# ضوع — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%B9/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%88%D8%B9/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%B9.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: ضوع

ضوع
ضَاعَ - يَضِيعُ - أَضَاعَ - يُضِيْعُ
ضَاعَ - يَضِيْعُ + الكائن أو الشيء: يتحرك بعيداً عن المكان الذي يألفه بحيث لا يعود يعرف أين هو نسبة لهذا المكان
أَضاعَ  - يُضِيْعُ: على وزن " أفعل من " ضَاعَ - يَضِيعُ ": جعله " يَضِيعُ ": جعله يتحرك بعيداً عن المكان الذي يألفه، فلا يعود يعرف أين هو نسبة لهذا المكان: أهمله وشرد عنه وتركه يتحرك بعيداً عن تركيز ذهنه وانتباهه فلم يعد يعلم أين هو
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الضياع والطيش والخطأ عن الهدف قبيل انتهاء الحركة "، وهي:
ضَاعَ - يَضيْعُ، تَاهَ - يَتِيْهُ، ضَلَّ - يَضِلُّ، فَاتَ - يَفُوْتُ، نَفَقَ - يَنْفُقُ، خَطِئَ - يَخْطَأُ
أضاع - يُضِيع
الله لا يضيع أجر المحسنين	﴿ما كان لأهل المدينة ومن حولهم من الأعراب أن يتخلفوا عن رسول الله ولا يرغبوا بأنفسهم عن نفسه ذلك بأنهم لا يصيبهم ظمأ ولا نصب ولا مخمصة في سبيل الله ولا يطئون موطئا يغيظ الكفار ولا ينالون من عدو نيلا إلا كتب لهم به عمل صالح إن الله لا يضيع أجر المحسنين(120)﴾ التوبة ﴿وكذلك مكنا ليوسف في الأرض يتبوأ منها حيث يشاء نصيب برحمتنا من نشاء ولا نضيع أجر المحسنين (56)﴾ يوسف
 	﴿واصبر فإن الله لا يضيع أجر المحسنين(115)﴾ هود ﴿قالوا أئنك لأنت يوسف قال أنا يوسف وهذا أخي قد من الله علينا إنه من يتق ويصبر فإن الله لا يضيع أجر المحسنين(90)﴾ يوسف
 	﴿إن الذين آمنوا وعملوا الصالحات إنا لا نضيع أجر من أحسن عملا(30)﴾ الكهف ﴿فاستجاب لهم ربهم أني لا أضيع عمل عامل منكم من ذكر أو أنثى بعضكم من بعض فالذين هاجروا وأخرجوا من ديارهم وأوذوا في سبيلي وقاتلوا وقتلوا لأكفرن عنهم سيئاتهم ولأدخلنهم جنات تجري من تحتها الأنهار ثوابا من عند الله والله عنده حسن الثواب(195)﴾ آل عمران
 	﴿والذين يمسكون بالكتاب وأقاموا الصلاة إنا لا نضيع أجر المصلحين(170)﴾ الأعراف
 	﴿وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنتَ عَلَيْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ(143)﴾ البقرة ﴿يستبشرون بنعمة من الله وفضل وأن الله لا يضيع أجر المؤمنين(171)﴾ آل عمران

 	﴿فخلف من بعدهم خلف أضاعوا الصلاة واتبعوا الشهوات فسوف يلقون غيا(59)﴾ مريم
مختار الصحاح
● [ضيع] ض ي ع: ضاعَ الشيء يضيع ضِيَاعاً و ضَيَاعاً بكسر الضاد وفتحها أي هلك وفلان بدار مَضِيعةٍ بوزن معيشة و الإضَاعَةُ و التَّضْييعُ بمعنى و الضَّيْعَةُ العقار والجمع ضِيَاعٌ و ضِيَعٌ كبدرة وبدر وتصغير الضيعة ضُيَيْعَةٌ ولا تقل ضويعة قلت قال الأزهري الضَّيْعَةُ عند الحاضرة النخل والكرم والأرض والعرب لا تعرف الضيعة إلا الحرفة والصناعة و تَضَيَّعَ المسك لغة في تَضَوَّعَ أي فاح
الراغب
ضيع
- ضاع الشيء يضيع ضياعا، وأضعته وضيعته. قال تعالى: }لا أضيع عمل عامل منكم﴿[آل عمران/195]،﴾إنا لا نضيع أجر من أحسن عملا﴿[الكهف/30]،﴾وما كان الله ليضيع إيمانكم﴿[البقرة/143]،﴾لا يضيع أجر المحسنين{ [التوبة/120]، وضيعة الرجل: عقاره الذي يضيع ما لم يفتقد، وجمعه: ضياع، وتضيع الريح: إذا هبت هبوبا يضيع ما هبت عليه.
ملخص اللسان
وفي الحديث تُعِينُ ضائِعاً أَي ذا ضياعٍ من قَفْر  أَو عِيالٍ أَو حال قَصَّر عن القيام بها،
لسان العرب: نقص
● - لأَثير في ترجمة ضيع: وفي الحديث تُعِينُ ضائِعاً أَي ذا ضياعٍ من قَفْر  أَو عِيالٍ أَو حال قَصَّر عن القيام بها، قال: ورواه بعضهم بالصاد  المهملة والنون، وقيل: إِنه هو الصواب، وقيل: هو في حديث بالمهملة وفي آخر  بالمعجمة، قال: وكلاهما صواب في المعنى.
مقاييس اللغة:
(ضيع) الضاد والياء والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على فَوت الشّيء وذَهابِه وهلاكه. يقال ضاعَ الشَّيءُ يَضيعُ ضَياعاً وضَيْعَةً، وأَضَعْتُهُ أنا إضاعة. فأمّا تسميتُهم العَقَار ضيعة فما أحسَبُها من اللُّغة الأَصِيلة([4])، وأظنّهُ من مُحْدَث الكلام. وسمعت من يقول: إنَّما سمِّيت بذلك لأنَّها إذا تُرِكَ تعهُّدِها ضاعت.
