# ضوع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%88%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ضوع

ضاعَه يَضُوعُه ضَوْعاً وضَوَّعَه، كلاهما: حَرَّكه وراعَه، وقيل: حَرَّكَه وهَيَّجَه؛ قال بشر:
سَمعْتُ بِدارةِ القَلْتَينِ صَوْتاً
لِحَنْتَمةَ ، الفُؤادُ بهِ مَضُوعُ
وأَنشد ابن السكيت لبشر بن أَبي خازم:
وصاحَبها غَضِيضُ الطَّرْفِ أَحْوَى،
يَضُوعُ فُؤادَها مِنْهُ بُغامُ
وتَضَوَّعَتِ الرِّيحُ أَي تَحَرَّكَتْ. ويقال: ضاعَني أَمرُ كذا وكذا يَضُوعُني إِذا أَفْزَعَني. ورجل مَضُوعٌ أَي مَذْعُورٌ؛ قال الكميت: رِئابُ الصُّدُوعِ، غِياثُ المَضُو
عِ، لأْمَتُه الصَّدَرُ المُبْجِلُ
ويقال: لايَضُوعَنْكَ ما تَسْمَعُ منها أَي لا تَكْتَرِثْ له. وقال. أَبو عمرو: ضاعَه أَفْزَعَه؛ وأَنشد لأَبي الأَسود العِجْلِيّ: فما ضاعَني تَعْرِيضُه وانْدِراؤُه
عليَّ، وإِنِّي بالعُلى لَجَدِيرُ
وقال ابن هَرْمةَ:
أَذَكَرْتَ عَصْرَكَ أَمْ شَجَتْكَ رُبُوعُ؟
أَمْ أَنْتَ مُتَّبِلُ الفُؤادِ مَضُوعُ؟
وقَدِ انْضاعَ الفرخُ أَي تَضَوَّرَ وتَضَوَّعَ. وقال الأَزهري: انْضاعَ وتَضَوَّعَ إِذا بسط جناحيه إِلى أُمه لِتَزُقَّه أَو فَزِعَ من شيء فَتَضَوّرَ منه؛ قال أَبو ذؤَيب الهذلي:
فُرَيْخانِ يَنْضاعانِ في الفَجْرِ، كُلَّما
أَحَسَّا دَوِيَّ الرِّيحِ، أَو صَوْتَ ناعِب
وضاعت الريحُ الغُصْنَ: أَمالَتْه. وضاعتني الريحُ: أثْقَلَتني وأَقْلَقَتني.
والضَّوْعُ: تَضَوُّعُ الريحِ الطيبةِ أَي نَفْحَتُها. وضاعتِ الرائحةُ ضَوْعاً وتَضَوَّعَت، كلاهما: نَفَحَتْ. وفي الحديث: جاء العباسُ فجلس على الباب وهو يَتَضَوَّعُ من رسول الله، صلى الله عليه وسلم، رائحةً لم يَجِدْ مِثْلَها؛ تَضَوُّعُ الريحِ: تَفَرُّقُها وانْتِشارُها وسُطُوعُها؛ وقال الشاعر:
إِذا الْتَفَتَتْ نَحْوِي تَضَوَّعَ ريحُها،
نَسِيمَ الصِّبا جاءَتْ بِرَيّا القَرَنْفُلِ
وضاعَ المِسْكُ وتَضَوَّعَ وتَضَيَّعَ أَي تحرّك فانتشرت رائحته؛ قال عبد الله بن نمير الثقفي:
تَضَوَّعَ مِسْكاً بَطْنُ نَعْمانَ، أَنْ مَشَتْ
به زَيْنَبٌ في نِسْوةٍ عَطِرات
