا تَشغَلْ وهُنَّ شواغِلُه
Ve **الضَّيْعَةُ**: zayi oluşun bir keresi. Ve “onu **بضَيْعَةٍ** bıraktım”: yani yoklanmayan halde. Ve **الضَّائعُ**: fakirlik yahut aile yahut kendisiyle ilgili bir hâl sahibi olup onunla ayağa kalkmaktan geri kalandır; bununla hadisin tefsiri yapılmıştır: **وتُعينُ ضائعاً**. Ve **الصّاد** ve **النُّون** ile rivayet edilir; daha önce geçti; ikisi de manada doğrudur. Ve onların sözü: “falan, **مِعىً ضائعٍ** içinde yer”: yani aç. Ve el-Huss’un kızına denildi: “En keskin şey nedir?” Dedi: “Aç bir azı dişi, **مِعىً ضائع** içine atar.” el-Cevherî nakletti. Ve **الضَّائعُ**: şair Amr b. Kamîe’nin lakabıdır; İmruülkays’ın arkadaşıydı; hâfız ضبط etti. Ve **تَضَيَّعَ الرِّيحُ**: bir esişle esti; çünkü estiği şey üzerinde olanı zayi eder; er-Râgıb nakletti.