فإن كان كذا فهو دليلُ ما قلناهُ أنَّه من الكلام المحْدَث. ويقال أَضَاعَ فهو مُضِيعٌ، إِذا كثُر ضِياعُهُ. فأمَّا قول الشَّماخ:
* أعائِشَُ ما لأهلكِ لا أُراهم([5]) *
وبقيت كلمة ليست من الباب وهي من باب الإبدال، حكى ابنُ السِّكيت: تضيَّعت الرِّيح، مثلُ تضوَّعت.
القاموس المحيط:
ضاعَ يَضيعُ ضَيْعاً، ويُكْسَرُ، وضَيْعَةً وضَياعاً، بالفتح هَلَكَ وَتَلِفَ، و الشيءُ صارَ مُهْمَلاً.
والضَّياعُ أيضاً: العِيالُ، أو ضُيَّعُهُم، وضَرْبٌ من الطِّيبِ، وبالكسرِ: جَمْعُ ضَائِعٍ. وماتَ ضَياعاً، كسحابٍ، وضِيَعاً، كعِنَبٍ، وضِيعاً وضِيعَةً، بكسرهما، أي: غَيْرَ مُفْتَقَدٍ. والضَّيْعَةُ: العقَارُ، والأرضُ المُغِلَّةُ، والتَّصْغيرُ: ضُيَيْعَةٌ، ولا تَقُلْ: ضُوَيْعَةٌ، ج: كعِنَبٍ ورِجالٍ، وضَيْعاتٌ، و : حِرْفَةُ الرجُلِ، وصِناعَتُهُ وتِجارَتُهُ. وهو بِدارِ مَضِيعَةٍ، كَمَعيشَةٍ ومَهْلَكَةٍ، أي بِدارِ ضَياعٍ.
ورَجُلٌ مِضْياعٌ للمالِ: مُضَيِّعٌ له. وأضاعَ: فَشَتْ ضِياعُهُ، وكثُرَتْ، و الشيءَ: أهْمَلَهُ وأَهْلَكَهُ، كضَيَّعَهُ، وفي المَثَلِ: " الصَّيْفِ ضَيَّعْتِ اللَّبَنَ " ، بكسر التاءِ ولو خُوطِبَ به المُذَكَّرُ أو الجَمْعُ، لأنَّهُ خُوطِبَتْ به امْرَأةٌ كانَتْ تَحْتَ مُوسِرٍ، فَكَرِهَتْهُ فَطَلَّقَها، فَتَزَوَّجَها مُمْلِقٌ، فَبَعَثَتْ إلى الأوَّلِ تَسْتَمِيحُهُ، فقال ذلك لها، أو: طَلَّقَ الأسْوَدُ بنُ هُرْمُزَ امْرَأَتَهُ العَنُودَ الشَّنيئَةَ رغْبَةً عنها إلى جَميلَةٍ من قَوْمِهِ، ثم جرى بينَهُما ما أدَّى إلى المُفارَقَةِ، فَتَتَبَّعَتْ نَفْسُهُ العَنُودَ، فَراسَلَهَا، فأجابَتْهُ بقولها:
أتَرَكْتَنِي حتى إذا ... عُلِّقْتَ أبْيَضَ كالشَّطَنْ
أنْشَأتَ تَطْلُبُ وَصْلَنا ... في الصَّيْفِ ضَيَّعْتَ اللَّبَنْ
وعلى هذا، التاءُ مَفْتوحَةٌ. وتَضَيَّعَ المِسْكُ: فاحَ. وعُثْمانُ بنُ بلج الضَّائعُ: محدّثٌ، وابنُ الضّائِعِ: من نُحاةِ المَغْرِبِ.
تاج العروس:
ضيع
ضاعَ يَضيعُ ضَيْعاً بالفتح ويُكسَرُ وضَيْعَةً وضَياعاً بالفتح : هلَكَ وتَلِفَ قال مُتَمِّمُ بنُ نُوَيْرَةَ اليَربُوعِيُّ رضي الله عنه :
ذاكَ الضَّياعُ فإنْ حَزَزْتُ بمُديَةَ ... كَفِّي فقولي مُحْسِنٌ ما يَصنَعُ
وفي حديث سَعد : إنِّي أَخافُ على الأَعناب الضَّيْعَةَ أَي أَنَّها تَضيعُ وتَتلَفُ . ضاعَ الشيءُ ضَيْعَةً وضَياعاً : صارَ مُهْمَلاً ومنه ضاعَتِ الإبلُ وضاعَ العِيالُ إذا خَلَوا من الرِّعايَةِ والتَّعَهُّدِ وأُهْمِلوا . والضَّياعُ أَيضاً أَي بالفتح : العِيالُ نفسُه ومنه الحديثُ : " فَمَنْ تَرَكَ ضَياعاً فإلَيَّ " أَي عِيالاً قاله النَّضْرُ وحكاه الهَرَوِيُّ في الغَريبينِ وقال ابنُ الأَثيرِ : وأَصْلُه مَصدرُ ضاعَ فسُمِّيَ بالمَصدَرِ كما تقولُ : من ماتَ وترَكَ فَقراً أَي فُقراءَ أَو المُرادُ منه ضُيَّعُهُم أَي العِيالُ الضُّيَّعُ أَي المُهمَلونَ من الرِّعايَةِ والتَّفَقُّدِ . . الضَّياعُ : ضَرْبٌ من الطِّيبِ . الضِّياعُ بالكَسر : جَمعُ ضائعٍ كجائعٍ وجِياعٍ . يقال : مات فلانٌ ضَياعاً كسَحابٍ وضِيَعاً كعِنَبٍ وضِيَعاً وضِيَعَةً بكسرِهما أَي غيرَ مُفْتَقَدٍ ولا مُتَعَهَّدٍ . الضَّيْعَةُ : العَقارُ نقله الجَوْهَرِيّ . وقال ابنُ فارسٍ : تَسمِيَتُهُمُ العقارَ ضَيعَةً ما أَحسَبُها من اللُّغَةِ الأَصلِيَّةِ وأَظُنُّها من مُحدَثِ الكلام . قال : وسمعتُ مَن يَقول : إنَّما سُمِّيَت ضَيْعَةً لأَنَّها إذا تُرِكَ تَعَهُّدُها ضاعَتْ فإن