ويروى: خَفِرات. ومن العرب من يستعمل التضَوُّعَ في الرائحة المُصِنَّةِ. وحكى ابن الأَعرابي: تضَوَّعَ النهَتْنُ؛ وأَنشد:
يَتَضَوَّعْنَ، لو تَضَمَّخْنَ بالمِسْـ
ـكِ، ضِماخاً كأَنَّه رِيحُ مَرْقِ
والضِّماخُ: الريحُ لمُنْتِنُ، المَرْقُ: صُوفُ العِجاف والمَرْضَى، وقال الأَزهري: هو الإِهابُ الذي عُطِّنَ فأَنْتَنَ. وضاعَ يَضُوعُ وتَضَوَّعَ: تَضَوَّرَ في البُكاء، وقد غَلب على بكاء الصبيّ. قال الليث: هو تَضَوُّرُ الصبيّ في البكاء في شدّة ورَفع صوت، قال: والصبيّ بكاؤه تَضوُّعٌ؛ قال امرؤ القيس يصف امرأَة:
يَعِزُّ عليها رُقْبَتِي، ويَسُوءُها
بُكاه، فَتَثني الجِيدَ أَنْ يَتَضَوَّعا
يقول: تَثني الجِيد إِلى صبيِّها حِذارَ أَنْ يَتَضَوَّعَ. والضُّوعُ والضِّوَعُ، كلاهما: طائرٌ من طير الليل كالهامة إِذا أَحَسَّ بالصَّباح صَدَحَ؛ قال الأَعشى يصف فلاة:
لا يَسْمَعُ المَرْءُ فيها ما يُؤَنِّسُه
بالليلِ، إِلا نَئِيمَ البُومِ والضِّوَعا
بكسر الضاد، وجمعه ضِيعانٌ، وهما لغتان: ضِوَعٌ وضُوَعٌ؛ وأَنشد الأَصمعي:
فهو يَزْقُو مِثْلَ ما يَزْقُو الضُّوَعْ
قال: ونَصَبَ الضَّوَعَ بنيَّةِ النَّئِيم كأَنه قال إِلا نئيمَ البُوم وصياحَ الضِّوَع، وقيل: هو الكَرَوانُ، وجمعه أَضْواعٌ وضِيعانٌ، وقال المفضل: هو ذكر البوم، وقال ثعلب: الضُّوَعُ أَصغر من العُصْفُور؛ وأَنشد:مَنْ لا يَدُلُّ على خَيْرٍ عَشِيرَتَه،
حتى يَدُلَّ على بَيْضاتِه الضُّوَعُ
قال: لأَنه يضَع بيضه في موضع لا يُدْرَى أَين هو. والضَّواعُ: صوتُه. وقد تَضَوَّعَ. وضاعَ الطائرُ فرْخَه يضُوعه إِذا زَقَّه؛ ويقال منه: ضَعْ ضَعْ إِذا أَمرتَه بزقه.
وأَضْوعٌ: موضع، ونظيره أَقْرُنٌ وأَخْرُبٌ وأَسقُفٌ، وهذه كلها مواضع، وأَذْرُحٌ اسم مدينة الشَّراةِ، فأَما أَعصُرٌ اسم رجل فإِنما سمي بجمع عَصْرٍ وكذلك أَسْلُمٌ اسم رجل إِنما هو جمع سَلْمٍ.
الأَثير في ترجمة ضيع: وفي الحديث تُعِينُ ضائِعاً أَي ذا ضياعٍ من قَفْر أَو عِيالٍ أَو حال قَصَّر عن القيام بها، قال: ورواه بعضهم بالصاد المهملة والنون، وقيل: إِنه هو الصواب، وقيل: هو في حديث بالمهملة وفي آخر بالمعجمة، قال: وكلاهما صواب في المعنى.

