# ضوع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B6%D9%88%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ضوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ضوع

ضاعه يضوعه ضوعا: حركه وراعه. ضاعه الريح: أثقله، وأقلقه، قيل: ضاعه: هيجه، وقال أبو عمرو: ضاعه أمر كذا وكذا يضوعه: أفزعه. قال غيره: ضاعه: شاقه، وهذا عن ابن عباد، فهو مضوع في الكل، قال بشر بن أبي خازم:
  سمعت بدارة القلتين صوتا                      لحنتمة، الفؤاد به مضوع وأنشد ابن السكيت لبشر:
  وصاحبها غضيض الطرف أحوى                      يضوع فؤادهـا مـنـه بـغـام وقال الكميت:
  رئاب الصدوع غياث المضو                      ع لأمتك الزفر النـوفـل ويروى: لأمته الصدر المبجل، وأنشد أبو عمرو لأبي الأسود العجلي:
  فما ضاعني تعريضه واندراؤه                      علي وإني بالعـلا لـجـدير وقال ابن هرمة:

  أذكرت عصرك أم شجتك ربوع                      أم أنت متبل الفؤاد مـضـوع ضاع السفر الدابة: هزلها، وهن الضوائع. قال ابن الأعرابي: ضاع الطائر فرخه يضوعه ضوعا: زقه، ويقال منه: ضع ضع، إذا أمرته بزقه. ضاع المسك يضوع ضوعا: تحرك فانتشرت رائحته، ونفحت، كتضوع: سطع وتفرق، قال امرؤ القيس:
  إذا قامتا تضوع المسك منهمـا                      نسيم الصبا جاءت بريا القرنفل وأنشد الجوهري للنميري، وهو محمد بن عبد الله بن نمير الثقفي، يشبب بزينب أخت الحجاج بن يوسف:
  تضوع مسكا بطن نعمان إذ مشت                      به زينب في نسوة عـطـرات ويروى: خفرات، وقال آخر:
  أعد ذكر نعمان لنا إن ذكـره                      هو المسك ما كررته يتضوع وكذلك الشيء المنتن، المصن، يقال: تضوع النتن، حكاه ابن الأعرابي، وأنشد:
  يتضوعن لو تضمخن بالمس                      ك صماحا كأنه ريح مرق والصماح: الريح المنتن، والمرق: الإهاب الذي عطن فأنتن. ضاعت الريح الغصن ضوعا: ميلته، فهو غصن مضوع. ضاع الصبي ضوعا: تضور وصاح من البكاء، كذا في لنسخ، والصواب: في البكاء، كتضوع، ولو قال: والمسك: انتشرت رائحته، والصبي: تضور، كتضوع فيهما، كان أخصر، ثم إن الضوع والتضور هو البكاء، يقال: ضربته حتى تضوع وتضور، وقد غلب على بكاء الصبي، وقال الليث: التضوع: تضور الصبي في البكاء في شدة ورفع صوت، قال: والصبي بكاؤه تضوع، قال امرؤ القيس يصف امرأة:
  يعز عليها رقبتي ويسوءهـا                      بكاه، فتثني الجيد أن يتضوعا يقول: تثني الجيد إلى صبيها حذر أن يتضوع. والضوع، كصرد وعنب، الأخير عن أبي الهيثم: طائر من طير الليل كالهامة، قال أبو الدقيش: إذا أحس بالصباح صرخ، أو الكروان، أو ذكر البوم، وهذا قول المفضل، أو طائر أسود كالغراب أصغر منه، غير أنه أحمر الجناحين، نقله أبو حاتم في كتاب الطير عن الطائفي، قال: وقال غير الطائفي: هو طائر من العصافير، والعصافير من الطير: ما صغر، وكان دون الدخل والحمر. قلت: ومثله قول ثعلب، وأنشد:
  من لا يدل على خير عشيرته                      حتى يدل على بيضاته الضوع \<H1 قال لأنه يضع بيضه في موضع لا يدري أين هو، ثم قال أبو حاتم والضوعة صغيرة، ولونها إلى الصفرة، قصيرة العنق، وإنما سميت من قبل صويت لها، تصوت في وجه الصبح. قال وقال الخشى الضوع طائر أبغث مثل الدجاجة، وهو طيب اللحم، قال الأعشى يصف فلاة\</H1
  لا يسمع المرء فيها ما يؤنسه                      بالليل إلا نئيم البوم والضوعا هكذا رواه أبو الهيثم بكسر الضاد، قال: ونصب الصوع بنية النئيم، كأنه قال: إلا نئيم البوم وصياح الضوع، ورواه أبو حاتم عن الخشى بالضم، وبهما روي قول سويد بن أبي كاهل، أنشده الأصمعي:
  لم يضرني غير أن يحسـدنـي                      فهو يزقو مثل ما يزقو الضوع