كان كذا فهو دليلُ ما قُلناه : إنَّه من الكلام المُحْدَثِ . الضَّيْعَةُ : الأَرْضُ المُغِلَّةُ والتَّصغيرُ ضُيَيْعَةٌ ولا تَقُلْ : ضُوَيْعَة كما في الصِّحاح ج : ضِيَعٌ وضِياعٌ كعِنَبٍ ورِجالٍ ومَثَّلَه الجَوْهَرِيّ ببَدْرَةٍ وبِدَرٍ فأمّا ضِيَعٌ فكأَنَّه إنَّما جاءَ على واحدته ضَيعَةٍ وذلك لأَنَّ الياءَ مما سبيلُه أَنْ يَأْتِيَ تابعاً للكَسْرَةِ وأَمّا ضِياعٌ فعلى القِياسِ يُقال أَيضاً : ضَيْعاتٌ بالأَلِفِ والتّاءِ كبَيضَةٍ وبَيْضاتٍ ومنه حديثُ حنظَلَة : عافَسْنا الأَزواجَ والضَّيْعاتِ أَي المَعايِشَ . وقال الليثُ : الضِّياعُ : المَنازِلُ سُمِّيَتْ لأَنَّها إذا تُرِكَ تَعَهُّدُها وعِمارَتُها تَضيعُ . قال الأَزْهَرِيّ : الضَّيعَةُ والضِّياعُ عندَ الحاضِرَةِ : مالُ الرَّجُلِ من النَّخْلِ والكَرْمِ والأَرضِ . والعربُ لا تَعرِفُ الضَّيعَةَ إلاّ حِرفَةَ الرجلِ وصِناعَتَه قال : وسمعتُهم يَقولونَ : ضَيعَةُ فُلانٍ الجِزارَةُ وضيعَةُ الآخَرِ الفَتْلُ وسَفُّ الخُوصِ وعَمَلُ النَّخْلِ ورَعْيُ الإبِلِ وما أَشبهَ ذلك كالصَّنعَةِ والزِّراعَةِ . وزادَ غيرُه : ضَيعَةُ الرَّجُلِ : مَعاشُهُ وكَسْبُه يُقال : ما ضَيْعَتُكَ ؟ أَي ما حِرْفَتُكَ ؟ قال شَمِرٌ : كانت ضَيعَةُ العَرَبِ سِياسَةَ الإبِلِ والغَنَمِ . قال : ويدخُلُ في ضَيعةِ الرَّجُلِ : حِرفَتُه وتِجارَتُه يقال للرَّجُلِ : قُمْ إلى ضَيْعَتِكَ وبين الضَّيْعَةِ والصَّنْعَةِ جِناسُ تصحيف . يُقال : هو بِدارِ مَضِيعَةٍ كمَعيشَةٍ وعليه اقتصرَ الجَوْهَرِيّ . مَضْيَعَةٍ مثلُ مَهْلَكَةٍ أَي بدارِ ضَياعٍ مُفْعَلَةٌ من الضَّياعِ وهو الاطِّراحُ والهَوانُ فلمّا كانت عينُ الكلِمَةِ ياءً وهي مَكسورَةٌ نُقِلَتْ حرَكَتُها إلى العينِ فسَكَنَت الياءُ فصارت بوَزْنِ مَعيشَة والتَّقديرُ فيهما سواءٌ . ورَجُلٌ مِضياعٌ لِلمالِ كمِحرابٍ : مُضَيِّعٌ له . وأَضاعَ الرجُلُ : فَشَتْ ضِياعُه وكَثُرَتْ فهو مُضِيعٌ وفي الحديث : أَفشى الله ضَيْعَتَهُ أَي أَكْثَرَ مَعاشَه قال ابنُ برّيّ : وشاهِدُ المُضيعِ ما أَنشدَه أَبو العبّاس :
إذا كُنتَ ذا زَرْعٍ ونَخْلٍ وهَجْمَةٍ ... فإنِّي أَنا المُثْرِي المُضِيعُ المُسَوَّدُ أَضاعَ الشيءَ : أَهملَه وأَهلكَه كضَيَّعَه فهو مُضِيعٌ ومُضَيِّعٌ وأَنشدَ ابن برّيّ للعَرْجِيِّ :
أَضاعوني وأَيَّ فَتىً أَضاعوا ... لِيَوْمِ كَريهَةٍ وسِدادِ ثَغْرِ
وفي التَّنزيل العزيز : " وما كانَ اللهُ لِيُضِيعَ إيمانَكُمْ " أَي صلاتَكُم أَي يُهملَها وقال أَيضاً : " أَضاعوا الصَّلاةَ " جاءَ في التَّفسير : صَلَّوْها في غير وَقتِها وقيل : تركوها البَتَّةَ وهو أَشبَهُ لأَنَّه عَنى بهم الكُفَّارَ ودليلُه قولُه بعدَ ذلكَ : إلاّ مَن تابَ وآمَنَ " وفي الحديث أَنَّه نَهى عَن إضاعَةِ المالِ يعني إنفاقَهُ في غير طاعة الله والتَّبذير والإسراف وكذلكَ أَضاعَ عِيالَه : إذا تركَ تفَقُّدَهُم والإضاعَةُ والتَّضْييعُ بمعنى قال الشَّمَّاخُ :
أَعائشَ ما لأَهلِكِ لا أَراهُمْ ... يُضيعونَ السَّوامَ معَ المُضيعِ
وكيفَ يُضيعُ صاحبُ مُدفآتٍ ... على أَثْباجِهِنَّ من الصَّقيع قال الباهليُّ : عاتبَتْهُ امْرأَتُه في مُلازَمَةِ رَعي الإبِلِ فقال لها : ما لأَهلِكِ لا يَفعلونَ ذلك وأَنت تأْمُرينَني أَن أَفعلَه ؟ ثمَّ قال لها : وكيف أُضيعُ إبِلاً هذه الصِّفَةُ صِفَتُها ؟ ودَلَّ عليه قولُه بعدَ ذلك :