### Türkçe

**ضاعَه** **يَضُوعُه** **ضَوْعاً** ve **ضَوَّعَه**; ikisi de: onu hareket ettirdi ve onu korkuttu; ve denildi ki: onu hareket ettirdi ve onu kışkırttı; Bişr dedi:

Dâratü’l-Kaltayn’da bir ses işittim
Liḥantama’ya; kalp onunla **مَضُوعُ**

İbnü’s-Sikkît, Bişr b. Ebî Ḫâzim için okuttu:

Ve onunla, bakışı kısık, esmer bir yoldaş;
onun yüzünden onun kalbini **يَضُوعُ** bir **بُغامُ**

Ve **تَضَوَّعَتِ الرِّيحُ** yani hareket etti. Ve denilir: **ضاعَني** şu ve şu iş **يَضُوعُني**; beni korkuttuğu zaman. Ve bir adam **مَضُوعٌ** yani **مَذْعُورٌ**; el-Kumeyt dedi:

Yarıkların kurtları, **المَضُوعِ**’un imdadı,
zırhı, yüceltilmiş göğüstür

Ve denilir: ondan işittiğin şey seni **لايَضُوعَنْكَ** yani ona aldırış etme. Ve dedi. Ebû Amr: **ضاعَه** onu korkuttu; ve Ebû’l-Esved el-ʿIclî için okuttu:

Onun üstü kapalı dokundurması ve küçümsemesi beni **ضاعَني** etmedi
bana karşı; ve ben, yüceliklerle elbette lâyığım

Ve İbn Herme dedi:

Çağını mı andın, yoksa yurtlar mı seni kederlendirdi?
Yoksa sen, kalbi tutkun, **مَضُوعُ** musun?

Ve **انْضاعَ** yavru kuş; yani **تَضَوَّرَ** ve **تَضَوَّعَ**. El-Ezherî dedi: **انْضاعَ** ve **تَضَوَّعَ**; kanatlarını annesine doğru açtığı zaman, ona kursağından vermesi için; yahut bir şeyden korktu da ondan dolayı **تَضَوَّرَ** ettiğinde; Ebû Ḏuʾeyb el-Huḏelî dedi:

İki yavrucuk, seherde **يَنْضاعانِ**; her ne zaman
rüzgârın uğultusunu yahut bir ötenin sesini hissetseler

Ve rüzgâr dalı **ضاعت**: onu eğdi. Ve rüzgâr beni **ضاعتني**: beni ağırlaştırdı ve beni tedirgin etti.

Ve **الضَّوْعُ**: hoş rüzgârın **تَضَوُّعُ**’u; yani onun esintisi. Ve koku **ضاعت** **ضَوْعاً** ve **تَضَوَّعَت**; ikisi de: esinti verdi. Ve hadiste: el-ʿAbbâs geldi de kapı üzerine oturdu; o, Resûlullah’tan, sallallahu aleyhi ve sellem, bir koku **يَتَضَوَّعُ** ediyordu ki onun benzerini bulmamıştı; rüzgârın **تَضَوُّعُ**’u: onun dağılması, yayılması ve yükselmesidir; ve şair dedi:

Bana doğru döndüğü zaman onun rüzgârı **تَضَوَّعَ** etti,
sabah yelinin esintisi; karanfil kokusuyla geldi

Ve misk **ضاعَ** ve **تَضَوَّعَ** ve **تَضَيَّعَ**; yani hareket etti de kokusu yayıldı; ʿAbdullah b. Numeyr es-Sekafî dedi:

Naʿmân’ın karnı misk **تَضَوَّعَ** etti; çünkü Zeyneb yürüdü
onunla, kokulanmış kadınlar içinde

Ve rivayet olunur: **خَفِرات**. Araplardan, **التضَوُّعَ**’u, kokusu bozulmuş koku hakkında kullanan vardır. İbnü’l-Aʿrâbî nakletti: **تضَوَّعَ النهَتْنُ**; ve okuttu:

**يَتَضَوَّعْنَ**, eğer misk ile yağlansalardı
bir yağlanma; sanki o, **رِيحُ مَرْقِ**’un kokusudur

Ve **الضِّماخُ**: pis kokulu rüzgârdır; **المَرْقُ**: zayıfların ve hastaların yünüdür; el-Ezherî dedi: o, ıslatılıp kokutulmuş deridir de kokuşmuştur. **ضاعَ** **يَضُوعُ** ve **تَضَوَّعَ**: ağlamada **تَضَوَّرَ** etti; ve çocuk ağlamasına galip gelmiştir (yani onun için kullanımı baskın olmuştur). el-Leys dedi: o, çocuğun ağlamada şiddetle ve sesi yükselterek **تَضَوُّرُ**’udur; dedi: ve çocuğun ağlaması **تَضوُّعٌ**’dur; İmruʾu’l-Kays bir kadını vasfederek dedi:

Boynum ona ağır gelir, ve onu üzer
onun ağlaması; derken boynu eğer, **أَنْ يَتَضَوَّعا** diye

Der ki: çocuğuna doğru boynu eğer; **أَنْ يَتَضَوَّعَ** etmesinden sakınarak.

Ve **الضُّوعُ** ve **الضِّوَعُ**; ikisi de: gece kuşlarından, baykuş gibi bir kuştur; sabahı hissettiği zaman öter; el-Aʿşâ bir çölü vasfederek dedi:

İnsanın, geceleyin, kendisini ünsiyetlendirecek bir şey işitmediği,
ancak baykuşun iniltisi ve **الضِّوَعا** hariç

**الضاد**’ın kesresiyle; ve onun çoğulu **ضِيعانٌ**’dır; ve ikisi iki lehçedir: **ضِوَعٌ** ve **ضُوَعٌ**; ve el-Asmaʿî okuttu:

O, **الضُّوَعْ**’ın ötüşü gibi ötüyor

Dedi: **الضَّوَعَ**’ı, **النَّئِيم** niyetiyle nasbetti; sanki şöyle dedi: ancak baykuşun iniltisi ve **الضِّوَع**’ın çığlığı. Ve denildi ki: o, **الكَرَوانُ**’dur; ve onun çoğulu **أَضْواعٌ** ve **ضِيعانٌ**’dır. Ve el-Mufaḍḍal dedi: o, baykuşun erkeğidir. Ve Saʿleb dedi: **الضُّوَعُ**, serçeden daha küçüktür; ve okuttu:

Kim, kabilesine bir hayra delâlet etmezse,
**الضُّوَعُ** onun yumurtalarına delâlet edinceye kadar

Dedi: çünkü o, yumurtasını, nerede olduğu bilinmeyen bir yere koyar. Ve **الضَّواعُ**: onun sesidir. Ve o **تَضَوَّعَ** etmiştir. Ve kuş, yavrusunu **ضاعَ**; onu **يَضُوعه**; ona kursağından verdiği zaman; ve ondan denilir: **ضَعْ ضَعْ**; ona kursağından vermesini emrettiğin zaman.

Ve **أَضْوعٌ**: bir yerdir; ve onun benzeri **أَقْرُنٌ** ve **أَخْرُبٌ** ve **أَسقُفٌ**’dur; bunların hepsi yerlerdir. Ve **أَذْرُحٌ**, eş-Şarât şehrinin adıdır. Ama **أَعصُرٌ** bir adam adıdır; ancak **عَصْرٍ**’ın çoğulu ile adlandırılmıştır; ve aynı şekilde **أَسْلُمٌ** bir adam adıdır; ancak o, **سَلْمٍ**’ın çoğuludur.

El-Eṯîr, **ضيع** tercümesinde: ve hadiste: **تُعِينُ ضائِعاً**; yani çölden yahut aileden yahut onunla ayağa kalkmaktan geri kaldığı bir hâlden dolayı **ضياعٍ** sahibi olanı. Dedi: bazıları onu, **الصاد** (noktası olmayan) ve **النون** ile rivayet etti; ve denildi ki: doğru olan odur. Ve denildi ki: o, bir hadiste (noktası olmayan) ile, bir diğerinde (noktası olan) iledir. Dedi: ikisi de mânada doğrudur.