  ج: أضواع، كعنب وأعناب، وضيعان، كصرد وصردان، الأخير من كتاب الطير. ومن سجعات الأساس: لن يخاطر البازل الربع، ولن يطاير البازي الضوع. الضواع، كغراب: صوته. الضواع، كشداد: الثعلب، عن ابن عباد. قال ابن عباد: الضوائع: الضوامر من الإبل وغيرها، قال الصاغاني: وكأنها من ضاعها السفر ضوعا، أي هزلها، قلت: ولم يذكر لها واحدا، والقياس الضائعة. وانضاع الفرخ، أو الصبي: تضور، أو بسط جناحيه إلى أمه لتزقه، وفيه لف ونشر غير مرتب، كتضوع، فيهما، كما في التهذيب، قال: أبو ذؤيب:
  فريخان ينضاعان في الفجر كلما                      أحسا دوي الريح أو صوت ناعب ومما يستدرك عليه: ضوعه تضويعا: حركه وراعه، وقيل: هيجه. وانضاع: فزع من شيء فصاح منه. ويقال: لا يضوعنك ما تسمع منها أي لا تكترث له. وتضوع منه رائحة: تنشقها. وتضوع الضوع: إذا صاح وصوت، قاله أبو حاتم في كتاب الطير. وأضوع، كأفلس: موضع، ونظيره أقرن وأخرب وأسقف، وهذه كلها مواضع، وقد أهمله ياقوت في معجمه.

### Türkçe

**ضاعه** **يضوعه** **ضوعا**: onu hareket ettirdi ve onu korkuttu. **ضاعه** **الريح**: onu ağırlaştırdı ve onu tedirgin etti; denildi ki: **ضاعه**: onu heyecana getirdi; Ebû Amr dedi ki: **ضاعه** şu ve şu işi **يضوعه**: onu korkuttu. Başkası dedi ki: **ضاعه**: ona meşakkat verdi; bu, İbn Abbâd’dandır; o hâlde o, hepsinde **مضوع**dur. Bişr b. Ebî Hâzim dedi ki:
  İki kuyunun yurdunda bir ses işittim                      bir **لحنتمة**’nin; kalp onunla **مضوع**dur
İbnü’s-Sikkît, Bişr için rivayet etti:
  Ve onun arkadaşı, bakışı kısık, esmer                      onun yüzünden onun kalbi **يضوع** olur, bir **بغام** ile
Kümeyt dedi ki:
  Yarıkların **رئاب**’ı, **المضو**’un **غياث**’ı                      ümmetine **الزفر** **النوفل**
Ve rivayet olunur: “ümmetine göğüs, yüceltilmiş”; Ebû Amr, Ebü’l-Esved el-‘Aclî için rivayet etti:
  Onun üstü kapalı dokundurması ve yüz çevirmesi beni **ضاعني** etmedi                      bana karşı; hâlbuki ben yücelikte elbette lâyığım
İbn Hirma dedi ki:

  Zamanını mı hatırlattı sana, yoksa seni yurtlar mı kederlendirdi                      yoksa sen kalbi yaralı, **مضوع** musun?
**ضاع** **السفر** **الدابة**: onu zayıflattı; ve **الضوائع** zayıflardır. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **ضاع** kuş, yavrusunu **يضوعه** **ضوعا**: onu gagasıyla besledi; ve ondan denilir: **ضع ضع**; onu gagasıyla beslemesini emrettiğinde. **ضاع** misk **يضوع** **ضوعا**: hareket etti de kokusu yayıldı ve koku saldı; **كتضوع**: parladı ve dağıldı. İmruü’l-Kays dedi ki:
  İkisi kalktığında, onlardan misk **تضوع** eder                      sabâ rüzgârının esintisi geldi, karanfil kokulu
Cevherî, Nümeyrî için rivayet etti—o, Muhammed b. Abdullah b. Nümeyr es-Sekafî’dir—Haccâc b. Yûsuf’un kız kardeşi Zeyneb ile teşbîb ederek:
  Zeyneb, kokulu kadınlar içinde onunla yürüdüğünde                      Nu‘mân’ın karnı misk **تضوع** eder
Ve rivayet olunur: **خفرات**. Başkası dedi ki:
  Nu‘mân’ın zikrini bize iade et; çünkü onun zikri                      misktir; onu ne kadar tekrarlasam **يتضوع** eder
Ve aynı şekilde pis kokan şey, **المصن**; denilir: **تضوع** **النتن**; bunu İbnü’l-A‘râbî nakletti; ve rivayet etti:
  Misk ile yağlansalar **يتضوعن** ederler                      **صماحا**; sanki **ريح مرق**
Ve **الصماح**: pis koku; ve **المرق**: kokup pis kokan deri. **ضاعت** **الريح** dalı **ضوعا**: onu eğdi; o hâlde o, **غصن مضوع**dur. **ضاع** çocuk **ضوعا**: kıvrandı ve ağlamadan bağırdı; böylece nüshalarda; doğrusu: ağlamada; **كتضوع**. Ve eğer şöyle deseydi: “ve misk: kokusu yayıldı; ve çocuk: kıvrandı; ikisinde de **كتضوع**”, daha kısa olurdu. Sonra, **الضوع** ve **التضور** ağlamadır; denilir: onu dövdüm de **تضوع** ve **تضور** etti; ve çocuk ağlamasına galip gelmiştir. Leys dedi ki: **التضوع**: çocuğun ağlamada şiddetle kıvranması ve sesi yükseltmesidir; dedi ki: ve çocuğun ağlaması **تضوع**dur. İmruü’l-Kays bir kadını vasfederek dedi ki:
  Boynum ona aziz gelir ve onu üzer                      onun ağlaması; o hâlde boynu büker ki **يتضوعا** etmesin
Yani: çocuğunun **يتضوع** etmesinden sakınarak boynu ona doğru büker. Ve **الضوع**, **كصرد وعنب**; sonuncusu Ebû’l-Heysem’dendir: gece kuşlarından bir kuş; **الهامة** gibi. Ebû’d-Dakîş dedi ki: sabahı hissedince bağırır; yahut **الكروان**; yahut baykuşun erkeği; bu, Müfaddal’ın sözüdür; yahut kargaya benzer, ondan daha küçük siyah bir kuş; ancak o, iki kanadı kırmızıdır; bunu Ebû Hâtim, **كتاب الطير**’de Tâifî’den nakletti. Dedi ki: Tâifî’den başkası dedi: o, serçelerden bir kuştur; ve serçeler kuşlardan: küçülen şeydir; ve **الدخل** ve **الحمر**’dan aşağı idi. Dedim ki: Sa‘leb’in sözü de bunun gibidir; ve rivayet etti:
  Kendi aşiretinin hayrına delâlet etmeyen kimse                      ta ki **الضوع**’un yumurtalarına delâlet edinceye kadar
Dedi ki: çünkü yumurtasını, neresi olduğunu bilmediği bir yere bırakır. Sonra Ebû Hâtim dedi ki: ve **الضوعة** küçüktür; ve rengi sarılığa meyleder; boynu kısadır; ancak ona, kendisine ait bir ötüş sebebiyle ad verilmiştir; sabahın yüzüne karşı öter. Dedi ki: ve el-Haşâ dedi: **الضوع**: tavuğa benzer, külrengi bir kuştur; ve eti hoştur. A‘şâ bir çölü vasfederek dedi ki:
  Geceleyin, kişi orada onu ünsiyetlendirecek bir şey işitmez                      ancak baykuşun iniltisini ve **الضوعا**’yı
Bunu Ebû’l-Heysem, **الضاد**’ı kesreli olarak rivayet etti; dedi ki: **الصوع**’u, **النئيم**’in yapısı üzere nasbetti; sanki şöyle dedi: ancak baykuşun iniltisi ve **الضوع**’un bağırması. Ebû Hâtim, el-Haşâ’dan zamme ile rivayet etti; ve ikisiyle de Süveyd b. Ebî Kâhil’in sözü rivayet olundu; Asma‘î onu rivayet etti:
  Bana zarar vermedi; ancak beni kıskanmaları                      o hâlde o, **الضوع**’un gagasıyla beslediği gibi gagasıyla besler

  Çoğulu: **أضواع**, **كعنب وأعناب**; ve **وضيعان**, **كصرد وصردان**; sonuncusu **كتاب الطير**’dendir. **الأساس**’ın seci’lerinden: yaşlı deve, **الربع**’a atılmayacak; ve doğan, **الضوع**’a uçuşmayacak. **الضواع**, **كغراب**: onun sesidir. **الضواع**, **كشداد**: tilki; İbn Abbâd’dan. İbn Abbâd dedi ki: **الضوائع**: develerden ve başkalarından zayıflar; Sâgânî dedi ki: sanki o, **ضاعها** **السفر** **ضوعا**’dandır; yani onu zayıflattı. Dedim ki: onun için bir tekil zikretmedi; kıyas **الضائعة**’dır. **انضاع** yavru, yahut çocuk: kıvrandı; yahut annesine, onu gagasıyla beslemesi için iki kanadını açtı; ve onda, tertipsiz bir sarma ve yayma vardır; ikisinde de **كتضوع**; **التهذيب**’de olduğu gibi. Dedi ki: Ebû Züeyb:
  İki yavru, fecirde **ينضاعان** ederler; her ne zaman                      rüzgârın uğultusunu yahut bir karganın sesini hissetseler
Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **ضوعه** **تضويعا**: onu hareket ettirdi ve onu korkuttu; ve denildi ki: onu heyecana getirdi. Ve **انضاع**: bir şeyden korktu da ondan bağırdı. Ve denilir: ondan işittiğin şey seni **يضوعنك** etmesin; yani ona aldırma. Ve ondan bir koku **تضوع** etti: onu kokladı. Ve **تضوع** **الضوع**: bağırdığı ve ses çıkardığı zaman; bunu Ebû Hâtim, **كتاب الطير**’de söyledi. Ve **أضوع**, **كأفلس**: bir yer; ve benzeri **أقرن** ve **أخرب** ve **أسقف**; ve bunların hepsi yerlerdir; ve Yâkût onu mu‘ceminde ihmal etmiştir.