لَمالُ المَرءِ يُصلِحُه فيُغني ... مَفاقِرَهُ أَعَفُّ من القُنوعِ يقول : لأَن يُصلِحَ المَرءُ ماله ويقومَ عليه خَيرٌ من القُنوعِ وهو المسأَلَة . قلتُ : ومن التَّضييع بمعنى الإهلاك استِعمالُ العامَّةِ : ضَيَّعوا فُلاناً إذا ضربوا عنُقَه بالسَّيفِ خاصَّةً . وفي المَثَلِ : الصَّيْفُ ضَيَّعَتِ اللَّبَنَ بكَسر التاءِ قال يعقوب : هكذا يُقال : ولو خُوطِبَ به المُذَكَّرُ أَو الجَمعُ لأَنَّهُ في الأَصل خُوطِبَتْ به امْرأَةٌ كانت تحتَ مُوسَرٍ أَي غَنِيٍّ فكَرِهَتْه لِكِبَرِه فطلَّقَها فتَزَوَّجَها رَجُلٌ مُمْلِقٌ أَي فقيرٌ فبعثَتْ إلى زوجِها الأَوَّل تستميحُه وفي بعض نُسَخ الصحاح تسْتَمْنِحُه ومعناهما واحِدٌ أَي تَستَرْفِدُه وتَطلُبُ منه بِرّاً فقال ذلكَ لها والصَّيفَ : مَنصوبٌ على الظرفِ كما في الصِّحاحِ . أَو طَلَّقَ الأَسوَدُ بنُ هُرمُزَ امرأَتَهُ العَنودَ الشَّنِّيَّةَ من بَني شَنٍّ وفي سائر النُّسَخ الشَّنيئة على وَزْنِ سَفينَة وهو خَطأٌ رغبةً عنها إلى امرأَةٍ جَميلَةٍ من قومِه . وفي العُباب : ذاتِ جَمالٍ ومالٍ ثُمَّ جرى بينهما ما أَدَّى إلى المُفارَقَةِ فتَتَبَّعَتْ نفسُه العَنودَ فراسلَها فأَجابَتْه بقَولِها :
أَتَرَكْتَني حتّى إذا ... عُلِّقْتَ خَوْداً كالشَّطَنُ
أَنشأْتَ تَطلُبُ وَصلَنا ... في الصَّيْفِ ضَيَّعْتَ اللَّبَنْ وعلى هذا التاءُ مَفتوحَةٌ لتَغَيُّرِ المَثَل وقيل : مُرسِل المَثَلِ عَمرو بن عَمرو بنِ عُدَسَ قاله لِدَخْتَنوسَ بنتِ لَقيطِ بنِ زُرارَةَ فضرَبَتْ يدَها على مَنكِبِ زوجِها وقالت : هذا ومَذْقَةٌ خَيرٌ . وتَضَيَّعَ المِسْكُ : فاح لغةٌ في تَضَوَّعَ نقله الجَوْهَرِيُّ وفي العُبابِ : وهذا من باب الإبدالِ . وعثمانُ بنُ بَلْجٍ الضّائعُ : مُحَدِّثٌ سمعَ عَمرو بنَ مَرزوقٍ وعنه ابنُ داسَةَ . عالِمُ غَرناطَةَ أَبو الحسَن عليُّ بنُ محمَّد الكُتامِيّ ابنُ الضائع الأَشبيليُّ من نُحاةِ المَغرِبِ مات سنةَ ثمانينَ وستِّمائة . وممّا يُستدركُ عليه : يُقال للرَّجُلِ إذا انتشرَتْ عليه أَسبابُه حتّى لا يَدري بأَيِّها يبدأُ : فَشَتْ ضَيْعَتُه . وفُلانٌ أَضيَعُ من فلانٍ : أَي أَكثر ضِياعاً منه . ويُقال : مَعنى : فَشَتْ ضَيعتُه : كَثُرَ مالُ عليه فلم يطِق جِبايَتَهُ وقيل : معناه أّخَذَ فيما لا يَعنيه من الأُمور . ومن أَمثالِهم : إنِّي لأَرى ضَيعَةً لا يُصلِحُها إلاّ ضَجْعَةٌ قالها راعٍ رَفَضَتْ عليه إبلُهُ فأَرادَ جَمعَها فتَبَدَّدَت عليه فاستغاثَ حينَ عجز بالنَّومِ وقال جَريرٌ :
وقلنَ تَرَوَّحْ لا تَكُنْ لَكَ ضَيْعَةٌ ... وقلبَكَ لا تَشغَلْ وهُنَّ شواغِلُه
والضَّيْعَةُ : المَرَّةُ من الضَّياع . وتَرَكْتُه بضَيْعَةٍ أَي غيرَ مُفتَقَدٍ . والضَّائعُ : ذو فَقرٍ أَو عِيالٍ أَو حالٍ قصَّرَ عن القيامِ بها وبه فُسِّرَ الحديثُ : وتُعينُ ضائعاً ويُروَى بالصّادِ والنُّونِ وقد تقدَّم وكِلاهُما صَوابٌ في المَعنى . وقولُهم : فلانٌ يأْكُلُ في مِعىً ضائعٍ أَي جائعٍ وقيل لابنة الخُسِّ : ما أَحَدُّ شيءٍ ؟ قالت : نابٌ جائعٌ يُلقي في مِعىً ضائع . نقله الجَوْهَرِيّ . والضَّائعُ : لَقَبُ عَمرو بنِ قَميئَةَ الشّاعِرِ كان رفيٌَ امرئِ القيسِ ضبَطَه الحافِظُ . وتَضَيَّعَ الرِّيحُ : هبَّت هُبوباً لأَنَّها تُضَيِّعُ ما هبَّتْ عليهِ نقلَه الرَّاغِبُ

### Türkçe

**ضوع**
**ضَاعَ - يَضِيعُ - أَضَاعَ - يُضِيْعُ**
**ضَاعَ - يَضِيْعُ** + varlık veya şey: alıştığı yerden uzaklaşacak şekilde hareket eder; öyle ki artık bu yere nispetle nerede olduğunu bilmez.
**أَضاعَ  - يُضِيْعُ**: “**أفعل**” vezninde, **ضَاعَ - يَضِيعُ**’den: onu “**يَضِيعُ**” kıldı; onu alıştığı yerden uzaklaşacak şekilde hareket ettirdi; böylece artık bu yere nispetle nerede olduğunu bilmez: onu ihmal etti, ondan uzaklaştırdı ve onu zihninin yoğunlaşmasından ve dikkatinden uzaklaşacak şekilde hareket eder halde bıraktı; böylece artık nerede olduğunu bilmez oldu.
Ve lafız, “hareketin bitimine yakın, kaybolma, sersemlik ve hedeften sapma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**ضَاعَ - يَضيْعُ**، **تَاهَ - يَتِيْهُ**، **ضَلَّ - يَضِلُّ**، **فَاتَ - يَفُوْتُ**، **نَفَقَ - يَنْفُقُ**، **خَطِئَ - يَخْطَأُ**
**أضاع - يُضِيع**
Allah, iyilik yapanların ecrini zayi etmez	﴿Medine halkına ve çevrelerindeki bedevîlere, Allah’ın Resulünden geri kalmaları ve kendi canlarını onun canından üstün tutmaları yakışmaz; bu, Allah yolunda kendilerine bir susuzluk, bir yorgunluk, bir açlık isabet etmemesi, kâfirleri öfkelendirecek bir yere ayak basmamaları ve düşmandan bir elde ediş elde etmemeleri sebebiyledir ki, bununla onlar için salih bir amel yazılır; şüphesiz Allah iyilik yapanların ecrini zayi etmez (120)﴾ Tevbe ﴿Ve böylece Yusuf’a yeryüzünde imkân verdik; orada dilediği yerde yer edinir; rahmetimizle dilediğimize nasip ederiz ve iyilik yapanların ecrini zayi etmeyiz (56)﴾ Yusuf
 	﴿Sabret; çünkü Allah iyilik yapanların ecrini zayi etmez (115)﴾ Hûd ﴿Dediler: “Şüphesiz sen, elbette sen Yusuf musun?” Dedi: “Ben Yusuf’um; bu da kardeşimdir; Allah bize lütufta bulundu; şüphesiz kim sakınır ve sabrederse, Allah iyilik yapanların ecrini zayi etmez (90)”﴾ Yusuf
 	﴿Şüphesiz iman edenler ve salih ameller işleyenler; şüphesiz biz, ameli güzel yapanın ecrini zayi etmeyiz (30)﴾ Kehf ﴿Rableri onlara icabet etti: “Şüphesiz ben, sizden erkek veya kadın, hiçbir amel işleyenin amelini zayi etmem; siz birbirinizdensiniz; hicret edenler, yurtlarından çıkarılanlar, yolumda eziyet görenler, savaşanlar ve öldürülenler; elbette onların kötülüklerini örteceğim ve onları altından ırmaklar akan cennetlere sokacağım; Allah katından bir mükâfat olarak; güzel mükâfat Allah katındadır (195)”﴾ Âl-i İmrân
 	﴿Kitaba sarılanlar ve namazı ikame edenler; şüphesiz biz, ıslah edenlerin ecrini zayi etmeyiz (170)﴾ A‘râf
 	﴿Ve böylece sizi orta bir ümmet kıldık ki insanlara şahitler olasınız ve Resul de size şahit olsun; üzerinde bulunduğun kıbleyi ancak, Resule uyanı topukları üzerinde geri dönen kimseden ayırt edelim diye kıldık; şüphesiz bu, Allah’ın hidayet ettikleri dışında elbette ağırdır; Allah, imanınızı zayi edecek değildir; şüphesiz Allah insanlara karşı elbette çok şefkatli, çok merhametlidir (143)﴾ Bakara ﴿Allah’tan bir nimet ve bir fazl ile sevinirler; ve Allah, müminlerin ecrini zayi etmez (171)﴾ Âl-i İmrân

 	﴿Onlardan sonra bir nesil geldi; namazı zayi ettiler ve şehvetlere uydular; yakında azgınlıkla karşılaşacaklardır (59)﴾ Meryem

مختار الصحاح
● [**ضيع**] ض ي ع: **ضاعَ** şey **يضيع** **ضِيَاعاً** ve **ضَيَاعاً**; **الضاد**’ın kesri ve fethi ile; yani helâk oldu. Ve falan kimse **مَضِيعةٍ** ( **معيشة** vezninde) bir evdedir. Ve **الإضَاعَةُ** ve **التَّضْييعُ** aynı manadadır. Ve **الضَّيْعَةُ**: gayrimenkuldür; çoğulu **ضِيَاعٌ** ve **ضِيَعٌ** ( **بدرة** ve **بدر** gibi). Ve **الضيعة**’nin küçültmesi **ضُيَيْعَةٌ**’dır; **ضويعة** deme. Dedim: el-Ezherî dedi ki: **الضَّيْعَةُ** şehirde hurma, asma ve topraktır; Araplar **الضيعة**’yi ancak meslek ve sanat olarak bilir. Ve **تَضَيَّعَ** misk: **تَضَوَّعَ**’da bir dildir; yani yayıldı (koku saldı).

الراغب
**ضيع**
- **ضاع** şey **يضيع** **ضياعا**; ve ben onu **أضعته** ve **ضيعته**. Yüce Allah dedi ki: ﴿**لا أضيع عمل عامل منكم**﴾ [Âl-i İmrân/195], ﴿**إنا لا نضيع أجر من أحسن عملا**﴾ [Kehf/30], ﴿**وما كان الله ليضيع إيمانكم**﴾ [Bakara/143], ﴿**لا يضيع أجر المحسنين**﴾ [Tevbe/120]. Ve **ضيعة** adamın: yoklanmadıkça zayi olan gayrimenkulüdür; çoğulu: **ضياع**. Ve **تضيع** rüzgâr: estiği bir esişle eser; çünkü estiği şey üzerinde olanı zayi eder.

ملخص اللسان
Ve hadiste: **تُعِينُ ضائِعاً**; yani çölden yahut aileden yahut kendisiyle ilgili bir hâlden dolayı **ضياع** sahibi olanı; onunla (o hâlle) ayağa kalkmaktan geri kalmıştır.

لسان العرب: نقص
● - İbnü’l-Esîr, **ضيع** tercümesinde: ve hadiste **تُعِينُ ضائِعاً**; yani çölden yahut aileden yahut kendisiyle ilgili bir hâlden dolayı **ضياع** sahibi olanı; onunla (o hâlle) ayağa kalkmaktan geri kalmıştır, dedi. Dedi ki: Bazıları onu **الصاد** المهملة ve **النون** ile rivayet etti; ve denildi ki: doğru olan odur; ve denildi ki: o, bir hadiste المهملة ile, bir diğerinde المعجمة iledir; dedi ki: ikisi de manada doğrudur.

مقاييس اللغة:
(**ضيع**) **الضاد** ve **الياء** ve **العين** sahih bir asıldır; şeyin kaçıp gitmesine, yok olup gitmesine ve helâkine delalet eder. Denir: **ضاعَ الشَّيءُ يَضيعُ ضَياعاً وضَيْعَةً**; ve ben onu **أَضَعْتُهُ**: **إضاعة** olarak. Ama onların gayrimenkule **ضيعة** adını vermelerine gelince, onu asıl dilden saymıyorum; onun, sonradan ortaya çıkmış sözden olduğunu sanıyorum. Ve “ancak, gözetimi terk edilirse zayi olduğu için böyle adlandırıldı” diyen birini işittim.
Eğer böyle ise, bu, dediğimizin delilidir: onun, sonradan ortaya çıkmış sözden olduğuna. Ve denir: **أَضَاعَ**; o halde o **مُضِيعٌ**’dir; zayi oluşu çok olunca. Ama eş-Şemmâh’ın sözü:
* **أعائِشَُ ما لأهلكِ لا أُراهم**([5]) *
Ve kapıdan olmayan bir kelime kaldı; o, ibdâl babındandır: İbnü’s-Sikkît nakletti: **تضيَّعت الرِّيح**; **تضوَّعت** gibidir.

القاموس المحيط:
**ضاعَ يَضيعُ** **ضَيْعاً**; ve kesredilir; ve **ضَيْعَةً** ve **ضَياعاً** feth ile: helâk oldu ve telef oldu; ve şey, ihmal edilmiş oldu.
Ve **الضَّياعُ** ayrıca: aile; yahut onların **ضُيَّعُهُم**’u; ve bir tür güzel koku; kesr ile: **ضَائِعٍ**’ın çoğulu. Ve “falan **ضَياعاً** ( **سحاب** gibi) ve **ضِيَعاً** ( **عِنَب** gibi) ve **ضِيعاً** ve **ضِيعَةً** (ikisi de kesr ile) öldü”; yani: yoklanmayan. Ve **الضَّيْعَةُ**: gayrimenkul; gelir getiren toprak; küçültmesi: **ضُيَيْعَةٌ**; **ضُوَيْعَةٌ** deme; çoğulu: ( **عِنَب** ve **رِجال** gibi) ve **ضَيْعاتٌ**; ve: adamın mesleği, sanatı ve ticareti. Ve o, **مَضِيعَةٍ** ( **مَعيشَةٍ** ve **مَهْلَكَةٍ** gibi) bir evdedir; yani zayi oluş evi.
Ve “mala karşı **مِضْياعٌ** adam”: onu zayi eden. Ve **أضاعَ**: onun zayi oluşu yayıldı ve çoğaldı. Ve şeyi: onu ihmal etti ve helâk etti; **ضَيَّعَهُ** gibi. Ve meselde: “**الصَّيْفِ ضَيَّعْتِ اللَّبَنَ**”; **التاء**’ın kesri ile; kendisiyle müzekker veya cem‘ muhatap alınsa bile; çünkü onunla, varlıklı birinin altında olan bir kadına hitap edilmiştir; onu kerih gördü, onu boşadı; o da yoksul biriyle evlendi; sonra birincisine, ondan bağış istemek üzere gönderdi; o da ona bunu söyledi. Yahut: el-Esved b. Hürmüz, zengin birinin altında olan inatçı, çirkin karısını, ondan yüz çevirerek kavminden güzel birine rağbetle boşadı; sonra ikisi arasında ayrılığa götüren şeyler oldu; nefsi inatçıya yöneldi; ona mektuplaştı; o da ona şu sözüyle cevap verdi:
Beni terk ettin; nihayet ... beyazı, ip gibi olana bağlanınca
Bizimle birleşmeyi istemeye başladın ... yazda sütü zayi ettin
Buna göre **التاء** meftuhtur. Ve **تَضَيَّعَ** misk: koku saldı. Ve **عُثْمانُ بنُ بلج الضَّائعُ**: muhaddistir; ve **ابنُ الضّائِعِ**: Mağrib nahivcilerindendir.

تاج العروس:
**ضيع**
**ضاعَ يَضيعُ** **ضَيْعاً** feth ile ve kesredilir; ve **ضَيْعَةً** ve **ضَياعاً** feth ile: helâk oldu ve telef oldu. Mütemmim b. Nüveyre el-Yerbû‘î (Allah ondan razı olsun) dedi ki:
ذاكَ الضَّياعُ فإنْ حَزَزْتُ بمُديَةَ ... كَفِّي فقولي مُحْسِنٌ ما يَصنَعُ
Ve Sa‘d hadîsinde: “Şüphesiz ben, üzümler üzerine **الضَّيْعَةَ**’den korkuyorum”; yani: onların zayi olup telef olmasından. **ضاعَ** şey **ضَيْعَةً** ve **ضَياعاً**: ihmal edilmiş oldu; bundan: develer zayi oldu ve aile zayi oldu; gözetim ve bakımdan boş kalınca ve ihmal edilince. Ve **الضَّياعُ** ayrıca, yani feth ile: ailenin kendisi; bundan hadiste: “Kim **ضَياعاً** bırakırsa, bana”; yani aile. Bunu en-Nadr söyledi; el-Herevî **الغريبين**’de nakletti. İbnü’l-Esîr dedi ki: aslı, **ضاعَ**’ın masdarıdır; masdar ile adlandırıldı; “kim ölür ve fakirlik bırakır” demen gibi; yani fakirler. Yahut murad: onların **ضُيَّعُهُم**’udur; yani aile, gözetim ve tefekküdden ihmal edilmiş olan **الضُّيَّعُ**. … **الضَّياعُ**: bir tür güzel koku. **الضِّياعُ** kesr ile: **ضائعٍ**’ın çoğulu; **جائعٍ** ve **جِياعٍ** gibi. Denir: falan **ضَياعاً** ( **سَحاب** gibi) ve **ضِيَعاً** ( **عِنَب** gibi) ve **ضِيَعاً** ve **ضِيَعَةً** (ikisi de kesr ile) öldü; yani yoklanmayan ve bakımı yapılmayan. **الضَّيْعَةُ**: gayrimenkul; bunu el-Cevherî nakletti. İbn Fâris dedi ki: onların gayrimenkule **ضَيْعَةً** adını vermeleri, onu asıl dilden saymıyorum; onun, sonradan ortaya çıkmış sözden olduğunu sanıyorum. Dedi: “ancak, gözetimi terk edilirse zayi olduğu için **ضَيْعَةً** adlandırıldı” diyen birini işittim; eğer böyle ise, bu, dediğimizin delilidir: onun, sonradan ortaya çıkmış sözden olduğuna. **الضَّيْعَةُ**: gelir getiren toprak; küçültmesi **ضُيَيْعَةٌ**; **ضُوَيْعَة** deme; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi. Çoğulu: **ضِيَعٌ** ve **ضِياعٌ**; **عِنَبٍ** ve **رِجالٍ** gibi; el-Cevherî bunu **بَدْرَةٍ** ve **بِدَرٍ** ile örnekledi. **ضِيَعٌ**’a gelince, sanki onun tekili **ضَيعَةٍ** üzerine gelmiştir; çünkü **الياء**’ın yolu, kesreye tâbi olarak gelmektir. **ضِياعٌ**’a gelince, kıyasa göre; ayrıca denir: **ضَيْعاتٌ** elif ve tâ ile; **بَيضَةٍ** ve **بَيْضاتٍ** gibi. Bundan Hanzala hadisi: **عافَسْنا الأَزواجَ والضَّيْعاتِ**; yani geçimlikler. Leys dedi ki: **الضِّياعُ**: meskenlerdir; gözetimi ve imarı terk edilirse zayi oldukları için adlandırılmıştır. el-Ezherî dedi ki: **الضَّيعَةُ** ve **الضِّياعُ** şehirde: adamın hurma, asma ve topraktan malıdır. Araplar **الضَّيعَةَ**’yi ancak adamın mesleği ve sanatı olarak bilir. Dedi: onları şöyle derken işittim: “falanın **ضَيعَةُ**’si kasaplıktır; ötekinin **ضيعَةُ**’si bükme, hurma yaprağı örme, hurma işi, deve gütme ve buna benzer şeylerdir; sanat ve ziraat gibi.” Başkası ekledi: adamın **ضَيعَةُ**’si: geçimi ve kazancıdır; denir: “Senin **ضَيْعَتُكَ** nedir?” yani mesleğin nedir? Şemir dedi ki: Arapların **ضَيعَةُ**’si develeri ve koyunları gütmekti. Dedi: adamın **ضَيعة**’sine, mesleği ve ticareti girer; adama denir: “**ضَيْعَتِكَ**’ne kalk.” **الضَّيْعَة** ile **الصَّنْعَة** arasında tashif cinası vardır. Denir: o, **مَضِيعَةٍ** ( **مَعيشَةٍ** gibi) bir evdedir; el-Cevherî bununla yetindi. **مَضْيَعَةٍ** ( **مَهْلَكَةٍ** gibi): yani zayi oluş evi; **مُفْعَلَةٌ** **الضَّياع**’dan; o da atılma ve horlanmadır. Kelimenin gözü **ياء** olup o da meksur olunca, harekesi göze nakledildi; **الياء** sâkin oldu; böylece **مَعيشَة** vezninde oldu; ikisinin takdiri birdir. Ve “mala karşı **مِضياعٌ** adam” ( **مِحرابٍ** gibi): onu zayi eden. Ve **أَضاعَ** adam: onun zayi oluşu yayıldı ve çoğaldı; o halde o **مُضِيعٌ**’dir. Ve hadiste: **أَفشى الله ضَيْعَتَهُ**; yani geçimini çoğalttı. İbn Berrî dedi ki: **المُضيع**’in şahidi, Ebü’l-Abbâs’ın inşad ettiği şeydir:
إذا كُنتَ ذا زَرْعٍ ونَخْلٍ وهَجْمَةٍ ... فإنِّي أَنا المُثْرِي المُضِيعُ المُسَوَّدُ
**أَضاعَ** şeyi: onu ihmal etti ve helâk etti; **ضَيَّعَهُ** gibi; o halde o **مُضِيعٌ** ve **مُضَيِّعٌ**’dir. İbn Berrî, el-‘Arcî’ye ait olarak inşad etti:
أَضاعوني وأَيَّ فَتىً أَضاعوا ... لِيَوْمِ كَريهَةٍ وسِدادِ ثَغْرِ
Ve Aziz Tenzil’de: “**وما كانَ اللهُ لِيُضِيعَ إيمانَكُمْ**”; yani namazınızı; yani onu ihmal etmez. Ve yine dedi: “**أَضاعوا الصَّلاةَ**”; tefsirde geldi: onu vaktinin dışında kıldılar; ve denildi: onu bütünüyle terk ettiler; bu daha benzer; çünkü onlarla kâfirleri kastetti; delili, bundan sonra söylediği sözdür: “**إلاّ مَن تابَ وآمَنَ**”. Ve hadiste: malı zayi etmekten nehyetti; yani onu Allah’a itaat dışında harcamak, saçıp savurmak ve israf. Aynı şekilde: **أَضاعَ** ailesini: onları yoklamayı terk edince. Ve **الإضاعَةُ** ve **التَّضْييعُ** aynı manadadır. eş-Şemmâh dedi ki:
أَعائشَ ما لأَهلِكِ لا أَراهُمْ ... يُضيعونَ السَّوامَ معَ المُضيعِ
وكيفَ يُضيعُ صاحبُ مُدفآتٍ ... على أَثْباجِهِنَّ من الصَّقيع
el-Bâhilî dedi ki: karısı, develeri gütmeye devam etmesinden dolayı onu azarladı; o da ona dedi ki: “Senin ailen niçin bunu yapmıyor; sen bana bunu yapmamı emrediyorsun?” Sonra ona dedi ki: “Bu vasıfta olan develeri nasıl zayi ederim?” Buna, bundan sonraki sözü delalet etti:
لَمالُ المَرءِ يُصلِحُه فيُغني ... مَفاقِرَهُ أَعَفُّ من القُنوعِ
Diyor ki: kişinin malını düzeltmesi ve onun başında durması, **القُنوع**’dan (o da istemektir) daha hayırlıdır. Dedim: **التَّضييع**’in helâk manasında oluşundan, avamın kullanımıdır: “**ضَيَّعوا** falanı” dediklerinde; özellikle kılıçla boynunu vurduklarında. Ve meselde: **الصَّيْفُ ضَيَّعَتِ اللَّبَنَ**; **التاء**’ın kesri ile. Ya‘kūb dedi ki: böyle denir; kendisiyle müzekker veya cem‘ muhatap alınsa bile; çünkü aslında, varlıklı (yani zengin) birinin altında olan bir kadına hitap edilmiştir; onu yaşlılığından dolayı kerih gördü; onu boşadı; o da yoksul (yani fakir) bir adamla evlendi; sonra ilk kocasına gönderip ondan bağış istedi; **الصِّحاح**’ın bazı nüshalarında **تسْتَمْنِحُه**; ikisinin manası birdir; yani ondan yardım ister ve ondan bir iyilik talep eder; o da ona bunu söyledi. Ve **الصَّيفَ**: **الصِّحاح**’ta olduğu gibi zarf üzerine mansuptur. Yahut el-Esved b. Hürmüz, Benî Şenn’den inatçı, çirkin karısını boşadı; diğer nüshalarda **الشَّنيئة** ( **سَفينة** vezninde) ki hatadır; ondan yüz çevirerek kavminden güzel bir kadına rağbetle. **العُباب**’da: güzellik ve mal sahibi. Sonra ikisi arasında ayrılığa götüren şeyler oldu; nefsi inatçıya yöneldi; ona mektuplaştı; o da ona şu sözüyle cevap verdi:
أَتَرَكْتَني حتّى إذا ... عُلِّقْتَ خَوْداً كالشَّطَنُ
أَنشأْتَ تَطلُبُ وَصلَنا ... في الصَّيْفِ ضَيَّعْتَ اللَّبَنْ
Buna göre **التاء** meftuhtur; meselin değişmesinden dolayı. Ve denildi ki: meseli gönderen, Amr b. Amr b. ‘Udes’tir; onu, Dachtenûs bint Lekît b. Zürâre’ye söyledi; o da elini kocasının omzuna vurdu ve dedi ki: “Bu ve bir **مَذْقَةٌ** daha hayırlıdır.” Ve **تَضَيَّعَ** misk: koku saldı; **تَضَوَّعَ**’da bir dildir; el-Cevherî nakletti. **العُباب**’da: bu, ibdâl babındandır. Ve **عثمانُ بنُ بَلْجٍ الضّائعُ**: muhaddistir; Amr b. Merzûk’u dinledi; ondan İbn Dâse rivayet etti. Gırnata âlimi Ebü’l-Hasen Ali b. Muhammed el-Kutâmî **ابنُ الضائع** el-Eşbîlî, Mağrib nahivcilerindendir; altı yüz seksen yılında öldü. Ve kendisine istidrâk edilenlerdendir: adama, sebepleri üzerine yayılıp da hangisiyle başlayacağını bilmeyince denir: **فَشَتْ ضَيْعَتُه**. Ve “falan, falandan daha **أَضيَعُ**”: yani ondan daha çok zayi oluş sahibidir. Ve denir: **فَشَتْ ضَيعتُه**’nin manası: üzerine malı çoğaldı da onun tahsilini güç yetiremedi. Ve denildi: manası, kendisini ilgilendirmeyen işlere daldı. Ve onların mesellerindendir: “Şüphesiz ben, onu ancak bir **ضَجْعَةٌ**’nin düzelteceği bir **ضَيعَةً** görüyorum”; bunu, develeri kendisine başkaldıran bir çoban söyledi; onları toplamak istedi, ona karşı dağıldılar; aciz kalınca uyku ile yardım istedi. Cerîr dedi ki:
وقلنَ تَرَوَّحْ لا تَكُنْ لَكَ ضَيْعَةٌ ... وقلبَكَ لا تَشغَلْ وهُنَّ شواغِلُه
Ve **الضَّيْعَةُ**: zayi oluşun bir keresi. Ve “onu **بضَيْعَةٍ** bıraktım”: yani yoklanmayan halde. Ve **الضَّائعُ**: fakirlik yahut aile yahut kendisiyle ilgili bir hâl sahibi olup onunla ayağa kalkmaktan geri kalandır; bununla hadisin tefsiri yapılmıştır: **وتُعينُ ضائعاً**. Ve **الصّاد** ve **النُّون** ile rivayet edilir; daha önce geçti; ikisi de manada doğrudur. Ve onların sözü: “falan, **مِعىً ضائعٍ** içinde yer”: yani aç. Ve el-Huss’un kızına denildi: “En keskin şey nedir?” Dedi: “Aç bir azı dişi, **مِعىً ضائع** içine atar.” el-Cevherî nakletti. Ve **الضَّائعُ**: şair Amr b. Kamîe’nin lakabıdır; İmruülkays’ın arkadaşıydı; hâfız ضبط etti. Ve **تَضَيَّعَ الرِّيحُ**: bir esişle esti; çünkü estiği şey üzerinde olanı zayi eder; er-Râgıb nakletti.
